.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
దుకనిపాత-అట్ఠకథా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. కమ్మకారణవగ్గో
౧. వజ్జసుత్తవణ్ణనా
౧. దుకనిపాతస్స పఠమే వజ్జానీతి దోసా అపరాధా. దిట్ఠధమ్మికన్తి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఉప్పన్నఫలం. సమ్పరాయికన్తి సమ్పరాయే అనాగతే అత్తభావే ఉప్పన్నఫలం. ఆగుచారిన్తి పాపకారిం అపరాధకారకం. రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తేతి చోరం గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా రాజపురిసా కరోన్తి, రాజానో పన తా కారేన్తి నామ. తం చోరం ఏవం కమ్మకారణా కారియమానం ఏస పస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘పస్సతి చోరం ఆగుచారిం రాజానో గహేత్వా వివిధా కమ్మకారణా కారేన్తే’’తి. అద్ధదణ్డకేహీతి ముగ్గరేహి, పహారసాధనత్థం వా చతుహత్థదణ్డం ద్వేధా ఛేత్వా గహితదణ్డకేహి. బిలఙ్గథాలికన్తి కఞ్జియఉక్ఖలికకమ్మకారణం. తం కరోన్తా సీసకటాహం ఉప్పాటేత్వా తత్తం అయోగుళం సణ్డాసేన గహేత్వా తత్థ పక్ఖిపన్తి, తేన మత్థలుఙ్గం పక్కుథిత్వా ఉత్తరతి. సఙ్ఖముణ్డికన్తి సఙ్ఖముణ్డకమ్మకారణం. తం కరోన్తా ఉత్తరోట్ఠఉభతోకణ్ణచూళికగలవాటకపరిచ్ఛేదేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా సబ్బకేసే ఏకతో గణ్ఠిం కత్వా దణ్డకేన వేఠేత్వా ఉప్పాటేన్తి, సహ కేసేహి చమ్మం ఉట్ఠహతి. తతో సీసకటాహం థూలసక్ఖరాహి ఘంసిత్వా ధోవన్తా సఙ్ఖవణ్ణం కరోన్తి. రాహుముఖన్తి రాహుముఖకమ్మకారణం. తం కరోన్తా సఙ్కునా ముఖం వివరిత్వా అన్తోముఖే దీపం జాలేన్తి, కణ్ణచూళికాహి వా పట్ఠాయ ముఖం నిఖాదనేన ఖనన్తి, లోహితం పగ్ఘరిత్వా ముఖం పూరేతి.
జోతిమాలికన్తి సకలసరీరం తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా ఆలిమ్పేన్తి. హత్థపజ్జోతికన్తి హత్థే తేలపిలోతికాయ వేఠేత్వా దీపం వియ పజ్జాలేన్తి. ఏరకవత్తికన్తి ఏరకవత్తకమ్మకారణం. తం కరోన్తా హేట్ఠాగీవతో పట్ఠాయ చమ్మవట్టే కన్తిత్వా గోప్ఫకే ఠపేన్తి, అథ నం యోత్తేహి బన్ధిత్వా కడ్ఢన్తి. సో అత్తనో చమ్మవట్టే అక్కమిత్వా అక్కమిత్వా పతతి. చీరకవాసికన్తి చీరకవాసికకమ్మకారణం. తం కరోన్తా తథేవ చమ్మవట్టే కన్తిత్వా కటియం ఠపేన్తి, కటితో పట్ఠాయ కన్తిత్వా గోప్ఫకేసు ఠపేన్తి, ఉపరిమేహి హేట్ఠిమసరీరం చీరకనివాసననివత్థం వియ హోతి. ఏణేయ్యకన్తి ఏణేయ్యకకమ్మకారణం. తం కరోన్తా ఉభోసు కప్పరేసు చ ఉభోసు జాణుకేసు చ అయవలయాని దత్వా అయసూలాని కోట్టేన్తి. సో చతూహి అయసూలేహి భూమియం పతిట్ఠహతి. అథ నం పరివారేత్వా అగ్గిం కరోన్తి. ‘‘ఏణేయ్యకో జోతిపరిగ్గహో యథా’’తి ఆగతట్ఠానేపి ఇదమేవ వుత్తం. తం కాలేన కాలం సూలాని అపనేత్వా చతూహి అట్ఠికోటీహియేవ ఠపేన్తి. ఏవరూపా కమ్మకారణా నామ నత్థి.
బళిసమంసికన్తి ఉభతోముఖేహి బళిసేహి పహరిత్వా చమ్మమంసన్హారూని ఉప్పాటేన్తి. కహాపణికన్తి సకలసరీరం తిణ్హాహి వాసీహి కోటితో పట్ఠాయ కహాపణమత్తం, కహాపణమత్తం పాతేన్తా కోట్టేన్తి. ఖారాపతచ్ఛికన్తి సరీరం తత్థ తత్థ ఆవుధేహి పహరిత్వా కోచ్ఛేహి ఖారం ఘంసన్తి, చమ్మమంసన్హారూని పగ్ఘరిత్వా అట్ఠికసఙ్ఖలికావ తిట్ఠతి. పలిఘపరివత్తికన్తి ఏకేన పస్సేన నిపజ్జాపేత్వా కణ్ణచ్ఛిద్దేన అయసూలం కోట్టేత్వా పథవియా ఏకాబద్ధం కరోన్తి. అథ నం పాదే గహేత్వా ఆవిఞ్ఛన్తి. పలాలపీఠకన్తి ఛేకో కారణికో ఛవిచమ్మం అచ్ఛిన్దిత్వా నిసదపోతేహి అట్ఠీని భిన్దిత్వా కేసేసు గహేత్వా ఉక్ఖిపతి, మంసరాసియేవ హోతి. అథ నం కేసేహేవ పరియోనన్ధిత్వా గణ్హన్తి, పలాలవట్టిం వియ కత్వా పున వేఠేన్తి. సునఖేహిపీతి కతిపయాని దివసాని ఆహారం అదత్వా ఛాతకసునఖేహి ఖాదాపేన్తి. తే ముహుత్తేన అట్ఠికసఙ్ఖలికమేవ కరోన్తి. సూలే ఉత్తాసేన్తేతి సూలే ఆరోపేన్తే.
న పరేసం పాభతం విలుమ్పన్తో చరతీతి పరేసం సన్తకం భణ్డం పరమ్ముఖం ఆభతం అన్తమసో అన్తరవీథియం పతితం సహస్సభణ్డికమ్పి దిస్వా ‘‘ఇమినా జీవిస్సామీ’’తి విలుమ్పన్తో న విచరతి, కో ఇమినా అత్థోతి పిట్ఠిపాదేన వా పవట్టేత్వా గచ్ఛతి.
పాపకోతి లామకో. దుక్ఖోతి అనిట్ఠో. కిఞ్చ తన్తి కిం నామ తం కారణం భవేయ్య. యాహన్తి యేన అహం. కాయదుచ్చరితన్తి పాణాతిపాతాది తివిధం అకుసలం కాయకమ్మం. కాయసుచరితన్తి తస్స పటిపక్ఖభూతం తివిధం కుసలకమ్మం. వచీదుచ్చరితన్తి ముసావాదాది చతుబ్బిధం అకుసలం వచీకమ్మం. వచీసుచరితన్తి తస్స పటిపక్ఖభూతం చతుబ్బిధం కుసలకమ్మం. మనోదుచ్చరితన్తి అభిజ్ఝాది తివిధం అకుసలకమ్మం. మనోసుచరితన్తి తస్స పటిపక్ఖభూతం తివిధం కుసలకమ్మం. సుద్ధం అత్తానం పరిహరతీతి ఏత్థ దువిధా సుద్ధి – పరియాయతో చ నిప్పరియాయతో చ. సరణగమనేన హి పరియాయేన సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి నామ. తథా పఞ్చహి సీలేహి, దసహి సీలేహి – చతుపారిసుద్ధిసీలేన, పఠమజ్ఝానేన…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనేన, సోతాపత్తిమగ్గేన, సోతాపత్తిఫలేన…పే… అరహత్తమగ్గేన పరియాయేన సుద్ధం అత్తానం పరిహరతి నామ. అరహత్తఫలే పతిట్ఠితో పన ఖీణాసవో ఛిన్నమూలకే పఞ్చక్ఖన్ధే న్హాపేన్తోపి ఖాదాపేన్తోపి భుఞ్జాపేన్తోపి నిసీదాపేన్తోపి నిపజ్జాపేన్తోపి నిప్పరియాయేనేవ సుద్ధం నిమ్మలం అత్తానం పరిహరతి పటిజగ్గతీతి వేదితబ్బో.
తస్మాతి యస్మా ఇమాని ద్వే వజ్జానేవ, నో న వజ్జాని, తస్మా. వజ్జభీరునోతి వజ్జభీరుకా. వజ్జభయదస్సావినోతి వజ్జాని భయతో దస్సనసీలా. ఏతం పాటికఙ్ఖన్తి ఏతం ఇచ్ఛితబ్బం, ఏతం అవస్సంభావీతి అత్థో. యన్తి నిపాతమత్తం, కారణవచనం వా యేన కారణేన పరిముచ్చిస్సతి సబ్బవజ్జేహి. కేన పన కారణేన పరిముచ్చిస్సతీతి? చతుత్థమగ్గేన చేవ చతుత్థఫలేన చ. మగ్గేన హి పరిముచ్చతి నామ, ఫలం పత్తో పరిముత్తో నామ హోతీతి. కిం పన ఖీణాసవస్స అకుసలం న విపచ్చతీతి? విపచ్చతి, తం పన ఖీణాసవభావతో పుబ్బే కతం. తఞ్చ ఖో ఇమస్మింయేవ అత్తభావే, సమ్పరాయే పనస్స కమ్మఫలం నామ నత్థీతి. పఠమం.
౨. పధానసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే పధానానీతి వీరియాని. వీరియఞ్హి పదహితబ్బతో పధానభావకరణతో వా పధానన్తి వుచ్చతి. దురభిసమ్భవానీతి దుస్సహాని దుప్పూరియాని, దుక్కరానీతి అత్థో. అగారం అజ్ఝావసతన్తి అగారే వసన్తానం. చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారానుప్పదానత్థం పధానన్తి ఏతేసం చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానం అనుప్పదానత్థాయ పధానం నామ దురభిసమ్భవన్తి దస్సేతి. చతురతనికమ్పి హి పిలోతికం, పసతతణ్డులమత్తం వా భత్తం, చతురతనికం వా పణ్ణసాలం, తేలసప్పినవనీతాదీసు వా అప్పమత్తకమ్పి భేసజ్జం పరేసం దేథాతి వత్తుమ్పి నీహరిత్వా దాతుమ్పి దుక్కరం ఉభతోబ్యూళ్హసఙ్గామప్పవేసనసదిసం. తేనాహ భగవా –
‘‘దానఞ్చ యుద్ధఞ్చ సమానమాహు,
అప్పాపి సన్తా బహుకే జినన్తి;
అప్పమ్పి చే సద్దహానో దదాతి,
తేనేవ సో హోతి సుఖీ పరత్థా’’తి. (జా. ౧.౮.౭౨; సం. ని. ౧.౩౩);
అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితానన్తి గేహతో నిక్ఖమిత్వా అగారస్స ఘరావాసస్స హితావహేహి కసిగోరక్ఖాదీహి విరహితం అనగారియం పబ్బజ్జం ఉపగతానం. సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గత్థాయ పధానన్తి సబ్బేసం ఖన్ధూపధికిలేసూపధిఅభిసఙ్ఖారూపధిసఙ్ఖాతానం ఉపధీనం పటినిస్సగ్గసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స అత్థాయ విపస్సనాయ చేవ మగ్గేన చ సహజాతవీరియం. తస్మాతి యస్మా ఇమాని ద్వే పధానాని దురభిసమ్భవాని, తస్మా. దుతియం.
౩. తపనీయసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే తపనీయాతి ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ తపన్తీతి తపనీయా. తప్పతీతి చిత్తసన్తాపేన తప్పతి అనుసోచతి కాయదుచ్చరితం కత్వా నన్దయక్ఖో వియ నన్దమాణవో వియ నన్దగోఘాతకో వియ దేవదత్తో వియ ద్వేభాతికా వియ చ. తే కిర గావం వధిత్వా మంసం ద్వే కోట్ఠాసే అకంసు. తతో కనిట్ఠో జేట్ఠకం ఆహ – ‘‘మయ్హం దారకా బహూ, ఇమాని మే అన్తాని దేహీ’’తి. అథ నం సో ‘‘సబ్బం మంసం ద్వేధా విభత్తం, పున కిం మగ్గసీ’’తి పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. నివత్తిత్వా చ నం ఓలోకేన్తో మతం దిస్వా ‘‘భారియం మే కమ్మం కత’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథస్స బలవసోకో ఉప్పజ్జి. సో ఠితట్ఠానేపి నిసిన్నట్ఠానేపి తదేవ కమ్మం ఆవజ్జేతి, చిత్తస్సాదం న లభతి. అసితపీతఖాయితసాయితమ్పిస్స సరీరే ఓజం న ఫరతి, అట్ఠిచమ్మమత్తమేవ అహోసి. అథ నం ఏకో థేరో దిస్వా – ‘‘ఉపాసక, త్వం పహూతఅన్నపానో, అట్ఠిచమ్మమత్తమేవ తే అవసిట్ఠం, అత్థి ను ఖో తే కిఞ్చి తపనీయకమ్మ’’న్తి? సో ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి సబ్బం ఆరోచేసి. అథ నం థేరో ‘‘భారియం తే ఉపాసక కమ్మం కతం, అనపరాధట్ఠానే అపరద్ధ’’న్తి ఆహ. సో తేనేవ కమ్మేన కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తో. వచీదుచ్చరితేన సుప్పబుద్ధసక్కకోకాలికచిఞ్చమాణవికాదయో వియ తప్పతి. సేసమేత్థ చతుత్థే చ ఉత్తానత్థమేవ. తతియం.
౫. ఉపఞ్ఞాతసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే ద్విన్నాహన్తి ద్విన్నం అహం. ఉపఞ్ఞాసిన్తి ఉపగన్త్వా గుణం అఞ్ఞాసిం, జానిం పటివిజ్ఝిన్తి అత్థో. ఇదాని తే ధమ్మే దస్సేన్తో యా చ అసన్తుట్ఠితాతిఆదిమాహ. ఇమఞ్హి ధమ్మద్వయం నిస్సాయ సత్థా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, తస్మా తస్సానుభావం దస్సేన్తో ఏవమాహ. తత్థ అసన్తుట్ఠితా కుసలేసు ధమ్మేసూతి ఇమినా ఇమం దీపేతి – ‘‘అహం ఝానమత్తకేన వా ఓభాసనిమిత్తమత్తకేన వా అసన్తుట్ఠో హుత్వా అరహత్తమగ్గమేవ ఉప్పాదేసిం. యావ సో న ఉప్పజ్జి, న తావాహం సన్తుట్ఠో అహోసిం. పధానస్మిం చ అనుక్కణ్ఠితో హుత్వా అనోసక్కనాయ ఠత్వాయేవ పధానకిరియం అకాసి’’న్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో యా చ అప్పటివానితాతిఆదిమాహ. తత్థ అప్పటివానితాతి అప్పటిక్కమనా అనోసక్కనా. అప్పటివానీ సుదాహం, భిక్ఖవే, పదహామీతి ఏత్థ సుదన్తి నిపాతమత్తం. అహం, భిక్ఖవే, అనోసక్కనాయం ఠితో బోధిసత్తకాలే సబ్బఞ్ఞుతం పత్థేన్తో పధానమకాసిన్తి అయమేత్థ అత్థో.
ఇదాని యథా తేన తం పధానం కతం, తం దస్సేన్తో కామం తచో చాతిఆదిమాహ. తత్థ పత్తబ్బన్తి ఇమినా పత్తబ్బం గుణజాతం దస్సేతి. పురిసథామేనాతిఆదినా పురిసస్స ఞాణథామో ఞాణవీరియం ఞాణపరక్కమో చ కథితో. సణ్ఠానన్తి ఠపనా అప్పవత్తనా ఓసక్కనా, పటిప్పస్సద్ధీతి అత్థో. ఏత్తావతా తేన చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియాధిట్ఠానం నామ కథితం. ఏత్థ హి కామం తచో చాతి ఏకం అఙ్గం, న్హారు చాతి ఏకం, అట్ఠి చాతి ఏకం, మంసలోహితన్తి ఏకం, ఇమాని చత్తారి అఙ్గాని. పురిసథామేనాతిఆదీని అధిమత్తవీరియాధివచనాని. ఇతి పురిమేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతేన హుత్వా ఏవం అధిట్ఠితం వీరియం చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియాధిట్ఠానం నామాతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా తేన బోధిపల్లఙ్కే అత్తనో ఆగమనీయపటిపదా కథితా.
ఇదాని తాయ పటిపదాయ పటిలద్ధగుణం కథేతుం తస్స మయ్హం, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అప్పమాదాధిగతాతి సతిఅవిప్పవాససఙ్ఖాతేన అప్పమాదేన అధిగతా, న సుత్తప్పమత్తేన లద్ధా. సమ్బోధీతి చతుమగ్గఞాణఞ్చేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ. న హి సక్కా ఏతం సుత్తప్పమత్తేన అధిగన్తున్తి. తేనాహ – ‘‘అప్పమాదాధిగతా సమ్బోధీ’’తి. అనుత్తరో యోగక్ఖేమోతి న కేవలం బోధియేవ, అరహత్తఫలనిబ్బానసఙ్ఖాతో అనుత్తరో యోగక్ఖేమోపి అప్పమాదాధిగతోవ.
ఇదాని అత్తనా పటిలద్ధగుణేసు భిక్ఖుసఙ్ఘం సమాదపేన్తో తుమ్హే చేపి భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ యస్సత్థాయాతి యస్స అత్థాయ, యం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుకామా హుత్వాతి అత్థో. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానభూతం అరియఫలం. అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అభిఞ్ఞాయ ఉత్తమపఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా. ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సథాతి పటిలభిత్వా పాపుణిత్వా విహరిస్సథ. తస్మాతి యస్మా అప్పటివానపధానం నామేతం బహూపకారం ఉత్తమత్థసాధకం, తస్మా. పఞ్చమం.
౬. సంయోజనసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే సంయోజనియేసు ధమ్మేసూతి దసన్నం సంయోజనానం పచ్చయభూతేసు తేభూమకధమ్మేసు. అస్సాదానుపస్సితాతి అస్సాదతో పస్సితా పస్సనభావోతి అత్థో. నిబ్బిదానుపస్సితాతి నిబ్బిదావసేన ఉక్కణ్ఠనవసేన పస్సనభావో. జాతియాతి ఖన్ధనిబ్బత్తితో. జరాయాతి ఖన్ధపరిపాకతో. మరణేనాతి ఖన్ధభేదతో. సోకేహీతి అన్తోనిజ్ఝాయనలక్ఖణేహి సోకేహి. పరిదేవేహీతి తన్నిస్సితలాలప్పితలక్ఖణేహి పరిదేవేహి. దుక్ఖేహీతి కాయపటిపీళనదుక్ఖేహి. దోమనస్సేహీతి మనోవిఘాతదోమనస్సేహి. ఉపాయాసేహీతి అధిమత్తాయాసలక్ఖణఉపాయాసేహి. దుక్ఖస్మాతి సకలవట్టదుక్ఖతో. పజహతీతి మగ్గేన పజహతి. పహాయాతి ఏత్థ పన ఫలక్ఖణో కథితో. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం. ఛట్ఠం.
౭. కణ్హసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే కణ్హాతి న కాళవణ్ణతాయ కణ్హా, కణ్హతాయ పన ఉపనేన్తీతి నిప్ఫత్తికాళతాయ కణ్హా. సరసేనాపి వా సబ్బాకుసలధమ్మా కణ్హా ఏవ. న హి తేసం ఉప్పత్తియా చిత్తం పభస్సరం హోతి. అహిరికన్తి అహిరికభావో. అనోత్తప్పన్తి అనోత్తాపిభావో. సత్తమం.
౮. సుక్కసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే సుక్కాతి న వణ్ణసుక్కతాయ సుక్కా, సుక్కతాయ పన ఉపనేన్తీతి నిప్ఫత్తిసుక్కతాయ సుక్కా. సరసేనాపి వా సబ్బకుసలధమ్మా సుక్కా ఏవ. తేసం హి ఉప్పత్తియా చిత్తం పభస్సరం హోతి. హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చాతి ఏత్థ పాపతో జిగుచ్ఛనలక్ఖణా హిరీ, భాయనలక్ఖణం ఓత్తప్పం. యం పనేత్థ విత్థారతో వత్తబ్బం సియా, తం విసుద్ధిమగ్గే వుత్తమేవ. అట్ఠమం.
౯. చరియసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే లోకం పాలేన్తీతి లోకం సన్ధారేన్తి ఠపేన్తి రక్ఖన్తి. నయిధ పఞ్ఞాయేథ మాతాతి ఇమస్మిం లోకే జనికా మాతా ‘‘అయం మే మాతా’’తి గరుచిత్తీకారవసేన న పఞ్ఞాయేథ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సమ్భేదన్తి సఙ్కరం మరియాదభేదం వా. యథా అజేళకాతిఆదీసు ఏతే హి సత్తా ‘‘అయం మే మాతా’’తి వా ‘‘మాతుచ్ఛా’’తి వా గరుచిత్తీకారవసేన న జానన్తి. యం వత్థుం నిస్సాయ ఉప్పన్నా, తత్థేవ విప్పటిపజ్జన్తి. తస్మా ఉపమం ఆహరన్తో ‘‘యథా అజేళకా’’తిఆదిమాహ. నవమం.
౧౦. వస్సూపనాయికసుత్తవణ్ణనా
౧౦. దసమం అట్ఠుప్పత్తియం వుత్తం. కతరఅట్ఠుప్పత్తియం? మనుస్సానం ఉజ్ఝాయనే. భగవతా హి పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని వస్సూపనాయికా అప్పఞ్ఞత్తా అహోసి. భిక్ఖూ అనిబద్ధవాసా వస్సేపి ఉతువస్సేపి యథాసుఖం విచరింసు. తే దిస్వా మనుస్సా ‘‘కథఞ్హి నామ సమణా సక్యపుత్తియా హేమన్తమ్పి గిమ్హమ్పి వస్సమ్పి చారికం చరిస్సన్తి హరితాని తిణాని సమ్మద్దన్తా ఏకిన్ద్రియం జీవం విహేఠేన్తా బహూ ఖుద్దకే పాణే సఙ్ఘాతం ఆపాదేన్తా. ఇమే హి నామ అఞ్ఞతిత్థియా దురక్ఖాతధమ్మా వస్సావాసం అల్లీయిస్సన్తి సంకసాయిస్సన్తి, ఇమే నామ సకుణా రుక్ఖగ్గేసు కులావకాని కత్వా వస్సావాసం అల్లీయిస్సన్తి సంకసాయిస్సన్తీ’’తిఆదీని వత్వా ఉజ్ఝాయింసు. తమత్థం భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ఇమం సుత్తం దేసేన్తో పఠమం తావ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సం ఉపగన్తు’’న్తి (మహావ. ౧౮౪) ఏత్తకమేవాహ. అథ భిక్ఖూనం ‘‘కదా ను ఖో వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి ఉప్పన్నం వితక్కం సుత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వస్సానే వస్సం ఉపగన్తు’’న్తి ఆహ. అథ ఖో భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘కతి ను ఖో వస్సూపనాయికా’’తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. తం సుత్వా సకలమ్పి ఇదం సుత్తం దేసేన్తో ద్వేమా, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ వస్సూపనాయికాతి వస్సూపగమనాని. పురిమికాతి అపరజ్జుగతాయ ఆసాళ్హియా ఉపగన్తబ్బా పురిమకత్తికపుణ్ణమిపరియోసానా పఠమా తేమాసీ. పచ్ఛిమికాతి మాసగతాయ ఆసాళ్హియా ఉపగన్తబ్బా పచ్ఛిమకత్తికపరియోసానా పచ్ఛిమా తేమాసీతి. దసమం.
కమ్మకారణవగ్గో పఠమో.
౨. అధికరణవగ్గవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే బలానీతి కేనట్ఠేన బలాని. అకమ్పియట్ఠేన బలాని నామ, తథా దురభిభవనట్ఠేన అనజ్ఝోమద్దనట్ఠేన చ. పటిసఙ్ఖానబలన్తి పచ్చవేక్ఖణబలం. భావనాబలన్తి బ్రూహనబలం వడ్ఢనబలం. సుద్ధం అత్తానన్తి ఇదం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తత్రాతి తేసు ద్వీసు బలేసు. యమిదన్తి యం ఇదం. సేఖానమేతం బలన్తి సత్తన్నం సేఖానం ఞాణబలమేతం. సేఖఞ్హి సో, భిక్ఖవే, బలం ఆగమ్మాతి సత్తన్నం సేఖానం ఞాణబలం ఆరబ్భ సన్ధాయ పటిచ్చ. పజహతీతి మగ్గేన పజహతి. పహాయాతి ఇమినా పన ఫలం కథితం. యం పాపన్తి యం పాపకం లామకం. యస్మా పనేతాని ద్వేపి వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, తస్మా ఏత్థ ఏతదగ్గం నాగతన్తి వేదితబ్బం.
౧౨. దుతియే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతిఆదీసు అయం హేట్ఠా అనాగతానం పదానం వసేన అత్థవణ్ణనా – వివేకనిస్సితన్తి వివేకం నిస్సితం. వివేకోతి వివిత్తతా. స్వాయం తదఙ్గవివేకో విక్ఖమ్భన-సముచ్ఛేద-పటిప్పస్సద్ధి-నిస్సరణవివేకోతి పఞ్చవిధో. తస్మిం పఞ్చవిధే వివేకే. వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం, సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో. తథా హి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గకాలే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి. పఞ్చవిధవివేకనిస్సితమ్పీతి ఏకే. తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసుయేవ బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి, విపస్సనాపాదకకసిణజ్ఝానఆనాపానాసుభబ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి, న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ ‘‘విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం ‘‘పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీ’’తి వత్తుం వట్టతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితన్తిఆదీసు. వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో.
కేవలం హేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే చ తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోస్సగ్గోతి విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థవణ్ణనానయే వట్టతి. తథా హి అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే పరిచ్చజతి, నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన వోస్సగ్గత్థం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ, పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి ఇదం వుత్తం హోతి. అయఞ్హి బోజ్ఝఙ్గభావనానుయుత్తో భిక్ఖు యథా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతీతి. ఏస నయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసు.
ఇధ పన నిబ్బానంయేవ సబ్బసఙ్ఖతేహి వివిత్తత్తా వివేకో, సబ్బేసం విరాగభావతో విరాగో, నిరోధభావతో నిరోధోతి వుత్తం. మగ్గో ఏవ చ వోస్సగ్గపరిణామీ, తస్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తియా వివేకనిస్సితం, తథా విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం. తఞ్చ ఖో అరియమగ్గక్ఖణుప్పత్తియా కిలేసానం సముచ్ఛేదతో పరిచ్చాగభావేన చ నిబ్బానపక్ఖన్దనభావేన చ పరిణతం పరిపక్కన్తి అయమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసు. ఇతి ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా. ఇమేసుపి ద్వీసు బలేసు ఏతదగ్గభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౧౩. తతియే వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదీనం చతున్నం ఝానానం పాళిఅత్థో చ భావనానయో చ సబ్బో సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౬౯-౭౦) విత్థారితోయేవ. ఇమాని పన చత్తారి ఝానాని ఏకో భిక్ఖు చిత్తేకగ్గత్థాయ భావేతి, ఏకో విపస్సనాపాదకత్థాయ, ఏకో అభిఞ్ఞాపాదకత్థాయ, ఏకో నిరోధపాదకత్థాయ, ఏకో భవవిసేసత్థాయ. ఇధ పన తానిపి విపస్సనాపాదకాని అధిప్పేతాని. అయం హి భిక్ఖు ఇమాని ఝానాని సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా హేతుపచ్చయపరిగ్గహం కత్వా సప్పచ్చయం నామరూపఞ్చ వవత్థపేత్వా ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఏవమేతాని ఝానాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకానేవ కథితాని. ఇమస్మిమ్పి బలద్వయే ఏతదగ్గభావో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౧౪. చతుత్థే సంఖిత్తేన చ విత్థారేన చాతి సంఖిత్తధమ్మదేసనా విత్థారధమ్మదేసనా చాతి ద్వేయేవ ధమ్మదేసనాతి దస్సేతి. తత్థ మాతికం ఉద్దిసిత్వా కథితా దేసనా సంఖిత్తదేసనా నామ. తమేవ మాతికం విత్థారతో విభజిత్వా కథితా విత్థారదేసనా నామ. మాతికం వా ఠపేత్వాపి అట్ఠపేత్వాపి విత్థారతో విభజిత్వా కథితా విత్థారదేసనా నామ. తాసు సంఖిత్తదేసనా నామ మహాపఞ్ఞస్స పుగ్గలస్స వసేన కథితా, విత్థారదేసనా నామ మన్దపఞ్ఞస్స. మహాపఞ్ఞస్స హి విత్థారదేసనా అతిపపఞ్చో వియ హోతి. మన్దపఞ్ఞస్స సఙ్ఖేపదేసనా ససకస్స ఉప్పతనం వియ హోతి, నేవ అన్తం న కోటిం పాపుణితుం సక్కోతి. సఙ్ఖేపదేసనా చ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స వసేన కథితా, విత్థారదేసనా ఇతరేసం తిణ్ణం వసేన. సకలమ్పి హి తేపిటకం సఙ్ఖేపదేసనా విత్థారదేసనాతి ఏత్థేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.
౧౫. పఞ్చమే యస్మిం, భిక్ఖవే, అధికరణేతి వివాదాధికరణం, అనువాదాధికరణం, ఆపత్తాధికరణం, కిచ్చాధికరణన్తి ఇమేసం చతున్నం అధికరణానం యస్మిం అధికరణే. ఆపన్నో చ భిక్ఖూతి ఆపత్తిం ఆపన్నో భిక్ఖు చ. తస్మేతన్తి తస్మిం ఏతం. దీఘత్తాయాతి దీఘం అద్ధానం తిట్ఠనత్థాయ. ఖరత్తాయాతి దాస-కోణ్డ-చణ్డాల-వేనాతి ఏవం ఖరవాచాపవత్తనత్థాయ. వాళత్తాయాతి పాణి లేడ్డుదణ్డాదీహి పహరణవసేన కక్ఖళభావత్థాయ. భిక్ఖూ చ న ఫాసుం విహరిస్సన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదాపన్నే భిక్ఖుసఙ్ఘే యేపి ఉద్దేసం వా పరిపుచ్ఛం వా గహేతుకామా పధానం వా అనుయుఞ్జితుకామా, తే ఫాసుం న విహరిస్సన్తి. భిక్ఖుసఙ్ఘస్మిం హి ఉపోసథపవారణాయ ఠితాయ ఉద్దేసాదీహి అత్థికా ఉద్దేసాదీని గహేతుం న సక్కోన్తి, విపస్సకానం చిత్తుప్పాదో న ఏకగ్గో హోతి, తతో విసేసం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోన్తి. ఏవం భిక్ఖూ చ న ఫాసుం విహరిస్సన్తి. న దీఘత్తాయాతిఆదీసు వుత్తపటిపక్ఖనయేన అత్థో వేదితబ్బో.
ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. అకుసలం ఆపన్నోతి ఏత్థ అకుసలన్తి ఆపత్తి అధిప్పేతా, ఆపత్తిం ఆపన్నోతి అత్థో. కఞ్చిదేవ దేసన్తి న సబ్బమేవ ఆపత్తిం, ఆపత్తియా పన కఞ్చిదేవ దేసం అఞ్ఞతరం ఆపత్తిన్తి అత్థో. కాయేనాతి కరజకాయేన. అనత్తమనోతి అతుట్ఠచిత్తో. అనత్తమనవాచన్తి అతుట్ఠవాచం. మమేవాతి మంయేవ. తత్థాతి తస్మిం అధికరణే. అచ్చయో అచ్చగమాతి అపరాధో అతిక్కమిత్వా మద్దిత్వా గతో, అహమేవేత్థ అపరాధికో. సుఙ్కదాయకంవ భణ్డస్మిన్తి యథా సుఙ్కట్ఠానం పరిహరిత్వా నీతే భణ్డస్మిం సుఙ్కదాయకం అపరాధో అభిభవతి, సో చ తత్థ అపరాధికో హోతి, న రాజానో న రాజపురిసాతి అత్థో.
ఇదం వుత్తం హోతి – యో హి రఞ్ఞా ఠపితం సుఙ్కట్ఠానం పరిహరిత్వా భణ్డం హరతి, తం సహ భణ్డసకటేన ఆనేత్వా రఞ్ఞో దస్సేన్తి. తత్థ నేవ సుఙ్కట్ఠానస్స దోసో అత్థి, న రఞ్ఞో న రాజపురిసానం, పరిహరిత్వా గతస్సేవ పన దోసో, ఏవమేవం యం సో భిక్ఖు ఆపత్తిం ఆపన్నో, తత్థ నేవ ఆపత్తియా దోసో, న చోదకస్స. తీహి పన కారణేహి తస్సేవ భిక్ఖునో దోసో. తస్స హి ఆపత్తిం ఆపన్నభావేనపి దోసో, చోదకే అనత్తమనతాయపి దోసో, అనత్తమనస్స సతో పరేసం ఆరోచనేనపి దోసో. చోదకస్స పన యం సో తం ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తం అద్దస, తత్థ దోసో నత్థి. అనత్తమనతాయ చోదనాయ పన దోసో. తమ్పి అమనసికరిత్వా అయం భిక్ఖు అత్తనోవ దోసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘ఇతి మమేవ తత్థ అచ్చయో అచ్చగమా సుఙ్కదాయకంవ భణ్డస్మి’’న్తి ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖతీతి అత్థో. దుతియవారే చోదకస్స అనత్తమనతా చ అనత్తమనతాయ చోదితభావో చాతి ద్వే దోసా, తేసం వసేన ‘‘అచ్చయో అచ్చగమా’’తి ఏత్థ యోజనా కాతబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౧౬. ఛట్ఠే అఞ్ఞతరోతి ఏకో అపాకటనామో బ్రాహ్మణో. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి యేనాతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. తస్మా యత్థ భగవా, తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. యేన వా కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ. ఉపసఙ్కమీతి గతోతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవం గతో తతో ఆసన్నతరం ఠానం భగవతో సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి.
భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీతి యథా చ ఖమనీయాదీని పుచ్ఛన్తో భగవా తేన, ఏవం సోపి భగవతా సద్ధిం సమప్పవత్తమోదో అహోసి, సీతోదకం వియ ఉణ్హోదకేన సమ్మోదితం ఏకీభావం అగమాసి. యాయ చ ‘‘కచ్చి, భో గోతమ, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి భోతో గోతమస్స చ సావకానఞ్చ అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారో’’తిఆదికాయ కథాయ సమ్మోది, తం పీతిపామోజ్జసఙ్ఖాతస్స సమ్మోదస్స జననతో సమ్మోదితుం యుత్తభావతో చ సమ్మోదనీయం, అత్థబ్యఞ్జనమధురతాయ సుచిరమ్పి కాలం సారేతుం నిరన్తరం పవత్తేతుం అరహరూపతో సరితబ్బభావతో చ సారణీయం. సుయ్యమానసుఖతో వా సమ్మోదనీయం, అనుస్సరియమానసుఖతో సారణీయం, తథా బ్యఞ్జనపరిసుద్ధతాయ సమ్మోదనీయం, అత్థపరిసుద్ధతాయ సారణీయన్తి ఏవం అనేకేహి పరియాయేహి సమ్మోదనీయం సారణీయం కథం వీతిసారేత్వా పరియోసాపేత్వా నిట్ఠపేత్వా యేనత్థేన ఆగతో, తం పుచ్ఛితుకామో ఏకమన్తం నిసీది.
ఏకమన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. తస్మా యథా నిసిన్నో ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతి, తథా నిసీదీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. నిసీదీతి ఉపావిసి. పణ్డితా హి పురిసా గరుట్ఠానీయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం నిసీదన్తి. అయఞ్చ నేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం నిసీది.
కథం నిసిన్నో పన ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతీతి? ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం – అతిదూరం, అచ్చాసన్నం, ఉపరివాతం, ఉన్నతప్పదేసం, అతిసమ్ముఖం అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే నిసిన్నో హి సచే కథేతుకామో హోతి, ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే నిసిన్నో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే నిసిన్నో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే నిసిన్నో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి.
ఏతదవోచాతి దువిధా హి పుచ్ఛా – అగారికపుచ్ఛా, అనగారికపుచ్ఛా చ. తత్థ ‘‘కిం, భన్తే, కుసలం, కిం అకుసల’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౯౬) ఇమినా నయేన అగారికపుచ్ఛా ఆగతా. ‘‘ఇమే ను ఖో, భన్తే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తి (మ. ని. ౩.౮౬) ఇమినా నయేన అనగారికపుచ్ఛా. అయం పన అత్తనో అనురూపం అగారికపుచ్ఛం పుచ్ఛన్తో ఏతం ‘‘కో ను ఖో, భో గోతమ, హేతు కో పచ్చయో’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ హేతు పచ్చయోతి ఉభయమ్పేతం కారణవేవచనమేవ. అధమ్మచరియావిసమచరియాహేతూతి అధమ్మచరియాసఙ్ఖాతాయ విసమచరియాయ హేతు, తంకారణా తప్పచ్చయాతి అత్థో. తత్రాయం పదత్థో – అధమ్మస్స చరియా అధమ్మచరియా, అధమ్మకారణన్తి అత్థో. విసమం చరియా, విసమస్స వా కమ్మస్స చరియాతి విసమచరియా. అధమ్మచరియా చ సా విసమచరియా చాతి అధమ్మచరియావిసమచరియా. ఏతేనుపాయేన సుక్కపక్ఖేపి అత్థో వేదితబ్బో. అత్థతో పనేత్థ అధమ్మచరియావిసమచరియా నామ దస అకుసలకమ్మపథా, ధమ్మచరియాసమచరియా నామ దస కుసలకమ్మపథాతి వేదితబ్బా.
అభిక్కన్తం, భో గోతమాతి ఏత్థ అయం అభిక్కన్తసద్దో ఖయసున్దరాభిరూపఅబ్భనుమోదనేసు దిస్సతి. ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౩; అ. ని. ౮.౨౦) హి ఖయే దిస్సతి. ‘‘అయం ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అభిక్కన్తతరో చ పణీతతరో చా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౦) సున్దరే.
‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి. –
ఆదీసు (వి. వ. ౮౫౭) అభిరూపే. ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౫౦; పారా. ౧౫) అబ్భనుమోదనే. ఇధాపి అబ్భనుమోదనేయేవ. యస్మా చ అబ్భనుమోదనే, తస్మా సాధు సాధు, భో గోతమాతి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం.
‘‘భయే కోధే పసంసాయం, తురితే కోతూహలచ్ఛరే;
హాసే సోకే పసాదే చ, కరే ఆమేడితం బుధో’’తి. –
ఇమినా చ లక్ఖణేన ఇధ పసాదవసేన పసంసావసేన చాయం ద్విక్ఖత్తుం వుత్తోతి వేదితబ్బో. అథ వా అభిక్కన్తన్తి అభిక్కన్తం అతిఇట్ఠం అతిమనాపం, అతిసున్దరన్తి వుత్తం హోతి.
తత్థ ఏకేన అభిక్కన్తసద్దేన దేసనం థోమేతి, ఏకేన అత్తనో పసాదం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – అభిక్కన్తం, భో గోతమ, యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనా, అభిక్కన్తం యదిదం భోతో గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆగమ్మ మమ పసాదోతి. భగవతోయేవ వా వచనం ద్వే ద్వే అత్థే సన్ధాయ థోమేతి – భోతో గోతమస్స వచనం అభిక్కన్తం దోసనాసనతో, అభిక్కన్తం గుణాధిగమనతో, తథా సద్ధాజననతో, పఞ్ఞాజననతో, సాత్థతో, సబ్యఞ్జనతో, ఉత్తానపదతో, గమ్భీరత్థతో, కణ్ణసుఖతో, హదయఙ్గమతో, అనత్తుక్కంసనతో, అపరవమ్భనతో, కరుణాసీతలతో, పఞ్ఞావదాతతో, ఆపాథరమణీయతో, విమద్దక్ఖమతో, సుయ్యమానసుఖతో, వీమంసియమానహితతోతి ఏవమాదీహి యోజేతబ్బం.
తతో పరమ్పి చతూహి ఉపమాహి దేసనంయేవ థోమేతి. తత్థ నిక్కుజ్జితన్తి అధోముఖఠపితం, హేట్ఠాముఖజాతం వా. ఉక్కుజ్జేయ్యాతి ఉపరిముఖం కరేయ్య. పటిచ్ఛన్నన్తి తిణపణ్ణాదిఛాదితం. వివరేయ్యాతి ఉగ్ఘాటేయ్య. మూళ్హస్సాతి దిసామూళ్హస్స. మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్యాతి హత్థే గహేత్వా ‘‘ఏస మగ్గో’’తి వదేయ్య. అన్ధకారేతి కాళపక్ఖచాతుద్దసీఅడ్ఢరత్తఘనవనసణ్డమేఘపటలేహి చతురఙ్గే తమే. అయం తావ అనుత్తానపదత్థో.
అయం పన అధిప్పాయయోజనా – యథా కోచి నిక్కుజ్జితం ఉక్కుజ్జేయ్య, ఏవం సద్ధమ్మవిముఖం అసద్ధమ్మే పతితం మం అసద్ధమ్మా వుట్ఠాపేన్తేన, యథా పటిచ్ఛన్నం వివరేయ్య, ఏవం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి మిచ్ఛాదిట్ఠిగహనపటిచ్ఛన్నం సాసనం వివరన్తేన, యథా మూళ్హస్స మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, ఏవం కుమ్మగ్గమిచ్ఛామగ్గప్పటిపన్నస్స మే సగ్గమోక్ఖమగ్గం ఆవికరోన్తేన, యథా అన్ధకారే తేలపజ్జోతం ధారేయ్య, ఏవం మోహన్ధకారే నిముగ్గస్స మే బుద్ధాదిరతనరూపాని అపస్సతో తప్పటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసకదేసనాపజ్జోతధారణేన మయ్హం భోతా గోతమేన ఏతేహి పరియాయేహి పకాసితత్తా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితోతి.
ఏవం దేసనం థోమేత్వా ఇమాయ దేసనాయ రతనత్తయే పసన్నచిత్తో పసన్నాకారం కరోన్తో ఏసాహన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఏసాహన్తి ఏసో అహం. భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామీతి భవం మే గోతమో సరణం పరాయణం అఘస్స తాతా హితస్స చ విధాతాతి ఇమినా అధిప్పాయేన భవన్తం గోతమం గచ్ఛామి భజామి సేవామి పయిరుపాసామి, ఏవం వా జానామి బుజ్ఝామీతి. యేసఞ్హి ధాతూనం గతి అత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో. తస్మా గచ్ఛామీతి ఇమస్స జానామి బుజ్ఝామీతి అయమత్థో వుత్తో. ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చాతి ఏత్థ పన అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చ చతూసు అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో. సో అత్థతో అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪) విత్థారో. న కేవలఞ్చ అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ, అపిచ ఖో అరియఫలేహి సద్ధిం పరియత్తిధమ్మోపి. వుత్తఞ్హేతం ఛత్తమాణవకవిమానే –
‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం, ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;
మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం, ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౭);
ఏత్థ రాగవిరోగోతి మగ్గో కథితో. అనోజమసోకన్తి ఫలం. ధమ్మమసఙ్ఖతన్తి నిబ్బానం. అప్పటికూలం మధురమిమం పగుణం సువిభత్తన్తి పిటకత్తయేన విభత్తా సబ్బధమ్మక్ఖన్ధాతి. దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేన సంహతోతి సఙ్ఘో. సో అత్థతో అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహో. వుత్తఞ్హేతం తస్మియేవ విమానే –
‘‘యత్థ చ దిన్నమహప్ఫలమాహు, చతూసు సుచీసు పురిసయుగేసు;
అట్ఠ చ పుగ్గలధమ్మదసా తే, సఙ్ఘమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౮);
భిక్ఖూనం సఙ్ఘో భిక్ఖుసఙ్ఘో. ఏత్తావతా బ్రాహ్మణో తీణి సరణగమనాని పటివేదేసి.
ఇదాని తేసు సరణగమనేసు కోసల్లత్థం సరణం, సరణగమనం, యో చ సరణం గచ్ఛతి, సరణగమనప్పభేదో, సరణగమనఫలం, సంకిలేసో, భేదోతి అయం విధి వేదితబ్బో.
సేయ్యథిదం – పదత్థతో తావ హింసతీతి సరణం, సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతిపరికిలేసం హనతి వినాసేతీతి అత్థో, రతనత్తయస్సేవేతం అధివచనం. అథ వా హితే పవత్తనేన అహితా చ నివత్తనేన సత్తానం భయం హింసతీతి బుద్ధో, భవకన్తారా ఉత్తారణేన లోకస్స అస్సాసదానేన చ ధమ్మో, అప్పకానమ్పి కారానం విపులఫలపటిలాభకరణేన సఙ్ఘో. తస్మా ఇమినాపి పరియాయేన రతనత్తయం సరణం. తప్పసాదతగ్గరుతాహి విహతకిలేసో తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం. తంసమఙ్గీసత్తో సరణం గచ్ఛతి, వుత్తప్పకారేన చిత్తుప్పాదేన ‘‘ఏతాని మే తీణి రతనాని సరణం, ఏతాని పరాయణ’’న్తి ఏవం ఉపేతీతి అత్థో. ఏవం తావ సరణం సరణగమనం యో చ సరణం గచ్ఛతి ఇదం తయం వేదితబ్బం.
సరణగమనప్పభేదే పన దువిధం సరణగమనం లోకుత్తరం లోకియఞ్చాతి. తత్థ లోకుత్తరం దిట్ఠసచ్చానం మగ్గక్ఖణే సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన ఆరమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతి. లోకియం పుథుజ్జనానం సరణగమనుపక్కిలేసవిక్ఖమ్భనేన ఆరమ్మణతో బుద్ధాదిగుణారమ్మణం హుత్వా ఇజ్ఝతి. తం అత్థతో బుద్ధాదీసు వత్థూసు సద్ధాపటిలాభో, సద్ధామూలికా చ సమ్మాదిట్ఠి దససు పుఞ్ఞకిరియావత్థూసు దిట్ఠిజుకమ్మన్తి వుచ్చతి.
తయిదం చతుధా పవత్తతి అత్తసన్నియ్యాతనేన తప్పరాయణతాయ సిస్సభావూపగమనేన పణిపాతేనాతి. తత్థ అత్తసన్నియ్యాతనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అత్తానం బుద్ధస్స నియ్యాతేమి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం బుద్ధాదీనం అత్తపరిచ్చజనం. తప్పరాయణతా నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధపరాయణో, ధమ్మపరాయణో, సఙ్ఘపరాయణో ఇతి మం ధారేథా’’తి ఏవం తప్పరాయణభావో. సిస్సభావూపగమనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధస్స అన్తేవాసికో, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్స ఇతి మం ధారేథా’’తి ఏవం సిస్సభావూపగమో. పణిపాతో నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అభివాదన-పచ్చుట్ఠాన-అఞ్జలికమ్మ-సామీచికమ్మం బుద్ధాదీనంయేవ తిణ్ణం వత్థూనం కరోమి ఇతి మం ధారేథా’’తి ఏవం బుద్ధాదీసు పరమనిపచ్చకారో. ఇమేసఞ్హి చతున్నమ్పి ఆకారానం అఞ్ఞతరమ్పి కరోన్తేన గహితంయేవ హోతి సరణగమనం.
అపిచ ‘‘భగవతో అత్తానం పరిచ్చజామి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్స అత్తానం పరిచ్చజామి, జీవితం పరిచ్చజామి, పరిచ్చత్తోయేవ మే అత్తా, పరిచ్చత్తంయేవ మే జీవితం, జీవితపరియన్తికం బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, బుద్ధో మే సరణం లేణం తాణ’’న్తి ఏవమ్పి అత్తసన్నియ్యాతనం వేదితబ్బం. ‘‘సత్థారఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం, భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం, సుగతఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం, భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం, సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం, భగవన్తమేవ పస్సేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఏవమ్పి మహాకస్సపస్స సరణగమనే వియ సిస్సభావూపగమనం దట్ఠబ్బం.
‘‘సో అహం విచరిస్సామి, గామా గామం పురా పురం;
నమస్సమానో సమ్బుద్ధం, ధమ్మస్స చ సుధమ్మత’’న్తి. (సు. ని. ౧౯౪; సం. ని. ౧.౨౪౬);
ఏవమ్పి ఆళవకాదీనం సరణగమనం వియ తప్పరాయణతా వేదితబ్బా. ‘‘అథ ఖో బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవతో పాదాని ముఖేన చ పరిచుమ్బతి, పాణీహి చ పరిసమ్బాహతి, నామఞ్చ సావేతి – ‘బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో; బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో’’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౪) ఏవమ్పి పణిపాతో వేదితబ్బో.
సో పనేస ఞాతిభయాచరియదక్ఖిణేయ్యవసేన చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ దక్ఖిణేయ్యపణిపాతేన సరణగమనం హోతి, న ఇతరేహి. సేట్ఠవసేనేవ హి సరణం గణ్హాతి, సేట్ఠవసేన చ భిజ్జతి. తస్మా యో సాకియో వా కోలియో వా ‘‘బుద్ధో అమ్హాకం ఞాతకో’’తి వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో వా ‘‘సమణో గోతమో రాజపూజితో మహానుభావో అవన్దియమానో అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి భయేన వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో వా బోధిసత్తకాలే భగవతో సన్తికే కిఞ్చి ఉగ్గహితం సరమానో బుద్ధకాలే వా –
‘‘ఏకేన భోగే భుఞ్జేయ్య, ద్వీహి కమ్మం పయోజయే;
చతుత్థఞ్చ నిధాపేయ్య, ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౨౬౫) –
ఏవరూపం అనుసాసనిం ఉగ్గహేత్వా ‘‘ఆచరియో మే’’తి వన్దతి, అగ్గహితమేవ హోతి సరణం. యో పన ‘‘అయం లోకే అగ్గదక్ఖిణేయ్యో’’తి వన్దతి, తేనేవ గహితం హోతి సరణం.
ఏవం గహితసరణస్స చ ఉపాసకస్స వా ఉపాసికాయ వా అఞ్ఞతిత్థియేసు పబ్బజితమ్పి ఞాతిం ‘‘ఞాతకో మే అయ’’న్తి వన్దతో సరణగమనం న భిజ్జతి, పగేవ అపబ్బజితం. తథా రాజానం భయవసేన వన్దతో. సో హి రట్ఠపూజితత్తా అవన్దియమానో అనత్థమ్పి కరేయ్యాతి. తథా యం కిఞ్చి సిప్పం సిక్ఖాపకం తిత్థియం ‘‘ఆచరియో మే అయ’’న్తి వన్దతోపి న భిజ్జతీతి ఏవం సరణగమనప్పభేదో వేదితబ్బో.
ఏత్థ చ లోకుత్తరస్స సరణగమనస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫలం, సబ్బదుక్ఖక్ఖయో ఆనిసంసఫలం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ, సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో;
చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి. (ధ. ప. ౧౯౦);
‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;
అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం. (ధ. ప. ౧౯౧);
‘‘ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమం;
ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౯౨);
అపిచ నిచ్చతో అనుపగమనాదివసేనపేతస్స ఆనిసంసఫలం వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, పితరం, అరహన్తం జీవితా వోరోపేయ్య, పదుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౮-౧౩౦; అ. ని. ౧.౨౭౨-౨౭౭).
లోకియస్స పన సరణగమనస్స భవసమ్పదాపి భోగసమ్పదాపి ఫలమేవ. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే,
న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;
పహాయ మానుసం దేహం,
దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (సం. ని. ౧.౩౭);
అపరమ్పి వుత్తం –
‘‘అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో అసీతియా దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం ఠితం ఖో సక్కం దేవానమిన్దం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ – ‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, బుద్ధసరణగమనం హోతి. బుద్ధసరణగమనహేతు ఖో దేవానమిన్ద ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగణ్హన్తి దిబ్బేన ఆయునా దిబ్బేన వణ్ణేన సుఖేన యసేన ఆధిపతేయ్యేన దిబ్బేహి రూపేహి సద్దేహి గన్ధేహి రసేహి ఫోట్ఠబ్బేహీ’’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧).
ఏసేవ నయో ధమ్మే సఙ్ఘే చ. అపిచ వేలామసుత్తాదివసేనాపి (అ. ని. ౯.౨౦ ఆదయో) సరణగమనస్స ఫలవిసేసో వేదితబ్బో. ఏవం సరణగమనఫలం వేదితబ్బం.
తత్థ లోకియసరణగమనం తీసు వత్థూసు అఞ్ఞాణసంసయమిచ్ఛాఞాణాదీహి సంకిలిస్సతి, న మహాజుతికం హోతి న మహావిప్ఫారం. లోకుత్తరస్స నత్థి సంకిలేసో. లోకియస్స చ సరణగమనస్స దువిధో భేదో సావజ్జో అనవజ్జో చ. తత్థ సావజ్జో అఞ్ఞసత్థారాదీసు అత్తసన్నియ్యాతనాదీహి హోతి, సో అనిట్ఠఫలో. అనవజ్జో కాలకిరియాయ, సో అవిపాకత్తా అఫలో. లోకుత్తరస్స పన నేవత్థి భేదో. భవన్తరేపి హి అరియసావకో అఞ్ఞం సత్థారం న ఉద్దిసతీతి ఏవం సరణగమనస్స సంకిలేసో చ భేదో చ వేదితబ్బో.
ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతూతి మం భవం గోతమో ‘‘ఉపాసకో అయ’’న్తి ఏవం ధారేతు, జానాతూతి అత్థో. ఉపాసకవిధికోసల్లత్థం పనేత్థ కో ఉపాసకో, కస్మా ఉపాసకోతి వుచ్చతి, కిమస్స సీలం, కో ఆజీవో, కా విపత్తి, కా సమ్పత్తీతి ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం.
తత్థ కో ఉపాసకోతి యో కోచి సరణగతో గహట్ఠో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యతో ఖో, మహానామ, ఉపాసకో బుద్ధం సరణం గతో హోతి, ధమ్మం సరణం గతో, సఙ్ఘం సరణం గతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, మహానామ, ఉపాసకో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౩౩).
కస్మా ఉపాసకోతి. రతనత్తయస్స ఉపాసనతో. సో హి బుద్ధం ఉపాసతీతి ఉపాసకో. ధమ్మం, సఙ్ఘం ఉపాసతీతి ఉపాసకోతి.
కిమస్స సీలన్తి. పఞ్చ వేరమణియో. యథాహ –
‘‘యతో ఖో, మహానామ, ఉపాసకో పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి, అదిన్నాదానా, కామేసుమిచ్ఛాచారా, ముసావాదా, సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా పటివిరతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, మహానామ, ఉపాసకో సీలవా హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౩౩).
కో ఆజీవోతి. పఞ్చ మిచ్ఛావణిజ్జా పహాయ ధమ్మేన సమేన జీవికకప్పనం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘పఞ్చిమా, భిక్ఖవే, వణిజ్జా ఉపాసకేన అకరణీయా. కతమా పఞ్చ. సత్థవణిజ్జా, సత్తవణిజ్జా, మంసవణిజ్జా, మజ్జవణిజ్జా, విసవణిజ్జా. ఇమా ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ వణిజ్జా ఉపాసకేన అకరణీయా’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౭).
కా విపత్తీతి. యా తస్సేవ సీలస్స చ ఆజీవస్స చ విపత్తి, అయమస్స విపత్తి. అపిచ యాయ ఏస చణ్డాలో చేవ హోతి మలఞ్చ పతికుట్ఠో చ, సాపి తస్స విపత్తీతి వేదితబ్బా. తే చ అత్థతో అస్సద్ధియాదయో పఞ్చ ధమ్మా హోన్తి. యథాహ –
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో ఉపాసకచణ్డాలో చ హోతి ఉపాసకమలఞ్చ ఉపాసకపతికుట్ఠో చ. కతమేహి పఞ్చహి? అస్సద్ధో హోతి, దుస్సీలో హోతి, కోతూహలమఙ్గలికో హోతి, మఙ్గలం పచ్చేతి నో కమ్మం, ఇతో చ బహిద్ధా దక్ఖిణేయ్యం పరియేసతి, తత్థ చ పుబ్బకారం కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౫).
కా సమ్పత్తీతి. యా చస్స సీలసమ్పదా చ ఆజీవసమ్పదా చ, సా సమ్పత్తి. యే చస్స రతనభావాదికరా సద్ధాదయో పఞ్చ ధమ్మా. యథాహ –
‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో ఉపాసకో ఉపాసకరతనఞ్చ హోతి ఉపాసకపదుమఞ్చ ఉపాసకపుణ్డరీకఞ్చ. కతమేహి పఞ్చహి? సద్ధో హోతి, సీలవా హోతి, న కోతూహలమఙ్గలికో హోతి, కమ్మం పచ్చేతి నో మఙ్గలం, న ఇతో బహిద్ధా దక్ఖిణేయ్యం గవేసతి, ఇధ చ పుబ్బకారం కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౭౫).
అజ్జతగ్గేతి ఏత్థ అయం అగ్గసద్దో ఆదికోటికోట్ఠాససేట్ఠేసు దిస్సతి. ‘‘అజ్జతగ్గే సమ్మ, దోవారిక, ఆవరామి ద్వారం నిగణ్ఠానం నిగణ్ఠీన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౭౦) హి ఆదిమ్హి దిస్సతి. ‘‘తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తం అఙ్గులగ్గం పరామసేయ్య (కథా. ౪౪౧). ఉచ్ఛగ్గం వేళగ్గ’’న్తిఆదీసు కోటియం. ‘‘అమ్బిలగ్గం వా మధురగ్గం వా తిత్తకగ్గం వా (సం. ని. ౫.౩౭౪), అనుజానామి, భిక్ఖవే, విహారగ్గేన వా పరివేణగ్గేన వా భాజేతు’’న్తిఆదీసు (చూళవ. ౩౧౮) కోట్ఠాసే. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా…పే… తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౪) సేట్ఠే. ఇధ పనాయం ఆదిమ్హి దట్ఠబ్బో. తస్మా అజ్జతగ్గేతి అజ్జతం ఆదిం కత్వాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అజ్జతన్తి అజ్జభావం. అజ్జదగ్గేతి వా పాఠో, దకారో పదసన్ధికరో, అజ్జ అగ్గం కత్వాతి అత్థో.
పాణుపేతన్తి పాణేహి ఉపేతం, యావ మే జీవితం పవత్తతి, తావ ఉపేతం, అనఞ్ఞసత్థుకం తీహి సరణగమనేహి సరణం గతం ఉపాసకం కప్పియకారకం మం భవం గోతమో ధారేతు జానాతు. అహఞ్హి సచేపి మే తిఖిణేన అసినా సీసం ఛిన్దేయ్య, నేవ బుద్ధం ‘‘న బుద్ధో’’తి వా ధమ్మం ‘‘న ధమ్మో’’తి వా సఙ్ఘం ‘‘న సఙ్ఘో’’తి వా వదేయ్యన్తి ఏవం అత్తసన్నియ్యాతనేన సరణం గన్త్వా చతూహి చ పచ్చయేహి పవారేత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి.
౧౭. సత్తమే జాణుస్సోణీతి జాణుస్సోణిఠానన్తరం కిర నామేకం ఠానన్తరం, తం యేన కులేన లద్ధం, తం జాణుస్సోణికులన్తి వుచ్చతి. అయం తస్మిం కులే జాతత్తా రఞ్ఞో సన్తికే చ లద్ధజాణుస్సోణిసక్కారత్తా జాణుస్సోణీతి వుచ్చతి. తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో కిర గోతమో పణ్డితో బ్యత్తో బహుస్సుతో’’తి సుత్వా ‘‘సచే సో లిఙ్గవిభత్తికారకాదిభేదం జానిస్సతి, అమ్హేహి ఞాతమేవ జానిస్సతి, అఞ్ఞాతం కిం జానిస్సతి. ఞాతమేవ కథేస్సతి, అఞ్ఞాతం కిం కథేస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా మానద్ధజం పగ్గయ్హ సిఙ్గం ఉక్ఖిపిత్వా మహాపరివారేహి పరివుతో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. కతత్తా చ, బ్రాహ్మణ, అకతత్తా చాతి సత్థా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ఇధ ఆగచ్ఛన్తో న జానితుకామో అత్థగవేసీ హుత్వా ఆగతో, మానం పన పగ్గయ్హ సిఙ్గం ఉక్ఖిపిత్వా ఆగతో. కిం ను ఖ్వస్స యథా పఞ్హస్స అత్థం జానాతి, ఏవం కథితే వడ్ఢి భవిస్సతి, ఉదాహు యథా న జానాతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘యథా న జానాతి, ఏవం కథితే వడ్ఢి భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘కతత్తా చ, బ్రాహ్మణ, అకతత్తా చా’’తి ఆహ.
బ్రాహ్మణో తం సుత్వా ‘‘సమణో గోతమో కతత్తాపి అకతత్తాపి నిరయే నిబ్బత్తిం వదతి, ఇదం ఉభయకారణేనాపి ఏకట్ఠానే నిబ్బత్తియా కథితత్తా దుజ్జానం మహన్ధకారం, నత్థి మయ్హం ఏత్థ పతిట్ఠా. సచే పనాహం ఏత్తకేనేవ తుణ్హీ భవేయ్యం, బ్రాహ్మణానం మజ్ఝే కథనకాలేపి మం ఏవం వదేయ్యుం – ‘త్వం సమణస్స గోతమస్స సన్తికం మానం పగ్గయ్హ సిఙ్గం ఉక్ఖిపిత్వా గతోసి, ఏకవచనేనేవ తుణ్హీ హుత్వా కిఞ్చి వత్తుం నాసక్ఖి, ఇమస్మిం ఠానే కస్మా కథేసీ’తి. తస్మా పరాజితోపి అపరాజితసదిసో హుత్వా పున సగ్గగమనపఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా కో ను ఖో, భో గోతమాతి ఇమం దుతియపఞ్హం ఆరభి.
ఏవమ్పి తస్స అహోసి – ‘‘ఉపరిపఞ్హేన హేట్ఠాపఞ్హం జానిస్సామి, హేట్ఠాపఞ్హేన ఉపరిపఞ్హ’’న్తి. తస్మాపి ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛి. సత్థా పురిమనయేనేవ చిన్తేత్వా యథా న జానాతి, ఏవమేవ కథేన్తో పునపి ‘‘కతత్తా చ, బ్రాహ్మణ, అకతత్తా చా’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో తస్మిమ్పి పతిట్ఠాతుం అసక్కోన్తో ‘‘అలం, భో, న ఈదిసస్స పురిసస్స సన్తికం ఆగతేన అజానిత్వా గన్తుం వట్టతి, సకవాదం పహాయ సమణం గోతమం అనువత్తిత్వా మయ్హం అత్థం గవేసిస్సామి, పరలోకమగ్గం సోధేస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా సత్థారం ఆయాచన్తో న ఖో అహన్తిఆదిమాహ. అథస్స నిహతమానతం ఞత్వా సత్థా ఉపరి దేసనం వడ్ఢేన్తో తేన హి, బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ తేన హీతి కారణనిద్దేసో. యస్మా సంఖిత్తేన భాసితస్స అత్థం అజానన్తో విత్థారదేసనం యాచసి, తస్మాతి అత్థో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౧౮. అట్ఠమే ఆయస్మాతి పియవచనమేతం. ఆనన్దోతి తస్స థేరస్స నామం. ఏకంసేనాతి ఏకన్తేన. అనువిచ్చాతి అనుపవిసిత్వా. విఞ్ఞూతి పణ్డితా. గరహన్తీతి నిన్దన్తి, అవణ్ణం భాసన్తి. సేసమేత్థ నవమే చ సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.
౨౦. దసమే దున్నిక్ఖిత్తఞ్చ పదబ్యఞ్జనన్తి ఉప్పటిపాటియా గహితపాళిపదమేవ హి అత్థస్స బ్యఞ్జనత్తా బ్యఞ్జనన్తి వుచ్చతి. ఉభయమేతం పాళియావ నామం. అత్థో చ దున్నీతోతి పరివత్తేత్వా ఉప్పటిపాటియా గహితా అట్ఠకథా. దున్నిక్ఖిత్తస్స, భిక్ఖవే, పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో హోతీతి పరివత్తేత్వా ఉప్పటిపాటియా గహితాయ పాళియా అట్ఠకథా నామ దున్నయా దున్నీహారా దుక్కథా నామ హోతి. ఏకాదసమే వుత్తపటిపక్ఖనయేన అత్థో వేదితబ్బోతి.
అధికరణవగ్గో దుతియో.
౩. బాలవగ్గవణ్ణనా
౨౨. తతియస్స పఠమే అచ్చయం అచ్చయతో న పస్సతీతి ‘‘అపరజ్ఝిత్వా అపరద్ధం మయా’’తి అత్తనో అపరాధం న పస్సతి, అపరద్ధం మయాతి వత్వా దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా న ఖమాపేతీతి అత్థో. అచ్చయం దేసేన్తస్సాతి ఏవం వత్వా దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా ఖమాపేన్తస్స. యథాధమ్మం నప్పటిగ్గణ్హాతీతి ‘‘పున ఏవం న కరిస్సామి, ఖమథ మే’’తి వుచ్చమానో అచ్చయం ఇమం యథాధమ్మం యథాసభావం న పటిగ్గణ్హాతి. ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పున ఏవరూపం మా అకాసి, ఖమామి తుయ్హ’’న్తి న వదతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో.
౨౩. దుతియే అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిభవిత్వా ఆచిక్ఖన్తి, అభూతేన వదన్తి. దోసన్తరోతి అన్తరే పతితదోసో. ఏవరూపో హి ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’’తిఆదీని వదన్తో సునక్ఖత్తో వియ తథాగతం అబ్భాచిక్ఖతి. సద్ధో వా దుగ్గహితేనాతి యో హి ఞాణవిరహితాయ సద్ధాయ అతిసద్ధో హోతి ముద్ధప్పసన్నో, సోపి ‘‘బుద్ధో నామ సబ్బలోకుత్తరో, సబ్బే తస్స కేసాదయో బాత్తింస కోట్ఠాసా లోకుత్తరాయేవా’’తిఆదినా నయేన దుగ్గహితం గణ్హిత్వా తథాగతం అబ్భాచిక్ఖతి. తతియం ఉత్తానత్థమేవాతి.
౨౫. చతుత్థే నేయ్యత్థం సుత్తన్తన్తి యస్స అత్థో నేతబ్బో, తం నేతబ్బత్థం సుత్తన్తం. నీతత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతీతి కథితత్థో అయం సుత్తన్తోతి వదతి. తత్థ ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, ద్వేమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా, తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా, చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా’’తి ఏవరూపో సుత్తన్తో నేయ్యత్థో నామ. ఏత్థ హి కిఞ్చాపి సమ్మాసమ్బుద్ధేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం, పరమత్థతో పన పుగ్గలో నామ నత్థీతి ఏవమస్స అత్థో నేతబ్బోవ హోతి. అయం పన అత్తనో బాలతాయ నీతత్థో అయం సుత్తన్తోతి దీపేతి. పరమత్థతో హి పుగ్గలే అసతి న తథాగతో ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే’’తిఆదీని వదేయ్య. యస్మా పన తేన వుత్తం, తస్మా పరమత్థతో అత్థి పుగ్గలోతి గణ్హన్తో తం నేయ్యత్థం సుత్తన్తం నీతత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతి. నీతత్థన్తి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఏవం కథితత్థం. ఏత్థ హి అనిచ్చమేవ దుక్ఖమేవ అనత్తాయేవాతి అత్థో. అయం పన అత్తనో బాలతాయ ‘‘నేయ్యత్థో అయం సుత్తన్తో, అత్థమస్స ఆహరిస్సామీ’’తి ‘‘నిచ్చం నామ అత్థి, సుఖం నామ అత్థి, అత్తా నామ అత్థీ’’తి గణ్హన్తో నీతత్థం సుత్తన్తం నేయ్యత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతి నామ. పఞ్చమం ఉత్తానత్థమేవాతి.
౨౭. ఛట్ఠే పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తస్సాతి పాపకమ్మస్స. పాపం హి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి. నో చేపి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి, పాపకమ్మం పటిచ్ఛన్నమేవాతి వుచ్చతి. నిరయోతి సహోకాసకా ఖన్ధా. తిరచ్ఛానయోనియం ఖన్ధావ లబ్భన్తి. సత్తమట్ఠమాని ఉత్తానత్థానేవ.
౩౦. నవమే పటిగ్గాహాతి పటిగ్గాహకా, దుస్సీలం పుగ్గలం ద్వే ఠానాని పటిగ్గణ్హన్తీతి అత్థో.
౩౧. దసమే అత్థవసేతి కారణాని. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞాని చ వనపత్థాని చ. తత్థ కిఞ్చాపి అభిధమ్మే నిప్పరియాయేన ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా, సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తం, తథాపి యం తం ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం సేనాసనం వుత్తం, తదేవ అధిప్పేతన్తి వేదితబ్బం. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వపీయతి. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి లోకియలోకుత్తరం ఫాసువిహారం. పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి పచ్ఛిమే మమ సావకే అనుకమ్పన్తో.
౩౨. ఏకాదసమే విజ్జాభాగియాతి విజ్జాకోట్ఠాసికా. సమథోతి చిత్తేకగ్గతా. విపస్సనాతి సఙ్ఖారపరిగ్గాహకఞాణం. కమత్థమనుభోతీతి కతమం అత్థం ఆరాధేతి సమ్పాదేతి పరిపూరేతి. చిత్తం భావీయతీతి మగ్గచిత్తం భావీయతి బ్రూహీయతి వడ్ఢీయతి. యో రాగో, సో పహీయతీతి యో రజ్జనకవసేన రాగో, సో పహీయతి. రాగో హి మగ్గచిత్తస్స పచ్చనీకో, మగ్గచిత్తం రాగస్స చ. రాగక్ఖణే మగ్గచిత్తం నత్థి, మగ్గచిత్తక్ఖణే రాగో నత్థి. యదా పన రాగో ఉప్పజ్జతి, తదా మగ్గచిత్తస్స ఉప్పత్తిం నివారేతి, పదం పచ్ఛిన్దతి. యదా పన మగ్గచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదా రాగం సమూలకం ఉబ్బట్టేత్వా సముగ్ఘాతేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘రాగో పహీయతీ’’తి.
విపస్సనా, భిక్ఖవే, భావితాతి విపస్సనాఞాణం బ్రూహితం వడ్ఢితం. పఞ్ఞా భావీయతీతి మగ్గపఞ్ఞా భావీయతి బ్రూహీయతి వడ్ఢీయతి. యా అవిజ్జా, సా పహీయతీతి అట్ఠసు ఠానేసు వట్టమూలికా మహాఅవిజ్జా పహీయతి. అవిజ్జా హి మగ్గపఞ్ఞాయ పచ్చనీకా, మగ్గపఞ్ఞా అవిజ్జాయ. అవిజ్జాక్ఖణే మగ్గపఞ్ఞా నత్థి, మగ్గపఞ్ఞాక్ఖణే అవిజ్జా నత్థి. యదా పన అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, తదా మగ్గపఞ్ఞాయ ఉప్పత్తిం నివారేతి, పదం పచ్ఛిన్దతి. యదా మగ్గపఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తదా అవిజ్జం సమూలికం ఉబ్బట్టేత్వా సముగ్ఘాతయమానావ ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అవిజ్జా పహీయతీ’’తి. ఇతి మగ్గచిత్తం మగ్గపఞ్ఞాతి ద్వేపి సహజాతధమ్మావ కథితా.
రాగుపక్కిలిట్ఠం వా, భిక్ఖవే, చిత్తం న విముచ్చతీతి రాగేన ఉపక్కిలిట్ఠత్తా మగ్గచిత్తం న విముచ్చతీతి దస్సేతి. అవిజ్జుపక్కిలిట్ఠా వా పఞ్ఞా న భావీయతీతి అవిజ్జాయ ఉపక్కిలిట్ఠత్తా మగ్గపఞ్ఞా న భావీయతీతి దస్సేతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తీతి రాగస్స ఖయవిరాగేన చేతోవిముత్తి నామ హోతి. ఫలసమాధిస్సేతం నామం. అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీతి అవిజ్జాయ ఖయవిరాగేన పఞ్ఞావిముత్తి నామ హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే నానాక్ఖణికా సమాధివిపస్సనా కథితాతి.
బాలవగ్గో తతియో.
౪. సమచిత్తవగ్గవణ్ణనా
౩౩. చతుత్థస్స పఠమే అసప్పురిసభూమీతి అసప్పురిసానం పతిట్ఠానట్ఠానం. సప్పురిసభూమియమ్పి ఏసేవ నయో. అకతఞ్ఞూతి కతం న జానాతి. అకతవేదీతి కతం పాకటం కత్వా న జానాతి. ఉపఞ్ఞాతన్తి వణ్ణితం థోమితం పసత్థం. యదిదన్తి యా అయం. అకతఞ్ఞుతా అకతవేదితాతి పరేన కతస్స ఉపకారస్స అజాననఞ్చేవ పాకటం కత్వా అజాననఞ్చ. కేవలాతి సకలా. సుక్కపక్ఖేపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.
౩౪. దుతియే మాతు చ పితు చాతి జనకమాతు చ జనకపితు చ. ఏకేన, భిక్ఖవే, అంసేన మాతరం పరిహరేయ్యాతి ఏకస్మిం అంసకూటే ఠపేత్వా మాతరం పటిజగ్గేయ్య. ఏకేన అంసేన పితరం పరిహరేయ్యాతి ఏకస్మిం అంసకూటే ఠపేత్వా పితరం పటిజగ్గేయ్య. వస్ససతాయుకో వస్ససతజీవీతి వస్ససతాయుకకాలే జాతో సకలం వస్ససతం జీవన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే పుత్తో నామ ‘‘మాతాపితూనం పటికరిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దక్ఖిణే అంసకూటే మాతరం, వామే పితరం ఠపేత్వా వస్ససతాయుకో సకలమ్పి వస్ససతం జీవమానో పరిహరేయ్య. సో చ నేసం ఉచ్ఛాదనపరిమద్దనన్హాపనసమ్బాహనేనాతి సో చ పుత్తో నేసం మాతాపితూనం అంసకూటేసు ఠితానంయేవ దుగ్గన్ధపటివినోదనత్థం సుగన్ధకరణేన ఉచ్ఛాదనేన, పరిస్సమవినోదనత్థం హత్థపరిమద్దనేన, సీతుణ్హకాలే చ ఉణ్హోదకసీతోదకన్హాపనేన, హత్థపాదాదీనం ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనసఙ్ఖాతేన సమ్బాహనేన ఉపట్ఠానం కరేయ్య. తే చ తత్థేవాతి తే చ మాతాపితరో తత్థేవ తస్స అంసకూటేసు నిసిన్నావ ముత్తకరీసం చజేయ్యుం. నత్వేవ ,భిక్ఖవేతి, భిక్ఖవే, ఏవమ్పి నత్వేవ మాతాపితూనం కతం వా హోతి పటికతం వా.
ఇస్సరాధిపచ్చే రజ్జేతి చక్కవత్తిరజ్జం సన్ధాయేవమాహ. ఆపాదకాతి వడ్ఢకా అనుపాలకా. పుత్తా హి మాతాపితూహి వడ్ఢితా చేవ అనుపాలితా చ. పోసకాతి హత్థపాదే వడ్ఢేత్వా హదయలోహితం పాయేత్వా పోసకా. పుత్తా హి మాతాపితూహి పుట్ఠా భతా అన్నపానాదీహి పటిజగ్గితా. ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారోతి సచే హి మాతాపితరో జాతదివసేయేవ పుత్తం పాదే గహేత్వా అరఞ్ఞే వా నదియం వా పపాతే వా ఖిపేయ్యుం, ఇమస్మిం లోకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం న పస్సేయ్య. ఏవం అకత్వా ఆపాదితత్తా పోసితత్తా ఏస ఇమస్మిం లోకే ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం మాతాపితరో నిస్సాయ పస్సతీతి త్యాస్స ఇమస్స లోకస్స దస్సేతారో నామ హోన్తి. సమాదపేతీతి గణ్హాపేతి. ఇమస్మిం సుత్తే సద్ధాసీలచాగపఞ్ఞా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా. ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరసదిసోవ భిక్ఖు తేసు పతిట్ఠాపేతి నామాతి వేదితబ్బో.
౩౫. తతియే తేనుపసఙ్కమీతి సో హి బ్రాహ్మణో ‘‘సమణో కిర గోతమో కథితం విస్సజ్జేతి, పుచ్ఛాయస్స విరజ్ఝనం నామ నత్థి. అహమస్స విరజ్ఝనపఞ్హం అభిసఙ్ఖరిస్సామీ’’తి పణీతభోజనం భుఞ్జిత్వా గబ్భద్వారం పిదహిత్వా నిసిన్నో చిన్తేతుం ఆరభి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఉచ్చాసద్దమహాసద్దో వత్తతి, చిత్తం న ఏకగ్గం హోతి, భూమిఘరం కారేస్సామీ’’తి భూమిఘరం కారేత్వా తత్థ పవిసిత్వా – ‘‘ఏవం పుట్ఠో ఏవం కథేస్సతి, ఏవం పుట్ఠో ఏవం కథేస్సతీ’’తి ఏకం గణ్హిత్వా ఏకం విస్సజ్జేన్తో సకలదివసం కిఞ్చి పస్సితుం నాసక్ఖి. తస్స ఇమినావ నీహారేన చత్తారో మాసా వీతివత్తా. సో చతున్నం మాసానం అచ్చయేన ఉభతోకోటికం పఞ్హం నామ అద్దస. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అహం సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘కింవాదీ భవ’న్తి పుచ్ఛిస్సామి. సచే ‘కిరియవాదిమ్హీ’తి వక్ఖతి, ‘సబ్బాకుసలానం నామ తుమ్హే కిరియం వదేథా’తి నం నిగ్గణ్హిస్సామి. సచే ‘అకిరియవాదిమ్హీ’తి వక్ఖతి, ‘కుసలధమ్మానం నామ తుమ్హే అకిరియం వదేథా’తి నం నిగ్గణ్హిస్సామి. ఇదఞ్హి ఉభతోకోటికం పఞ్హం పుట్ఠో నేవ ఉగ్గిలితుం సక్ఖిస్సతి న నిగ్గిలితుం. ఏవం మమ జయో భవిస్సతి, సమణస్స గోతమస్స పరాజయో’’తి ఉట్ఠాయ అప్ఫోటేత్వా భూమిఘరా నిక్ఖమ్మ ‘‘ఏవరూపం పఞ్హం పుచ్ఛన్తేన న ఏకకేన గన్తుం వట్టతీ’’తి నగరే ఘోసనం కారేత్వా సకలనాగరేహి పరివుతో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. కింవాదీతి కింలద్ధికో. కిమక్ఖాయీతి కిం నామ సావకానం పటిపదం అక్ఖాయీతి పుచ్ఛి. అథస్స భగవా చతూహి మాసేహి పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వా ‘‘దిట్ఠో మే సమణస్స గోతమస్స పరాజయపఞ్హో’’తి మానం పగ్గయ్హ ఆగతభావం ఞత్వా ఏకపదేనేవ తం పఞ్హం భిన్దన్తో కిరియవాదీ చాహం, బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. అథ బ్రాహ్మణో అత్తనో మానం అపనేత్వా భగవన్తం ఆయాచన్తో యథాకథం పనాతిఆదిమాహ. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
౩౬. చతుత్థే దక్ఖిణేయ్యాతి దక్ఖిణా వుచ్చతి దానం, తస్స పటిగ్గహణయుత్తా కతి పుగ్గలాతి పుచ్ఛతి. సేఖోతి ఇమినా సత్త సేక్ఖే దస్సేతి. ఏత్థ చ సీలవన్తపుథుజ్జనోపి సోతాపన్నేనేవ సఙ్గహితో. ఆహునేయ్యా యజమానానం హోన్తీతి దానం దదన్తానం ఆహునస్స అరహా దానపటిగ్గాహకా నామ హోన్తీతి అత్థో. ఖేత్తన్తి వత్థు పతిట్ఠా, పుఞ్ఞస్స విరుహనట్ఠానన్తి అత్థో.
౩౭. పఞ్చమే పుబ్బారామేతి సావత్థితో పురత్థిమదిసాభాగే ఆరామే. మిగారమాతుపాసాదేతి విసాఖాయ ఉపాసికాయ పాసాదే. సా హి మిగారసేట్ఠినా మాతుట్ఠానే ఠపితత్తాపి, సబ్బజేట్ఠకస్స పుత్తస్స అయ్యకసేట్ఠినోవ సమాననామకత్తాపి మిగారమాతాతి వుచ్చతి. తాయ కారితో సహస్సగబ్భో పాసాదో మిగారమాతుపాసాదో నామ. థేరో తస్మిం విహరతి. తత్ర ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తోతి తస్మిం పాసాదే విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరో.
భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి కస్మిం కాలే ఆమన్తేసి? కానిచి హి సుత్తాని పురేభత్తే భాసితాని అత్థి, కానిచి పచ్ఛాభత్తే, కానిచి పురిమయామే, కానిచి మజ్ఝిమయామే, కానిచి పచ్ఛిమయామే. ఇదం పన సమచిత్తపటిపదాసుత్తం పచ్ఛాభత్తే భాసితం. తస్మా సాయన్హసమయే ఆమన్తేసి.
న కేవలం చేతం థేరేనేవ భాసితం, తథాగతేనాపి భాసితం. కత్థ నిసీదిత్వాతి? విసాఖాయ రతనపాసాదే నిసీదిత్వా. తథాగతో హి పఠమబోధియం వీసతి వస్సాని అనిబద్ధవాసో హుత్వా యత్థ యత్థ ఫాసుకం హోతి, తత్థ తత్థేవ గన్త్వా వసి. పఠమం అన్తోవస్సఞ్హి ఇసిపతనే ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా అట్ఠారస మహాబ్రహ్మకోటియో అమతపానం పాయేత్వా బారాణసిం ఉపనిస్సాయ ఇసిపతనే వసి. దుతియం అన్తోవస్సం రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే, తతియచతుత్థానిపి తత్థేవ, పఞ్చమం అన్తోవస్సం వేసాలిం ఉపనిస్సాయ మహావనే కూటాగారసాలాయం, ఛట్ఠం అన్తోవస్సం మకులపబ్బతే, సత్తమం తావతింసభవనే, అట్ఠమం భగ్గే సుసుమారగిరం నిస్సాయ భేసకళావనే, నవమం కోసమ్బియం, దసమం పాలిలేయ్యకే వనసణ్డే, ఏకాదసమం నాలాయం బ్రాహ్మణగామే, ద్వాదసమం వేరఞ్జాయం, తేరసమం చాలియపబ్బతే, చుద్దసమం జేతవనే, పఞ్చదసమం కపిలవత్థుస్మిం, సోళసమం ఆళవకం దమేత్వా చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పాయేత్వా ఆళవియం, సత్తరసమం రాజగహేయేవ, అట్ఠారసమం చాలియపబ్బతేయేవ, తథా ఏకూనవీసతిమం, వీసతిమం పన అన్తోవస్సం రాజగహంయేవ ఉపనిస్సాయ వసి. ఏవం వీసతి వస్సాని అనిబద్ధవాసో హుత్వా యత్థ యత్థ ఫాసుకం హోతి, తత్థ తత్థేవ వసి.
తతో పట్ఠాయ పన ద్వే సేనాసనాని ధువపరిభోగాని అకాసి. కతరాని ద్వే? జేతవనఞ్చ పుబ్బారామఞ్చ. కస్మా? ద్విన్నం కులానం గుణమహన్తతాయ. అనాథపిణ్డికస్స హి విసాఖాయ చ గుణం సన్ధాయ గుణం పటిచ్చ సత్థా తాని సేనాసనాని ధువపరిభోగేన పరిభుఞ్జి. ఉతువస్సం చారికం చరిత్వాపి హి అన్తోవస్సే ద్వీసుయేవ సేనాసనేసు వసతి. ఏవం వసన్తో పన జేతవనే రత్తిం వసిత్వా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో దక్ఖిణద్వారేన సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా పుబ్బారామే దివావిహారం కరోతి. పుబ్బారామే రత్తిం వసిత్వా పునదివసే పాచీనద్వారేన సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా జేతవనే దివావిహారం కరోతి. తస్మిం పన దివసే సమ్మాసమ్బుద్ధో జేతవనేయేవ వసి. యత్థ కత్థచి వసన్తస్స చస్స పఞ్చవిధకిచ్చం అవిజహితమేవ హోతి. తం హేట్ఠా విత్థారితమేవ. తేసు కిచ్చేసు పచ్ఛిమయామకిచ్చకాలే భగవా లోకం ఓలోకేన్తో సావత్థివాసీనఞ్చ సమన్తా చ సావత్థియా గావుతఅడ్ఢయోజనయోజనపరమే ఠానే అపరిమాణానం సత్తానం అభిసమయభావం అద్దస.
తతో ‘‘కస్మిం ను ఖో కాలే అభిసమయో భవిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘సాయన్హసమయే’’తి దిస్వా ‘‘మయి ను ఖో కథేన్తే అభిసమయో భవిస్సతి, సావకే కథేన్తే భవిస్సతీ’’తి ‘‘సారిపుత్తత్థేరే కథేన్తే భవిస్సతీ’’తి అద్దస. తతో ‘‘కత్థ నిసీదిత్వా కథేన్తే భవిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘విసాఖాయ రతనపాసాదే నిసీదిత్వా’’తి దిస్వా ‘‘బుద్ధానం నామ తయో సావకసన్నిపాతా హోన్తి, అగ్గసావకానం ఏకో. తేసు అజ్జ ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స సావకసన్నిపాతో భవిస్సతీ’’తి అద్దస. దిస్వా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా నివత్థనివాసనో సుగతచీవరం పారుపిత్వా సేలమయపత్తం ఆదాయ భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసిత్వా పిణ్డాయ చరన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సులభపిణ్డపాతం కత్వా వాతప్పహతా వియ నావా పటినివత్తిత్వా దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమిత్వా బహిద్వారే అట్ఠాసి. తతో అసీతి మహాసావకా భిక్ఖునిపరిసా ఉపాసకపరిసా ఉపాసికాపరిసాతి చతస్సో పరిసా సత్థారం పరివారయింసు.
సత్థా సారిపుత్తత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘సారిపుత్త, తయా పుబ్బారామం గన్తుం వట్టతి, తవ చ పరిసం గహేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో అత్తనో పరివారేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో పుబ్బారామం అగమాసి. ఏతేనేవ నియామేన అసీతి మహాసావకే పుబ్బారామమేవ పేసేత్వా సయం ఏకేన ఆనన్దత్థేరేనేవ సద్ధిం జేతవనం అగమాసి. ఆనన్దత్థేరోపి విహారే సత్థు వత్తం కత్వా వన్దిత్వా ‘‘పుబ్బారామం గచ్ఛామి, భన్తే’’తి ఆహ. ఏవం కరోహి ఆనన్దాతి. సత్థారం వన్దిత్వా తత్థేవ అగమాసి. సత్థా ఏకకోవ జేతవనే ఓహీనో.
తం దివసఞ్హి చతస్సో పరిసా థేరస్సేవ ధమ్మకథం సోతుకామా అహేసుం. కోసలమహారాజాపి బలకాయేన పరివుతో పుబ్బారామమేవ గతో. తథా పఞ్చసతఉపాసకపరివారో అనాథపిణ్డికో. విసాఖా పన మహాఉపాసికా ద్వీహి జఙ్ఘసహస్సేహి పరివుతో అగమాసి. సత్తపణ్ణాసాయ కులసతసహస్సానం వసనట్ఠానే సావత్థినగరే గేహపాలకదారకే ఠపేత్వా సేసజనో గన్ధచుణ్ణమాలాదీని గహేత్వా పుబ్బారామమేవ అగమాసి. చతూసు ద్వారగామేసు గావుతఅడ్ఢయోజనయోజనపరమట్ఠానే సబ్బేయేవ మనుస్సా గన్ధచుణ్ణమాలాదిహత్థా పుబ్బారామమేవ అగమంసు. సకలవిహారో మిస్సకపుప్ఫేహి అభికిణ్ణో వియ అహోసి.
ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరోపి ఖో విహారం గన్త్వా విహారపరివేణే అఙ్గణట్ఠానే అట్ఠాసి. భిక్ఖూ థేరస్స ఆసనం పఞ్ఞాపయింసు. థేరో తత్థ నిసీదిత్వా ఉపట్ఠాకత్థేరేన వత్తే కతే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఓవాదం కత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీది. సో పరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అచిరవతిం గన్త్వా రజోజల్లం పవాహేత్వా పటిప్పస్సద్ధదరథో ఓతిణ్ణతిత్థేనేవ ఉత్తరిత్వా నివత్థనివాసనో సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా అట్ఠాసి. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానేన ఓతరిత్వా సరీరే రజోజల్లం పవాహేత్వా పచ్చుత్తరిత్వా థేరం పరివారయింసు. అన్తోవిహారేపి థేరస్స ధమ్మాసనం పఞ్ఞాపయింసు. చతస్సోపి పరిసా అత్తనో అత్తనో ఓకాసం ఞత్వా మగ్గం ఠపేత్వా నిసీదింసు. సారిపుత్తత్థేరోపి పఞ్చభిక్ఖుసతపరివారో ధమ్మసభం ఆగన్త్వా సీహమత్థకప్పతిట్ఠితే సముస్సితసేతచ్ఛత్తే రతనపల్లఙ్కే చిత్తబీజనిం గహేత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీది. నిసీదిత్వా పరిసం ఓలోకేత్వా – ‘‘మహతీ వతాయం పరిసా, ఇమిస్సా న అప్పమత్తికా పరిత్తకధమ్మదేసనా అనుచ్ఛవికా, కతరధమ్మదేసనా ను ఖో అనుచ్ఛవికా భవిస్సతీ’’తి తీణి పిటకాని ఆవజ్జమానో ఇమం సంయోజనపరియాయ ధమ్మదేసనం అద్దస.
ఏవం దేసనం సల్లక్ఖేత్వా తం దేసేతుకామో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ఆవుసో, భిక్ఖవేతి. ఆవుసోతి హి అవత్వా, భిక్ఖవేతి వచనం బుద్ధాలాపో నామ హోతి, అయం పనాయస్మా ‘‘దసబలేన సమానం ఆలపనం న కరిస్సామీ’’తి సత్థు గారవవసేన సావకాలాపం కరోన్తో, ‘‘ఆవుసో భిక్ఖవే’’తి ఆహ. ఏతదవోచాతి ఏతం ‘‘అజ్ఝత్తసంయోజనఞ్చ, ఆవుసో, పుగ్గలం దేసేస్సామి బహిద్ధాసంయోజనఞ్చా’’తి ధమ్మదేసనాపదం అవోచ.
తస్మిం పన రతనపాసాదే అధివత్థో ఏకో సోతాపన్నో దేవపుత్తో అత్థి, సో బుద్ధేహి వా సావకేహి వా దేసనాయ ఆరద్ధమత్తాయయేవ జానాతి – ‘‘అయం దేసనా ఉత్తానికా భవిస్సతి, అయం గమ్భీరా. అయం ఝాననిస్సితా భవిస్సతి, అయం విపస్సనానిస్సితా. అయం మగ్గనిస్సితా అయం ఫలనిస్సితా, అయం నిబ్బాననిస్సితా’’తి. సో తస్మిమ్పి దివసే థేరేన దేసనాయ ఆరద్ధమత్తాయ ఏవం అఞ్ఞాసి – ‘‘యేన నీహారేన మయ్హం అయ్యేన ధమ్మసేనాపతినా సారిపుత్తత్థేరేన దేసనా ఆరద్ధా, అయం దేసనా విపస్సనాగాళ్హా భవిస్సతి, ఛహి ముఖేహి విపస్సనం కథేస్సతి. దేసనాపరియోసానే కోటిసతసహస్సదేవతా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి, సోతాపన్నాదీనం పన దేవమనుస్సానం పరిచ్ఛేదో న భవిస్సతి. దేసనాయ అనుచ్ఛవికం కత్వా మయ్హం అయ్యస్స సాధుకారం దస్సామీ’’తి దేవానుభావేన మహన్తం సద్దం కత్వా – ‘‘సాధు సాధు అయ్యా’’తి ఆహ.
దేవరాజేన సాధుకారే దిన్నే పరివారకపాసాదసహస్సే అధివత్థా దేవతా సబ్బావ సాధుకారం అదంసు. తాసం సాధుకారసద్దేన సబ్బా పుబ్బారామే వసనదేవతా, తాసం సద్దేన గావుతమత్తే దేవతా, తతో అడ్ఢయోజనే యోజనేతి ఏతేనుపాయేన ఏకచక్కవాళే, ద్వీసు చక్కవాళేసు, తీసు చక్కవాళేసూతి దససహస్సచక్కవాళేసు దేవతా సాధుకారమదంసు. తాసం సాధుకారసద్దేన పథవిట్ఠకనాగా చ ఆకాసట్ఠకదేవతా చ. తతో అబ్భవలాహకా, ఉణ్హవలాహకా, సీతవలాహకా, వస్సవలాహకా, చాతుమహారాజికా చత్తారో మహారాజానో, తావతింసా దేవతా, సక్కో దేవరాజా, యామా దేవతా, సుయామో దేవరాజా, తుసితా దేవతా, సన్తుసితో దేవరాజా, నిమ్మానరతీ దేవతా, సునిమ్మితో దేవరాజా, వసవత్తీ దేవతా, వసవత్తీ దేవరాజా, బ్రహ్మపారిసజ్జా, బ్రహ్మపురోహితా, మహాబ్రహ్మానో, పరిత్తాభా, అప్పమాణాభా, ఆభస్సరా, పరిత్తసుభా, అప్పమాణసుభా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలా, అవిహా, అతప్పా, సుదస్సా, సుదస్సీ, అకనిట్ఠా దేవతాతి అసఞ్ఞే చ అరూపావచరసత్తే చ ఠపేత్వా సోతాయతనపవత్తిట్ఠానే సబ్బా దేవతా సాధుకారమదంసు.
తతో ఖీణాసవమహాబ్రహ్మానో – ‘‘మహా వతాయం సాధుకారసద్దో, పథవితలతో పట్ఠాయ యావ అకనిట్ఠలోకం ఆగతో, కిమత్థం ను ఖో ఏసో’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరో పుబ్బారామే విసాఖాయ రతనపాసాదే నిసీదిత్వా సంయోజనపరియాయధమ్మదేసనమారభి, అమ్హేహిపి తత్థ కాయసక్ఖీహి భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తత్థ అగమంసు. పుబ్బారామో దేవతాహి పరిపుణ్ణో, సమన్తా పుబ్బారామస్స గావుతం అడ్ఢయోజనం, యోజనన్తి సకలచక్కవాళం హేట్ఠా పథవితలేన తిరియం చక్కవాళపరియన్తేన పరిచ్ఛిన్నం దసహి చక్కవాళసహస్సేహి సన్నిపతితాహి దేవతాహి నిరన్తరమహోసి, ఆరగ్గనితుదనమత్తే ఠానే ఉపరిమకోటియా సట్ఠి దేవతా సుఖుమత్తభావే మాపేత్వా అట్ఠంసు.
అథాయస్మా సారిపుత్తో ‘‘మహన్తం వతిదం హలాహలం, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఆవజ్జేన్తో దససహస్సచక్కవాళే ఠితానం దేవతానం ఏకచక్కవాళే సన్నిపతితభావం అద్దస. అథ యస్మా బుద్ధానం అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి, పరిసపరిమాణేనేవ పస్సన్తి చేవ సద్దఞ్చ సావేన్తి. సావకానం పన అధిట్ఠానం వట్టతి. తస్మా థేరో సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ మహగ్గతచిత్తేన అధిట్ఠాసి – ‘‘చక్కవాళపరియన్తా పరిసా సబ్బాపి మం పస్సతు, ధమ్మఞ్చ మే దేసేన్తస్స సద్దం సుణాతూ’’తి. అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ దక్ఖిణజాణుపస్సే చ చక్కవాళముఖవట్టియఞ్చ నిసీదిత్వా ‘‘ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరో నామ కీదిసో దీఘో రస్సో సామో ఓదాతో’’తి వత్తబ్బకారణం నాహోసి, సబ్బేసమ్పి సబ్బదిసాసు నిసిన్నానం అభిముఖేయేవ పఞ్ఞాయిత్థ, నభమజ్ఝే ఠితచన్దో వియ అహోసి. ధమ్మం దేసేన్తస్సాపిస్స దక్ఖిణజాణుపస్సే చ చక్కవాళముఖవట్టియఞ్చ నిసిన్నా సబ్బే ఏకకంసేనేవ సద్దం సుణింసు.