౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౧౭౨. ఛ ధాతుయో – పథవీధాతు [పఠవీధాతు (సీ. స్యా.) ఏవముపరిపి], ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు.

౧౭౩. తత్థ కతమా పథవీధాతు? పథవీధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు [నహారు (సీ.)] అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం [అట్ఠిమిఞ్జా (సీ.)] వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా పథవీధాతు? యం బాహిరం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – అయో లోహం తిపు సీసం సజ్ఝం [సజ్ఝు (స్యా.)] ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్కో [లోహితఙ్గో (స్యా. క.), లోహితకో (?)] మసారగల్లం తిణం కట్ఠం సక్ఖరా కఠలం [కథలం (క.)] భూమి పాసాణో పబ్బతో, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా పథవీధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు యా చ బాహిరా పథవీధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘పథవీధాతు’’.

౧౭౪. తత్థ కతమా ఆపోధాతు? ఆపోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం [స్నేహో స్నేహగతం (స్యా.)] బన్ధనత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా ఆపోధాతు? యం బాహిరం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – మూలరసో ఖన్ధరసో తచరసో పత్తరసో పుప్ఫరసో ఫలరసో ఖీరం దధి సప్పి నవనీతం తేలం మధు ఫాణితం భుమ్మాని వా ఉదకాని అన్తలిక్ఖాని వా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా ఆపోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు యా చ బాహిరా ఆపోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆపోధాతు’’.

౧౭౫. తత్థ కతమా తేజోధాతు? తేజోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – యేన చ సన్తప్పతి యేన చ జీరీయతి యేన చ పరిడయ్హతి యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా తేజోధాతు? యం బాహిరం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కట్ఠగ్గి పలాలగ్గి [సకలికగ్గి (సబ్బత్థ)] తిణగ్గి గోమయగ్గి థుసగ్గి సఙ్కారగ్గి ఇన్దగ్గి అగ్గిసన్తాపో సూరియసన్తాపో కట్ఠసన్నిచయసన్తాపో తిణసన్నిచయసన్తాపో ధఞ్ఞసన్నిచయసన్తాపో భణ్డసన్నిచయసన్తాపో, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా తేజోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు యా చ బాహిరా తేజోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘తేజోధాతు’’.

౧౭౬. తత్థ కతమా వాయోధాతు? వాయోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – ఉద్ధఙ్గమా వాతా అధోగమా వాతా కుచ్ఛిసయా వాతా కోట్ఠాసయా [కోట్ఠసయా (సీ. స్యా.)] వాతా అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా సత్థకవాతా ఖురకవాతా ఉప్పలకవాతా అస్సాసో పస్సాసో ఇతి వా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా వాయోధాతు? యం బాహిరం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – పురత్థిమా వాతా పచ్ఛిమా వాతా ఉత్తరా వాతా దక్ఖిణా వాతా సరజా వాతా అరజా వాతా సీతా వాతా ఉణ్హా వాతా పరిత్తా వాతా అధిమత్తా వాతా కాళవాతా వేరమ్భవాతా పక్ఖవాతా సుపణ్ణవాతా తాలవణ్టవాతా విధూపనవాతా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా వాయోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు యా చ బాహిరా వాయోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘వాయోధాతు’’.

౧౭౭. తత్థ కతమా ఆకాసధాతు? ఆకాసధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం మంసలోహితేహి అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కణ్ణచ్ఛిద్దం నాసచ్ఛిద్దం ముఖద్వారం, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అజ్ఝోహరతి, యత్థ చ అసితపీతఖాయితసాయితం సన్తిట్ఠతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అధోభాగం నిక్ఖమతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం మంసలోహితేహి అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా ఆకాసధాతు? యం బాహిరం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహి బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా ఆకాసధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు యా చ బాహిరా ఆకాసధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆకాసధాతు’’.

౧౭౮. తత్థ కతమా విఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘విఞ్ఞాణధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

౧౭౯. అపరాపి ఛ ధాతుయో – సుఖధాతు, దుక్ఖధాతు, సోమనస్సధాతు, దోమనస్సధాతు, ఉపేక్ఖాధాతు, అవిజ్జాధాతు.

౧౮౦. తత్థ కతమా సుఖధాతు? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘సుఖధాతు’’.

తత్థ కతమా దుక్ఖధాతు? యం కాయికం అసాతం కాయికం దుక్ఖం కాయసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖధాతు’’.

తత్థ కతమా సోమనస్సధాతు? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘సోమనస్సధాతు’’.

తత్థ కతమా దోమనస్సధాతు? యం చేతసికం అసాతం చేతసికం దుక్ఖం చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘దోమనస్సధాతు’’.

తత్థ కతమా ఉపేక్ఖాధాతు? యం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖాధాతు’’.

తత్థ కతమా అవిజ్జాధాతు? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసఙ్గాహణా అపరియోగాహణా అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖణా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిజ్జాధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

౧౮౧. అపరాపి ఛ ధాతుయో – కామధాతు, బ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు, నేక్ఖమ్మధాతు, అబ్యాపాదధాతు, అవిహింసాధాతు.

౧౮౨. తత్థ కతమా కామధాతు? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి కామధాతు. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా [రూపం (స్యా.)] వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామధాతు’’.

తత్థ కతమా బ్యాపాదధాతు? బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదధాతు’’. దససు వా ఆఘాతవత్థూసు చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదధాతు’’.

తత్థ కతమా విహింసాధాతు? విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసాధాతు’’. ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన సత్తే విహేఠేతి, యా ఏవరూపా హేఠనా విహేఠనా హింసనా విహింసనా రోసనా విరోసనా పరూపఘాతో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసాధాతు’’.

తత్థ కతమా నేక్ఖమ్మధాతు? నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘నేక్ఖమ్మధాతు’’. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా ‘‘నేక్ఖమ్మధాతు’’.

తత్థ కతమా అబ్యాపాదధాతు? అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘అబ్యాపాదధాతు’’. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘అబ్యాపాదధాతు’’.

తత్థ కతమా అవిహింసాధాతు? అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిహింసాధాతు’’. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిహింసాధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

ఇతి ఇమాని తీణి ఛక్కాని తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా అట్ఠారస ధాతుయో హోన్తి.

సుత్తన్తభాజనీయం.