౩. పుగ్గలవగ్గో

౧. సమిద్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౧. తతియస్స పఠమే ఝానఫస్సం పఠమం ఫుసతి, పచ్ఛా నిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖి. దిట్ఠన్తం పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో. సద్దహన్తో విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. ఖమతీతి రుచ్చతి. అభిక్కన్తతరోతి అతిసున్దరతరో. పణీతతరోతి అతిపణీతతరో. సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీతి సమిద్ధత్థేరస్స కిర అరహత్తమగ్గక్ఖణే సద్ధిన్ద్రియం ధురం అహోసి, సేసాని చత్తారి సహజాతిన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. ఇతి థేరో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గం కథేన్తో ఏవమాహ. మహాకోట్ఠికత్థేరస్స పన అరహత్తమగ్గక్ఖణే సమాధిన్ద్రియం ధురం అహోసి, సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. తస్మా సోపి సమాధిన్ద్రియం అధిమత్తన్తి కథేన్తో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గమేవ కథేసి. సారిపుత్తత్థేరస్స పన అరహత్తమగ్గక్ఖణే పఞ్ఞిన్ద్రియం ధురం అహోసి. సేసాని చత్తారి ఇన్ద్రియాని తస్సేవ పరివారాని అహేసుం. తస్మా సోపి పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తన్తి కథేన్తో అత్తనా పటివిద్ధమగ్గమేవ కథేసి.

న ఖ్వేత్థాతి న ఖో ఏత్థ. ఏకంసేన బ్యాకాతున్తి ఏకన్తేన బ్యాకరితుం. అరహత్తాయ పటిపన్నోతి అరహత్తమగ్గసమఙ్గిం దస్సేతి. ఏవమేతస్మిం సుత్తే తీహిపి థేరేహి అత్తనా పటివిద్ధమగ్గోవ కథితో, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన భుమ్మన్తరేనేవ కథేసి.

౨. గిలానసుత్తవణ్ణనా

౨౨. దుతియే సప్పాయానీతి హితాని వుద్ధికరాని. పతిరూపన్తి అనుచ్ఛవికం. నేవ వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా అతేకిచ్ఛేన వాతాపమారాదినా రోగేన సమన్నాగతో నిట్ఠాపత్తగిలానో కథితో. వుట్ఠాతి తమ్హా ఆబాధాతి ఇమినా ఖిపితకకచ్ఛుతిణపుప్ఫకజరాదిభేదో అప్పమత్తఆబాధో కథితో. లభన్తో సప్పాయాని భోజనాని నో అలభన్తోతి ఇమినా పన యేసం పటిజగ్గనేన ఫాసుకం హోతి, సబ్బేపి తే ఆబాధా కథితా. ఏత్థ చ పతిరూపో ఉపట్ఠాకో నామ గిలానుపట్ఠాకఅఙ్గేహి సమన్నాగతో పణ్డితో దక్ఖో అనలసో వేదితబ్బో. గిలానుపట్ఠాకో అనుఞ్ఞాతోతి భిక్ఖుసఙ్ఘేన దాతబ్బోతి అనుఞ్ఞాతో. తస్మిఞ్హి గిలానే అత్తనో ధమ్మతాయ యాపేతుం అసక్కోన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘేన తస్స భిక్ఖునో ఏకో భిక్ఖు చ సామణేరో చ ‘‘ఇమం పటిజగ్గథా’’తి అపలోకేత్వా దాతబ్బా. యావ పన తే తం పటిజగ్గన్తి, తావ గిలానస్స చ తేసఞ్చ ద్విన్నం యేనత్థో, సబ్బం భిక్ఖుసఙ్ఘస్సేవ భారో.

అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బాతి ఇతరేపి ద్వే గిలానా ఉపట్ఠాపేతబ్బా. కిం కారణా? యోపి హి నిట్ఠపత్తగిలానో, సో అనుపట్ఠియమానో ‘‘సచే మం పటిజగ్గేయ్యుం, ఫాసుకం మే భవేయ్య. న ఖో పన మం పటిజగ్గన్తీ’’తి మనోపదోసం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తేయ్య. పటిజగ్గియమానస్స పనస్స ఏవం హోతి ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘేన యం కాతబ్బం, తం కతం. మయ్హం పన కమ్మవిపాకో ఈదిసో’’తి. సో భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తిస్సతి. యో పన అప్పమత్తకేన బ్యాధినా సమన్నాగతో లభన్తోపి అలభన్తోపి వుట్ఠాతియేవ, తస్స వినాపి భేసజ్జేన వూపసమనబ్యాధి భేసజ్జే కతే ఖిప్పతరం వూపసమ్మతి. సో తతో బుద్ధవచనం వా ఉగ్గణ్హితుం సక్ఖిస్సతి, సమణధమ్మం వా కాతుం సక్ఖిస్సతి. ఇమినా కారణేన ‘‘అఞ్ఞేపి గిలానా ఉపట్ఠాతబ్బా’’తి వుత్తం.

నేవ ఓక్కమతీతి నేవ పవిసతి. నియామం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు మగ్గనియామసఙ్ఖాతం సమ్మత్తం. ఇమినా పదపరమో పుగ్గలో కథితో. దుతియవారేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ గహితో సాసనే నాలకత్థేరసదిసో బుద్ధన్తరే ఏకవారం పచ్చేకబుద్ధానం సన్తికే ఓవాదం లభిత్వా పటివిద్ధపచ్చేకబోధిఞాణో చ. తతియవారేన విపఞ్చితఞ్ఞూ పుగ్గలో కథితో, నేయ్యో పన తన్నిస్సితోవ హోతి.

ధమ్మదేసనా అనుఞ్ఞాతాతి మాసస్స అట్ఠ వారే ధమ్మకథా అనుఞ్ఞాతా. అఞ్ఞేసమ్పి ధమ్మో దేసేతబ్బోతి ఇతరేసమ్పి ధమ్మో కథేతబ్బో. కిం కారణా? పదపరమస్స హి ఇమస్మిం అత్తభావే ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తస్సాపి అనాగతే పచ్చయో భవిస్సతి. యో పన తథాగతస్స రూపదస్సనం లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మవినయఞ్చ సవనాయ లభన్తోపి అలభన్తోపి ధమ్మం అభిసమేతి, సో అలభన్తో తావ అభిసమేతి. లభన్తో పన ఖిప్పమేవ అభిసమేస్సతీతి ఇమినా కారణేన తేసం ధమ్మో దేసేతబ్బో. తతియస్స పన పునప్పునం దేసేతబ్బోవ.

౩. సఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా

౨౩. తతియే సబ్యాబజ్ఝన్తి సదుక్ఖం. కాయసఙ్ఖారన్తి కాయద్వారే చేతనారాసిం. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి రాసిం కరోతి పిణ్డం కరోతి. వచీమనోద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్యాబజ్ఝం లోకన్తి సదుక్ఖం లోకం. సబ్యాబజ్ఝా ఫస్సా ఫుసన్తీతి సదుక్ఖా విపాకఫస్సా ఫుసన్తి. సబ్యాబజ్ఝం వేదనం వేదియతీతి సదుక్ఖం విపాకవేదనం వేదియతి, సాబాధం నిరస్సాదన్తి అత్థో. సేయ్యథాపి సత్తా నేరయికాతి యథా నిరయే నిబ్బత్తసత్తా ఏకన్తదుక్ఖం వేదనం వేదియన్తి, ఏవం వేదియతీతి అత్థో. కిం పన తత్థ ఉపేక్ఖావేదనా నత్థీతి? అత్థి, దుక్ఖవేదనాయ పన బలవభావేన సా అబ్బోహారికట్ఠానే ఠితా. ఇతి నిరయోవ నిరయస్స ఉపమం కత్వా ఆహటో. తత్ర పటిభాగఉపమా నామ కిర ఏసా.

సేయ్యథాపి దేవా సుభకిణ్హాతి ఇధాపి దేవలోకోవ దేవలోకస్స ఉపమం కత్వా ఆహటో. యస్మా పన హేట్ఠిమేసు బ్రహ్మలోకేసు సప్పీతికజ్ఝానవిపాకో వత్తతి, సుభకిణ్హేసు నిప్పీతికో ఏకన్తసుఖోవ, తస్మా తే అగ్గహేత్వా సుభకిణ్హావ కథితా. ఇతి అయమ్పి తత్ర పటిభాగఉపమా నామాతి వేదితబ్బా.

వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖన్తి వోమిస్సకసుఖదుక్ఖం. సేయ్యథాపి మనుస్సాతి మనుస్సానం హి కాలేన సుఖం హోతి, కాలేన దుక్ఖం. ఏకచ్చే చ దేవాతి కామావచరదేవా. తేసమ్పి కాలేన సుఖం హోతి, కాలేన దుక్ఖం. తేసం హి హీనతరానం మహేసక్ఖతరా దేవతా దిస్వా ఆసనా వుట్ఠాతబ్బం హోతి, మగ్గా ఉక్కమితబ్బం, పారుతవత్థం అపనేతబ్బం, అఞ్జలికమ్మం కాతబ్బన్తి తం సబ్బమ్పి దుక్ఖం నామ హోతి. ఏకచ్చే చ వినిపాతికాతి వేమానికపేతా. తే హి కాలేన సమ్పత్తిం అనుభవన్తి కాలేన కమ్మన్తి వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖావ హోన్తి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే తీణి సుచరితాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకాని కథితానీతి వేదితబ్బాని.

౪. బహుకారసుత్తవణ్ణనా

౨౪. చతుత్థే తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలాతి తయో ఆచరియపుగ్గలా. పుగ్గలస్స బహుకారాతి అన్తేవాసికపుగ్గలస్స బహూపకారా. బుద్ధన్తి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం. సరణం గతో హోతీతి అవస్సయం గతో హోతి. ధమ్మన్తి సతన్తికం నవలోకుత్తరధమ్మం. సఙ్ఘన్తి అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహం. ఇదఞ్చ పన సరణగమనం అగ్గహితసరణపుబ్బస్స అకతాభినివేసస్స వసేన వుత్తం. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే సరణదాయకో సోతాపత్తిమగ్గసమ్పాపకో అరహత్తమగ్గసమ్పాపకోతి తయో ఆచరియా బహుకారాతి ఆగతా, పబ్బజ్జాదాయకో బుద్ధవచనదాయకో కమ్మవాచాచరియో సకదాగామిమగ్గసమ్పాపకో అనాగామిమగ్గసమ్పాపకోతి ఇమే ఆచరియా న ఆగతా, కిం ఏతే న బహుకారాతి? నో, న బహుకారా. అయం పన దేసనా దువిధేన పరిచ్ఛిన్నా. తస్మా సబ్బేపేతే బహుకారా. తేసు సరణగమనస్మింయేవ అకతాభినివేసో వట్టతి, చతుపారిసుద్ధిసీలకసిణపరికమ్మవిపస్సనాఞాణాని పన పఠమమగ్గసన్నిస్సితాని హోన్తి, ఉపరి ద్వే మగ్గా చ ఫలాని చ అరహత్తమగ్గసన్నిస్సితానీతి వేదితబ్బాని.

ఇమినా పుగ్గలేనాతి ఇమినా అన్తేవాసికపుగ్గలేన. న సుప్పతికారం వదామీతి పతికారం కాతుం న సుకరన్తి వదామి. అభివాదనాదీసు అనేకసతవారం అనేకసహస్సవారమ్పి హి పఞ్చపతిట్ఠితేన నిపతిత్వా వన్దన్తో ఆసనా వుట్ఠాయ పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో దిట్ఠదిట్ఠక్ఖణే అఞ్జలిం పగ్గణ్హన్తో అనుచ్ఛవికం సామీచికమ్మం కరోన్తో దివసే దివసే చీవరసతం చీవరసహస్సం పిణ్డపాతసతం పిణ్డపాతసహస్సం దదమానో చక్కవాళపరియన్తేన సబ్బరతనమయం ఆవాసం కరోన్తో సప్పినవనీతాదినానప్పకారం భేసజ్జం అనుప్పదజ్జమానో నేవ సక్కోతి ఆచరియేన కతస్స పతికారం నామ కాతున్తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

౫. వజిరూపమసుత్తవణ్ణనా

౨౫. పఞ్చమే అరుకూపమచిత్తోతి పురాణవణసదిసచిత్తో. విజ్జూపమచిత్తోతి ఇత్తరకాలోభాసనేన విజ్జుసదిసచిత్తో. వజిరూపమచిత్తోతి కిలేసానం మూలఘాతకరణసమత్థతాయ వజిరేన సదిసచిత్తో. అభిసజ్జతీతి లగ్గతి. కుప్పతీతి కోపవసేన కుప్పతి. బ్యాపజ్జతీతి పకతిభావం పజహతి, పూతికో హోతి. పతిత్థీయతీతి థినభావం థద్ధభావం ఆపజ్జతి. కోపన్తి దుబ్బలకోధం. దోసన్తి దుస్సనవసేన తతో బలవతరం. అప్పచ్చయన్తి అతుట్ఠాకారం దోమనస్సం. దుట్ఠారుకోతి పురాణవణో. కట్ఠేనాతి దణ్డకకోటియా. కఠలేనాతి కపాలేన. ఆసవం దేతీతి అపరాపరం సవతి. పురాణవణో హి అత్తనో ధమ్మతాయేవ పుబ్బం లోహితం యూసన్తి ఇమాని తీణి సవతి, ఘట్టితో పన తాని అధికతరం సవతి.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – దుట్ఠారుకో వియ హి కోధనపుగ్గలో, తస్స అత్తనో ధమ్మతాయ సవనం వియ కోధనస్సపి అత్తనో ధమ్మతాయ ఉద్ధుమాతస్స వియ చణ్డికతస్స చరణం, కట్ఠేన వా కఠలాయ వా ఘట్టనం వియ అప్పమత్తం వచనం, భియ్యోసోమత్తాయ సవనం వియ ‘‘మాదిసం నామ ఏస ఏవం వదతీ’’తి భియ్యోసోమత్తాయ ఉద్ధుమాయనభావో దట్ఠబ్బో.

రత్తన్ధకారతిమిసాయన్తి రత్తిం చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణేన అన్ధభావకరణే బహలతమే. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జుప్పత్తిక్ఖణే. ఇధాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – చక్ఖుమా పురిసో వియ హి యోగావచరో దట్ఠబ్బో, అన్ధకారం వియ సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, విజ్జుసఞ్చరణం వియ సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స ఉప్పత్తికాలో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం, పున అన్ధకారావత్థరణం వియ సకదాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ సకదాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ సకదాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం, పున అన్ధకారావత్థరణం వియ అనాగామిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, పున విజ్జుసఞ్చరణం వియ అనాగామిమగ్గఞాణస్స ఉప్పాదో, విజ్జన్తరికాయ చక్ఖుమతో పురిసస్స సమన్తా రూపదస్సనం వియ అనాగామిమగ్గక్ఖణే నిబ్బానదస్సనం వేదితబ్బం.

వజిరూపమచిత్తతాయపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – వజిరం వియ హి అరహత్తమగ్గఞాణం దట్ఠబ్బం, మణిగణ్ఠిపాసాణగణ్ఠి వియ అరహత్తమగ్గవజ్ఝా కిలేసా, వజిరస్స మణిగణ్ఠిమ్పి వా పాసాణగణ్ఠిమ్పి వా వినివిజ్ఝిత్వా అగమనభావస్స నత్థితా వియ అరహత్తమగ్గఞాణేన అచ్ఛేజ్జానం కిలేసానం నత్థిభావో, వజిరేన నిబ్బిద్ధవేధస్స పున అపతిపూరణం వియ అరహత్తమగ్గేన ఛిన్నానం కిలేసానం పున అనుప్పాదో దట్ఠబ్బోతి.

౬. సేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౬. ఛట్ఠే సేవితబ్బోతి ఉపసఙ్కమితబ్బో. భజితబ్బోతి అల్లీయితబ్బో. పయిరుపాసితబ్బోతి సన్తికే నిసీదనవసేన పునప్పునం ఉపాసితబ్బో. సక్కత్వా గరుం కత్వాతి సక్కారఞ్చేవ గరుకారఞ్చ కత్వా. హీనో హోతి సీలేనాతిఆదీసు ఉపాదాయుపాదాయ హీనతా వేదితబ్బా. తత్థ యో హి పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి, సో దస సీలాని రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. యో దస సీలాని రక్ఖతి, సో చతుపారిసుద్ధిసీలం రక్ఖన్తేన న సేవితబ్బో. అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పాతి ఠపేత్వా అనుద్దయఞ్చ అనుకమ్పఞ్చ. అత్తనో అత్థాయేవ హి ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో, అనుద్దయానుకమ్పావసేన పన తం ఉపసఙ్కమితుం వట్టతి.

సీలసామఞ్ఞగతానం సతన్తి సీలేన సమానభావం గతానం సన్తానం. సీలకథా చ నో భవిస్సతీతి ఏవం సమానసీలానం అమ్హాకం సీలమేవ ఆరబ్భ కథా భవిస్సతి. సా చ నో పవత్తినీ భవిస్సతీతి సా చ అమ్హాకం కథా దివసమ్పి కథేన్తానం పవత్తిస్సతి న పటిహఞ్ఞిస్సతి. సా చ నో ఫాసు భవిస్సతీతి సా చ దివసమ్పి పవత్తమానా సీలకథా అమ్హాకం ఫాసువిహారో సుఖవిహారో భవిస్సతి. సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో.

సీలక్ఖన్ధన్తి సీలరాసిం. తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి ఏత్థ సీలస్స అసప్పాయే అనుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా సప్పాయే ఉపకారధమ్మే సేవన్తో తస్మిం తస్మిం ఠానే సీలక్ఖన్ధం పఞ్ఞాయ అనుగ్గణ్హాతి నామ. సమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధేసుపి ఏసేవ నయో. నిహీయతీతి అత్తనో హీనతరం పుగ్గలం సేవన్తో ఖారపరిస్సావనే ఆసిత్తఉదకం వియ సతతం సమితం హాయతి పరిహాయతి. తుల్యసేవీతి అత్తనా సమానసేవీ. సేట్ఠముపనమన్తి సేట్ఠం పుగ్గలం ఓణమన్తో. ఉదేతి ఖిప్పన్తి ఖిప్పమేవ వడ్ఢతి. తస్మా అత్తనో ఉత్తరిం భజేథాతి యస్మా సేట్ఠం పుగ్గలం ఉపనమన్తో ఉదేతి ఖిప్పం, తస్మా అత్తనో ఉత్తరితరం విసిట్ఠతరం భజేథ.

౭. జిగుచ్ఛితబ్బసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే జిగుచ్ఛితబ్బోతి గూథం వియ జిగుచ్ఛితబ్బో. అథ ఖో నన్తి అథ ఖో అస్స. కిత్తిసద్దోతి కథాసద్దో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ గూథకూపో వియ దుస్సీల్యం దట్ఠబ్బం. గూథకూపే పతిత్వా ఠితో ధమ్మనిఅహి వియ దుస్సీలపుగ్గలో. గూథకూపతో ఉద్ధరియమానేన తేన అహినా పురిసస్స సరీరం ఆరుళ్హేనాపి అదట్ఠభావో వియ దుస్సీలం సేవమానస్సాపి తస్స కిరియాయ అకరణభావో. సరీరం గూథేన మక్ఖేత్వా అహినా గతకాలో వియ దుస్సీలం సేవమానస్స పాపకిత్తిసద్దఅబ్భుగ్గమనకాలో వేదితబ్బో.

తిన్దుకాలాతన్తి తిన్దుకరుక్ఖఅలాతం. భియ్యోసోమత్తాయ చిచ్చిటాయతీతి తం హి ఝాయమానం పకతియాపి పపటికాయో ముఞ్చన్తం చిచ్చిటాతి ‘‘చిటిచిటా’’తి సద్దం కరోతి, ఘట్టితం పన అధిమత్తం కరోతీతి అత్థో. ఏవమేవ ఖోతి ఏవమేవం కోధనో అత్తనో ధమ్మతాయపి ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి, అప్పమత్తకం పన వచనం సుతకాలే ‘‘మాదిసం నామ ఏవం వదతి ఏవం వదతీ’’తి అతిరేకతరం ఉద్ధతో చణ్డికతో హుత్వా చరతి. గూథకూపోతి గూథపుణ్ణకూపో, గూథరాసియేవ వా. ఓపమ్మసంసన్దనం పనేత్థ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా ఏవరూపో పుగ్గలో అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బోతి యస్మా కోధనో అతిసేవియమానో అతిఉపసఙ్కమియమానోపి కుజ్ఝతియేవ, ‘‘కిం ఇమినా’’తి పటిక్కమన్తేపి కుజ్ఝతియేవ. తస్మా పలాలగ్గి వియ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో. కిం వుత్తం హోతి? యో హి పలాలగ్గిం అతిఉపసఙ్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సరీరం ఝాయతి. యో అతిపటిక్కమిత్వా తప్పతి, తస్స సీతం న వూపసమ్మతి. అనుపసఙ్కమిత్వా అపటిక్కమిత్వా పన మజ్ఝత్తభావేన తప్పన్తస్స సీతం వూపసమ్మతి, తస్మా పలాలగ్గి వియ కోధనో పుగ్గలో మజ్ఝత్తభావేన అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో, న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో.

కల్యాణమిత్తోతి సుచిమిత్తో. కల్యాణసహాయోతి సుచిసహాయో. సహాయా నామ సహగామినో సద్ధించరా. కల్యాణసమ్పవఙ్కోతి కల్యాణేసు సుచిపుగ్గలేసు సమ్పవఙ్కో, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసోతి అత్థో.

౮. గూథభాణీసుత్తవణ్ణనా

౨౮. అట్ఠమే గూథభాణీతి యో గూథం వియ దుగ్గన్ధకథం కథేతి. పుప్ఫభాణీతి యో పుప్ఫాని వియ సుగన్ధకథం కథేతి. మధుభాణీతి యో మధు వియ మధురకథం కథేతి. సభగ్గతోతి సభాయ ఠితో. పరిసగ్గతోతి గామపరిసాయ ఠితో. ఞాతిమజ్ఝగతోతి ఞాతీనం మజ్ఝే ఠితో. పూగమజ్ఝగతోతి సేణీనం మజ్ఝే ఠితో. రాజకులమజ్ఝగతోతి రాజకులస్స మజ్ఝే మహావినిచ్ఛయే ఠితో. అభినీతోతి పుచ్ఛనత్థాయానీతో. సక్ఖిపుట్ఠోతి సక్ఖిం కత్వా పుచ్ఛితో. ఏహమ్భో పురిసాతి ఆలపనమేతం. అత్తహేతు వా పరహేతు వాతి అత్తనో వా పరస్స వా హత్థపాదాదిహేతు వా ధనహేతు వా. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు వాతి ఏత్థ ఆమిసన్తి లఞ్జో అధిప్పేతో. కిఞ్చిక్ఖన్తి యం వా తం వా అప్పమత్తకం అన్తమసో తిత్తిరియవట్టకసప్పిపిణ్డనవనీతపిణ్డాదిమత్తకస్స లఞ్జస్స హేతూతి అత్థో. సమ్పజానముసా భాసితా హోతీతి జానన్తోయేవ ముసావాదం కత్తా హోతి.

నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్స ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో. ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి (ఉదా. ౬౫) ఏత్థ వుత్తసీలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ. పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతి నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి, పితిమత్తం పితాతి, మాతిమత్తం మాతాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహునో జనస్స మనాపా చిత్తవుద్ధికరాతి బహుజనమనాపా.

౯. అన్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౯. నవమే చక్ఖు న హోతీతి పఞ్ఞాచక్ఖు న హోతి. ఫాతిం కరేయ్యాతి ఫీతం వడ్ఢితం కరేయ్య. సావజ్జానవజ్జేతి సదోసనిద్దోసే. హీనప్పణీతేతి అధముత్తమే. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేతి కణ్హసుక్కాయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబాహనతో పటిపక్ఖవసేన సప్పటిభాగాతి వుచ్చన్తి. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – కుసలే ధమ్మే ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి జానేయ్య, అకుసలే ధమ్మే ‘‘అకుసలా ధమ్మా’’తి జానేయ్య. సావజ్జాదీసుపి ఏసేవ నయో. కణ్హసుక్కసప్పటిభాగేసు పన కణ్హధమ్మే ‘‘సుక్కసప్పటిభాగా’’తి జానేయ్య, సుక్కధమ్మే ‘‘కణ్హసప్పటిభాగా’’తి యేన పఞ్ఞాచక్ఖునా జానేయ్య, తథారూపమ్పిస్స చక్ఖు న హోతీతి. ఇమినా నయేన సేసవారేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

న చేవ భోగా తథారూపాతి తథాజాతికా భోగాపిస్స న హోన్తి. న చ పుఞ్ఞాని కుబ్బతీతి పుఞ్ఞాని చ న కరోతి. ఏత్తావతా భోగుప్పాదనచక్ఖునో చ పుఞ్ఞకరణచక్ఖునో చ అభావో వుత్తో. ఉభయత్థ కలిగ్గాహోతి ఇధలోకే చ పరలోకే చాతి ఉభయస్మిమ్పి అపరద్ధగ్గాహో, పరాజయగ్గాహో హోతీతి అత్థో. అథ వా ఉభయత్థ కలిగ్గాహోతి ఉభయేసమ్పి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం అత్థానం కలిగ్గాహో, పరాజయగ్గాహోతి అత్థో. ధమ్మాధమ్మేనాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేనపి దసఅకుసలకమ్మపథఅధమ్మేనపి. సఠోతి కేరాటికో. భోగాని పరియేసతీతి భోగే గవేసతి. థేయ్యేన కూటకమ్మేన, ముసావాదేన చూభయన్తి థేయ్యాదీసు ఉభయేన పరియేసతీతి అత్థో. కథం? థేయ్యేన కూటకమ్మేన చ పరియేసతి, థేయ్యేన ముసావాదేన చ పరియేసతి, కూటకమ్మేన ముసావాదేన చ పరియేసతి. సఙ్ఘాతున్తి సఙ్ఘరితుం. ధమ్మలద్ధేహీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం అకోపేత్వా లద్ధేహి. ఉట్ఠానాధిగతన్తి వీరియేన అధిగతం. అబ్యగ్ఘమానసోతి నిబ్బిచికిచ్ఛచిత్తో. భద్దకం ఠానన్తి సేట్ఠం దేవట్ఠానం. న సోచతీతి యస్మిం ఠానే అన్తోసోకేన న సోచతి.

౧౦. అవకుజ్జసుత్తవణ్ణనా

౩౦. దసమే అవకుజ్జపఞ్ఞోతి అధోముఖపఞ్ఞో. ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞోతి ఉచ్ఛఙ్గసదిసపఞ్ఞో. పుథుపఞ్ఞోతి విత్థారికపఞ్ఞో. ఆదికల్యాణన్తిఆదీసు ఆదీతి పుబ్బపట్ఠపనా. మజ్ఝన్తి కథావేమజ్ఝం. పరియోసానన్తి సన్నిట్ఠానం. ఇతిస్స తే ధమ్మం కథేన్తా పుబ్బపట్ఠపనేపి కల్యాణం భద్దకం అనవజ్జమేవ కత్వా కథేన్తి, వేమజ్ఝేపి పరియోసానేపి. ఏత్థ చ అత్థి దేసనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానాని, అత్థి సాసనస్స. తత్థ దేసనాయ తావ చతుప్పదికగాథాయ పఠమపదం ఆది, ద్వే పదాని మజ్ఝం, అవసానపదం పరియోసానం. ఏకానుసన్ధికస్స సుత్తస్స నిదానం ఆది, అనుసన్ధి మజ్ఝం, ఇదమవోచాతి అప్పనా పరియోసానం. అనేకానుసన్ధికస్స పఠమో అనుసన్ధి ఆది, తతో పరం ఏకో వా అనేకే వా మజ్ఝం, పచ్ఛిమో పరియోసానం. అయం తావ దేసనాయ నయో. సాసనస్స పన సీలం ఆది, సమాధి మజ్ఝం, విపస్సనా పరియోసానం. సమాధి వా ఆది, విపస్సనా మజ్ఝం, మగ్గో పరియోసానం. విపస్సనా వా ఆది, మగ్గో మజ్ఝం, ఫలం పరియోసానం. మగ్గో వా ఆది, ఫలం మజ్ఝం, నిబ్బానం పరియోసానం. ద్వే ద్వే వా కయిరమానే సీలసమాధయో ఆది, విపస్సనామగ్గా మజ్ఝం, ఫలనిబ్బానాని పరియోసానం.

సాత్థన్తి సాత్థకం కత్వా దేసేన్తి. సబ్యఞ్జనన్తి అక్ఖరపారిపూరిం కత్వా దేసేన్తి. కేవలపరిపుణ్ణన్తి సకలపరిపుణ్ణం అనూనం కత్వా దేసేన్తి. పరిసుద్ధన్తి పరిసుద్ధం నిజ్జటం నిగ్గణ్ఠిం కత్వా దేసేన్తి. బ్రహ్మచరియం పకాసేన్తీతి ఏవం దేసేన్తా చ సేట్ఠచరియభూతం సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పకాసేన్తి. నేవ ఆదిం మనసి కరోతీతి నేవ పుబ్బపట్ఠపనం మనసి కరోతి.

కుమ్భోతి ఘటో. నికుజ్జోతి అధోముఖో ఠపితో. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ కుమ్భో నికుజ్జో వియ అవకుజ్జపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, ఉదకాసిఞ్చనకాలో వియ ధమ్మదేసనాయ లద్ధకాలో, ఉదకస్స వివట్టనకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గహేతుం అసమత్థకాలో, ఉదకస్స అసణ్ఠానకాలో వియ వుట్ఠహిత్వా అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.

ఆకిణ్ణానీతి పక్ఖిత్తాని. సతిసమ్మోసాయ పకిరేయ్యాతి ముట్ఠస్సతితాయ వికిరేయ్య. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉచ్ఛఙ్గో వియ ఉచ్ఛఙ్గపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, నానాఖజ్జకాని వియ నానప్పకారం బుద్ధవచనం, ఉచ్ఛఙ్గే నానాఖజ్జకాని ఖాదన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ తస్మిం ఆసనే నిసిన్నస్స ఉగ్గణ్హనకాలో, వుట్ఠహన్తస్స సతిసమ్మోసా పకిరణకాలో వియ తస్మా ఆసనా వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స అసల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.

ఉక్కుజ్జోతి ఉపరిముఖో ఠపితో. సణ్ఠాతీతి పతిట్ఠహతి. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఉపరిముఖో ఠపితో కుమ్భో వియ పుథుపఞ్ఞో పుగ్గలో దట్ఠబ్బో, ఉదకస్స ఆసిత్తకాలో వియ దేసనాయ లద్ధకాలో, ఉదకస్స సణ్ఠానకాలో వియ తత్థ నిసిన్నస్స ఉగ్గణ్హనకాలో, నో వివట్టనకాలో వియ వుట్ఠాయ గచ్ఛన్తస్స సల్లక్ఖణకాలో వేదితబ్బో.

దుమ్మేధోతి నిప్పఞ్ఞో. అవిచక్ఖణోతి సంవిదహనపఞ్ఞాయ రహితో. గన్తాతి గమనసీలో. సేయ్యో ఏతేన వుచ్చతీతి ఏతస్మా పుగ్గలా ఉత్తరితరోతి వుచ్చతి. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నోతి నవలోకుత్తరధమ్మస్స అనుధమ్మం సహ సీలేన పుబ్బభాగపటిపదం పటిపన్నో. దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స. అన్తకరో సియాతి కోటికరో పరిచ్ఛేదకరో పరివటుమకరో భవేయ్యాతి.

పుగ్గలవగ్గో తతియో.