.నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.
అఙ్గుత్తరనికాయే
దసకనిపాత-అట్ఠకథా
౧. పఠమపణ్ణాసకం
౧. ఆనిసంసవగ్గో
౧. కిమత్థియసుత్తవణ్ణనా
౧. దసకనిపాతస్స పఠమే కుసలాని సీలానీతి అనవజ్జసీలాని. అమఙ్కుభావస్స అవిప్పటిసారస్స అత్థాయ సంవత్తన్తీతి అవిప్పటిసారత్థాని. సో నేసం ఆనిసంసోతి అవిప్పటిసారానిసంసాని. యథాభూతఞాణదస్సనత్థోతిఆదీసు యథాభూతఞాణదస్సనం నామ తరుణవిపస్సనా, నిబ్బిదా నామ బలవవిపస్సనా, విరాగో నామ మగ్గో, విముత్తి నామ అరహత్తఫలం, ఞాణదస్సనం నామ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. అగ్గాయ పరేన్తీతి అరహత్తత్థాయ గచ్ఛన్తి.
౨. చేతనాకరణీయసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే న చేతనాయ కరణీయన్తి న చేతేత్వా కప్పేత్వా పకప్పేత్వా కాతబ్బం. ధమ్మతా ఏసాతి ధమ్మసభావో ఏసో కారణనియమో అయం. అభిసన్దేన్తీతి పవత్తేన్తి. పరిపూరేన్తీతి పరిపుణ్ణం కరోన్తి. అపారా పారం గమనాయాతి ఓరిమతీరభూతా తేభూమకవట్టా నిబ్బానపారం గమనత్థాయ.
౩-౫. ఉపనిససుత్తత్తయవణ్ణనా
౩-౫. తతియే హతూపనిసోతి హతకారణో. చతుత్థపఞ్చమేసు ద్వీహి థేరేహి కథితభావోవ విసేసో.
౬. సమాధిసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే నేవ పథవియం పథవీసఞ్ఞీ అస్సాతి పథవిం ఆరమ్మణం కత్వా పథవీతి ఏవం ఉప్పన్నాయ సఞ్ఞాయ సఞ్ఞీ న భవేయ్య. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయో. న ఇధలోకేతి ఇధలోకే ఉప్పజ్జనకచతుక్కపఞ్చకజ్ఝానసఞ్ఞాయ న సఞ్ఞీ భవేయ్య. న పరలోకేతి పరలోకే ఉప్పజ్జనకచతుక్కపఞ్చకజ్ఝానసఞ్ఞాయ న సఞ్ఞీ భవేయ్య. సఞ్ఞీ చ పన అస్సాతి అథ చ పనస్స సమాపత్తి సవితక్కసమాపత్తియేవ అస్సాతి వుచ్చతి. ఏతం సన్తం ఏతం పణీతన్తి సన్తం సన్తన్తి అప్పేత్వా నిసిన్నస్స దివసమ్పి చిత్తుప్పాదో ‘‘సన్తం సన్త’’న్తేవ పవత్తతి, పణీతం పణీతన్తి అప్పేత్వా నిసిన్నస్స దివసమ్పి చిత్తుప్పాదో ‘‘పణీతం పణీత’’న్తేవ పవత్తతి. యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి నిబ్బానం నిబ్బానన్తి అప్పేత్వా నిసిన్నస్స దివసమ్పి చిత్తుప్పాదో ‘‘నిబ్బానం నిబ్బాన’’న్తేవ పవత్తతీతి సబ్బమ్పేతం ఫలసమాపత్తిసమాధిం సన్ధాయ వుత్తం.
౭. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే సఞ్ఞీ చ పనాహం, ఆవుసో, తస్మిం సమయే అహోసిన్తి, ఆవుసో, తస్మిం సమయే అహం ‘‘భవనిరోధో నిబ్బాన’’న్తి ఇమాయ ఫలసమాపత్తిసఞ్ఞాయ సఞ్ఞీ అహోసిం. సచిత్తకా మే సా సమాపత్తి అహోసీతి పచ్చవేక్ఖణా కథితా.
౮. ఝానసుత్తవణ్ణనా
౮. అట్ఠమే సమన్తపాసాదికోతి పసాదావహానంయేవ కాయకమ్మాదీనం సబ్భావతో సమన్తో పాసాదికో. సబ్బాకారపరిపూరోతి సబ్బేహి కారణేహి పరిపుణ్ణో.
౯. సన్తవిమోక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౯. నవమే సన్తాతి ఆరమ్మణసన్తతాయపి అఙ్గసన్తతాయపి సన్తా. విమోక్ఖాతి పచ్చనీకధమ్మేహి విముత్తత్తా ఆరమ్మణే చ నిరాసఙ్కభావేన సుట్ఠు ముత్తత్తా ఏవంలద్ధనామా. అతిక్కమ్మ రూపేతి రూపజ్ఝానాని అతిక్కమిత్వా పవత్తా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఆనిసంసవగ్గో పఠమో.
౨. నాథవగ్గో
౧. సేనాసనసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే పఞ్చఙ్గసమన్నాగతోతి పఞ్చహి గుణఙ్గేహి సమన్నాగతో. నాతిదూరం హోతి నాచ్చాసన్నన్తి యఞ్హి అతిదూరే హోతి, పిణ్డాయ చరిత్వా తత్థ గచ్ఛన్తస్స కాయచిత్తదరథా హోతి, తతో అనుప్పన్నం వా సమాధిం ఉప్పాదేతుం ఉప్పన్నం వా థిరం కాతుం న సక్కోతి. అచ్చాసన్నం బహుజనాకిణ్ణం హోతి. చత్తాలీసఉసభమత్తే పన పదేసే వసతం దూరాసన్నదోసవిముత్తఞ్చ గమనాగమనసమ్పన్నం నామ హోతి. దివాఅప్పాకిణ్ణన్తి దివసభాగే మహాజనేన అనాకిణ్ణం.
౨. పఞ్చఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే కేవలీతి కేవలేహి సకలేహి గుణేహి సమన్నాగతో. వుసితవాతి వుత్థబ్రహ్మచరియవాసో. అసేఖేనాతి అసేఖధమ్మపరియాపన్నేన లోకుత్తరేన. సీలక్ఖన్ధేనాతి సీలరాసినా. విముత్తిక్ఖన్ధేనాతి ఏత్థ ఠపేత్వా సీలాదయో తయో సేసా ఫలధమ్మా విముత్తి నామ, విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణఞాణం, తం లోకియమేవ.
౩-౪. సంయోజనసుత్తాదివణ్ణనా
౧౩-౧౪. తతియే ఓరమ్భాగియానీతి హేట్ఠాభాగియాని. ఉద్ధమ్భాగియానీతి ఉపరిభాగియాని. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం. చతుత్థే ఖిలవినిబన్ధా పఞ్చకనిపాతే విత్థారితాయేవ. ఆరోహపరిణాహేనాతి దీఘపుథులన్తేన.
౫. అప్పమాదసుత్తవణ్ణనా
౧౫. పఞ్చమే ఏవమేవ ఖోతి యథా సబ్బసత్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధో అగ్గో, ఏవం సబ్బేసం కుసలధమ్మానం కారాపకఅప్పమాదో అగ్గోతి దట్ఠబ్బో. నను చేస లోకియోవ, కుసలధమ్మా పన లోకుత్తరాపి. అయఞ్చ కామావచరోవ, కుసలధమ్మా పన చతుభూమకా. కథమేస తేసం అగ్గోతి? పటిలాభకత్తేన. అప్పమాదేన హి తే పటిలభన్తి, తస్మా సో తేసం అగ్గో. తేనేవ వుత్తం – సబ్బే తే అప్పమాదమూలకాతి.
జఙ్గలానన్తి పథవితలచారీనం. పాణానన్తి సపాదకపాణానం. పదజాతానీతి పదాని. సమోధానం గచ్ఛన్తీతి ఓధానం పక్ఖేపం గచ్ఛన్తి. అగ్గమక్ఖాయతీతి సేట్ఠమక్ఖాయతి. యదిదం మహన్తత్తేనాతి మహన్తభావేన అగ్గమక్ఖాయతి, న గుణగ్గేనాతి అత్థో. వస్సికన్తి సుమనపుప్ఫం. ఇదం కిర సుత్తం సుత్వా భాతియమహారాజా వీమంసితుకామతాయ ఏకస్మిం గబ్భే చతుజాతిగన్ధేహి పరిభణ్డం కత్వా సుగన్ధపుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా ఏకస్స సముగ్గస్స మజ్ఝే సుమనపుప్ఫముట్ఠిం ఠపేత్వా సేసాని తస్స సమన్తతో ముట్ఠిం కత్వా ఠపేత్వా ద్వారం పిధాయ బహి నిక్ఖన్తో. అథస్స ముహుత్తం బహి వీతినామేత్వా ద్వారం వివరిత్వా పవిసన్తస్స సబ్బపఠమం సుమనపుప్ఫగన్ధో ఘానం పహరి. సో మహాతలస్మింయేవ మహాచేతియాభిముఖో నిపజ్జిత్వా ‘‘వస్సికం తేసం అగ్గన్తి కథేన్తేన సుకథితం సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తి చేతియం వన్ది. ఖుద్దరాజానోతి ఖుద్దకరాజానో. కూటరాజానోతిపి పాఠో.
౬. ఆహునేయ్యసుత్తవణ్ణనా
౧౬. ఛట్ఠే గోత్రభూతి సిఖాపత్తవిపస్సనాభూతేన నిబ్బానారమ్మణేన గోత్రభుఞాణేన సమన్నాగతో.
౭. పఠమనాథసుత్తవణ్ణనా
౧౭. సత్తమే సనాథాతి సఞాతకా బహుఞాతివగ్గా హుత్వా విహరథ. నాథం కరోన్తీతి నాథకరణా, అత్తనో సనాథభావకరా పతిట్ఠాకరాతి అత్థో. కల్యాణమిత్తోతిఆదీసు సీలాదిగుణసమ్పన్నా కల్యాణా మిత్తా అస్సాతి కల్యాణమిత్తో. తేవస్స ఠాననిసజ్జాదీసు సహ అయనతో సహాయాతి కల్యాణసహాయో. చిత్తేన చేవ కాయేన చ కల్యాణమిత్తేసుయేవ సమ్పవఙ్కో ఓణతోతి కల్యాణసమ్పవఙ్కో. సువచో హోతీతి సుఖేన వత్తబ్బో హోతి, సుఖేన అనుసాసితబ్బో. ఖమోతి గాళ్హేన ఫరుసేన కక్ఖళేన వుత్తో ఖమతి న కుప్పతి. పదక్ఖిణగ్గాహీ అనుసాసనిన్తి యథా ఏకచ్చో ఓవదియమానో వామతో గణ్హాతి, పటిప్ఫరతి వా, అస్సుణన్తో వా గచ్ఛతి, ఏవం అకత్వా ‘‘ఓవదథ, భన్తే, అనుసాసథ, తుమ్హేసు అనోవదన్తేసు కో అఞ్ఞో ఓవదిస్సతీ’’తి పదక్ఖిణం గణ్హాతి.
ఉచ్చావచానీతి ఉచ్చనీచాని. కింకరణీయానీతి ‘‘కిం కరోమీ’’తి ఏవం వత్వా కత్తబ్బకమ్మాని. తత్థ ఉచ్చకమ్మం నామ చీవరస్స కరణం రజనం, చేతియే సుధాకమ్మం, ఉపోసథాగారచేతియఘరబోధిఘరేసు కత్తబ్బకమ్మన్తి ఏవమాది. అవచకమ్మం నామ పాదధోవనమక్ఖనాదిఖుద్దకకమ్మం. తత్రూపాయాయాతి తత్రుపగమనియాయ. అలం కాతున్తి కాతుం సమత్థో హోతి. అలం సంవిధాతున్తి విచారేతుం సమత్థో హోతి.
ధమ్మే అస్స కామో సినేహోతి ధమ్మకామో, తేపిటకం బుద్ధవచనం పియాయతీతి అత్థో. పియసముదాహారోతి పరస్మిం కథేన్తే సక్కచ్చం సుణాతి, సయఞ్చ పరేసం దేసేతుకామో హోతీతి అత్థో. అభిధమ్మే అభివినయేతి ఏత్థ ధమ్మో అభిధమ్మో, వినయో అభివినయోతి చతుక్కం వేదితబ్బం. తత్థ ధమ్మోతి సుత్తన్తపిటకం. అభిధమ్మోతి సత్త పకరణాని. వినయోతి ఉభతోవిభఙ్గో. అభివినయోతి ఖన్ధకపరివారా. అథ వా సుత్తన్తపిటకమ్పి అభిధమ్మపిటకమ్పి ధమ్మో ఏవ, మగ్గఫలాని అభిధమ్మో. సకలవినయపిటకం వినయో, కిలేసవూపసమకరణం అభివినయో. ఇతి సబ్బస్మిమ్పి ఏత్థ ధమ్మే చ అభిధమ్మే చ వినయే చ అభివినయే చ ఉళారపామోజ్జో హోతీతి అత్థో. కుసలేసు ధమ్మేసూతి కారణత్థే భుమ్మం, చాతుభూమకకుసలధమ్మకారణా తేసం అధిగమత్థాయ అనిక్ఖిత్తధురో హోతీతి అత్థో.
౮. దుతియనాథసుత్తవణ్ణనా
౧౮. అట్ఠమే థేరానుకమ్పితస్సాతి థేరేహి ఓవాదానుసాసనిదానసముస్సాహితాయ హితఫరణాయ అనుకమ్పితస్స.
౯. పఠమఅరియావాససుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే అరియవాసాతి అరియానం ఆవాసో, తే ఆవసింసు ఆవసన్తి ఆవసిస్సన్తీతి అరియావాసా. యదరియాతి యే వాసే అరియా.
౧౦. దుతియఅరియావాససుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమం యస్మా కురురట్ఠవాసినో భిక్ఖూ గమ్భీరపఞ్ఞాకారకా యుత్తప్పయుత్తా, తస్మా యథా తేసం దీఘనికాయాదీసు మహానిదానాదీని కథితాని, ఏవమిదమ్పి గమ్భీరం సుఖుమం తిలక్ఖణాహతం సుత్తం తత్థేవ అవోచ. తత్థ పఞ్చఙ్గవిప్పహీనోతి పఞ్చహి అఙ్గేహి విప్పయుత్తో హుత్వా ఖీణాసవో అవసి వసతి వసిస్సతి. తస్మా అయం పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతా అరియావాసోతి వుత్తో. ఏస నయో సబ్బత్థ. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఛళఙ్గసమన్నాగతో హోతీతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ సమన్నాగతో హోతి. ఛళఙ్గుపేక్ఖా ధమ్మా నామ కేతి? ఞాణాదయో. ‘‘ఞాణ’’న్తి వుత్తే కిరియతో చత్తారి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తాని లబ్భన్తి, ‘‘సతతవిహారో’’తి వుత్తే అట్ఠ మహాచిత్తాని, ‘‘రజ్జనదుస్సనం నత్థీ’’తి వుత్తే దస చిత్తాని లబ్భన్తి. సోమనస్సం ఆసేవనవసేన లబ్భతి. సతారక్ఖేన చేతసాతి ఖీణాసవస్స హి తీసు ద్వారేసు సబ్బకాలే సతి ఆరక్ఖకిచ్చం సాధేతి. తేనేవస్స చరతో చ తిట్ఠతో చ సుత్తస్స చ జాగరస్స చ సతతం సమితం ఞాణదస్సనం పచ్చుపట్ఠితం హోతీతి వుచ్చతి.
పుథుసమణబ్రాహ్మణానన్తి బహూనం సమణబ్రాహ్మణానం. ఏత్థ సమణాతి పబ్బజ్జూపగతా, బ్రాహ్మణాతి భోవాదినో. పుథుపచ్చేకసచ్చానీతి బహూని పాటేక్కసచ్చాని. ‘‘ఇదమేవ దస్సనం సచ్చం, ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి ఏవం పాటియేక్కం గహితాని బహూని సచ్చానీతి అత్థో. నుణ్ణానీతి నీహటాని. పనుణ్ణానీతి సుట్ఠు నీహటాని. చత్తానీతి విస్సట్ఠాని. వన్తానీతి వమితాని. ముత్తానీతి ఛిన్నబన్ధనాని కతాని. పహీనానీతి పజహితాని. పటినిస్సట్ఠానీతి యథా న పున చిత్తం ఆరోహన్తి, ఏవం పటినిస్సజ్జితాని. సబ్బానేవ తాని గహితగ్గహణస్స విస్సట్ఠభావవేవచనాని.
సమవయసట్ఠేసనోతి ఏత్థ అవయాతి అనూనా, సట్ఠాతి విస్సట్ఠా. సమ్మా అవయా సట్ఠా ఏసనా అస్సాతి సమవయసట్ఠేసనో, సుట్ఠువిస్సట్ఠసబ్బఏసనోతి అత్థో. రాగా చిత్తం విముత్తన్తిఆదీహి మగ్గస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి కథితా. రాగో మే పహీనోతిఆదీహి పచ్చవేక్ఖణఫలం కథితం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
నాథవగ్గో దుతియో.
౩. మహావగ్గో
౧. సీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే విసమగతేతి విసమట్ఠానేసు గోచరేసు గతే. సఙ్ఘాతం ఆపాదేసిన్తి ఘాతం వధం పాపేసిం. తస్స హి ఉస్సన్నతేజతాయ ఖుద్దకేసు పాణేసు అనుకమ్పా హోతి. తస్మా యే పటిసత్తుభావేన సణ్ఠాతుం సక్ఖిస్సన్తి, యే దుబ్బలా పలాయితుకామా భవిస్సన్తి, తే పలాయిస్సన్తీతి సీహనాదం నదిత్వావ గోచరాయ పక్కమతి. తథాగతస్సేతం అధివచనన్తి యది హి సహనతాయ హననతాయ చ సీహో, తథాగతో హి సబ్బాని చ ఇట్ఠానిట్ఠాని సహతి, సబ్బపరప్పవాదినో చ వాదానం నిమ్మథనేన హనతి. ఇదమస్స హోతి సీహనాదస్మిన్తి అయమస్స సీహనాదో.
తథాగతబలానీతి అఞ్ఞేహి అసాధారణాని తథాగతస్సేవ బలాని. యథా వా పుబ్బబుద్ధానం బలాని పుఞ్ఞసమ్పత్తియా ఆగతాని, తథా ఆగతబలానీతిపి అత్థో. తత్థ దువిధం తథాగతస్స బలం కాయబలం ఞాణబలం. తేసు కాయబలం హత్థికులానుసారేన వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –
‘‘కాలావకఞ్చ గఙ్గేయ్యం, పణ్డరం తమ్బపిఙ్గలం;
గన్ధమఙ్గలహేమఞ్చ, ఉపోసథఛద్దన్తిమే దసా’’తి.
ఇమాని దస హత్థికులాని. తత్థ కాలావకన్తి పకతిహత్థికులం దట్ఠబ్బం. యం దసన్నం పురిసానం కాయబలం, తం ఏకస్స కాలావకస్స హత్థినో. యం దసన్నం కాలావకానం బలం, తం ఏకస్స గఙ్గేయ్యస్స. యం దసన్నం గఙ్గేయ్యానం, తం ఏకస్స పణ్డరస్స. యం దసన్నం పణ్డరానం, తం ఏకస్స తమ్బస్స. యం దసన్నం తమ్బానం, తం ఏకస్స పిఙ్గలస్స. యం దసన్నం పిఙ్గలానం, తం ఏకస్స గన్ధహత్థినో. యం దసన్నం గన్ధహత్థీనం, తం ఏకస్స మఙ్గలస్స. యం దసన్నం మఙ్గలానం, తం ఏకస్స హేమస్స. యం దసన్నం హేమానం, తం ఏకస్స ఉపోసథస్స. యం దసన్నం ఉపోసథానం, తం ఏకస్స ఛద్దన్తస్స. యం దసన్నం ఛద్దన్తానం, తం ఏకస్స తథాగతస్స. నారాయనసఙ్ఘాతబలన్తిపి ఇదమేవ వుచ్చతి. తదేతం పకతిహత్థిగణనాయ హత్థీనం కోటిసహస్సానం, పురిసగణనాయ దసన్నం పురిసకోటిసహస్సానం బలం హోతి. ఇదం తావ తథాగతస్స కాయబలం.
ఞాణబలం పన పాళియం తావ ఆగతమేవ. దసబలఞాణం, మజ్ఝిమే ఆగతం చతువేసారజ్జఞాణం, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణం, చతుయోనిపరిచ్ఛేదఞాణం, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదఞాణం, సంయుత్తకే (సం. ని. ౨.౩౩) ఆగతాని తేసత్తతి ఞాణాని సత్తసత్తతి ఞాణానీతి, ఏవం అఞ్ఞానిపి అనేకాని ఞాణబలం నామ. ఇధాపి ఞాణబలమేవ అధిప్పేతం. ఞాణఞ్హి అకమ్పియట్ఠేన ఉపత్థమ్భనట్ఠేన చ బలన్తి వుత్తం.
ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. ఆసభా వా పుబ్బబుద్ధా, తేసం ఠానన్తి అత్థో. అపిచ గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో. సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అసమ్పకమ్పియో నిసభో, సో ఇధ ఉసభోతి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం. ఠానన్తి చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానం. ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసహి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానో చ తం ఆసభం ఠానం పటిజానాతి ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.
పరిసాసూతి అట్ఠసు పరిసాసు. సీహనాదం నదతీతి సేట్ఠనాదం నదతి, అభీతనాదం నదతి, సీహనాదసదిసం వా నాదం నదతి. తత్రాయం ఉపమా – యథా సీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహోపి తథాగతబలేహి సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ‘‘ఇతి సక్కాయో’’తిఆదినా నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం – ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.
బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీతి ఏత్థ బ్రహ్మన్తి సేట్ఠం ఉత్తమం విసిట్ఠం. చక్కన్తి ధమ్మచక్కం. తం పనేతం దువిధం హోతి పటివేధఞాణఞ్చేవ దేసనాఞాణఞ్చ. తత్థ పఞ్ఞాపభావితం అత్తనో అరియఫలావహం పటివేధఞాణం, కరుణాపభావితం సావకానం అరియఫలావహం దేసనాఞాణం. తత్థ పటివేధఞాణం ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి దువిధం. తఞ్హి అభినిక్ఖమనతో యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. తుసితభవనతో వా యావ మహాబోధిపల్లఙ్కే అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దీపఙ్కరతో వా పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా ఉప్పజ్జమానం, ఫలక్ఖణే ఉప్పన్నం నామ. దేసనాఞాణమ్పి పవత్తమానం పవత్తన్తి దువిధం. తఞ్హి యావ అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞస్స సోతాపత్తిమగ్గా పవత్తమానం, ఫలక్ఖణే పవత్తం నామ. తేసు పటివేధఞాణం లోకుత్తరం, దేసనాఞాణం లోకియం. ఉభయమ్పి పనేతం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, బుద్ధానంయేవ ఓరసఞాణం.
ఇదాని యేహి దసహి బలేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, తాని విత్థారతో దస్సేతుం కతమాని దస? ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతోతిఆదిమాహ. తత్థ ఠానఞ్చ ఠానతోతి కారణఞ్చ కారణతో. కారణఞ్హి యస్మా తత్థ ఫలం తిట్ఠతి, తదాయత్తవుత్తితాయ ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చ, తస్మా ఠానన్తి వుచ్చతి. తం భగవా ‘‘యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం హేతూ పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం ఠానం. యే యే ధమ్మా యేసం యేసం ధమ్మానం న హేతూ న పచ్చయా ఉప్పాదాయ, తం తం అట్ఠాన’’న్తి పజానన్తో ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతి. అభిధమ్మే పనేతం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం ఞాణ’’న్తిఆదినా (విభ. ౮౦౯) నయేన విత్థారితమేవ. యమ్పీతి యేన ఞాణేన. ఇదమ్పి, భిక్ఖవే, తథాగతస్సాతి ఇదమ్పి ఠానాట్ఠానఞాణం తథాగతస్స తథాగతబలం నామ హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బపదేసు యోజనా వేదితబ్బా.
కమ్మసమాదానానన్తి సమాదియిత్వా కతానం కుసలాకుసలకమ్మానం, కమ్మమేవ వా కమ్మసమాదానం. ఠానసో హేతుసోతి పచ్చయతో చేవ హేతుతో చ. తత్థ గతిఉపధికాలపయోగా విపాకస్స ఠానం, కమ్మం హేతు. ఇమస్స పన ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౦) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.
సబ్బత్థగామినిన్తి సబ్బగతిగామినిఞ్చ అగతిగామినిఞ్చ. పటిపదన్తి మగ్గం. యథాభూతం పజానాతీతి బహూసుపి మనుస్సేసు ఏకమేవ పాణం ఘాతేన్తేసు ‘‘ఇమస్స చేతనా నిరయగామినీ భవిస్సతి, ఇమస్స తిరచ్ఛానయోనిగామినీ’’తి ఇమినా నయేన ఏకవత్థుస్మిమ్పి కుసలాకుసలచేతనాసఙ్ఖాతానం పటిపత్తీనం అవిపరీతతో సభావం జానాతి. ఇమస్సపి చ ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సబ్బత్థగామినిం పటిపదం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో అయం మగ్గో అయం పటిపదా నిరయగామినీతి పజానాతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౧౧) నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.
అనేకధాతున్తి చక్ఖుధాతుఆదీహి కామధాతుఆదీహి వా ధాతూహి బహుధాతుం. నానాధాతున్తి తాసంయేవ ధాతూనం విలక్ఖణతాయ నానప్పకారధాతుం. లోకన్తి ఖన్ధాయతనధాతులోకం. యథాభూతం పజానాతీతి తాసం ధాతూనం అవిపరీతతో సభావం పటివిజ్ఝతి. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స అనేకధాతునానాధాతులోకం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో ఖన్ధనానత్తం పజానాతీ’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.
నానాధిముత్తికతన్తి హీనాదీహి అధిముత్తీహి నానాధిముత్తికభావం. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స సత్తానం నానాధిముత్తికతం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో పజానాతి సన్తి సత్తా హీనాధిముత్తికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ.
పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో అఞ్ఞేసం హీనసత్తానం. ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం, వేనేయ్యవసేన ద్విధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తన్తి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరభావఞ్చ అపరభావఞ్చ, వుద్ధిఞ్చ హానిఞ్చాతి అత్థో. ఇమస్సాపి ఞాణస్స విత్థారకథా ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం యథాభూతం ఞాణం? ఇధ తథాగతో సత్తానం ఆసయం పజానాతీ’’తి (విభ. ౮౧౪) ఆదినా నయేన అభిధమ్మే ఆగతాయేవ.
ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనన్తి పఠమాదీనం చతున్నం ఝానానం, ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీనం అట్ఠన్నం విమోక్ఖానం, సవితక్కసవిచారాదీనం తిణ్ణం సమాధీనం, పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదీనఞ్చ నవన్నం అనుపుబ్బసమాపత్తీనం. సంకిలేసన్తి హానభాగియధమ్మం. వోదానన్తి విసేసభాగియధమ్మం. వుట్ఠానన్తి ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠానం, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮) ఏవం వుత్తం పగుణజ్ఝానఞ్చేవ భవఙ్గఫలసమాపత్తియో చ. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా ‘‘వోదానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. భవఙ్గేన పన సబ్బజ్ఝానేహి వుట్ఠానం హోతి, ఫలసమాపత్తియా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి. తం సన్ధాయ చ ‘‘తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ఇదమ్పి ఞాణం ‘‘తత్థ కతమం తథాగతస్స ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసం వోదానం వుట్ఠానం యథాభూతం ఞాణం? ఝాయీతి చత్తారో ఝాయీ, అత్థేకచ్చో ఝాయీ సమ్పత్తింయేవ సమానం విపత్తీతి పచ్చేతీ’’తిఆదినా (విభ. ౮౨౮) నయేన అభిధమ్మే విత్థారితమేవ. సబ్బఞాణానం విత్థారకథాయ వినిచ్ఛయో సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ వుత్తో, పుబ్బేనివాసానుస్సతిదిబ్బచక్ఖుఞాణకథా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితా, ఆసవక్ఖయకథా హేట్ఠా వుత్తాయేవాతి.
తత్థ పరవాదీకథా హోతి ‘‘దసబలఞాణం నామ పాటియేక్కం ఞాణం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవాయం పభేదో’’తి. తం న తథా దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దసబలఞాణఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తమ్పి తతో అవసేసమ్పి జానాతి. దసబలఞాణేసు హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి, దుతియం కమ్మవిపాకన్తరమేవ, తతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ, చతుత్థం ధాతునానత్తకారణమేవ, పఞ్చమం సత్తానం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ, ఛట్ఠం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ, సత్తమం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ, అట్ఠమం పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధసన్తతిమేవ, నవమం సత్తానం చుతిపటిసన్ధిమేవ, దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరిఞ్చ పజానాతి, ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి, మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి.
అపిచ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో ‘‘దసబలఞాణం నామేతం సవితక్కసవిచారం అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్కఅవిచారం, కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం, లోకియం లోకుత్తర’’న్తి. జానన్తో ‘‘పటిపాటియా సత్త ఞాణాని సవితక్కసవిచారానీ’’తి వక్ఖతి, ‘‘తతో పరాని ద్వే అవితక్కఅవిచారానీ’’తి వక్ఖతి. ‘‘ఆసవక్ఖయఞాణం సియా సవితక్కసవిచారం సియా అవితక్కవిచారమత్తం, సియా అవితక్కఅవిచార’’న్తి వక్ఖతి. తథా ‘‘పటిపాటియా సత్త కామావచరాని, తతో ద్వే రూపావచరాని, అవసానే ఏకం లోకుత్తర’’న్తి వక్ఖతి. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన సవితక్కసవిచారమేవ లోకియమేవా’’తి వక్ఖతి.
ఏవమేత్థ అనుపదవణ్ణనం ఞత్వా ఇదాని యస్మా తథాగతో పఠమంయేవ ఠానాట్ఠానఞాణేన వేనేయ్యసత్తానం ఆసవక్ఖయాధిగమస్స చేవ అనధిగమస్స చ ఠానాట్ఠానభూతం కిలేసావరణాభావం పస్సతి లోకియసమ్మాదిట్ఠిట్ఠానాదిదస్సనతో నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిట్ఠానాభావదస్సనతో చ. అథ నేసం కమ్మవిపాకఞాణేన విపాకావరణాభావం పస్సతి తిహేతుకప్పటిసన్ధిదస్సనతో, సబ్బత్థగామినిపటిపదాఞాణేన కమ్మావరణాభావం పస్సతి ఆనన్తరియకమ్మాభావదస్సనతో. ఏవమనావరణానం అనేకధాతునానాధాతుఞాణేన అనుకూలధమ్మదేసనత్థం చరియావిసేసం పస్సతి ధాతువేమత్తదస్సనతో. అథ నేసం నానాధిముత్తికతఞాణేన అధిముత్తిం పస్సతి పయోగం అనాదియిత్వాపి అధిముత్తివసేన ధమ్మదేసనత్థం. అథేవం దిట్ఠాధిముత్తీనం యథాసత్తి యథాబలం ధమ్మం దేసేతుం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తం పస్సతి సద్ధాదీనం తిక్ఖముదుభావదస్సనతో. ఏవం పరిఞ్ఞాతిన్ద్రియపరోపరియత్తా పన తే సచే దూరే హోన్తి, అథ ఝానాదిఞాణేన ఝానాదీసు వసీభూతత్తా ఇద్ధివిసేసేన తే ఖిప్పం ఉపగచ్ఛతి. ఉపగన్త్వా చ నేసం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన పుబ్బజాతిభవం, దిబ్బచక్ఖానుభావతో పత్తబ్బేన చేతోపరియఞాణేన సమ్పతి చిత్తవిసేసం పస్సన్తో ఆసవక్ఖయఞాణానుభావేన ఆసవక్ఖయగామినియా పటిపదాయ విగతసమ్మోహత్తా ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేతి. తస్మా ఇమినానుక్కమేన ఇమాని బలాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.
౨. అధివుత్తిపదసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే యే తే ధమ్మాతి యే తే దసబలఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణధమ్మా. అధివుత్తిపదానన్తి అధివచనపదానం, ఖన్ధాయతనధాతుధమ్మానన్తి అత్థో. అధివుత్తియోతి హి అధివచనాని వుచ్చన్తి, తేసం యే పదభూతా దేసనాయ పదట్ఠానత్తా. అతీతా బుద్ధాపి హి ఏతే ధమ్మే కథయింసు, అనాగతాపి ఏతేవ కథయిస్సన్తి. తస్మా ఖన్ధాదయో అధివుత్తిపదాని నామ. తేసం అధివుత్తిపదానం. అథ వా భూతమత్థం అభిభవిత్వా యథాసభావతో అగ్గహేత్వా వత్తనతో అధివుత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి, అధివుత్తీనం పదాని అధివుత్తిపదాని, దిట్ఠిదీపకాని వచనానీతి అత్థో. తేసం అధివుత్తిపదానం దిట్ఠివోహారానం. అభిఞ్ఞా సచ్ఛికిరియాయాతి జానిత్వా పచ్చక్ఖకరణత్థాయ. విసారదోతి ఞాణసోమనస్సప్పత్తో. తత్థాతి తేసు ధమ్మేసు తేసం తేసం తథా తథా ధమ్మం దేసేతున్తి తేసం తేసం దిట్ఠిగతికానం వా ఇతరేసం వా ఆసయం ఞత్వా తథా తథా ధమ్మం దేసేతుం. హీనం వా హీనన్తి ఞస్సతీతి హీనం వా ధమ్మం ‘‘హీనో ధమ్మో’’తి జానిస్సతి. ఞాతేయ్యన్తి ఞాతబ్బం. దట్ఠేయ్యన్తి దట్ఠబ్బం. సచ్ఛికరేయ్యన్తి సచ్ఛికాతబ్బం. తత్థ తత్థ యథాభూతఞాణన్తి తేసు తేసు ధమ్మేసు యథాసభావఞాణం. ఇమినా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దస్సేతి. ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం దస్సేత్వా పున దసబలఞాణం దస్సేన్తో దసయిమానీతిఆదిమాహ. దసబలఞాణమ్పి హి తత్థ తత్థ యథాభూతఞాణమేవాతి.
౩. కాయసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే ఆపన్నో హోతి కఞ్చిదేవ దేసన్తి కఞ్చి ఆపత్తికోట్ఠాసం ఆపన్నో హోతి. అనువిచ్చాతి అనుపవిసిత్వా పరియోగాహేత్వా. కాయదుచ్చరితన్తి తివిధం కాయదుచ్చరితం. వచీదుచ్చరితన్తి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. పాపికా ఇస్సాతి లామికా ఉసూయా. పఞ్ఞాయ దిస్వాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సిత్వా పస్సిత్వా పహాతబ్బా. ఇజ్ఝతీతి సమిజ్ఝతి. ఉపవాసస్సాతి నిస్సాయ ఉపసఙ్కమిత్వా వసన్తస్స. అభిభుయ్యాతి అజ్ఝోత్థరిత్వా మద్దిత్వా. ఇరీయతీతి వత్తతి. ఇమస్మిం సుత్తే సహవిపస్సనాయ మగ్గో కథితో.
౪. మహాచున్దసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే జానామిమం ధమ్మన్తి ఇమినా ఞాణవాదస్స వదనాకారో వుత్తో. భావితకాయోమ్హీతిఆదీహి భావనావాదస్స. తతియవారే ద్వేపి వాదా ఏకతో వుత్తా, తయోపి చేతే అరహత్తమేవ పటిజానన్తి. అడ్ఢవాదం వదేయ్యాతి అడ్ఢోహమస్మీతి వాదం వదేయ్య. ఉపనీహాతున్తి నీహరిత్వా దాతుం.
౫. కసిణసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే సకలట్ఠేన కసిణాని, తదారమ్మణానం ధమ్మానం ఖేత్తట్ఠేన అధిట్ఠానట్ఠేన వా ఆయతనానీతి కసిణాయతనాని. ఉద్ధన్తి ఉపరి గగణతలాభిముఖం. అధోతి హేట్ఠా భూమితలాభిముఖం. తిరియన్తి ఖేత్తమణ్డలం వియ సమన్తా పరిచ్ఛిన్దిత్వా. ఏకచ్చో హి ఉద్ధమేవ కసిణం వడ్ఢేతి, ఏకచ్చో అధో, ఏకచ్చో సమన్తతో. తేన తేన వా కారణేన ఏవం పసారేతి ఆలోకమివ రూపదస్సనకామో. తేన వుత్తం – ‘‘పథవీకసిణమేకో సఞ్జానాతి ఉద్ధం అధో తిరియ’’న్తి. అద్వయన్తి ఇదం పన ఏకస్స అఞ్ఞభావానుపగమనత్థం వుత్తం. యథా హి ఉదకం పవిట్ఠస్స సబ్బదిసాసు ఉదకమేవ హోతి న అఞ్ఞం, ఏవమేవ పథవీకసిణం పథవీకసిణమేవ హోతి. నత్థి తస్స అఞ్ఞకసిణసమ్భేదోతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. అప్పమాణన్తి ఇదం తస్స తస్స ఫరణఅప్పమాణవసేన వుత్తం. తఞ్హి చేతసా ఫరన్తో సకలమేవ ఫరతి, ‘‘అయమస్స ఆది, ఇదం మజ్ఝ’’న్తి పమాణం న గణ్హాతి. విఞ్ఞాణకసిణన్తి చేత్థ కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణం. తత్థ కసిణవసేన కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసవసేన తత్థ పవత్తవిఞ్ఞాణే ఉద్ధంఅధోతిరియతా వేదితబ్బా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, కమ్మట్ఠానభావనానయేన పనేతాని పథవీకసిణాదీని విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౫౧ ఆదయో) వుత్తానేవ.
౬. కాళీసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే కుమారిపఞ్హేసూతి కుమారీనం మారధీతానం పుచ్ఛాసు. అత్థస్స పత్తిం హదయస్స సన్తిన్తి ద్వీహిపి పదేహి అరహత్తమేవ కథితం. సేనన్తి రాగాదికిలేససేనం. పియసాతరూపన్తి పియజాతికేసు చ సాతజాతికేసు చ వత్థూసు ఉప్పజ్జనతో ఏవంలద్ధనామం. ఏకోహం ఝాయం సుఖమనుబోధిన్తి ఏవం కిలేససేనం జినిత్వా అహం ఏకకోవ ఝాయన్తో సుఖం అనుబుజ్ఝిం సచ్ఛిఅకాసిం. సక్ఖిన్తి సక్ఖిభావప్పత్తం ధమ్మసక్ఖిం. న సమ్పజ్జతి కేనచి మేతి మయ్హం కేనచి సద్ధిం మిత్తధమ్మో నామ నత్థి. పథవీకసిణసమాపత్తిపరమా ఖో, భగిని, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా అత్థోతి అభినిబ్బత్తేసున్తి పథవీకసిణసమాపత్తిపరమో ఉత్తమో అత్థోతి గహేత్వా అభినిబ్బత్తేసుం. యావతా ఖో, భగిని, పథవీకసిణసమాపత్తిపరమతాతి యత్తకా పథవీకసిణసమాపత్తియా ఉత్తమకోటి. తదభిఞ్ఞాసి భగవాతి తం భగవా అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాయ అభిఞ్ఞాసి. అస్సాదమద్దసాతి సముదయసచ్చం అద్దస. ఆదీనవమద్దసాతి దుక్ఖసచ్చం అద్దస. నిస్సరణమద్దసాతి నిరోధసచ్చం అద్దస. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనమద్దసాతి మగ్గసచ్చం అద్దస. అత్థస్స పత్తీతి ఏతేసం చతున్నం సచ్చానం దిట్ఠత్తా అరహత్తసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స పత్తి, సబ్బదరథపరిళాహవూపసన్తతాయ హదయస్స సన్తీతి.
౭. పఠమమహాపఞ్హసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే అభిజానాథాతి అభిజానిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా విహరథ. అభిఞ్ఞాయాతి అభిజానిత్వా. ఇధాతి ఇమాయ. ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనన్తి యదిదం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం అమ్హాకం ధమ్మదేసనం, అమ్హాకం వా ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆరబ్భ నానాకరణం వుచ్చేథ, తం కిం నామాతి వదన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇతి తే మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సాసనేన సద్ధిం అత్తనో లద్ధిం వచనమత్తేన సమధురం ఠపయింసు. నేవ అభినన్దింసూతి ‘‘ఏవమేత’’న్తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. నప్పటిక్కోసింసూతి ‘‘న ఇదం ఏవ’’న్తి నప్పటిసేధేసుం. కస్మా? తే కిర ‘‘తిత్థియా నామ అన్ధసదిసా జానిత్వా వా అజానిత్వా వా కథేయ్యు’’న్తి నాభినన్దింసు.
న సమ్పాయిస్సన్తీతి సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఉత్తరి చ విఘాతన్తి అసమ్పాదనతో ఉత్తరిమ్పి దుక్ఖం ఆపజ్జిస్సన్తి. సమ్పాదేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తానఞ్హి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిన్తి ఏత్థ చ తన్తి నిపాతమత్తం. యథాతి కారణవచనం, యస్మా అవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛితా హోన్తీతి అత్థో. ఇతో వా పన సుత్వాతి ఇతో వా పన మమ సాసనతో సుత్వా. ఇతోతి తథాగతతోపి తథాగతసావకతోపి. ఆరాధేయ్యాతి పరితోసేయ్య, అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి దస్సేతి.
ఏకధమ్మేతి ఏకస్మిం ధమ్మే. ఇమినా ఉద్దేసో దస్సితో. పరతో కతమస్మిం ఏకధమ్మేతి ఇమినా పఞ్హో దస్సితో. సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి ఇదం పనేత్థ వేయ్యాకరణం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సమ్మా నిబ్బిన్దమానోతిఆదీసు పన సమ్మా హేతునా నయేన నిబ్బిదానుపస్సనాయ నిబ్బిన్దన్తో ఉక్కణ్ఠన్తో, విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జన్తో, పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ ముచ్చనస్స ఉపాయం కత్వా విముచ్చమానో, అధిమోక్ఖవసేన వా విముచ్చమానో సన్నిట్ఠానం కురుమానోతి అత్థో. ఉదయబ్బయేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పుబ్బన్తాపరన్తదస్సనేన సమ్మా పరియన్తదస్సావీ. సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చాతి సమ్మా సభాగత్థం ఞాణేన అభిసమాగన్త్వా. దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి సకలవట్టదుక్ఖస్స పరియన్తం పరివటుమం కరో హోతి.
సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా. ఇతి సబ్బసత్తానమ్పి ఠితిహేతు ఆహారో నామ ఏకో ధమ్మో, తస్మిం ఏకధమ్మే. నను చ ఏవం సన్తే యం వుత్తం – ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా’’తిఆది (విభ. ౧౦౧౭), తం విరుజ్ఝతీతి. న విరుజ్ఝతి. తేసఞ్హి ఝానం ఆహారో హోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) ఇదం విరుజ్ఝతీతి. ఇదమ్పి న విరుజ్ఝతి. ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణా ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా, ఇధ పన పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో. సబ్బధమ్మానఞ్హి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి. సో చ యం యం ఫలం జనేతి, తం తం ఆహరతి నామ. తస్మా ఆహారోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ – ‘‘అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ ఆహారో? పఞ్చ నీవరణాతిస్స వచనీయ’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౬౧). అయం ఇధ అధిప్పేతో. ఏతస్మిఞ్హి పచ్చయాహారే గహితే పరియాయాహారోపి నిప్పరియాయాహారోపి సబ్బో గహితోవ హోతి.
తత్థ అసఞ్ఞీభవే పచ్చయాహారో లబ్భతి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే తిత్థాయతనే పబ్బజితా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘ధి చిత్తం, ధి వతేతం చిత్తం, చిత్తస్స నామ అభావోయేవ సాధు. చిత్తఞ్హి నిస్సాయ వధబన్ధాదిపచ్చయం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. చిత్తే అసతి నత్థేత’’న్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలం కత్వా అసఞ్ఞీభవే నిబ్బత్తన్తి. యో యస్స ఇరియాపథో మనుస్సలోకే పణిహితో అహోసి, సో తేన ఇరియాపథేన నిబ్బత్తిత్వా చిత్తరూపసదిసో హుత్వా పఞ్చ కప్పసతాని తిట్ఠతి. ఏత్తకం అద్ధానం సయితో వియ హోతి. ఏవరూపానమ్పి సత్తానం పచ్చయాహారో లబ్భతి. తే హి యం ఝానం భావేత్వా నిబ్బత్తా, తదేవ నేసం పచ్చయో హోతి. యథా జియావేగేన ఖిత్తసరో యావ జియావేగో అత్థి, తావ గచ్ఛతి. ఏవం యావ ఝానపచ్చయో అత్థి, తావ తిట్ఠన్తి. తస్మిం నిట్ఠితే ఖీణవేగో వియ సరో పతన్తి. చవనకాలే చ తేసం సో రూపకాయో అన్తరధాయతి, కామావచరసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తేన సఞ్ఞుప్పాదేన తే దేవా తమ్హా కాయా చుతాతి పఞ్ఞాయన్తి.
యే పన తే నేరయికా నేవ వుట్ఠానఫలూపజీవీ, న పుఞ్ఞఫలూపజీవీతి వుత్తా, తేసం కో ఆహారోతి? తేసం కమ్మమేవ ఆహారో. కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీతి? పఞ్చ, న పఞ్చాతి ఇదం న వత్తబ్బం, నను ‘‘పచ్చయో ఆహారో’’తి వుత్తమేతం. తస్మా యేన కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తన్తి, తదేవ తేసం ఠితిపచ్చయత్తా ఆహారో హోతి. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం – ‘‘న చ తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦, ౨౬౮; అ. ని. ౩.౩౬).
కబళీకారాహారం ఆరబ్భాపి చేత్థ వివాదో న కాతబ్బో. ముఖే ఉప్పజ్జనఖేళోపి హి తేసం ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఖేళో హి నిరయే దుక్ఖవేదనీయో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సగ్గే సుఖవేదనియో. ఇతి కామభవే నిప్పరియాయేన చత్తారో ఆహారా, రూపారూపభవేసు ఠపేత్వా అసఞ్ఞే సేసానం తయో, అసఞ్ఞానఞ్చేవ అవసేసానఞ్చ పచ్చయాహారోతి ఇమినా ఆకారేన సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి వేదితబ్బా. తత్థ చత్తారో ఆహారో యో వా పన కోచి పచ్చయాహారో దుక్ఖసచ్చం, ఆహారసముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పఞ్ఞా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం చతుసచ్చవసేన సబ్బవారేసు యోజనా కాతబ్బా.
౮. దుతియమహాపఞ్హసుత్తవణ్ణనా
౨౮. అట్ఠమే కజఙ్గలాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. కజఙ్గలాతి కజఙ్గలావాసినో. మహాపఞ్హేసూతి మహన్తఅత్థపరిగ్గాహకేసు పఞ్హేసు. యథా మేత్థ ఖాయతీతి యథా మే ఏత్థ ఉపట్ఠాతి. సమ్మా సుభావితచిత్తోతి హేతునా నయేన సుట్ఠు భావితచిత్తో. ఏసో చేవ తస్స అత్థోతి కిఞ్చాపి భగవతా ‘‘చత్తారో ధమ్మా’’తిఆదయో పఞ్హా ‘‘చత్తారో ఆహారా’’తిఆదినా నయేన విస్సజ్జితా, యస్మా పన చతూసు ఆహారేసు పరిఞ్ఞాతేసు చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా హోన్తి, తేసు చ భావితేసు చత్తారో ఆహారా పరిఞ్ఞాతావ హోన్తి. తస్మా దేసనావిలాసేన బ్యఞ్జనమేవేత్థ నానం, అత్థో పన ఏకోయేవ. ఇన్ద్రియాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేన వుత్తం – ‘‘ఏసో చేవ తస్స అత్థో’’తి. అత్థతో హి ఉభయమ్పేతం మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణమివ హోతి.
౯. పఠమకోసలసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే యావతాతి యత్తకా. కాసికోసలాతి కాసికోసలజనపదా. అత్థేవ అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం అత్థియేవ. అత్థి విపరిణామోతి మరణమ్పి అత్థియేవ. తస్మిమ్పి నిబ్బిన్దతీతి తస్మిమ్పి సమ్పత్తిజాతే ఉక్కణ్ఠతి. అగ్గే విరజ్జతీతి సమ్పత్తియా అగ్గే కోసలరాజభావే విరజ్జతి. పగేవ హీనస్మిన్తి పఠమతరంయేవ హీనే ఇత్తరమనుస్సానం పఞ్చ కామగుణజాతే.
మనోమయాతి ఝానమనేన నిబ్బత్తా. బారాణసేయ్యకన్తి బారాణసియం ఉప్పన్నం. తత్థ కిర కప్పాసోపి ముదు, సుత్తకన్తికాయోపి తన్తవాయాపి ఛేకా, ఉదకమ్పి సుచి సినిద్ధం. ఉభతోభాగవిమట్ఠన్తి ద్వీసుపి పస్సేసు మట్ఠం ముదు సినిద్ధం ఖాయతి. చతస్సో పటిపదా లోకియలోకుత్తరమిస్సికా కథితా. సఞ్ఞాసు పఠమా కామావచరసఞ్ఞా, దుతియా రూపావచరసఞ్ఞా, తతియా లోకుత్తరసఞ్ఞా, చతుత్థా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా. యస్మా పన సా సఞ్ఞా అగ్గాతి ఆగతా, తతో పరం సఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి నామ నత్థి, తస్మా అగ్గన్తి వుత్తా.
బాహిరకానన్తి సాసనతో బహిద్ధా పవత్తానం. నో చస్సం నో చ మే సియాతి సచే అహం అతీతే న భవిస్సం, ఏతరహిపి మే అయం అత్తభావో న సియా. న భవిస్సామి న మే భవిస్సతీతి సచేపి అనాగతే న భవిస్సామి, న చ మే కిఞ్చి పలిబోధజాతం భవిస్సతి. అగ్గే విరజ్జతీతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియం విరజ్జతి. ఉచ్ఛేదదిట్ఠి హి ఇధ నిబ్బానస్స సన్తతాయ అగ్గన్తి జాతా.
పరమత్థవిసుద్ధిన్తి ఉత్తమత్థవిసుద్ధిం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఏతం అధివచనం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఞ్హి విపస్సనాపదట్ఠానత్తా అగ్గం నామ జాతం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం దీఘాయుకత్తా. పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానన్తి ఇమస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే పరమనిబ్బానం. అనుపాదా విమోక్ఖోతి చతూహి ఉపాదానేహి అగ్గహేత్వా చిత్తస్స విమోక్ఖో. అరహత్తస్సేతం నామం. పరిఞ్ఞన్తి సమతిక్కమం. తత్థ భగవా పఠమజ్ఝానేన కామానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, అరూపావచరేహి రూపానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి, అనుపాదానిబ్బానేన వేదనానం పరిఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతి. నిబ్బానఞ్హి సబ్బవేదయితప్పహానత్తా వేదనానం పరిఞ్ఞా నామ. అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి అపచ్చయపరినిబ్బానం. ఇదం పన సుత్తం కథేన్తో భగవా అనభిరతిపీళితాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని దిస్వా తేసం అనభిరతివినోదనత్థం కథేసి. తేపి అనభిరతిం వినోదేత్వా దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపన్నా హుత్వా అపరభాగే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణింసూతి.
౧౦. దుతియకోసలసుత్తవణ్ణనా
౩౦. దసమే ఉయ్యోధికా నివత్తో హోతీతి యుద్ధతో నివత్తో హోతి. లద్ధాధిప్పాయోతి మహాకోసలరఞ్ఞా కిర బిమ్బిసారస్స ధీతరం దేన్తేన ద్విన్నం రజ్జానం అన్తరే సతసహస్సుట్ఠానో కాసిగామో నామ ధీతు దిన్నో. అజాతసత్తునా పితరి మారితే మాతాపిస్స రఞ్ఞో వియోగసోకేన నచిరస్సేవ మతా. తతో రాజా పసేనదికోసలో ‘‘అజాతసత్తునా మాతాపితరో మారితా, మమ పితు సన్తకో గామో’’తి తస్సత్థాయ అట్టం కరోతి, అజాతసత్తుపి ‘‘మమ మాతు సన్తకో’’తి తస్స గామస్సత్థాయ. ద్వేపి మాతులభాగినేయ్యా చతురఙ్గినిం సేనం సన్నయ్హిత్వా యుజ్ఝింసు. తత్థ పసేనదికోసలో ద్వే వారే అజాతసత్తునా పరాజితో నగరమేవ పావిసి. తతియవారే ‘‘కథం ను ఖో మే జయో భవేయ్యా’’తి ఉపస్సుతివసేన యుజ్ఝితబ్బాకారం ఞత్వా బ్యూహం రచయిత్వా ఉభోహి పస్సేహి పరిక్ఖిపిత్వా అజాతసత్తుం గణ్హి. తావదేవ జయాధిప్పాయస్స లద్ధత్తా లద్ధాధిప్పాయో నామ అహోసి.
యేన ఆరామో తేన పాయాసీతి బహినగరే జయఖన్ధావారం నివేసేత్వా ‘‘యావ నగరం అలఙ్కరోన్తి, తావ దసబలం వన్దిస్సామి. నగరం పవిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ హి పపఞ్చో హోతీ’’తి అమచ్చగణపరివుతో యేనారామో తేన పాయాసి, ఆరామం పావిసి. కస్మిం కాలే పావిసీతి? పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తానం భిక్ఖూనం ఓవాదం దత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధే గన్ధకుటిం పవిట్ఠే భిక్ఖుసఙ్ఘే చ ఓవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని గతే. చఙ్కమన్తీతి కస్మిం సమయే చఙ్కమన్తి? పణీతభోజనపచ్చయస్స థినమిద్ధస్స వినోదనత్థం, దివా పధానికా వా తే. తాదిసానఞ్హి పచ్ఛాభత్తం చఙ్కమిత్వా న్హత్వా సరీరం ఉతుం గాహాపేత్వా నిసజ్జ సమణధమ్మం కరోన్తానం చిత్తం ఏకగ్గం హోతి. యే తే భిక్ఖూతి సో కిర ‘‘కహం సత్థా కహం సుగతోతి పరివేణేన పరివేణం ఆగన్త్వా పుచ్ఛిత్వావ పవిసిస్సామీ’’తి విలోకేన్తో అరఞ్ఞహత్థీ వియ మహాచఙ్కమే చఙ్కమమానే పంసుకూలికే భిక్ఖూ దిస్వా తేసం సన్తికం అగమాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. దస్సనకామాతి పస్సితుకామా. విహారోతి గన్ధకుటిం సన్ధాయ ఆహంసు. అతరమానోతి అతురితో, సణికం పదపమాణట్ఠానే పదం నిక్ఖిపన్తో వత్తం కత్వా సుసమ్మట్ఠం ముత్తజాలసిన్దువారసదిసం వాలుకం అవినాసేన్తోతి అత్థో. ఆలిన్దన్తి పముఖం. అగ్గళన్తి కవాటం. ఉక్కాసిత్వాతి ఉక్కాసితసద్దం కత్వా. ఆకోటేహీతి అగ్గనఖేన ఈసకం కుఞ్చికాఛిద్దసమీపే కోటేహీతి వుత్తం హోతి. ద్వారం కిర అతిఉపరి అమనుస్సా, అతిహేట్ఠా దీఘజాతికా కోటేన్తి. తథా అకోటేత్వా మజ్ఝే ఛిద్దసమీపే కోటేతబ్బన్తి ఇదం ద్వారకోటనవత్తన్తి వదన్తి. వివరి భగవా ద్వారన్తి న భగవా ఉట్ఠాయ ద్వారం వివరతి, వివరతూతి పన హత్థం పసారేతి. తతో ‘‘భగవా తుమ్హేహి అనేకకప్పకోటీసు దానం దదమానేహి న సహత్థా ద్వారవివరణకమ్మం కత’’న్తి సయమేవ ద్వారం వివటం. తం పన యస్మా భగవతో మనేన వివటం, తస్మా ‘‘వివరి భగవా ద్వార’’న్తి వత్తుం వట్టతి.
మేత్తూపహారన్తి మేత్తాసమ్పయుత్తం కాయికవాచసికఉపహారం. కతఞ్ఞుతన్తి అయఞ్హి రాజా పుబ్బే థూలసరీరో అహోసి, దోణపాకం భుఞ్జతి. అథస్స భగవా దివసే దివసే థోకం థోకం హాపనత్థాయ –
‘‘మనుజస్స సదా సతీమతో,
మత్తం జానతో లద్ధభోజనే;
తనుకస్స భవన్తి వేదనా,
సణికం జీరతి ఆయుపాలయ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౨౪) –
ఇమం ఓవాదం అదాసి. సో ఇమస్మిం ఓవాదే ఠత్వా దివసే దివసే థోకం థోకం హాపేత్వా అనుక్కమేన నాళికోదనపరమతాయ సణ్ఠాసి, గత్తానిపిస్స తనూని థిరాని జాతాని. తం భగవతా కతం ఉపకారం సన్ధాయ ‘‘కతఞ్ఞుతం ఖో అహం, భన్తే, కతవేదితం సమ్పస్సమానో’’తి ఆహ. అరియే ఞాయేతి సహవిపస్సనకే మగ్గే. వుద్ధసీలోతి వడ్ఢితసీలో. అరియసీలోతి అపోథుజ్జనికేహి సీలేహి సమన్నాగతో. కుసలసీలోతి అనవజ్జేహి సీలేహి సమన్నాగతో. ఆరఞ్ఞకోతి జాయమానోపి అరఞ్ఞే జాతో, అభిసమ్బుజ్ఝమానోపి అరఞ్ఞే అభిసమ్బుద్ధో, దేవవిమానకప్పాయ గన్ధకుటియా వసన్తోపి అరఞ్ఞేయేవ వసీతి దస్సేన్తో ఏవమాహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
మహావగ్గో తతియో.
౪. ఉపాలివగ్గో
౧. ఉపాలిసుత్తవణ్ణనా
౩౧. చతుత్థస్స పఠమే సఙ్ఘసుట్ఠుతాయాతిఆదీసు సఙ్ఘసుట్ఠుతా నామ సఙ్ఘస్స సుట్ఠుభావో, ‘‘సుట్ఠు దేవా’’తి ఆగతట్ఠానే వియ ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి వచనసమ్పటిచ్ఛనభావో. యో చ తథాగతస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛతి, తస్స తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ సంవత్తతి. తస్మా సఙ్ఘస్స ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థం పఞ్ఞత్తం, అసమ్పటిచ్ఛనే ఆదీనవం, సమ్పటిచ్ఛనే ఆనిసంసం దస్సేత్వా, న బలక్కారేన అభిభవిత్వాతి ఏతమత్థం ఆవికరోన్తో ఆహ – సఙ్ఘసుట్ఠుతాయాతి. సఙ్ఘఫాసుతాయాతి సఙ్ఘస్స ఫాసుభావాయ, సహజీవితాయ సుఖవిహారత్థాయాతి అత్థో.
దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయాతి దుమ్మఙ్కూనామ దుస్సీలపుగ్గలా, యే మఙ్కుతం ఆపాదియమానాపి దుక్ఖేన ఆపజ్జన్తి, వీతిక్కమం కరోన్తా వా కత్వా వా న లజ్జన్తి, తేసం నిగ్గహత్థాయ. తే హి సిక్ఖాపదే అసతి ‘‘కిం తుమ్హేహి దిట్ఠం, కిం సుతం, కిం అమ్హేహి కతం, కతమస్మిం వత్థుస్మిం కతమం ఆపత్తిం రోపేత్వా అమ్హే నిగ్గణ్హథా’’తి సఙ్ఘం విహేఠేయ్యుం. సిక్ఖాపదే పన సతి తే సఙ్ఘో సిక్ఖాపదం దస్సేత్వా సహ ధమ్మేన నిగ్గహేస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహాయా’’తి.
పేసలానన్తి పియసీలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారత్థాయ. పియసీలా హి భిక్ఖూ కత్తబ్బాకత్తబ్బం సావజ్జానవజ్జం వేలం మరియాదఞ్చ అజానన్తా సిక్ఖాత్తయపారిపూరియా ఘటమానా కిలమన్తి, తే పన సావజ్జానవజ్జం వేలం మరియాదఞ్చ ఞత్వా సిక్ఖాపారిపూరియా ఘటమానా న కిలమన్తి. తేన తేసం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం ఫాసువిహారాయ సంవత్తతియేవ. యో వా దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహో, స్వేవ తేసం ఫాసువిహారో. దుస్సీలపుగ్గలే నిస్సాయ హి ఉపోసథప్పవారణా న తిట్ఠన్తి, సఙ్ఘకమ్మాని నప్పవత్తన్తి, సామగ్గీ న హోతి, భిక్ఖూ అనేకగ్గా ఉద్దేసాదీసు అనుయుఞ్జితుం న సక్కోన్తి. దుస్సీలేసు పన నిగ్గహితేసు సబ్బోపి అయం ఉపద్దవో న హోతి, తతో పేసలా భిక్ఖూ ఫాసు విహరన్తి. ఏవం ‘‘పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయా’’తి ఏత్థ ద్విధా అత్థో వేదితబ్బో.
దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయాతి దిట్ఠధమ్మికా ఆసవా నామ అసంవరే ఠితేన తస్మింయేవ అత్తభావే పత్తబ్బా పాణిప్పహారదణ్డప్పహారసత్థప్పహారహత్థచ్ఛేదపాదచ్ఛేదఅకిత్తిఅయసవిప్పటిసారాదయో దుక్ఖవిసేసో, తేసం సంవరాయ పిదహనాయ ఆగమనమగ్గథకనాయాతి అత్థో. సమ్పరాయికానన్తి సమ్పరాయికా ఆసవా నామ అసంవరే ఠితేన కతపాపకమ్మమూలకా సమ్పరాయే నరకాదీసు పత్తబ్బా దుక్ఖవిసేసా, తేసం పటిఘాతత్థాయ వూపసమత్థాయ.
అప్పసన్నానన్తి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హి సతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిం ఞత్వా వా, యథాపఞ్ఞత్తం పటిపజ్జమానే భిక్ఖూ దిస్వా వా, యేపి అప్పసన్నా పణ్డితమనుస్సా, తే ‘‘యాని వత లోకే మహాజనస్స రజ్జనదుస్సనముయ్హనట్ఠానాని, తేహి ఇమే సమణా ఆరకా విరతా విహరన్తి, దుక్కరం వత కరోన్తీ’’తి పసాదం ఆపజ్జన్తి వినయపిటకపోత్థకం దిస్వా మిచ్ఛాదిట్ఠికతవేదిబ్రాహ్మణా వియ. తేన వుత్తం – ‘‘అప్పసన్నానం పసాదాయా’’తి.
పసన్నానన్తి యేపి సాసనే పసన్నా కులపుత్తా, తేపి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిం వా ఞత్వా, యథాపఞ్ఞత్తం పటిపజ్జమానే భిక్ఖూ వా దిస్వా ‘‘అహో అయ్యా దుక్కరం కరోన్తి, యే యావజీవం ఏకభత్తా వినయసంవరం పాలేన్తీ’’తి భియ్యో భియ్యో పసీదన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘పసన్నానం భియ్యోభావాయా’’తి.
సద్ధమ్మట్ఠితియాతి తివిధో సద్ధమ్మో పరియత్తిసద్ధమ్మో పటిపత్తిసద్ధమ్మో అధిగమసద్ధమ్మోతి. తత్థ సకలమ్పి బుద్ధవచనం పరియత్తిసద్ధమ్మో నామ. తేరస ధుతగుణా చారిత్తవారిత్తసీలసమాధివిపస్సనాతి అయం పటిపత్తిసద్ధమ్మో నామ. నవలోకుత్తరధమ్మో అధిగమసద్ధమ్మో నామ. సో సబ్బోపి యస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సతి భిక్ఖూ సిక్ఖాపదఞ్చ తస్స విభఙ్గఞ్చ తదత్థజోతనత్థం అఞ్ఞఞ్చ బుద్ధవచనం పరియాపుణన్తి, యథాపఞ్ఞత్తఞ్చ పటిపజ్జమానా పటిపత్తిం పూరేత్వా పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బం లోకుత్తరధమ్మం అధిగచ్ఛన్తి, తస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సద్ధమ్మో చిరట్ఠితికో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘సద్ధమ్మట్ఠితియా’’తి.
వినయానుగ్గహాయాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సతి సంవరవినయో, పహానవినయో, సమథవినయో, పఞ్ఞత్తివినయోతి చతుబ్బిధో వినయో అనుగ్గహితో హోతి సూపత్థమ్భితో. తేన వుత్తం – ‘‘వినయానుగ్గహాయా’’తి.
౨. పాతిమోక్ఖట్ఠపనాసుత్తవణ్ణనా
౩౨. దుతియే పారాజికోతి పారాజికాపత్తిం ఆపన్నో. పారాజికకథా విప్పకతా హోతీతి ‘‘అసుకపుగ్గలో పారాజికం ఆపన్నో ను ఖో నో’’తి ఏవం కథా ఆరభిత్వా అనిట్ఠాపితా హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.
౩. ఉబ్బాహికాసుత్తవణ్ణనా
౩౩. తతియే ఉబ్బాహికాయాతి సమ్పత్తఅధికరణం వూపసమేతుం సఙ్ఘతో ఉబ్బాహిత్వా ఉద్ధరిత్వా గహణత్థాయ. వినయే ఖో పన ఠితో హోతీతి వినయలక్ఖణే పతిట్ఠితో హోతి. అసంహీరోతి న అఞ్ఞస్స వచనమత్తేనేవ అత్తనో లద్ధిం విస్సజ్జేతి. పటిబలోతి కాయబలేనపి ఞాణబలేనపి సమన్నాగతో. సఞ్ఞాపేతున్తి జానాపేతుం. పఞ్ఞాపేతున్తి సమ్పజానాపేతుం. నిజ్ఝాపేతున్తి ఓలోకాపేతుం. పేక్ఖతున్తి పస్సాపేతుం. పసాదేతున్తి సఞ్జాతపసాదం కాతుం. అధికరణన్తి వివాదాధికరణాదిచతుబ్బిధం. అధికరణసముదయన్తి వివాదమూలాదికం అధికరణకారకం. అధికరణనిరోధన్తి అధికరణానం వూపసమం. అధికరణనిరోధగామినిం పటిపదన్తి సత్తవిధఅధికరణసమథం.
౪. ఉపసమ్పదాసుత్తవణ్ణనా
౩౪. చతుత్థే అనభిరతిన్తి ఉక్కణ్ఠితభావం. వూపకాసేతున్తి వినేతుం. అధిసీలేతి ఉత్తమసీలే. చిత్తపఞ్ఞాసుపి ఏసేవ నయో.
౭. సఙ్ఘభేదసుత్తవణ్ణనా
౩౭. సత్తమే వత్థూహీతి కారణేహి. అవకస్సన్తీతి పరిసం ఆకడ్ఢన్తి విజటేన్తి ఏకమన్తం ఉస్సారేన్తి. అపకస్సన్తీతి అతివియ ఆకడ్ఢన్తి, యథా విసంసట్ఠా హోన్తి, ఏవం కరోన్తి. ఆవేని కమ్మాని కరోన్తీతి విసుం సఙ్ఘకమ్మాని కరోన్తి.
౯-౧౦. ఆనన్దసుత్తద్వయవణ్ణనా
౩౯-౪౦. నవమే కప్పట్ఠికన్తి ఆయుకప్పం నిరయమ్హి ఠితికారణం. కిబ్బిసం పసవతీతి పాపం పటిలభతి. ఆపాయికోతి అపాయగమనీయో. నేరయికోతి నిరయే నిబ్బత్తనకో. వగ్గరతోతి భేదరతో. యోగక్ఖేమా పధంసతీతి యోగేహి ఖేమతో అరహత్తతో ధంసతి విగచ్ఛతి. దసమే అనుగ్గహోతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స సఙ్గహానుగ్గహో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
ఉపాలివగ్గో చతుత్థో.
౫. అక్కోసవగ్గో
౪. కుసినారసుత్తవణ్ణనా
౪౪. పఞ్చమస్స చతుత్థే కుసినారాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. దేవతానం అత్థాయ బలిం హరన్తి ఏత్థాతి బలిహరణో, తస్మిం బలిహరణే. అచ్ఛిద్దేన అప్పటిమంసేనాతిఆదీసు యేన కేనచిదేవ పహటో వా హోతి, వేజ్జకమ్మాదీని వా కతాని, తస్స కాయసమాచారో ఉపచికాదీహి ఖాయితతాలపణ్ణం వియ ఛిద్దో చ, పటిమసితుం యత్థ కత్థచి గహేత్వా ఆకడ్ఢితుం సక్కుణేయ్యతాయ పటిమంసో చ హోతి, విపరీతో అచ్ఛిద్దో అప్పటిమంసో నామ. వచీసమాచారో పన ముసావాదఓమసవాదపేసుఞ్ఞఅమూలకానుద్ధంసనాదీహి ఛిద్దో సప్పటిమంసో చ హోతి, విపరీతో అచ్ఛిద్దో అప్పటిమంసో. మేత్తం ను ఖో మే చిత్తన్తి పలిబోధం ఛిన్దిత్వా కమ్మట్ఠానభావనానుయోగేన అధిగతం మే మేత్తచిత్తం. అనాఘాతన్తి ఆఘాతవిరహితం, విక్ఖమ్భనేన విహతాఘాతన్తి అత్థో. కత్థ వుత్తన్తి ఇదం సిక్ఖాపదం కిస్మిం నగరే వుత్తం.
కాలేన వక్ఖామీతిఆదీసు ఏకో ఏకం ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తో కాలేన వదతి నామ. సఙ్ఘమజ్ఝే వా గణమజ్ఝే వా సలాకగ్గయాగగ్గవితక్కమాళకభిక్ఖాచారమగ్గఆసనసాలాదీసు వా ఉపట్ఠాకేహి పరివారితక్ఖణే వా చోదేన్తో అకాలేన వదతి నామ. తచ్ఛేన వదన్తో భూతేన వదతి నామ. ‘‘దహరమహల్లకపరిసావచరకపంసుకూలికధమ్మకథికపతిరూపం తవ ఇద’’న్తి వదన్తో ఫరుసేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం పన కత్వా, ‘‘భన్తే మహల్లకత్థ, పరిసావచరకత్థ, పంసుకూలికత్థ, ధమ్మకథికత్థపతిరూపం తుమ్హాకమిద’’న్తి వదన్తో సణ్హేన వదతి నామ. కారణనిస్సితం కత్వా వదన్తో అత్థసంహితేన వదతి నామ. మేత్తచిత్తో వక్ఖామి నో దోసన్తరోతి మేత్తచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా వక్ఖామి, న దుట్ఠచిత్తో హుత్వా.
౫. రాజన్తేపురప్పవేసనసుత్తవణ్ణనా
౪౫. పఞ్చమే కతం వా కరిస్సన్తి వాతి మేథునవీతిక్కమం కరింసు వా కరిస్సన్తి వా. రతనన్తి మణిరతనాదీసు యంకిఞ్చి. పత్థేతీతి మారేతుం ఇచ్ఛతి. హత్థిసమ్బాధన్తి హత్థీహి సమ్బాధం. హత్థిసమ్మద్దన్తి వా పాఠో, తస్సత్థో – హత్థీహి సమ్మద్దో ఏత్థాతి హత్థిసమ్మద్దం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. రజనీయాని రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బానీతి ఏతాని రాగజనకాని రూపాదీని తత్థ పరిపూరాని హోన్తి.
౬. సక్కసుత్తవణ్ణనా
౪౬. ఛట్ఠే సోకసభయేతి సోకేన సభయే. సోకభయేతి వా పాఠో, అయమేవత్థో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. యేన కేనచి కమ్మట్ఠానేనాతి కసివణిజ్జాదికమ్మేసు యేన కేనచి కమ్మేన. అనాపజ్జ అకుసలన్తి కిఞ్చి అకుసలం అనాపజ్జిత్వా. నిబ్బిసేయ్యాతి ఉప్పాదేయ్య ఆచినేయ్య. దక్ఖోతి ఛేకో. ఉట్ఠానసమ్పన్నోతి ఉట్ఠానవీరియేన సమన్నాగతో. అలం వచనాయాతి యుత్తో వచనాయ. ఏకన్తసుఖప్పటిసంవేదీ విహరేయ్యాతి ఏకన్తమేవ కాయికచేతసికసుఖం ఞాణేన పటిసంవేదేన్తో విహరేయ్య. అనిచ్చాతి హుత్వా అభావతో. తుచ్ఛాతి సారరహితా. ముసాతి నిచ్చసుభసుఖా వియ ఖాయమానాపి తథా న హోన్తీతి ముసా. మోసధమ్మాతి నస్సనసభావా. తస్మా తే పటిచ్చ దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి సన్దస్సేతి. ఇధ పన వోతి ఏత్థ వో తి నిపాతమత్తం. అపణ్ణకం వా సోతాపన్నోతి అవిరాధితం ఏకంసేన సోతాపన్నో వా హోతి. సోపి ఝానం నిబ్బత్తేతి, బ్రహ్మలోకం వా గన్త్వా ఛసు వా కామసగ్గేసు ఏకన్తసుఖప్పటిసంవేదీ హుత్వా విహరేయ్య. ఇమస్మిం సుత్తే సత్థా అట్ఠఙ్గుపోసథస్స గుణం కథేసి.
౭. మహాలిసుత్తవణ్ణనా
౪౭. సత్తమే మిచ్ఛాపణిహితన్తి మిచ్ఛా ఠపితం. అధమ్మచరియావిసమచరియాతి అకుసలకమ్మపథవసేన అధమ్మచరియసఙ్ఖాతా విసమచరియా. కుసలకమ్మపథవసేన ఇతరా వేదితబ్బా. ఏవమిధ వట్టమేవ కథితం.
౮. పబ్బజితఅభిణ్హసుత్తవణ్ణనా
౪౮. అట్ఠమే పబ్బజితేనాతి ఘరావాసం పహాయ సాసనే పబ్బజ్జం ఉపగతేన. అభిణ్హన్తి అభిక్ఖణం పునప్పునం, పచ్చవేక్ఖితబ్బా ఓలోకేతబ్బా సల్లక్ఖేతబ్బా. వేవణ్ణియన్తి వివణ్ణభావం. తం పనేతం వేవణ్ణియం దువిధం హోతి సరీరవేవణ్ణియం పరిక్ఖారవేవణ్ణియఞ్చ. తత్థ కేసమస్సుఓరోపనేన సరీరవేవణ్ణియం వేదితబ్బం. పుబ్బే పన నానావిరాగాని సుఖుమవత్థాని నివాసేత్వాపి నానగ్గరసభోజనం సువణ్ణరజతభాజనేసు భుఞ్జిత్వాపి సిరిగబ్భే వరసయనాసనేసు నిపజ్జిత్వాపి నిసీదిత్వాపి సప్పినవనీతాదీహి భేసజ్జం కత్వాపి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ ఛిన్నసఙ్ఘటితకసావరసపీతాని వత్థాని నివాసేతబ్బాని, అయపత్తే వా మత్తికపత్తే వా మిస్సకోదనో భుఞ్జితబ్బో, రుక్ఖమూలాదిసేనాసనే ముఞ్జతిణసన్థరణాదీసు నిపజ్జితబ్బం, చమ్మఖణ్డతట్టికాదీసు నిసీదితబ్బం, పూతిముత్తాదీహి భేసజ్జం కత్తబ్బం హోతి. ఏవమేత్థ పరిక్ఖారవేవణ్ణియం వేదితబ్బం. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో కోపో చ మానో చ పహీయతి.
పరపటిబద్ధా మే జీవికాతి మయ్హం పరేసు పటిబద్ధా పరాయత్తా చతుపచ్చయజీవికాతి. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి ఆజీవో పరిసుజ్ఝతి, పిణ్డపాతో చ అపచితో హోతి, చతూసు పచ్చయేసు అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో నామ న హోతి. అఞ్ఞో మే ఆకప్పో కరణీయోతి యో గిహీనం ఉరం అభినీహరిత్వా గీవం పగ్గహేత్వా లలితేనాకారేన అనియతపదవీతిహారేన గమనాకప్పో హోతి, తతో అఞ్ఞోవ ఆకప్పో మయా కరణీయో, సన్తిన్ద్రియేన సన్తమానసేన యుగమత్తదస్సినా విసమట్ఠానే ఉదకసకటేనేవ మన్దమితపదవీతిహారేన హుత్వా గన్తబ్బన్తి పచ్చవేక్ఖితబ్బం. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి ఇరియాపథో సారుప్పో హోతి, తిస్సో సిక్ఖా పరిపూరేన్తి. కచ్చినుఖోతి సలక్ఖణే నిపాతసముదాయో. అత్తాతి చిత్తం. సీలతో న ఉపవదతీతి అపరిసుద్ధం తే సీలన్తి సీలపచ్చయో న ఉపవదతి. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి అజ్ఝత్తం హిరీ సముట్ఠాతి, సా తీసు ద్వారేసు సంవరం సాధేతి, తీసు ద్వారేసు సంవరో చతుపారిసుద్ధిసీలం హోతి, చతుపారిసుద్ధిసీలే ఠితో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి. అనువిచ్చ విఞ్ఞూ సబ్రహ్మచారీతి పణ్డితా సబ్రహ్మచారినో అనువిచారేత్వా. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి బహిద్ధా ఓత్తప్పం సణ్ఠాతి, తం తీసు ద్వారేసు సంవరం సాధేతీతి అనన్తరనయేనేవ వేదితబ్బం.
నానాభావో వినాభావోతి జాతియా నానాభావో, మరణేన వినాభావో. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి తీసు ద్వారేసు అసంవుతాకారో నామ న హోతి, మరణస్సతి సూపట్ఠితా హోతి. కమ్మస్సకోమ్హీతిఆదీసు కమ్మం మయ్హం సకం అత్తనో సన్తకన్తి కమ్మస్సకా. కమ్మేన దాతబ్బం ఫలం దాయం, కమ్మస్స దాయం కమ్మదాయం, తం ఆదీయామీతి కమ్మదాయాదో. కమ్మం మయ్హం యోని కారణన్తి కమ్మయోని. కమ్మం మయ్హం బన్ధు ఞాతకోతి కమ్మబన్ధు. కమ్మం మయ్హం పటిసరణం పతిట్ఠాతి కమ్మపటిసరణో. తస్స దాయాదో భవిస్సామీతి తస్స కమ్మస్స దాయాదో తేన దిన్నఫలం పటిగ్గాహకో భవిస్సామి. ఏవం కమ్మస్సకతం పన పచ్చవేక్ఖతో పాపకరణం నామ న హోతి. కథంభూతస్స మే రత్తిన్దివా వీతివత్తన్తీతి కిన్ను ఖో మే వత్తప్పటిపత్తిం కరోన్తస్స, ఉదాహు అకరోన్తస్స, బుద్ధవచనం సజ్ఝాయన్తస్స, ఉదాహు అసజ్ఝాయన్తస్స, యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తస్స, ఉదాహు అకరోన్తస్సాతి కథంభూతస్స మే రత్తిన్దివా వీతివత్తన్తి, పరివత్తన్తీతి అత్థో. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో హి అప్పమాదో పరిపూరతి.
సుఞ్ఞాగారే అభిరమామీతి వివిత్తోకాసే సబ్బిరియాపథేసు ఏకకోవ హుత్వా కచ్చి ను ఖో అభిరమామీతి అత్థో. ఏవం పచ్చవేక్ఖతో కాయవివేకో పరిపూరతి. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోతి ఉత్తరిమనుస్సానం ఉక్కట్ఠమనుస్సభూతానం ఝాయీనఞ్చేవ అరియానఞ్చ ఝానాదిధమ్మో, దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతమనుస్సధమ్మతో వా ఉత్తరితరో విసిట్ఠతరో ధమ్మో మే మమ సన్తానే అత్థి ను ఖో, సన్తి ను ఖోతి అత్థో. అలమరియఞాణదస్సనవిసేసోతి మహగ్గతలోకుత్తరపఞ్ఞా పజాననట్ఠేన ఞాణం, చక్ఖునా దిట్ఠమివ ధమ్మం పచ్చక్ఖకరణతో దస్సనట్ఠేన దస్సనన్తి ఞాణదస్సనం, అరియం విసుద్ధం ఉత్తమం ఞాణదస్సనన్తి అరియఞాణదస్సనం, అలం పరియత్తకం కిలేసవిద్ధంసనసమత్థం అరియఞాణదస్సనమేత్థ, అస్స వాతి అలమరియఞాణదస్సనో, ఝానాదిభేదో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో అలమరియఞాణదస్సనో చ సో విసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. అథ వా తమేవ కిలేసవిద్ధంసనసమత్థం విసుద్ధం ఞాణదస్సనమేవ విసేసోతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో వా. అధిగతోతి పటిలద్ధో మే అత్థి ను ఖో. సోహన్తి పటిలద్ధవిసేసో సో అహం. పచ్ఛిమే కాలేతి మరణమఞ్చే నిపన్నకాలే. పుట్ఠోతి సబ్రహ్మచారీహి అధిగతగుణవిసేసం పుచ్ఛితో. న మఙ్కు భవిస్సామీతి పతితక్ఖన్ధో నిత్తేజో న హేస్సామీతి. ఏవం పచ్చవేక్ఖన్తస్స హి మోఘకాలకిరియా నామ న హోతి.
౯-౧౦. సరీరట్ఠధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా
౪౯-౫౦. నవమే పోనోబ్భవికోతి పునబ్భవనిబ్బత్తకో. భవసఙ్ఖారోతి భవసఙ్ఖరణకమ్మం. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం. దసమే సీలబాహుసచ్చవీరియసతిపఞ్ఞా లోకియలోకుత్తరామిస్సికా కథితా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
అక్కోసవగ్గో పఞ్చమో.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.
౨. దుతియపణ్ణాసకం
(౬) ౧. సచిత్తవగ్గో
౧-౪. సచిత్తసుత్తాదివణ్ణనా
౫౧-౫౪. దుతియస్స పఠమే సచిత్తపరియాయకుసలోతి అత్తనో చిత్తవారకుసలో. రజన్తి ఆగన్తుకఉపక్కిలేసం. అఙ్గణన్తి తత్థజాతకఅఙ్గకాళతిలకాదిం. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తత్థాయ. తతియే పటిభానేనాతి వచనసణ్ఠానేన. చతుత్థే అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయాతి సఙ్ఖారపరిగ్గాహకవిపస్సనాయ.
౮. మూలకసుత్తవణ్ణనా
౫౮. అట్ఠమే అమతోగధాతి ఏత్థ సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు కథితా, నిబ్బానపరియోసానాతి ఏత్థ అనుపాదిసేసా. అనుపాదిసేసం పత్తస్స హి సబ్బే ధమ్మా పరియోసానప్పత్తా నామ హోన్తి. సేసపదాని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ.
౯. పబ్బజ్జాసుత్తవణ్ణనా
౫౯. నవమే తస్మాతి యస్మా ఏవం అపరిచితచిత్తస్స సామఞ్ఞత్థో న సమ్పజ్జతి, తస్మా. యథాపబ్బజ్జాపరిచితఞ్చ నో చిత్తం భవిస్సతీతి యథా పబ్బజ్జానురూపేన పరిచితం. యే హి కేచి పబ్బజన్తి నామ, సబ్బే తే అరహత్తం పత్థేత్వా. తస్మా యం చిత్తం అరహత్తాధిగమత్థాయ పరిచితం వడ్ఢితం, తం యథాపబ్బజ్జాపరిచితం నామాతి వేదితబ్బం. ఏవరూపం పన చిత్తం భవిస్సతీతి సిక్ఖితబ్బం. లోకస్స సమఞ్చ విసమఞ్చాతి సత్తలోకస్స సుచరితదుచ్చరితాని. లోకస్స భవఞ్చ విభవఞ్చాతి తస్స వడ్ఢిఞ్చ వినాసఞ్చ, తథా సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చ. లోకస్స సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చాతి పన సఙ్ఖారలోకం సన్ధాయ వుత్తం, ఖన్ధానం నిబ్బత్తిఞ్చ భేదఞ్చాతి అత్థో.