౨. దుతియపణ్ణాసకం
(౬) ౧. పుగ్గలవగ్గవణ్ణనా
౫౩. దుతియపణ్ణాసకస్స పఠమే చక్కవత్తినా సద్ధిం గహితత్తా ‘‘లోకానుకమ్పాయా’’తి న వుత్తం. ఏత్థ చ చక్కవత్తినో ఉప్పత్తియా ద్వే సమ్పత్తియో లభన్తి, బుద్ధానం ఉప్పత్తియా తిస్సోపి.
౫౪. దుతియే అచ్ఛరియమనుస్సాతి ఆచిణ్ణమనుస్సా అబ్భుతమనుస్సా.
౫౫. తతియే బహునో జనస్స అనుతప్పా హోతీతి మహాజనస్స అనుతాపకారీ హోతి. తత్థ చక్కవత్తినో కాలకిరియా ఏకచక్కవాళే దేవమనుస్సానం అనుతాపం కరోతి, తథాగతస్స కాలకిరియా దససు చక్కవాళసహస్సేసు.
౫౬. చతుత్థే థూపారహాతి థూపస్స యుత్తా అనుచ్ఛవికా. చక్కవత్తినో హి చేతియం పటిజగ్గిత్వా ద్వే సమ్పత్తియో లభన్తి, బుద్ధానం చేతియం పటిజగ్గిత్వా తిస్సోపి.
౫౭. పఞ్చమే బుద్ధాతి అత్తనో ఆనుభావేన చత్తారి సచ్చాని బుద్ధా.
౫౮. ఛట్ఠే ఫలన్తియాతి సద్దం కరోన్తియా. న సన్తసన్తీతి న భాయన్తి. తత్థ ఖీణాసవో అత్తనో సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తా న భాయతి, హత్థాజానీయో సక్కాయదిట్ఠియా బలవత్తాతి. సత్తమట్ఠమేసుపి ఏసేవ నయో.
౬౧. నవమే కింపురిసాతి కిన్నరా. మానుసిం వాచం న భాసన్తీతి మనుస్సకథం న కథేన్తి. ధమ్మాసోకస్స కిర ఏకం కిన్నరం ఆనేత్వా దస్సేసుం. సో ‘‘కథాపేథ న’’న్తి ఆహ. కిన్నరో కథేతుం న ఇచ్ఛతి. ఏకో పురిసో ‘‘అహమేతం కథాపేస్సామీ’’తి హేట్ఠాపాసాదం ఓతారేత్వా ద్వే ఖాణుకే కోట్టేత్వా ఉక్ఖలిం ఆరోపేసి. సా ఉభతోపస్సేహి పతతి. తం దిస్వా కిన్నరో ‘‘కిం అఞ్ఞం ఏకం ఖాణుకం కోట్టేతుం న వట్టతీ’’తి ఏత్తకమేవ ఆహ. పున అపరభాగే ద్వే కిన్నరే ఆనేత్వా దస్సేసుం. రాజా ‘‘కథాపేథ నే’’తి ఆహ. తే కథేతుం న ఇచ్ఛింసు. ఏకో పురిసో ‘‘అహమేతే కథాపేస్సామీ’’తి తే గహేత్వా అన్తరాపణం అగమాసి. తత్థేకో అమ్బపక్కఞ్చ మచ్ఛే చ అద్దస, ఏకో కబిట్ఠఫలఞ్చ అమ్బిలికాఫలఞ్చ. తత్థ పురిమో ‘‘మహావిసం మనుస్సా ఖాదన్తి, కథం తే కిలాసినో న హోన్తీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘కథం ఇమే ఏతం నిస్సాయ కుట్ఠినో న హోన్తీ’’తి ఆహ. ఏవం మానుసిం వాచం కథేతుం సక్కోన్తాపి ద్వే అత్థే సమ్పస్సమానా న కథేన్తీతి.
౬౨. దసమే అప్పటివానోతి అనుకణ్ఠితో అపచ్చోసక్కితో.
౬౩. ఏకాదసమే అసన్తసన్నివాసన్తి అసప్పురిసానం సన్నివాసం. న వదేయ్యాతి ఓవాదేన వా అనుసాసనియా వా న వదేయ్య, మా వదతూతి అత్థో. థేరమ్పాహం న వదేయ్యన్తి అహమ్పి థేరం భిక్ఖుం ఓవాదానుసాసనివసేన న వదేయ్యం. అహితానుకమ్పీతి అహితం ఇచ్ఛమానో. నో హితానుకమ్పీతి హితం అనిచ్ఛమానో. నోతి నం వదేయ్యన్తి ‘‘అహం తవ వచనం న కరిస్స’’న్తి నం వదేయ్యం. విహేఠేయ్యన్తి వచనస్స అకరణేన విహేఠేయ్యం. పస్సమ్పిస్స నప్పటికరేయ్యన్తి పస్సన్తోపి జానన్తోపి అహం తస్స వచనం న కరేయ్యం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సుక్కపక్ఖే పన సాధూతి నం వదేయ్యన్తి ‘‘సాధు భద్దకం సుకథితం తయా’’తి తస్స కథం అభినన్దన్తో నం వదేయ్యన్తి అత్థో.
౬౪. ద్వాదసమే ఉభతో వచీసంసారోతి ద్వీసుపి పక్ఖేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం అక్కోసనపచ్చక్కోసనవసేన సంసరమానా వాచా వచీసంసారో. దిట్ఠిపళాసోతి దిట్ఠిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకో యుగగ్గాహలక్ఖణో పళాసో దిట్ఠిపళాసో నామ. చేతసో ఆఘాతోతి కోపో. సో హి చిత్తం ఆఘాతేన్తో ఉప్పజ్జతి. అప్పచ్చయోతి అతుట్ఠాకారో, దోమనస్సన్తి అత్థో. అనభిరద్ధీతి కోపోయేవ. సో హి అనభిరాధనవసేన అనభిరద్ధీతి వుచ్చతి. అజ్ఝత్తం అవూపసన్తం హోతీతి సబ్బమ్పేతం నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే అత్తనో చిత్తే చ సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికసఙ్ఖాతాయ అత్తనో పరిసాయ చ అవూపసన్తం హోతి. తస్మేతన్తి తస్మిం ఏతం. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
పుగ్గలవగ్గో పఠమో.
(౭) ౨. సుఖవగ్గవణ్ణనా
౬౫. దుతియస్స పఠమే గిహిసుఖన్తి గిహీనం సబ్బకామనిప్ఫత్తిమూలకం సుఖం. పబ్బజితసుఖన్తి పబ్బజితానం పబ్బజ్జామూలకం సుఖం.
౬౬. దుతియే కామసుఖన్తి కామే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకసుఖం. నేక్ఖమ్మసుఖన్తి నేక్ఖమ్మం వుచ్చతి పబ్బజ్జా, తం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకసుఖం.
౬౭. తతియే ఉపధిసుఖన్తి తేభూమకసుఖం. నిరుపధిసుఖన్తి లోకుత్తరసుఖం.
౬౮. చతుత్థే సాసవసుఖన్తి ఆసవానం పచ్చయభూతం వట్టసుఖం. అనాసవసుఖన్తి తేసం అపచ్చయభూతం వివట్టసుఖం.
౬౯. పఞ్చమే సామిసన్తి సంకిలేసం వట్టగామిసుఖం. నిరామిసన్తి నిక్కిలేసం వివట్టగామిసుఖం.
౭౦. ఛట్ఠే అరియసుఖన్తి అపుథుజ్జనసుఖం. అనరియసుఖన్తి పుథుజ్జనసుఖం.
౭౧. సత్తమే కాయికన్తి కాయవిఞ్ఞాణసహజాతం. చేతసికన్తి మనోద్వారికసుఖం. తం లోకియలోకుత్తరమిస్సకం కథితం.
౭౨. అట్ఠమే సప్పీతికన్తి పఠమదుతియజ్ఝానసుఖం. నిప్పీతికన్తి తతియచతుత్థజ్ఝానసుఖం. తత్థ లోకియసప్పీతికతో లోకియనిప్పీతికం, లోకుత్తరసప్పీతికతో చ లోకుత్తరనిప్పీతికం అగ్గన్తి ఏవం భుమ్మన్తరం అభిన్దిత్వా అగ్గభావో వేదితబ్బో.
౭౩. నవమే సాతసుఖన్తి తీసు ఝానేసు సుఖం. ఉపేక్ఖాసుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానసుఖం.
౭౪. దసమే సమాధిసుఖన్తి అప్పనం వా ఉపచారం వా పత్తసుఖం. అసమాధిసుఖన్తి తదుభయం అప్పత్తసుఖం.
౭౫. ఏకాదసమే సప్పీతికారమ్మణన్తి సప్పీతికం ఝానద్వయం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసుఖం. నిప్పీతికారమ్మణేపి ఏసేవ నయో. ద్వాదసమేపి ఇమినావ ఉపాయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౭౭. తేరసమే రూపారమ్మణన్తి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానారమ్మణం, యంకిఞ్చి రూపం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకం వా. అరూపారమ్మణన్తి అరూపావచరజ్ఝానారమ్మణం, యంకిఞ్చి అరూపం ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకం వాతి.
సుఖవగ్గో దుతియో.
(౮) ౩. సనిమిత్తవగ్గవణ్ణనా
౭౮-౭౯. తతియస్స పఠమే సనిమిత్తాతి సకారణా. దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో. నిదానం హేతు సఙ్ఖారో పచ్చయో రూపన్తి సబ్బానిపి హి ఏతాని కారణవేవచనానేవ.
౮౪. సత్తమే సవేదనాతి పచ్చయభూతాయ సమ్పయుత్తవేదనాయ సతియేవ ఉప్పజ్జన్తి, నాసతీతి అత్థో. అట్ఠమనవమేసుపి ఏసేవ నయో.
౮౭. దసమే సఙ్ఖతారమ్మణాతి పచ్చయనిబ్బత్తం సఙ్ఖతధమ్మం ఆరమ్మణం కత్వావ ఉప్పజ్జన్తి. నో అసఙ్ఖతారమ్మణాతి అసఙ్ఖతం పన నిబ్బానం ఆరబ్భ న ఉప్పజ్జన్తి. న హోన్తీతి మగ్గక్ఖణే న హోన్తి నామ, ఫలే పత్తే నాహేసున్తి. ఏవమేతేసు దససుపి ఠానేసు యావ అరహత్తా దేసనా దేసితాతి.
సనిమిత్తవగ్గో తతియో.
(౯) ౪. ధమ్మవగ్గవణ్ణనా
౮౮. చతుత్థస్స పఠమే చేతోవిముత్తీతి ఫలసమాధి. పఞ్ఞావిముత్తీతి ఫలపఞ్ఞా.
౮౯. దుతియే పగ్గాహోతి వీరియం. అవిక్ఖేపోతి చిత్తేకగ్గతా.
౯౦. తతియే నామన్తి చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా. రూపన్తి రూపక్ఖన్ధో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే ధమ్మకోట్ఠాసపరిచ్ఛేదఞాణం నామ కథితం.
౯౧. చతుత్థే విజ్జాతి ఫలఞాణం. విముత్తీతి తంసమ్పయుత్తా సేసధమ్మా.
౯౨. పఞ్చమే భవదిట్ఠీతి సస్సతదిట్ఠి. విభవదిట్ఠీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. ఛట్ఠసత్తమాని ఉత్తానత్థానేవ.
౯౫. అట్ఠమే దోవచస్సతాతి దుబ్బచభావో. పాపమిత్తతాతి పాపమిత్తసేవనభావో. నవమం వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం.
౯౭. దసమే ధాతుకుసలతాతి అట్ఠారస ధాతుయో ధాతూతి జాననం. మనసికారకుసలతాతి తాసంయేవ ధాతూనం అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా జాననం.
౯౮. ఏకాదసమే ఆపత్తికుసలతాతి పఞ్చన్నఞ్చ సత్తన్నఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధానం జాననం. ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతాతి దేసనాయ వా కమ్మవాచాయ వా ఆపత్తీహి వుట్ఠానజాననన్తి.
ధమ్మవగ్గో చతుత్థో.
(౧౦) ౫. బాలవగ్గవణ్ణనా
౯౯. పఞ్చమస్స పఠమే అనాగతం భారం వహతీతి ‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ, ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో, పాతిమోక్ఖం థేరభారోతి వుచ్చతీ’’తి ఇమం దసవిధం థేరభారం నవకో హుత్వా థేరేన అనజ్ఝిట్ఠో కరోన్తో అనాగతం భారం వహతి నామ. ఆగతం భారం న వహతీతి థేరో సమానో తమేవ దసవిధం భారం అత్తనా వా అకరోన్తో పరం వా అసమాదపేన్తో ఆగతం భారం న వహతి నామ. దుతియసుత్తేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౧౦౧. తతియే అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞీతి అకప్పియే సీహమంసాదిమ్హి ‘‘కప్పియం ఇద’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ. కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞీతి కుమ్భీలమంసబిళారమంసాదిమ్హి కప్పియే ‘‘అకప్పియం ఇద’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ. చతుత్థం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౧౦౩. పఞ్చమే అనాపత్తియా ఆపత్తిసఞ్ఞీతి ఆపుచ్ఛిత్వా భణ్డకం ధోవన్తస్స, పత్తం పచన్తస్స, కేసే ఛిన్దన్తస్స, గామం పవిసన్తస్సాతిఆదీసు అనాపత్తి, తత్థ ‘‘ఆపత్తి అయ’’న్తి ఏవంసఞ్ఞీ. ఆపత్తియా అనాపత్తిసఞ్ఞీతి తేసఞ్ఞేవ వత్థూనం అనాపుచ్ఛాకరణే ఆపత్తి, తత్థ ‘‘అనాపత్తీ’’తి ఏవంసఞ్ఞీ. ఛట్ఠేపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. సత్తమాదీని ఉత్తానత్థానేవ.
౧౦౯. ఏకాదసమే ఆసవాతి కిలేసా. న కుక్కుచ్చాయితబ్బన్తి సఙ్ఘభోగస్స అపట్ఠపనం అవిచారణం న కుక్కుచ్చాయితబ్బం నామ, తం కుక్కుచ్చాయతి. కుక్కుచ్చాయితబ్బన్తి తస్సేవ పట్ఠపనం విచారణం, తం న కుక్కుచ్చాయతి. ద్వాదసమాదీని హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బానీతి.
బాలవగ్గో పఞ్చమో.
దుతియపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.