౭. పఠమమహాపఞ్హసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే అభిజానాథాతి అభిజానిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా విహరథ. అభిఞ్ఞాయాతి అభిజానిత్వా. ఇధాతి ఇమాయ. ధమ్మదేసనాయ వా ధమ్మదేసనన్తి యదిదం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం అమ్హాకం ధమ్మదేసనం, అమ్హాకం వా ధమ్మదేసనాయ సద్ధిం సమణస్స గోతమస్స ధమ్మదేసనం ఆరబ్భ నానాకరణం వుచ్చేథ, తం కిం నామాతి వదన్తి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇతి తే మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణం వియ సాసనేన సద్ధిం అత్తనో లద్ధిం వచనమత్తేన సమధురం ఠపయింసు. నేవ అభినన్దింసూతి ‘‘ఏవమేత’’న్తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. నప్పటిక్కోసింసూతి ‘‘న ఇదం ఏవ’’న్తి నప్పటిసేధేసుం. కస్మా? తే కిర ‘‘తిత్థియా నామ అన్ధసదిసా జానిత్వా వా అజానిత్వా వా కథేయ్యు’’న్తి నాభినన్దింసు.

న సమ్పాయిస్సన్తీతి సమ్పాదేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఉత్తరి చ విఘాతన్తి అసమ్పాదనతో ఉత్తరిమ్పి దుక్ఖం ఆపజ్జిస్సన్తి. సమ్పాదేత్వా కథేతుం అసక్కోన్తానఞ్హి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. యథా తం, భిక్ఖవే, అవిసయస్మిన్తి ఏత్థ చ తన్తి నిపాతమత్తం. యథాతి కారణవచనం, యస్మా అవిసయే పఞ్హం పుచ్ఛితా హోన్తీతి అత్థో. ఇతో వా పన సుత్వాతి ఇతో వా పన మమ సాసనతో సుత్వా. ఇతోతి తథాగతతోపి తథాగతసావకతోపి. ఆరాధేయ్యాతి పరితోసేయ్య, అఞ్ఞథా ఆరాధనం నామ నత్థీతి దస్సేతి.

ఏకధమ్మేతి ఏకస్మిం ధమ్మే. ఇమినా ఉద్దేసో దస్సితో. పరతో కతమస్మిం ఏకధమ్మేతి ఇమినా పఞ్హో దస్సితో. సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి ఇదం పనేత్థ వేయ్యాకరణం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సమ్మా నిబ్బిన్దమానోతిఆదీసు పన సమ్మా హేతునా నయేన నిబ్బిదానుపస్సనాయ నిబ్బిన్దన్తో ఉక్కణ్ఠన్తో, విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జన్తో, పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ ముచ్చనస్స ఉపాయం కత్వా విముచ్చమానో, అధిమోక్ఖవసేన వా విముచ్చమానో సన్నిట్ఠానం కురుమానోతి అత్థో. ఉదయబ్బయేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పుబ్బన్తాపరన్తదస్సనేన సమ్మా పరియన్తదస్సావీ. సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చాతి సమ్మా సభాగత్థం ఞాణేన అభిసమాగన్త్వా. దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి సకలవట్టదుక్ఖస్స పరియన్తం పరివటుమం కరో హోతి.

సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా. ఇతి సబ్బసత్తానమ్పి ఠితిహేతు ఆహారో నామ ఏకో ధమ్మో, తస్మిం ఏకధమ్మే. నను చ ఏవం సన్తే యం వుత్తం – ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా’’తిఆది (విభ. ౧౦౧౭), తం విరుజ్ఝతీతి. న విరుజ్ఝతి. తేసఞ్హి ఝానం ఆహారో హోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) ఇదం విరుజ్ఝతీతి. ఇదమ్పి న విరుజ్ఝతి. ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణా ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా, ఇధ పన పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో. సబ్బధమ్మానఞ్హి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి. సో చ యం యం ఫలం జనేతి, తం తం ఆహరతి నామ. తస్మా ఆహారోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ – ‘‘అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ ఆహారో? పఞ్చ నీవరణాతిస్స వచనీయ’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౬౧). అయం ఇధ అధిప్పేతో. ఏతస్మిఞ్హి పచ్చయాహారే గహితే పరియాయాహారోపి నిప్పరియాయాహారోపి సబ్బో గహితోవ హోతి.

తత్థ అసఞ్ఞీభవే పచ్చయాహారో లబ్భతి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే తిత్థాయతనే పబ్బజితా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘ధి చిత్తం, ధి వతేతం చిత్తం, చిత్తస్స నామ అభావోయేవ సాధు. చిత్తఞ్హి నిస్సాయ వధబన్ధాదిపచ్చయం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి. చిత్తే అసతి నత్థేత’’న్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలం కత్వా అసఞ్ఞీభవే నిబ్బత్తన్తి. యో యస్స ఇరియాపథో మనుస్సలోకే పణిహితో అహోసి, సో తేన ఇరియాపథేన నిబ్బత్తిత్వా చిత్తరూపసదిసో హుత్వా పఞ్చ కప్పసతాని తిట్ఠతి. ఏత్తకం అద్ధానం సయితో వియ హోతి. ఏవరూపానమ్పి సత్తానం పచ్చయాహారో లబ్భతి. తే హి యం ఝానం భావేత్వా నిబ్బత్తా, తదేవ నేసం పచ్చయో హోతి. యథా జియావేగేన ఖిత్తసరో యావ జియావేగో అత్థి, తావ గచ్ఛతి. ఏవం యావ ఝానపచ్చయో అత్థి, తావ తిట్ఠన్తి. తస్మిం నిట్ఠితే ఖీణవేగో వియ సరో పతన్తి. చవనకాలే చ తేసం సో రూపకాయో అన్తరధాయతి, కామావచరసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తేన సఞ్ఞుప్పాదేన తే దేవా తమ్హా కాయా చుతాతి పఞ్ఞాయన్తి.

యే పన తే నేరయికా నేవ వుట్ఠానఫలూపజీవీ, న పుఞ్ఞఫలూపజీవీతి వుత్తా, తేసం కో ఆహారోతి? తేసం కమ్మమేవ ఆహారో. కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీతి? పఞ్చ, న పఞ్చాతి ఇదం న వత్తబ్బం, నను ‘‘పచ్చయో ఆహారో’’తి వుత్తమేతం. తస్మా యేన కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తన్తి, తదేవ తేసం ఠితిపచ్చయత్తా ఆహారో హోతి. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం – ‘‘న చ తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦, ౨౬౮; అ. ని. ౩.౩౬).

కబళీకారాహారం ఆరబ్భాపి చేత్థ వివాదో న కాతబ్బో. ముఖే ఉప్పజ్జనఖేళోపి హి తేసం ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఖేళో హి నిరయే దుక్ఖవేదనీయో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సగ్గే సుఖవేదనియో. ఇతి కామభవే నిప్పరియాయేన చత్తారో ఆహారా, రూపారూపభవేసు ఠపేత్వా అసఞ్ఞే సేసానం తయో, అసఞ్ఞానఞ్చేవ అవసేసానఞ్చ పచ్చయాహారోతి ఇమినా ఆకారేన సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి వేదితబ్బా. తత్థ చత్తారో ఆహారో యో వా పన కోచి పచ్చయాహారో దుక్ఖసచ్చం, ఆహారసముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పఞ్ఞా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం చతుసచ్చవసేన సబ్బవారేసు యోజనా కాతబ్బా.