౨. రథకారవగ్గో

౧. ఞాతసుత్తవణ్ణనా

౧౧. దుతియస్స పఠమే ఞాతోతి పఞ్ఞాతో పాకటో. అననులోమికేతి సాసనస్స న అనులోమేతీతి అననులోమికం, తస్మిం అననులోమికే. కాయకమ్మేతి పాణాతిపాతాదిమ్హి కాయదుచ్చరితే. ఓళారికం వా ఏతం, న ఏవరూపే సమాదపేతుం సక్కోతి. దిసా నమస్సితుం వట్టతి, భూతబలిం కాతుం వట్టతీతి ఏవరూపే సమాదపేతి గణ్హాపేతి. వచీకమ్మేపి ముసావాదాదీని ఓళారికాని, అత్తనో సన్తకం పరస్స అదాతుకామేన ‘‘నత్థీ’’తి అయం వఞ్చనముసావాదో నామ వత్తుం వట్టతీతి ఏవరూపే సమాదపేతి. మనోకమ్మేపి అభిజ్ఝాదయో ఓళారికా, కమ్మట్ఠానం విసంవాదేత్వా కథేన్తో పన అననులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి నామ దక్ఖిణవిహారవాసిత్థేరో వియ. తం కిర థేరం ఏకో ఉపట్ఠాకో అమచ్చపుత్తో ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మేత్తాయన్తేన పఠమం కీదిసే పుగ్గలే మేత్తాయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. థేరో సభాగవిసభాగం అనాచిక్ఖిత్వా ‘‘పియపుగ్గలే’’తి ఆహ. తస్స చ భరియా పియా హోతి మనాపా, సో తం ఆరబ్భ మేత్తాయన్తో ఉమ్మాదం పాపుణి. కథం పనేస బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతీతి? ఏవరూపస్స హి సద్ధివిహారికాదయో చేవ ఉపట్ఠాకాదయో చ తేసం ఆరక్ఖదేవతా ఆదిం కత్వా తాసం తాసం మిత్తభూతా యావ బ్రహ్మలోకా సేసదేవతా చ ‘‘అయం భిక్ఖు న అజానిత్వా కరిస్సతీ’’తి తేన కతమేవ కరోన్తి, ఏవమేస బహుజనఅహితాయ పటిపన్నో హోతి.

సుక్కపక్ఖే పాణాతిపాతా వేరమణిఆదీనంయేవ వసేన కాయకమ్మవచీకమ్మాని వేదితబ్బాని. కమ్మట్ఠానం పన అవిసంవాదేత్వా కథేన్తో అనులోమికేసు ధమ్మేసు సమాదపేతి నామ కోళితవిహారవాసీ చతునికాయికతిస్సత్థేరో వియ. తస్స కిర జేట్ఠభాతా నన్దాభయత్థేరో నామ పోతలియవిహారే వసన్తో ఏకస్మిం రోగే సముట్ఠితే కనిట్ఠం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘ఆవుసో, మయ్హం సల్లహుకం కత్వా ఏకం కమ్మట్ఠానం కథేహీ’’తి. కిం, భన్తే, అఞ్ఞేన కమ్మట్ఠానేన, కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హితుం వట్టతీతి? కిమత్థికో ఏస, ఆవుసోతి? భన్తే, కబళీకారాహారో ఉపాదారూపం, ఏకస్మిఞ్చ ఉపాదారూపే దిట్ఠే తేవీసతి ఉపాదారూపాని పాకటాని హోన్తీతి. సో ‘‘వట్టిస్సతి, ఆవుసో, ఏత్తక’’న్తి తం ఉయ్యోజేత్వా కబళీకారాహారం పరిగ్గణ్హిత్వా ఉపాదారూపం సల్లక్ఖేత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అథ నం థేరం బహివిహారా అనిక్ఖన్తమేవ పక్కోసిత్వా, ‘‘ఆవుసో, మహాఅవస్సయోసి మయ్హం జాతో’’తి కనిట్ఠత్థేరస్స అత్తనా పటిలద్ధగుణం ఆరోచేసి. బహుజనహితాయాతి ఏతస్సపి హి సద్ధివిహారికాదయో ‘‘అయం న అజానిత్వా కరిస్సతీ’’తి తేన కతమేవ కరోన్తీతి బహుజనహితాయ పటిపన్నో నామ హోతీతి.

౨. సారణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౨. దుతియే ఖత్తియస్సాతి జాతియా ఖత్తియస్స. ముద్ధావసిత్తస్సాతి రాజాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తస్స. సారణీయాని భవన్తీతి సరితబ్బాని అసమ్ముస్సనీయాని హోన్తి. జాతోతి నిబ్బత్తో. యావజీవం సారణీయన్తి దహరకాలే జానితుమ్పి న సక్కా, అపరభాగే పన మాతాపితుఆదీహి ఞాతకేహి వా దాసాదీహి వా ‘‘త్వం అసుకజనపదే అసుకనగరే అసుకదివసే అసుకనక్ఖత్తే జాతో’’తి ఆచిక్ఖితే సుత్వా తతో పట్ఠాయ యావజీవం సరతి న సమ్ముస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘యావజీవం సారణీయం హోతీ’’తి.

ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియన్తి అభిసేకట్ఠానం నామ రఞ్ఞో బలవతుట్ఠికరం హోతి, తేనస్స తం యావజీవం సారణీయం. సఙ్గామవిజయట్ఠానేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన సఙ్గామన్తి యుద్ధం. అభివిజినిత్వాతి జినిత్వా సత్తుమద్దనం కత్వా. తమేవ సఙ్గామసీసన్తి తమేవ సఙ్గామట్ఠానం. అజ్ఝావసతీతి అభిభవిత్వా ఆవసతి.

ఇదాని యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స రఞ్ఞో జాతిట్ఠానాదీహి కత్తబ్బకిచ్చం నత్థి, ఇమస్మిం పన సాసనే తప్పటిభాగే తయో పుగ్గలే దస్సేతుం ఇదం కారణం ఆభతం, తస్మా తే దస్సేన్తో ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనగారియం పబ్బజితో హోతీతి ఏత్థ చతుపారిసుద్ధిసీలమ్పి పబ్బజ్జానిస్సితమేవాతి వేదితబ్బం. సారణీయం హోతీతి ‘‘అహం అసుకరట్ఠే అసుకజనపదే అసుకవిహారే అసుకమాళకే అసుకదివాట్ఠానే అసుకచఙ్కమే అసుకరుక్ఖమూలే పబ్బజితో’’తి ఏవం యావజీవం సరితబ్బమేవ హోతి న సమ్ముస్సితబ్బం.

ఇదం దుక్ఖన్తి ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖం అత్థి. అయం దుక్ఖసముదయోతి ఏత్తకో దుక్ఖసముదయో, న ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖసముదయో అత్థీతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ చతూహి సచ్చేహి సోతాపత్తిమగ్గో కథితో. కసిణపరికమ్మవిపస్సనాఞాణాని పన మగ్గసన్నిస్సితానేవ హోన్తి. సారణీయం హోతీతి ‘‘అహం అసుకరట్ఠే…పే… అసుకరుక్ఖమూలే సోతాపన్నో జాతో’’తి యావజీవం సారణీయం హోతి అసమ్ముస్సనీయం.

ఆసవానం ఖయాతి ఆసవానం ఖయేన. చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలపఞ్ఞం. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనావ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి పటిలభిత్వా విహరతి. సారణీయన్తి ‘‘మయా అసుకరట్ఠే…పే… అసుకరుక్ఖమూలే అరహత్తం పత్త’’న్తి అత్తనో అరహత్తపత్తిట్ఠానం నామ యావజీవం సారణీయం హోతి అసమ్ముస్సనీయన్తి యథానుసన్ధినావ దేసనం నిట్ఠపేసి.

౩. ఆసంససుత్తవణ్ణనా

౧౩. తతియే సన్తోతి అత్థి ఉపలబ్భన్తి. సంవిజ్జమానాతి తస్సేవ వేవచనం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. నిరాసోతి అనాసో అపత్థనో. ఆసంసోతి ఆసంసమానో పత్థయమానో. విగతాసోతి అపగతాసో. చణ్డాలకులేతి చణ్డాలానం కులే. వేనకులేతి విలీవకారకులే. నేసాదకులేతి మిగలుద్దకానం కులే. రథకారకులేతి చమ్మకారకులే. పుక్కుసకులేతి పుప్ఫచ్ఛడ్డకకులే.

ఏత్తావతా కులవిపత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని యస్మా నీచకులే జాతోపి ఏకచ్చో అడ్ఢో హోతి మహద్ధనో, అయం పన న తాదిసో, తస్మాస్స భోగవిపత్తిం దస్సేతుం దలిద్దేతిఆదిమాహ. తత్థ దలిద్దేతి దాలిద్దియేన సమన్నాగతే. అప్పన్నపానభోజనేతి పరిత్తకఅన్నపానభోజనే. కసిరవుత్తికేతి దుక్ఖజీవికే, యత్థ వాయామేన పయోగేన జీవితవుత్తిం సాధేన్తి, తథారూపేతి అత్థో. యత్థ కసిరేన ఘాసచ్ఛాదో లబ్భతీతి యస్మిం కులే దుక్ఖేన యాగుభత్తఘాసో చ కోపీనమత్తం అచ్ఛాదనఞ్చ లబ్భతి.

ఇదాని యస్మా ఏకచ్చో నీచకులే జాతోపి ఉపధిసమ్పన్నో హోతి అత్తభావసమిద్ధియం ఠితో, అయఞ్చ న తాదిసో, తస్మాస్స సరీరవిపత్తిమ్పి దస్సేతుం సో చ హోతి దుబ్బణ్ణోతిఆదిమాహ. తత్థ దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దసికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ. పదీపేయ్యస్సాతి వట్టితేలకపల్లకాదినో పదీపఉపకరణస్స. తస్స న ఏవం హోతీతి. కస్మా న హోతి? నీచకులే జాతత్తా.

జేట్ఠోతి అఞ్ఞస్మిం జేట్ఠే సతి కనిట్ఠో ఆసం న కరోతి, తస్మా జేట్ఠోతి ఆహ. ఆభిసేకోతి జేట్ఠోపి న అభిసేకారహో ఆసం న కరోతి, తస్మా ఆభిసేకోతి ఆహ. అనభిసిత్తోతి అభిసేకారహోపి కాణకుణిఆదిదోసరహితో సకిం అభిసిత్తో పున అభిసేకే ఆసం న కరోతి, తస్మా అనభిసిత్తోతి ఆహ. అచలప్పత్తోతి జేట్ఠోపి ఆభిసేకో అనభిసిత్తో మన్దో ఉత్తానసేయ్యకో, సోపి అభిసేకే ఆసం న కరోతి. సోళసవస్సుద్దేసికో పన పఞ్ఞాయమానమస్సుభేదో అచలప్పత్తో నామ హోతి, మహన్తమ్పి రజ్జం విచారేతుం సమత్థో, తస్మా ‘‘అచలప్పత్తో’’తి ఆహ. తస్స ఏవం హోతీతి కస్మా హోతి? మహాజాతితాయ.

దుస్సీలోతి నిస్సీలో. పాపధమ్మోతి లామకధమ్మో. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో. సఙ్కస్సరసమాచారోతి సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారో, కిఞ్చిదేవ అసారుప్పం దిస్వా ‘‘ఇదం ఇమినా కతం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పరేసం ఆసఙ్కనీయసమాచారో, అత్తనాయేవ వా సఙ్కాహి సరితబ్బసమాచారో, సాసఙ్కసమాచారోతి అత్థో. తస్స హి దివాట్ఠానాదీసు సన్నిపతిత్వా కిఞ్చిదేవ మన్తయన్తే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘ఇమే ఏకతో హుత్వా మన్తేన్తి, కచ్చి ను ఖో మయా కతకమ్మం జానిత్వా మన్తేన్తీ’’తి ఏవం సాసఙ్కసమాచారో హోతి. పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తోతి పటిచ్ఛాదేతబ్బయుత్తకేన పాపకమ్మేన సమన్నాగతో. అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞోతి అస్సమణో హుత్వావ సమణపతిరూపకతాయ ‘‘సమణో అహ’’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞో. అబ్రహ్మచారీ బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞోతి అఞ్ఞే బ్రహ్మచారినో సునివత్థే సుపారుతే సుమ్భకపత్తధరే గామనిగమరాజధానీసు పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తే దిస్వా సయమ్పి తాదిసేన ఆకారేన తథా పటిపజ్జనతో ‘‘అహం బ్రహ్మచారీ’’తి పటిఞ్ఞం దేన్తో వియ హోతి. ‘‘అహం భిక్ఖూ’’తి వత్వా ఉపోసథగ్గాదీని పవిసన్తో పన బ్రహ్మచారిపటిఞ్ఞో హోతియేవ, తథా సఙ్ఘికం లాభం గణ్హన్తో. అన్తోపూతీతి పూతినా కమ్మేన అన్తో అనుపవిట్ఠో. అవస్సుతోతి రాగాదీహి తిన్తో. కసమ్బుజాతోతి సఞ్జాతరాగాదికచవరో. తస్స న ఏవం హోతీతి. కస్మా న హోతి? లోకుత్తరధమ్మఉపనిస్సయస్స నత్థితాయ. తస్స ఏవం హోతీతి. కస్మా హోతి? మహాసీలస్మిం పరిపూరకారితాయ.

౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. వత్తితం వా అనేన చక్కన్తి చక్కవత్తీ. ధమ్మో అస్స అత్థీతి ధమ్మికో. ధమ్మేనేవ దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేన రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. సోపి న అరాజకన్తి సోపి అఞ్ఞం నిస్సయరాజానం అలభిత్వా చక్కం నామ వత్తేతుం న సక్కోతీతి అత్థో. ఇతి సత్థా దేసనం పట్ఠపేత్వా యథానుసన్ధిం అపాపేత్వావ తుణ్హీ అహోసి. కస్మా? అనుసన్ధికుసలా ఉట్ఠహిత్వా అనుసన్ధిం పుచ్ఛిస్సన్తి, బహూ హి ఇమస్మిం ఠానే తథారూపా భిక్ఖూ, అథాహం తేహి పుట్ఠో దేసనం వడ్ఢేస్సామీతి. అథేకో అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు భగవన్తం పుచ్ఛన్తో కో పన, భన్తేతిఆదిమాహ. భగవాపిస్స బ్యాకరోన్తో ధమ్మో భిక్ఖూతిఆదిమాహ.

తత్థ ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో. ధమ్మన్తి తమేవ వుత్తప్పకారం ధమ్మం. నిస్సాయాతి తదధిట్ఠానేన చేతసా తమేవ నిస్సయం కత్వా. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుట్ఠు కతో హోతి, ఏవమేతం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుకరోన్తో. ధమ్మం అపచాయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్జలికరణాదీహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేన ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతీతి ధమ్మో అస్సా అత్థీతి ధమ్మికా, రక్ఖా చ ఆవరణఞ్చ గుత్తి చ రక్ఖావరణగుత్తి. తత్థ ‘‘పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి వచనతో ఖన్తిఆదయో రక్ఖా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. ఖన్తియా అవిహింసాయ మేత్తచిత్తతాయ అనుద్దయాయా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫). నివాసనపారుపనగేహాదీని ఆవరణం. చోరాదిఉపద్దవనివారణత్థం గోపాయనా గుత్తి. తం సబ్బమ్పి సుట్ఠు విదహతి పవత్తేతి ఠపేతీతి అత్థో.

ఇదాని యత్థ సా సంవిదహితబ్బా, తం దస్సేన్తో అన్తోజనస్మిన్తిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అన్తోజనసఙ్ఖాతం పుత్తదారం సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తో వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానో సబ్బోపద్దవే చస్స నివారయమానో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి నామ. ఖత్తియాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అభిసిత్తఖత్తియా భద్రఅస్సాజానీయాదిరతనసమ్పదానేనపి ఉపగణ్హితబ్బా, అనుయన్తా ఖత్తియా తేసం అనురూపయానవాహనసమ్పదానేనపి పరితోసేతబ్బా, బలకాయో కాలం అనతిక్కమేత్వా భత్తవేతనసమ్పదానేనపి అనుగ్గహేతబ్బో, బ్రాహ్మణా అన్నపానవత్థాదినా దేయ్యధమ్మేన, గహపతికా భత్తబీజనఙ్గలబలిబద్దాదిసమ్పదానేన, తథా నిగమవాసినో నేగమా జనపదవాసినో చ జానపదా. సమితపాపబాహితపాపా పన సమణబ్రాహ్మణా సమణపరిక్ఖారసమ్పదానేన సక్కాతబ్బా, మిగపక్ఖినో అభయదానేన సమస్సాసేతబ్బా.

ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేనేవ చక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం తేన ఏవం పవత్తితం ఆణాచక్కం అప్పటివత్తియం హోతి. కేనచి మనుస్సభూతేనాతి దేవతా నామ అత్తనా ఇచ్ఛితిచ్ఛితమేవ కరోన్తి, తస్మా తా అగ్గణ్హిత్వా ‘‘మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం. పచ్చత్థికేనాతి పటిఅత్థికేన, పటిసత్తునాతి అత్థో. ధమ్మికోతి చక్కవత్తీ దసకుసలకమ్మపథవసేన ధమ్మికో, తథాగతో పన నవలోకుత్తరధమ్మవసేన. ధమ్మరాజాతి నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి మహాజనం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మంయేవాతి నవలోకుత్తరధమ్మమేవ నిస్సాయ తమేవ సక్కరోన్తో తం గరుకరోన్తో తం అపచాయమానో. సోవస్స ధమ్మో అబ్భుగ్గతట్ఠేన ధజోతి ధమ్మద్ధజో. సోవస్స కేతూతి ధమ్మకేతు. తమేవ అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా విహరతీతి ధమ్మాధిపతేయ్యో. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిన్తి లోకియలోకుత్తరధమ్మదాయికరక్ఖఞ్చ ఆవరణఞ్చ గుత్తిఞ్చ. సంవిదహతీతి ఠపేతి పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపన్తి తివిధం కాయదుచ్చరితం న సేవితబ్బం, సుచరితం సేవితబ్బన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సంవిదహిత్వాతి ఠపేత్వా కథేత్వా. ధమ్మేనేవ అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతీతి నవలోకుత్తరధమ్మేనేవ అసదిసం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం ఏవం పవత్తితం ధమ్మచక్కం ఏతేసు సమణాదీసు ఏకేనపి పటివత్తేతుం పటిబాహితుం న సక్కా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

౫. సచేతనసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే ఇసిపతనేతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసఙ్ఖాతానం ఇసీనం ధమ్మచక్కప్పవత్తనత్థాయ చేవ ఉపోసథకరణత్థాయ చ ఆగన్త్వా పతనే, సన్నిపాతట్ఠానేతి అత్థో. పదనేతిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో. మిగదాయేతి మిగానం అభయత్థాయ దిన్నే. ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహీతి సో కిర రఞ్ఞా ఆణత్తదివసేయేవ సబ్బూపకరణాని సజ్జేత్వా అన్తేవాసికేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గామద్వారగామమజ్ఝదేవకులసుసానాదీసు ఠితరుక్ఖే చేవ ఝామపతితసుక్ఖరుక్ఖే చ వివజ్జేత్వా సమ్పన్నపదేసే ఠితే సబ్బదోసవివజ్జితే నాభిఅరనేమీనం అనురూపే రుక్ఖే గహేత్వా తం చక్కం అకాసి. తస్స రుక్ఖే విచినిత్వా గణ్హన్తస్స చేవ కరోన్తస్స చ ఏత్తకో కాలో వీతివత్తో. తేన వుత్తం – ‘‘ఛహి మాసేహి ఛారత్తూనేహీ’’తి. నానాకరణన్తి నానత్తం. నేసన్తి న ఏసం. అత్థేసన్తి అత్థి ఏసం. అభిసఙ్ఖారస్స గతీతి పయోగస్స గమనం. చిఙ్గులాయిత్వాతి పరిబ్భమిత్వా. అక్ఖాహతం మఞ్ఞేతి అక్ఖే పవేసేత్వా ఠపితమివ.

సదోసాతి సగణ్డా ఉణ్ణతోణతట్ఠానయుత్తా. సకసావాతి పూతిసారేన చేవ ఫేగ్గునా చ యుత్తా. కాయవఙ్కాతిఆదీని కాయదుచ్చరితాదీనం నామాని. ఏవం పపతితాతి ఏవం గుణపతనేన పతితా. ఏవం పతిట్ఠితాతి ఏవం గుణేహి పతిట్ఠితా. తత్థ లోకియమహాజనా పపతితా నామ, సోతాపన్నాదయో పతిట్ఠితా నామ. తేసుపి పురిమా తయో కిలేసానం సముదాచారక్ఖణే పపతితా నామ, ఖీణాసవా పన ఏకన్తేనేవ పతిట్ఠితా నామ. తస్మాతి యస్మా అప్పహీనకాయవఙ్కాదయో పపతన్తి, పహీనకాయవఙ్కాదయో పతిట్ఠహన్తి, తస్మా. కాయవఙ్కాదీనం పన ఏవం పహానం వేదితబ్బం – పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం మిచ్ఛాచారో ముసావాదో పిసుణావాచా మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే తావ ఛ సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి, ఫరుసావాచా బ్యాపాదోతి ద్వే అనాగామిమగ్గేన, అభిజ్ఝా సమ్ఫప్పలాపోతి ద్వే అరహత్తమగ్గేనాతి.

౬. అపణ్ణకసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే అపణ్ణకపటిపదన్తి అవిరద్ధపటిపదం ఏకంసపటిపదం నియ్యానికపటిపదం కారణపటిపదం సారపటిపదం మణ్డపటిపదం అపచ్చనీకపటిపదం అనులోమపటిపదం ధమ్మానుధమ్మపటిపదం పటిపన్నో హోతి, న తక్కగ్గాహేన వా నయగ్గాహేన వా. ఏవం గహేత్వా పటిపన్నో హి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా ఉపాసకో వా ఉపాసికా వా మనుస్సదేవనిబ్బానసమ్పత్తీహి హాయతి పరిహాయతి, అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో పన తాహి సమ్పత్తీహి న పరిహాయతి. అతీతే కన్తారద్ధానమగ్గం పటిపన్నేసు ద్వీసు సత్థవాహేసు యక్ఖస్స వచనం గహేత్వా బాలసత్థవాహో సద్ధిం సత్థేన అనయబ్యసనం పత్తో, యక్ఖస్స వచనం అగ్గహేత్వా ‘‘ఉదకదిట్ఠట్ఠానే ఉదకం ఛడ్డేస్సామా’’తి సత్థకే సఞ్ఞాపేత్వా మగ్గం పటిపన్నో పణ్డితసత్థవాహో వియ. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘అపణ్ణకం ఠానమేకే, దుతియం ఆహు తక్కికా;

ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧);

యోని చస్స ఆరద్ధా హోతీతి ఏత్థ యోనీతి ఖన్ధకోట్ఠాసస్సపి కారణస్సపి పస్సావమగ్గస్సపి నామం. ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౨) హి ఖన్ధకోట్ఠాసో యోని నామ. ‘‘యోని హేసా భూమిజ ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౬) కారణం. ‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬) చ ‘‘తమేనం కమ్మజవాతా నివత్తిత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం సమ్పరివత్తేత్వా మాతు యోనిముఖే సమ్పటిపాదేన్తీ’’తి చ ఆదీసు పస్సావమగ్గో. ఇధ పన కారణం అధిప్పేతం. ఆరద్ధాతి పగ్గహితా పరిపుణ్ణా.

ఆసవానం ఖయాయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభు, ఓకాసతో యావ భవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా, ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిమ్పి హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి, యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగచ్ఛన్తి, తత్థ యుజ్జన్తి, పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసాయేవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. సుత్తేసు హి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమకం చ కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ఏత్థ పరూపవాదవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా చ నానప్పకారా ఉపద్దవా.

తే పనేతే ఆసవా యత్థ యథా ఆగతా, తత్థ తథా వేదితబ్బా. ఏతే హి వినయే తావ ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯; అ. ని. ౨.౨౦౨-౨౩౦) ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయో మే, ఆవుసో, ఆసవా కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తిధా ఆగతా. అఞ్ఞేసు చ సుత్తన్తేసు (చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేసో ౬౯; పటి. మ. ౧.౧౦౭) అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౧౦౨-౧౧౦౬; విభ. ౯౩౭) చ తేయేవ దిట్ఠాసవేన సహ చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయేన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగామినియా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగామినియా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగామినియా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగామినియా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగామినియా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. కమ్మమేవ చేత్థ ఆసవాతి వుత్తం. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరాపహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౧౪ ఆదయో) తేయేవ దస్సనేన పహాతబ్బేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మనయేన చత్తారో ఆసవా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.

ఖయాయాతి ఏత్థ పన ఆసవానం సరసభేదోపి ఖీణాకారోపి మగ్గఫలనిబ్బానానిపి ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుచ్చతి. ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి ఏత్థ హి ఆసవానం సరసభేదో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౨.౨౩; ఇతివు. ౧౦౨) ఏత్థ ఆసవప్పహానం ఆసవానం అచ్చన్తక్ఖయో అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఏత్థ మగ్గో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఏత్థ ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఏత్థ నిబ్బానం. ఇమస్మిం పన సుత్తే ఫలం సన్ధాయ ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి ఆహ, అరహత్తఫలత్థాయాతి అత్థో.

ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారో. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి భోజనస్మిం పమాణఞ్ఞూ, పటిగ్గహణపరిభోగపచ్చవేక్ఖణమత్తం జానాతి పజానాతీతి అత్థో. జాగరియం అనుయుత్తోతి రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు జాగరణభావం అనుయుత్తో, జాగరణేయేవ యుత్తప్పయుత్తోతి అత్థో.

ఏవం మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని తమేవ ఠపితపటిపాటియా విభజన్తో కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూతిఆదిమాహ. తత్థ చక్ఖునా రూపం దిస్వాతిఆదీనం అత్థో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౫) విత్థారితో, తథా పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయాతిఆదీనం (విసుద్ధి. ౧.౧౮). ఆవరణీయేహి ధమ్మేహీతి పఞ్చహి నీవరణేహి ధమ్మేహి. నీవరణాని హి చిత్తం ఆవరిత్వా తిట్ఠన్తి, తస్మా ఆవరణీయా ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. సీహసేయ్యం కప్పేతీతి సీహో వియ సేయ్యం కప్పేతి. పాదే పాదం అచ్చాధాయాతి వామపాదం దక్ఖిణపాదే అతిఆధాయ. సమం ఠపితే హి పాదే జాణుకేన జాణుకం గోప్ఫకేన చ గోప్ఫకం ఘటీయతి, తతో వేదనా ఉట్ఠహన్తి. తస్మా తస్స దోసస్స పరివజ్జనత్థం థోకం అతిక్కమిత్వా ఏస పాదం ఠపేతి. తేన వుత్తం – ‘‘పాదే పాదం అచ్చాధాయా’’తి.

సతో సమ్పజానోతి సతియా చేవ సమ్పజఞ్ఞేన చ సమన్నాగతో. కథం పనేస నిద్దాయన్తో సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి? పురిమప్పవత్తివసేన. అయం హి చఙ్కమే చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పవత్తమానం కమ్మట్ఠానం ఠపేత్వా మఞ్చే వా ఫలకే వా నిపన్నో నిద్దం ఉపగన్త్వా పున పబుజ్ఝమానో కమ్మట్ఠానం ఠితట్ఠానే గణ్హన్తోయేవ పబుజ్ఝతి. తస్మా నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతి. అయం తావ మూలకమ్మట్ఠానే నయోవ. పరిగ్గహకమ్మట్ఠానవసేనాపి పనేస సతో సమ్పజానో నామ హోతి. కథం? అయం హి చఙ్కమన్తో నిద్దాయ ఓక్కమనభావం ఞత్వా పాసాణఫలకే వా మఞ్చే వా దక్ఖిణేన పస్సేన నిపజ్జిత్వా పచ్చవేక్ఖతి – ‘‘అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే పతిట్ఠితో, అచేతనో మఞ్చో అచేతనాయ పథవియా, అచేతనా పథవీ అచేతనే ఉదకే, అచేతనం ఉదకం అచేతనే వాతే, అచేతనో వాతో అచేతనే ఆకాసే పతిట్ఠితో. తత్థ ఆకాసమ్పి ‘అహం వాతం ఉక్ఖిపిత్వా ఠిత’న్తి న జానాతి, వాతోపి ‘అహం ఆకాసే పతిట్ఠితో’తి న జానాతి. తథా వాతో న జానాతి. ‘అహం ఉదకం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి…పే… మఞ్చో న జానాతి, ‘అహం కాయం ఉక్ఖిపిత్వా ఠితో’తి, కాయో న జానాతి ‘అహం మఞ్చే పతిట్ఠితో’తి. న హి తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగో వా సమన్నాహారో వా మనసికారో వా చేతనా వా పత్థనా వా అత్థీ’’తి. తస్స ఏవం పచ్చవేక్ఖతో తం పచ్చవేక్ఖణచిత్తం భవఙ్గే ఓతరతి. ఏవం నిద్దాయన్తోపి సతో సమ్పజానో నామ హోతీతి.

ఉట్ఠానసఞ్ఞం మనసికరిత్వాతి ‘‘ఏత్తకం ఠానం గతే చన్దే వా తారకాయ వా ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదికం సఞ్ఞం మనసికరిత్వా, చిత్తే ఠపేత్వాతి అత్థో. ఏవం కరిత్వా సయితో హి యథాపరిచ్ఛిన్నేయేవ కాలే ఉట్ఠహతి.

౭. అత్తబ్యాబాధసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే అత్తబ్యాబాధాయాతి అత్తదుక్ఖాయ. పరబ్యాబాధాయాతి పరదుక్ఖాయ. కాయసుచరితన్తిఆదీని పుబ్బభాగే దసకుసలకమ్మపథవసేన ఆగతాని, ఉపరి పన యావ అరహత్తా అవారితానేవ.

౮. దేవలోకసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే అట్టీయేయ్యాథాతి అట్టా పీళితా భవేయ్యాథ. హరాయేయ్యాథాతి లజ్జేయ్యాథ. జిగుచ్ఛేయ్యాథాతి గూథే వియ తస్మిం వచనే సఞ్జాతజిగుచ్ఛా భవేయ్యాథ. ఇతి కిరాతి ఏత్థ ఇతీతి పదసన్ధిబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతా, కిరాతి అనుస్సవత్థే నిపాతో. దిబ్బేన కిర ఆయునా అట్టీయథాతి ఏవమస్స సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పగేవ ఖో పనాతి పఠమతరంయేవ.

౯. పఠమపాపణికసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే పాపణికోతి ఆపణికో, ఆపణం ఉగ్ఘాటేత్వా భణ్డవిక్కాయకస్స వాణిజస్సేతం అధివచనం. అభబ్బోతి అభాజనభూతో. న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతీతి యథా అధిట్ఠితం సుఅధిట్ఠితం హోతి, ఏవం సయం అత్తపచ్చక్ఖం కరోన్తో నాధిట్ఠాతి. తత్థ పచ్చూసకాలే పదసద్దేన ఉట్ఠాయ దీపం జాలేత్వా భణ్డం పసారేత్వా అనిసీదన్తో పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. అయం హి యం చోరా రత్తిం భణ్డం హరిత్వా ‘‘ఇదం అమ్హాకం హత్థతో విస్సజ్జేస్సామా’’తి ఆపణం గన్త్వా అప్పేన అగ్ఘేన దేన్తి, యమ్పి బహువేరినో మనుస్సా రత్తిం నగరే వసిత్వా పాతోవ ఆపణం గన్త్వా భణ్డం గణ్హన్తి, యం వా పన జనపదం గన్తుకామా మనుస్సా పాతోవ ఆపణం గన్త్వా భణ్డం కిణన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.

అఞ్ఞేసం భోజనవేలాయ పన భుఞ్జితుం ఆగన్త్వా పాతోవ భణ్డం పటిసామేత్వా ఘరం గన్త్వా భుఞ్జిత్వా నిద్దాయిత్వా సాయం పున ఆపణం ఆగచ్ఛన్తో మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. సో హి యం చోరా పాతోవ విస్సజ్జేతుం న సమ్పాపుణింసు, దివాకాలే పన పరేసం అసఞ్చారక్ఖణే ఆపణం గన్త్వా అప్పగ్ఘేన దేన్తి, యఞ్చ భోజనవేలాయ పుఞ్ఞవన్తో ఇస్సరా ‘‘ఆపణతో ఇదఞ్చిదఞ్చ లద్ధుం వట్టతీ’’తి పహిణిత్వా ఆహరాపేన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.

యావ యామభేరినిక్ఖమనా పన అన్తోఆపణే దీపం జాలాపేత్వా అనిసీదన్తో సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం కమ్మన్తం అధిట్ఠాతి నామ. సో హి యం చోరా పాతోపి దివాపి విస్సజ్జేతుం న సమ్పాపుణింసు, సాయం పన ఆపణం గన్త్వా అప్పగ్ఘేన దేన్తి, తప్పచ్చయస్స లాభస్స అస్సామికో హోతి.

న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతీతి సక్కచ్చకిరియాయ సమాధిం న సమాపజ్జతి. ఏత్థ చ పాతోవ చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు వత్తం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా యావ భిక్ఖాచారవేలా, తావ సమాపత్తిం అప్పేత్వా అనిసీదన్తో పుబ్బణ్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. పచ్ఛాభత్తం పన పిణ్డపాతపటిక్కన్తో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానం పవిసిత్వా యావ సాయన్హసమయా సమాపత్తిం అప్పేత్వా అనిసీదన్తో మజ్ఝన్హికసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. సాయం పన చేతియం వన్దిత్వా థేరూపట్ఠానం కత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా పఠమయామం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా అనిసీదన్తో సాయన్హసమయం న సక్కచ్చం సమాధినిమిత్తం అధిట్ఠాతి నామ. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ‘‘సమాపత్తిం అప్పేత్వా’’తి వుత్తట్ఠానే సమాపత్తియా అసతి విపస్సనాపి వట్టతి, సమాధినిమిత్తన్తి చ సమాధిఆరమ్మణమ్పి వట్టతియేవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘సమాధిపి సమాధినిమిత్తం, సమాధారమ్మణమ్పి సమాధినిమిత్త’’న్తి.

౧౦. దుతియపాపణికసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమే చక్ఖుమాతి పఞ్ఞాచక్ఖునా చక్ఖుమా హోతి. విధురోతి విసిట్ఠధురో ఉత్తమధురో ఞాణసమ్పయుత్తేన వీరియేన సమన్నాగతో. నిస్సయసమ్పన్నోతి అవస్సయసమ్పన్నో పతిట్ఠానసమ్పన్నో. పణియన్తి విక్కాయికభణ్డం. ఏత్తకం మూలం భవిస్సతి ఏత్తకో ఉదయోతి తస్మిం ‘‘ఏవం కీతం ఏవం విక్కాయమాన’’న్తి వుత్తపణియే యేన కయేన తం కీతం, తం కయసఙ్ఖాతం మూలం ఏత్తకం భవిస్సతి. యో చ తస్మిం విక్కయమానే విక్కయో, తస్మిం విక్కయే ఏత్తకో ఉదయో భవిస్సతి, ఏత్తికా వడ్ఢీతి అత్థో.

కుసలో హోతి పణియం కేతుఞ్చ విక్కేతుఞ్చాతి సులభట్ఠానం గన్త్వా కిణన్తో దుల్లభట్ఠానం గన్త్వా విక్కిణన్తో చ ఏత్థ కుసలో నామ హోతి, దసగుణమ్పి వీసతిగుణమ్పి లాభం లభతి.

అడ్ఢాతి ఇస్సరా బహునా నిక్ఖిత్తధనేన సమన్నాగతా. మహద్ధనాతి వళఞ్జనకవసేన మహద్ధనా. మహాభోగాతి ఉపభోగపరిభోగభణ్డేన మహాభోగా. పటిబలోతి కాయబలేన చేవ ఞాణబలేన చ సమన్నాగతత్తా సమత్థో. అమ్హాకఞ్చ కాలేన కాలం అనుప్పదాతున్తి అమ్హాకఞ్చ గహితధనమూలికం వడ్ఢిం కాలేన కాలం అనుప్పదాతుం. నిపతన్తీతి నిమన్తేన్తి. నిపాతేన్తీతిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో.

కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయాతి కుసలధమ్మానం సమ్పాదనత్థాయ పటిలాభత్థాయ. థామవాతి ఞాణథామేన సమన్నాగతో. దళ్హపరక్కమోతి థిరేన ఞాణపరక్కమేన సమన్నాగతో. అనిక్ఖిత్తధురోతి ‘‘అగ్గమగ్గం అపాపుణిత్వా ఇమం వీరియధురం న ఠపేస్సామీ’’తి ఏవం అట్ఠపితధురో.

బహుస్సుతాతి ఏకనికాయాదివసేన బహు బుద్ధవచనం సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. ఆగతాగమాతి ఏకో నికాయో ఏకో ఆగమో నామ, ద్వే నికాయా ద్వే ఆగమా నామ, పఞ్చ నికాయా పఞ్చ ఆగమా నామ, ఏతేసు ఆగమేసు యేసం ఏకోపి ఆగమో ఆగతో పగుణో పవత్తితో, తే ఆగతాగమా నామ. ధమ్మధరాతి సుత్తన్తపిటకధరా. వినయధరాతి వినయపిటకధరా. మాతికాధరాతి ద్వేమాతికాధరా. పరిపుచ్ఛతీతి అత్థానత్థం కారణాకారణం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి ‘‘ఇమం నామ పుచ్ఛిస్సామీ’’తి అఞ్ఞాతి తులేతి పరిగ్గణ్హాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

ఇమస్మిం పన సుత్తే పఠమం పఞ్ఞా ఆగతా, పచ్ఛా వీరియఞ్చ కల్యాణమిత్తసేవనా చ. తత్థ పఠమం అరహత్తం పత్వా పచ్ఛా వీరియం కత్వా కల్యాణమిత్తా సేవితబ్బాతి న ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బో, దేసనాయ నామ హేట్ఠిమేన వా పరిచ్ఛేదో హోతి ఉపరిమేన వా ద్వీహిపి వా కోటీహి. ఇధ పన ఉపరిమేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తస్మా కథేన్తేన పఠమం కల్యాణమిత్తఉపనిస్సయం దస్సేత్వా మజ్ఝే వీరియం దస్సేత్వా పచ్ఛా అరహత్తం కథేతబ్బన్తి.

రథకారవగ్గో దుతియో.