౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపదం ఏకంసపటిపదం నియ్యానికపటిపదం కారణపటిపదం సారపటిపదం మణ్డపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అనులోమపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపన్నో హోతి, న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వా. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నో హి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఉపాసకో వా ఉపాసికా వా మనుస్సదేవనిబ్బానసమ్పత్తీహి హాయతి పరిహాయతి, అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో పన తాహి సమ్పత్తీహి న పరిహాయతి. అతీతే కన్తారద్ధానమగ్గం పటిపన్నేసు ద్వీసు సత్థవాహేసు యక్ఖస్స వచనం గహేత్వా బాలసత్థవాహో సద్ధిం సత్థేన అనయబ్యసనం పత్తో, యక్ఖస్స వచనం అగ్గహేత్వా ‘‘ఉదకదిట్ఠట్ఠానే ఉదకం ఛడ్డేస్సామా’’తి సత్థకే సఞ్ఞాపేత్వా మగ్గం పటిపన్నో పణ్డితసత్థవాహో వియ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘అపణ్ణకం ఠానమేకే, దుతియం ఆహు తక్కికా;

ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧);

యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి ఏత్థ యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౨) హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౬) కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬) చ ‘‘తమేనం కమ్మజవాతా నివత్తిత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం సమ్పరివత్తేత్వా మాతు యోనిముఖే సమ్పటిపాదేన్తీ’’తి చ ఆదీసు పస్సావమగ్గో. ఇధ పన కారణం అధిప్పేతం. ఆరద్ధాతి పగ్గహితా పరిపుణ్ణా.

ఆసవానం ఖయాయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభు, ఓకాసతో యావ భవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా, ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిమ్పి హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి, యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగచ్ఛన్తి, తత్థ యుజ్జన్తి, పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసాయేవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. సుత్తేసు హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమకం చ కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ఏత్థ పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా.

తే పనేతే ఆసవా యత్థ యథా ఆగతా, తత్థ తథా వేదితబ్బా. ఏతే హి వినయే తావ ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయో మే, ఆవుసో, ఆసవా కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తిధా ఆగతా. అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు (చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౬౯; పటి. మ. ౧.౧౦౭) అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౧౦౨-౧౧౦౬; విభ. ౯౩౭) చ తేయేవ దిట్ఠాసవేన సహ చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయేన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగామినియా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగామినియా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగామినియా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగామినియా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. కమ్మమేవ చేత్థ ఆసవాతి వుత్తం. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరాపహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౧౪ ఆదయో) తేయేవ దస్సనేన పహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మనయేన చత్తారో ఆసవా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.

ఖయాయాతి ఏత్థ పన ఆసవానం సరసభేదోపి ఖీణాకారోపి మగ్గఫలనిబ్బానానిపి ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి ఏత్థ హి ఆసవానం సరసభేదో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౨.౨౩; ఇతివు. ౧౦౨) ఏత్థ ఆసవప్పహానం ఆసవానం అచ్చన్తక్ఖయో అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఏత్థ మగ్గో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఏత్థ ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఏత్థ నిబ్బానం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఫలం సన్ధాయ ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి ఆహ, అరహత్తఫలత్థాయాతి అత్థో.

ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారో. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి భోజనస్మిం పమాణఞ్ఞూ, పటిగ్గహణపరిభోగపచ్చవేక్ఖణమత్తం జానాతి పజానాతీతి అత్థో. జాగరియం అనుయుత్తోతి రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు జాగరణభావం అనుయుత్తో, జాగరణేయేవ యుత్తప్పయుత్తోతి అత్థో.

ఏవం మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని తమేవ ఠపితపటిపాటియా విభజన్తో కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖునా రూపం దిస్వాతిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౫) విత్థారితో, తథా పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయాతిఆదీనం (విసుద్ధి. ౧.౧౮). ఆవరణీయేహి ధమ్మేహీతి పఞ్చహి నీవరణేహి ధమ్మేహి. నీవరణాని హి చిత్తం ఆవరిత్వా తిట్ఠన్తి, తస్మా ఆవరణీయా ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. సీహసేయ్యం కప్పేతీతి సీహో వియ సేయ్యం కప్పేతి. పాదే పాదం అచ్చాధాయాతి వామపాదం దక్ఖిణపాదే అతిఆధాయ. సమం ఠపితే హి పాదే జాణుకేన జాణుకం గోప్ఫకేన చ గోప్ఫకం ఘటీయతి, తతో వేదనా ఉట్ఠహన్తి. తస్మా తస్స దోసస్స పరివజ్జనత్థం థోకం అతిక్కమిత్వా ఏస పాదం ఠపేతి. తేన వుత్తం – ‘‘పాదే పాదం అచ్చాధాయా’’తి.

సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో. కథం పనేస నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి? పురిమప్పవత్తివసేన. అయం హి చఙ్కమే చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పవత్తమానం కమ్మట్ఠానం ఠపేత్వా మఞ్చే వా ఫలకే వా నిపన్నో నిద్దం ఉపగన్త్వా పున పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి. తస్మా నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతి. అయం తావ మూలకమ్మట్ఠానే నయోవ. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాపి పనేస సతో సమ్పజానో నామ హోతి. కథం? అయం హి చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పాసాణఫలకే వా మఞ్చే వా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపజ్జిత్వా పచ్చవేక్ఖతి – ‘‘అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే పతిట్ఠితో, అచేతనో మఞ్చో అచేతనాయ పథవియా, అచేతనా పథవీ అచేతనే ఉదకే, అచేతనం ఉదకం అచేతనే వాతే, అచేతనో వాతో అచేతనే ఆకాసే పతిట్ఠితో. తత్థ ఆకాసమ్పి ‘అహం వాతం ఉక్ఖిపిత్వా ఠిత’న్తి న జానాతి, వాతోపి ‘అహం ఆకాసే పతిట్ఠితో’తి న జానాతి. తథా వాతో న జానాతి. ‘అహం ఉదకం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి…పే… మఞ్చో న జానాతి, ‘అహం కాయం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి, కాయో న జానాతి ‘అహం మఞ్చే పతిట్ఠితో’తి. న హి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగో వా సమన్నాహారో వా మనసికారో వా చేతనా వా పత్థనా వా అత్థీ’’తి. తస్స ఏవం పచ్చవేక్ఖతో తం పచ్చవేక్ఖణచిత్తం భవఙ్గే ఓతరతి. ఏవం నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి.

ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వాతి ‘‘ఏత్తకం ఠానం గతే చన్దే వా తారకాయ వా ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదికం సఞ్ఞం మనసికరిత్వా, చిత్తే ఠపేత్వాతి అత్థో. ఏవం కరిత్వా సయితో హి యథాపరిచ్ఛిన్నేయేవ కాలే ఉట్ఠహతి.