౨. అభిధమ్మభాజనీయం

౧౮౩. అట్ఠారస ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు.

౧౮౪. తత్థ కతమా చక్ఖుధాతు? యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖుధాతు’’.

తత్థ కతమా రూపధాతు? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా…పే… రూపధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘రూపధాతు’’.

తత్థ కతమా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాచక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా సోతధాతు? యం సోతం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘సోతధాతు’’.

తత్థ కతమా సద్దధాతు? యో సద్దో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… సద్దధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘సద్దధాతు’’.

తత్థ కతమా సోతవిఞ్ఞాణధాతు? సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాసోతవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘సోతవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా ఘానధాతు? యం ఘానం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఘానధాతు’’.

తత్థ కతమా గన్ధధాతు? యో గన్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… గన్ధధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘గన్ధధాతు’’.

తత్థ కతమా ఘానవిఞ్ఞాణధాతు? ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాఘానవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘ఘానవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా జివ్హాధాతు? యా జివ్హా చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘జివ్హాధాతు’’.

తత్థ కతమా రసధాతు? యో రసో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… రసధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘రసధాతు’’.

తత్థ కతమా జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు? జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాజివ్హావిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా కాయధాతు? యో కాయో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘కాయధాతు’’.

తత్థ కతమా ఫోట్ఠబ్బధాతు? పథవీధాతు…పే… ఫోట్ఠబ్బధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఫోట్ఠబ్బధాతు’’.

తత్థ కతమా కాయవిఞ్ఞాణధాతు? కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాకాయవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘కాయవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా మనోధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు; సోతవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఘానవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘మనోధాతు’’.

తత్థ కతమా ధమ్మధాతు? వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు.

తత్థ కతమో వేదనాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘సఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – చిత్తసమ్పయుత్తో. దువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి హేతు, అత్థి అహేతు. తివిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అయం వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమం రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం? ఇత్థిన్ద్రియం…పే… కబళీకారో ఆహారో – ఇదం వుచ్చతి రూపం ‘‘అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం’’.

తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో, దోసక్ఖయో, మోహక్ఖయో – అయం వుచ్చతి ‘‘అసఙ్ఖతా ధాతు’’. అయం వుచ్చతి ‘‘ధమ్మధాతు’’.

తత్థ కతమా మనోవిఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు; సోతవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఘానవిఞ్ఞాణధాతుయా …పే… జివ్హావిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు’’.

అభిధమ్మభాజనీయం.