౯-౧౦. కథావత్థుసుత్తద్వయవణ్ణనా
౬౯-౭౦. నవమే తిరచ్ఛానకథన్తి అనియ్యానికత్తా సగ్గమోక్ఖమగ్గానం తిరచ్ఛానభూతం కథం. తత్థ రాజానం ఆరబ్భ ‘‘మహాసమ్మతో మన్ధాతా ధమ్మాసోకో ఏవంమహానుభావో’’తిఆదినా నయేన పవత్తకథా రాజకథా. ఏస నయో చోరకథాదీసు. తేసు ‘‘అసుకో రాజా అభిరూపో దస్సనీయో’’తిఆదినా గేహసితకథావ తిరచ్ఛానకథా హోతి, ‘‘సోపి నామ ఏవంమహానుభావో ఖయం గతో’’తి ఏవం పవత్తా పన కమ్మట్ఠానభావే తిట్ఠతి. చోరేసుపి ‘‘మూలదేవో ఏవంమహానుభావో, మేఘదేవో ఏవంమహానుభావో’’తి తేసం కమ్మం పటిచ్చ ‘‘అహో సూరా’’తి గేహసితకథావ తిరచ్ఛానకథా. యుద్ధేసుపి భారతయుద్ధాదీసు ‘‘అసుకేన అసుకో ఏవం మారితో ఏవం విద్ధో’’తి కమ్మస్సాదవసేనేవ కథా తిరచ్ఛానకథా, ‘‘తేపి నామ ఖయం గతా’’తి ఏవం పవత్తా పన సబ్బత్థ కమ్మట్ఠానమేవ హోతి. అపిచ అన్నాదీసు ‘‘ఏవం వణ్ణవన్తం రసవన్తం ఫస్ససమ్పన్నం ఖాదిమ్హ భుఞ్జిమ్హ పివిమ్హ పరిభుఞ్జిమ్హా’’తి కామరసస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘పుబ్బే ఏవం వణ్ణాదిసమ్పన్నం అన్నం పానం వత్థం యానం మాలం గన్ధం సీలవన్తానం అదమ్హ, చేతియం పూజిమ్హా’’తి కథేతుం వట్టతి.
ఞాతికథాదీసుపి ‘‘అమ్హాకం ఞాతకా సూరా సమత్థా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవం విచిత్రేహి యానేహి విచరిమ్హా’’తి వా అస్సాదవసేన వత్తుం న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘తేపి నో ఞాతకా ఖయం గతా’’తి వా ‘‘పుబ్బే మయం ఏవరూపా ఉపాహనా సఙ్ఘస్స అదమ్హా’’తి వా కథేతబ్బం. గామకథాపి సునివిట్ఠదున్నివిట్ఠసుభిక్ఖదుబ్భిక్ఖాదివసేన వా ‘‘అసుకగామవాసినో సూరా సమత్థా’’తి వా ఏవం అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, సాత్థకం పన కత్వా ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తి వా ‘‘ఖయవయం గతా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. నిగమనగరజనపదకథాసుపి ఏసేవ నయో.
ఇత్థికథాపి వణ్ణసణ్ఠానాదీని పటిచ్చ అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా’’తి ఏవమేవ వట్టతి. సూరకథాపి ‘‘నన్దిమిత్తో నామ యోధో సూరో అహోసీ’’తి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, ‘‘సద్ధో అహోసి ఖయం గతో’’తి ఏవమేవ వట్టతి. సురాకథన్తి పాళియం పన అనేకవిధం మజ్జకథం అస్సాదవసేన కథేతుం న వట్టతి, ఆదీనవవసేనేవ వత్తుం వట్టతి. విసిఖాకథాపి ‘‘అసుకవిసిఖా సునివిట్ఠా దున్నివిట్ఠా సూరా సమత్థా’’తి అస్సాదవసేనేవ న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా ఖయం గతా’’తి వట్టతి. కుమ్భట్ఠానకథా నామ కూటట్ఠానకథా ఉదకతిత్థకథా వుచ్చతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౦౮౦). కుమ్భదాసికథా వా. సాపి ‘‘పాసాదికా నచ్చితుం గాయితుం ఛేకా’’తి అస్సాదవసేన న వట్టతి, ‘‘సద్ధా పసన్నా’’తిఆదినా నయేనేవ వట్టతి.
పుబ్బపేతకథా నామ అతీతఞాతికథా. తత్థ వత్తమానఞాతికథాసదిసోవ వినిచ్ఛయో. నానత్తకథా నామ పురిమపచ్ఛిమకథావిముత్తా అవసేసా నానాసభావా తిరచ్ఛానకథా. లోకక్ఖాయికా నామ ‘‘అయం లోకో కేన నిమ్మితో? అసుకేన నామ నిమ్మితో. కాకో సేతో అట్ఠీనం సేతత్తా, బలాకా రత్తా లోహితస్స రత్తత్తా’’తిఏవమాదికా లోకాయతవితణ్డసల్లాపకథా. సముద్దక్ఖాయికా నామ కస్మా సముద్దో సాగరోతి. సాగరదేవేన ఖతత్తా సాగరో, ఖతో మేతి హత్థముద్దాయ నివేదితత్తా సముద్దోతిఏవమాదికా నిరత్థకా సముద్దక్ఖాయనకథా. భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. ఇతి భవో ఇతి అభవోతి యం వా తం వా నిరత్థకకారణం వత్వా పవత్తితకథా ఇతిభవాభవకథా నామ.
తేజసా తేజన్తి అత్తనో తేజసా తేసం తేజం. పరియాదియేయ్యాథాతి ఖేపేత్వా గహేత్వా అభిభవేయ్యాథ. తత్రిదం వత్థు – ఏకో పిణ్డపాతికో మహాథేరం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, తేజసా తేజం పరియాదియమానా భిక్ఖూ కిం కరోన్తీ’’తి. థేరో ఆహ – ఆవుసో, కిఞ్చిదేవ ఆతపే ఠపేత్వా యథా ఛాయా హేట్ఠా న ఓతరతి, ఉద్ధంయేవ గచ్ఛతి తథా కరోన్తి. దసమే పాసంసాని ఠానానీతి పసంసావహాని కారణాని. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
యమకవగ్గో దుతియో.