౪. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. వత్తితం వా అనేన చక్కన్తి చక్కవత్తీ. ధమ్మో అస్స అత్థీతి ధమ్మికో. ధమ్మేనేవ దసవిధేన చక్కవత్తివత్తేన రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. సోపి న అరాజకన్తి సోపి అఞ్ఞం నిస్సయరాజానం అలభిత్వా చక్కం నామ వత్తేతుం న సక్కోతీతి అత్థో. ఇతి సత్థా దేసనం పట్ఠపేత్వా యథానుసన్ధిం అపాపేత్వావ తుణ్హీ అహోసి. కస్మా? అనుసన్ధికుసలా ఉట్ఠహిత్వా అనుసన్ధిం పుచ్ఛిస్సన్తి, బహూ హి ఇమస్మిం ఠానే తథారూపా భిక్ఖూ, అథాహం తేహి పుట్ఠో దేసనం వడ్ఢేస్సామీతి. అథేకో అనుసన్ధికుసలో భిక్ఖు భగవన్తం పుచ్ఛన్తో కో పన, భన్తేతిఆదిమాహ. భగవాపిస్స బ్యాకరోన్తో ధమ్మో భిక్ఖూతిఆదిమాహ.

తత్థ ధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మో. ధమ్మన్తి తమేవ వుత్తప్పకారం ధమ్మం. నిస్సాయాతి తదధిట్ఠానేన చేతసా తమేవ నిస్సయం కత్వా. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుట్ఠు కతో హోతి, ఏవమేతం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుకరోన్తో. ధమ్మం అపచాయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్జలికరణాదీహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతిభూతాగతభావేన ధమ్మవసేనేవ చ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతీతి ధమ్మో అస్సా అత్థీతి ధమ్మికా, రక్ఖా చ ఆవరణఞ్చ గుత్తి చ రక్ఖావరణగుత్తి. తత్థ ‘‘పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి వచనతో ఖన్తిఆదయో రక్ఖా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. ఖన్తియా అవిహింసాయ మేత్తచిత్తతాయ అనుద్దయాయా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫). నివాసనపారుపనగేహాదీని ఆవరణం. చోరాదిఉపద్దవనివారణత్థం గోపాయనా గుత్తి. తం సబ్బమ్పి సుట్ఠు విదహతి పవత్తేతి ఠపేతీతి అత్థో.

ఇదాని యత్థ సా సంవిదహితబ్బా, తం దస్సేన్తో అన్తోజనస్మిన్తిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అన్తోజనసఙ్ఖాతం పుత్తదారం సీలసంవరే పతిట్ఠాపేన్తో వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దదమానో సబ్బోపద్దవే చస్స నివారయమానో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహతి నామ. ఖత్తియాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అభిసిత్తఖత్తియా భద్రఅస్సాజానీయాదిరతనసమ్పదానేనపి ఉపగణ్హితబ్బా, అనుయన్తా ఖత్తియా తేసం అనురూపయానవాహనసమ్పదానేనపి పరితోసేతబ్బా, బలకాయో కాలం అనతిక్కమేత్వా భత్తవేతనసమ్పదానేనపి అనుగ్గహేతబ్బో, బ్రాహ్మణా అన్నపానవత్థాదినా దేయ్యధమ్మేన, గహపతికా భత్తబీజనఙ్గలబలిబద్దాదిసమ్పదానేన, తథా నిగమవాసినో నేగమా జనపదవాసినో చ జానపదా. సమితపాపబాహితపాపా పన సమణబ్రాహ్మణా సమణపరిక్ఖారసమ్పదానేన సక్కాతబ్బా, మిగపక్ఖినో అభయదానేన సమస్సాసేతబ్బా.

ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మేనేవ చక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం తేన ఏవం పవత్తితం ఆణాచక్కం అప్పటివత్తియం హోతి. కేనచి మనుస్సభూతేనాతి దేవతా నామ అత్తనా ఇచ్ఛితిచ్ఛితమేవ కరోన్తి, తస్మా తా అగ్గణ్హిత్వా ‘‘మనుస్సభూతేనా’’తి వుత్తం. పచ్చత్థికేనాతి పటిఅత్థికేన, పటిసత్తునాతి అత్థో. ధమ్మికోతి చక్కవత్తీ దసకుసలకమ్మపథవసేన ధమ్మికో, తథాగతో పన నవలోకుత్తరధమ్మవసేన. ధమ్మరాజాతి నవహి లోకుత్తరధమ్మేహి మహాజనం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. ధమ్మంయేవాతి నవలోకుత్తరధమ్మమేవ నిస్సాయ తమేవ సక్కరోన్తో తం గరుకరోన్తో తం అపచాయమానో. సోవస్స ధమ్మో అబ్భుగ్గతట్ఠేన ధజోతి ధమ్మద్ధజో. సోవస్స కేతూతి ధమ్మకేతు. తమేవ అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా విహరతీతి ధమ్మాధిపతేయ్యో. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిన్తి లోకియలోకుత్తరధమ్మదాయికరక్ఖఞ్చ ఆవరణఞ్చ గుత్తిఞ్చ. సంవిదహతీతి ఠపేతి పఞ్ఞపేతి. ఏవరూపన్తి తివిధం కాయదుచ్చరితం న సేవితబ్బం, సుచరితం సేవితబ్బన్తి ఏవం సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సంవిదహిత్వాతి ఠపేత్వా కథేత్వా. ధమ్మేనేవ అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేతీతి నవలోకుత్తరధమ్మేనేవ అసదిసం ధమ్మచక్కం పవత్తేతి. తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియన్తి తం ఏవం పవత్తితం ధమ్మచక్కం ఏతేసు సమణాదీసు ఏకేనపి పటివత్తేతుం పటిబాహితుం న సక్కా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.