౩. ధాతువిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౧౭౨. ఛ ధాతుయో – పథవీధాతు [పఠవీధాతు (సీ. స్యా.) ఏవముపరిపి], ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు, ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు.

౧౭౩. తత్థ కతమా పథవీధాతు? పథవీధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కేసా లోమా నఖా దన్తా తచో మంసం న్హారు [నహారు (సీ.)] అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం [అట్ఠిమిఞ్జా (సీ.)] వక్కం హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసం అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా పథవీధాతు? యం బాహిరం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – అయో లోహం తిపు సీసం సజ్ఝం [సజ్ఝు (స్యా.)] ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్కో [లోహితఙ్గో (స్యా. క.), లోహితకో (?)] మసారగల్లం తిణం కట్ఠం సక్ఖరా కఠలం [కథలం (క.)] భూమి పాసాణో పబ్బతో, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం కక్ఖళం ఖరిగతం కక్ఖళత్తం కక్ఖళభావో బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా పథవీధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా పథవీధాతు యా చ బాహిరా పథవీధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘పథవీధాతు’’.

౧౭౪. తత్థ కతమా ఆపోధాతు? ఆపోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం [స్నేహో స్నేహగతం (స్యా.)] బన్ధనత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదో అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా ఆపోధాతు? యం బాహిరం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – మూలరసో ఖన్ధరసో తచరసో పత్తరసో పుప్ఫరసో ఫలరసో ఖీరం దధి సప్పి నవనీతం తేలం మధు ఫాణితం భుమ్మాని వా ఉదకాని అన్తలిక్ఖాని వా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం ఆపో ఆపోగతం సినేహో సినేహగతం బన్ధనత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా ఆపోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా ఆపోధాతు యా చ బాహిరా ఆపోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆపోధాతు’’.

౧౭౫. తత్థ కతమా తేజోధాతు? తేజోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – యేన చ సన్తప్పతి యేన చ జీరీయతి యేన చ పరిడయ్హతి యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా తేజోధాతు? యం బాహిరం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కట్ఠగ్గి పలాలగ్గి [సకలికగ్గి (సబ్బత్థ)] తిణగ్గి గోమయగ్గి థుసగ్గి సఙ్కారగ్గి ఇన్దగ్గి అగ్గిసన్తాపో సూరియసన్తాపో కట్ఠసన్నిచయసన్తాపో తిణసన్నిచయసన్తాపో ధఞ్ఞసన్నిచయసన్తాపో భణ్డసన్నిచయసన్తాపో, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం తేజో తేజోగతం ఉస్మా ఉస్మాగతం ఉసుమం ఉసుమగతం బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా తేజోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా తేజోధాతు యా చ బాహిరా తేజోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘తేజోధాతు’’.

౧౭౬. తత్థ కతమా వాయోధాతు? వాయోధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – ఉద్ధఙ్గమా వాతా అధోగమా వాతా కుచ్ఛిసయా వాతా కోట్ఠాసయా [కోట్ఠసయా (సీ. స్యా.)] వాతా అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా సత్థకవాతా ఖురకవాతా ఉప్పలకవాతా అస్సాసో పస్సాసో ఇతి వా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా వాయోధాతు? యం బాహిరం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – పురత్థిమా వాతా పచ్ఛిమా వాతా ఉత్తరా వాతా దక్ఖిణా వాతా సరజా వాతా అరజా వాతా సీతా వాతా ఉణ్హా వాతా పరిత్తా వాతా అధిమత్తా వాతా కాళవాతా వేరమ్భవాతా పక్ఖవాతా సుపణ్ణవాతా తాలవణ్టవాతా విధూపనవాతా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి బాహిరం వాయో వాయోగతం థమ్భితత్తం రూపస్స బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా వాయోధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా వాయోధాతు యా చ బాహిరా వాయోధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘వాయోధాతు’’.

౧౭౭. తత్థ కతమా ఆకాసధాతు? ఆకాసధాతుద్వయం – అత్థి అజ్ఝత్తికా, అత్థి బాహిరా. తత్థ కతమా అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు? యం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం మంసలోహితేహి అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం, సేయ్యథిదం – కణ్ణచ్ఛిద్దం నాసచ్ఛిద్దం ముఖద్వారం, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అజ్ఝోహరతి, యత్థ చ అసితపీతఖాయితసాయితం సన్తిట్ఠతి, యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం అధోభాగం నిక్ఖమతి, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం మంసలోహితేహి అజ్ఝత్తం ఉపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు’.

తత్థ కతమా బాహిరా ఆకాసధాతు? యం బాహిరం ఆకాసో ఆకాసగతం అఘం అఘగతం వివరో వివరగతం అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహి బహిద్ధా అనుపాదిన్నం – అయం వుచ్చతి ‘బాహిరా ఆకాసధాతు’. యా చ అజ్ఝత్తికా ఆకాసధాతు యా చ బాహిరా ఆకాసధాతు, తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఆకాసధాతు’’.

౧౭౮. తత్థ కతమా విఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘విఞ్ఞాణధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

౧౭౯. అపరాపి ఛ ధాతుయో – సుఖధాతు, దుక్ఖధాతు, సోమనస్సధాతు, దోమనస్సధాతు, ఉపేక్ఖాధాతు, అవిజ్జాధాతు.

౧౮౦. తత్థ కతమా సుఖధాతు? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘సుఖధాతు’’.

తత్థ కతమా దుక్ఖధాతు? యం కాయికం అసాతం కాయికం దుక్ఖం కాయసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖధాతు’’.

తత్థ కతమా సోమనస్సధాతు? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘సోమనస్సధాతు’’.

తత్థ కతమా దోమనస్సధాతు? యం చేతసికం అసాతం చేతసికం దుక్ఖం చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘దోమనస్సధాతు’’.

తత్థ కతమా ఉపేక్ఖాధాతు? యం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖాధాతు’’.

తత్థ కతమా అవిజ్జాధాతు? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసఙ్గాహణా అపరియోగాహణా అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖణా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిజ్జాధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

౧౮౧. అపరాపి ఛ ధాతుయో – కామధాతు, బ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు, నేక్ఖమ్మధాతు, అబ్యాపాదధాతు, అవిహింసాధాతు.

౧౮౨. తత్థ కతమా కామధాతు? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి కామధాతు. హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తో కరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా [రూపం (స్యా.)] వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామధాతు’’.

తత్థ కతమా బ్యాపాదధాతు? బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదధాతు’’. దససు వా ఆఘాతవత్థూసు చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదధాతు’’.

తత్థ కతమా విహింసాధాతు? విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసాధాతు’’. ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన సత్తే విహేఠేతి, యా ఏవరూపా హేఠనా విహేఠనా హింసనా విహింసనా రోసనా విరోసనా పరూపఘాతో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసాధాతు’’.

తత్థ కతమా నేక్ఖమ్మధాతు? నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘నేక్ఖమ్మధాతు’’. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా ‘‘నేక్ఖమ్మధాతు’’.

తత్థ కతమా అబ్యాపాదధాతు? అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘అబ్యాపాదధాతు’’. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘అబ్యాపాదధాతు’’.

తత్థ కతమా అవిహింసాధాతు? అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో అప్పనా బ్యప్పనా చేతసో అభినిరోపనా సమ్మాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిహింసాధాతు’’. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిహింసాధాతు’’.

ఇమా ఛ ధాతుయో.

ఇతి ఇమాని తీణి ఛక్కాని తదేకజ్ఝం అభిసఞ్ఞూహిత్వా అభిసఙ్ఖిపిత్వా అట్ఠారస ధాతుయో హోన్తి.

సుత్తన్తభాజనీయం.

౨. అభిధమ్మభాజనీయం

౧౮౩. అట్ఠారస ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు.

౧౮౪. తత్థ కతమా చక్ఖుధాతు? యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖుధాతు’’.

తత్థ కతమా రూపధాతు? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా…పే… రూపధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘రూపధాతు’’.

తత్థ కతమా చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాచక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా సోతధాతు? యం సోతం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘సోతధాతు’’.

తత్థ కతమా సద్దధాతు? యో సద్దో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… సద్దధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘సద్దధాతు’’.

తత్థ కతమా సోతవిఞ్ఞాణధాతు? సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాసోతవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘సోతవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా ఘానధాతు? యం ఘానం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఘానధాతు’’.

తత్థ కతమా గన్ధధాతు? యో గన్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… గన్ధధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘గన్ధధాతు’’.

తత్థ కతమా ఘానవిఞ్ఞాణధాతు? ఘానఞ్చ పటిచ్చ గన్ధే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాఘానవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘ఘానవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా జివ్హాధాతు? యా జివ్హా చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘జివ్హాధాతు’’.

తత్థ కతమా రసధాతు? యో రసో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో…పే… రసధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘రసధాతు’’.

తత్థ కతమా జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు? జివ్హఞ్చ పటిచ్చ రసే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాజివ్హావిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా కాయధాతు? యో కాయో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – అయం వుచ్చతి ‘‘కాయధాతు’’.

తత్థ కతమా ఫోట్ఠబ్బధాతు? పథవీధాతు…పే… ఫోట్ఠబ్బధాతుపేసా – అయం వుచ్చతి ‘‘ఫోట్ఠబ్బధాతు’’.

తత్థ కతమా కాయవిఞ్ఞాణధాతు? కాయఞ్చ పటిచ్చ ఫోట్ఠబ్బే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జాకాయవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘కాయవిఞ్ఞాణధాతు’’.

తత్థ కతమా మనోధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు; సోతవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఘానవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… జివ్హావిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు సబ్బధమ్మేసు వా పన పఠమసమన్నాహారో ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘మనోధాతు’’.

తత్థ కతమా ధమ్మధాతు? వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు.

తత్థ కతమో వేదనాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘సఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – చిత్తసమ్పయుత్తో. దువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి హేతు, అత్థి అహేతు. తివిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అయం వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమం రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం? ఇత్థిన్ద్రియం…పే… కబళీకారో ఆహారో – ఇదం వుచ్చతి రూపం ‘‘అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం’’.

తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో, దోసక్ఖయో, మోహక్ఖయో – అయం వుచ్చతి ‘‘అసఙ్ఖతా ధాతు’’. అయం వుచ్చతి ‘‘ధమ్మధాతు’’.

తత్థ కతమా మనోవిఞ్ఞాణధాతు? చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు; సోతవిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… ఘానవిఞ్ఞాణధాతుయా …పే… జివ్హావిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి మనోధాతు, మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – అయం వుచ్చతి ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతు’’.

అభిధమ్మభాజనీయం.

౩. పఞ్హాపుచ్ఛకం

అట్ఠారస ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు.

౧౮౬. అట్ఠారసన్నం ధాతూనం కతి కుసలా, కతి అకుసలా, కతి అబ్యాకతా…పే… కతి సరణా, కతి అరణా?

౧. తికం

౧౮౭. సోళస ధాతుయో అబ్యాకతా. ద్వే ధాతుయో సియా కుసలా, సియా అకుసలా, సియా అబ్యాకతా. దస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి. పఞ్చ ధాతుయో అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా. కాయవిఞ్ఞాణధాతు సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా. ధమ్మధాతు సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’’తిపి.

దస ధాతుయో నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా. పఞ్చ ధాతుయో విపాకా. మనోధాతు సియా విపాకా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా. ద్వే ధాతుయో సియా విపాకా, సియా విపాకధమ్మధమ్మా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా.

దస ధాతుయో ఉపాదిన్నుపాదానియా. సద్దధాతు అనుపాదిన్నుపాదానియా. పఞ్చ ధాతుయో సియా ఉపాదిన్నుపాదానియా, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియా. ద్వే ధాతుయో సియా ఉపాదిన్నుపాదానియా, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియా, సియా అనుపాదిన్నఅనుపాదానియా.

సోళస ధాతుయో అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికా. ద్వే ధాతుయో సియా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా, సియా అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికా, సియా అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికా. పన్నరస ధాతుయో అవితక్కఅవిచారా. మనోధాతు సవితక్కసవిచారా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు సియా సవితక్కసవిచారా, సియా అవితక్కవిచారమత్తా, సియా అవితక్కఅవిచారా. ధమ్మధాతు సియా సవితక్కసవిచారా, సియా అవితక్కవిచారమత్తా, సియా అవితక్కఅవిచారా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సవితక్కసవిచారా’’తిపి, ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తిపి, ‘‘అవితక్కఅవిచారా’’తిపి. దస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘పీతిసహగతా’’తిపి, ‘‘సుఖసహగతా’’తిపి, ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతా’’తిపి. పఞ్చ ధాతుయో ఉపేక్ఖాసహగతా. కాయవిఞ్ఞాణధాతు న పీతిసహగతా, సియా సుఖసహగతా, న ఉపేక్ఖాసహగతా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సుఖసహగతా’’తి. ద్వే ధాతుయో సియా పీతిసహగతా, సియా సుఖసహగతా, సియా ఉపేక్ఖాసహగతా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పీతిసహగతా’’తిపి, ‘‘సుఖసహగతా’’తిపి, ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతా’’తిపి.

సోళస ధాతుయో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా. ద్వే ధాతుయో సియా దస్సనేన పహాతబ్బా, సియా భావనాయ పహాతబ్బా, సియా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా. సోళస ధాతుయో నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా. ద్వే ధాతుయో సియా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా, సియా భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా, సియా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా. సోళస ధాతుయో నేవాచయగామినాపచయగామినో. ద్వే ధాతుయో సియా ఆచయగామినో, సియా అపచయగామినో, సియా నేవాచయగామినాపచయగామినో. సోళస ధాతుయో నేవసేక్ఖనాసేక్ఖా. ద్వే ధాతుయో సియా సేక్ఖా, సియా అసేక్ఖా, సియా నేవసేక్ఖనాసేక్ఖా.

సోళస ధాతుయో పరిత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా పరిత్తా, సియా మహగ్గతా, సియా అప్పమాణా. దస ధాతుయో అనారమ్మణా. ఛ ధాతుయో పరిత్తారమ్మణా. ద్వే ధాతుయో సియా పరిత్తారమ్మణా, సియా మహగ్గతారమ్మణా, సియా అప్పమాణారమ్మణా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పరిత్తారమ్మణా’’తిపి, ‘‘మహగ్గతారమ్మణా’’తిపి, ‘‘అప్పమాణారమ్మణా’’తిపి. సోళస ధాతుయో మజ్ఝిమా. ద్వే ధాతుయో సియా హీనా, సియా మజ్ఝిమా, సియా పణీతా. సోళస ధాతుయో అనియతా. ద్వే ధాతుయో సియా మిచ్ఛత్తనియతా, సియా సమ్మత్తనియతా, సియా అనియతా.

దస ధాతుయో అనారమ్మణా. ఛ ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘మగ్గారమ్మణా’’తిపి, ‘‘మగ్గహేతుకా’’తిపి, ‘‘మగ్గాధిపతినో’’తిపి. ద్వే ధాతుయో సియా మగ్గారమ్మణా, సియా మగ్గహేతుకా, సియా మగ్గాధిపతినో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘మగ్గారమ్మణా’’తిపి, ‘‘మగ్గహేతుకా’’తిపి, ‘‘మగ్గాధిపతినో’’తిపి. దస ధాతుయో సియా ఉప్పన్నా, సియా ఉప్పాదినో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘అనుప్పన్నా’’తి. సద్దధాతు సియా ఉప్పన్నా, సియా అనుప్పన్నా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉప్పాదినీ’’తి. ఛ ధాతుయో సియా ఉప్పన్నా, సియా అనుప్పన్నా, సియా ఉప్పాదినో. ధమ్మధాతు సియా ఉప్పన్నా, సియా అనుప్పన్నా, సియా ఉప్పాదినీ, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉప్పన్నా’’తిపి, ‘‘అనుప్పన్నా’’తిపి, ‘‘ఉప్పాదినీ’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో సియా అతీతా, సియా అనాగతా, సియా పచ్చుప్పన్నా. ధమ్మధాతు సియా అతీతా, సియా అనాగతా, సియా పచ్చుప్పన్నా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘అతీతా’’తిపి, ‘‘అనాగతా’’తిపి, ‘‘పచ్చుప్పన్నా’’తిపి. దస ధాతుయో అనారమ్మణా. ఛ ధాతుయో పచ్చుప్పన్నారమ్మణా. ద్వే ధాతుయో సియా అతీతారమ్మణా, సియా అనాగతారమ్మణా, సియా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘అతీతారమ్మణా’’తిపి, ‘‘అనాగతారమ్మణా’’తిపి, ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తిపి; సియా అజ్ఝత్తా, సియా బహిద్ధా, సియా అజ్ఝత్తబహిద్ధా.

దస ధాతుయో అనారమ్మణా. ఛ ధాతుయో సియా అజ్ఝత్తారమ్మణా, సియా బహిద్ధారమ్మణా, సియా అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ద్వే ధాతుయో సియా అజ్ఝత్తారమ్మణా, సియా బహిద్ధారమ్మణా, సియా అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘అజ్ఝత్తారమ్మణా’’తిపి, ‘‘బహిద్ధారమ్మణా’’తిపి, ‘‘అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా’’తిపి. రూపధాతు సనిదస్సనసప్పటిఘా. నవ ధాతుయో అనిదస్సనఅప్పటిఘా. అట్ఠ ధాతుయో అనిదస్సనఅప్పటిఘా.

౨. దుకం

౧౮౮. సత్తరస ధాతుయో న హేతూ. ధమ్మధాతు సియా హేతు, సియా న హేతు. సోళస ధాతుయో అహేతుకా. ద్వే ధాతుయో సియా సహేతుకా, సియా అహేతుకా. సోళస ధాతుయో అహేతుకా. ద్వే ధాతుయో సియా సహేతుకా, సియా అహేతుకా. సోళస ధాతుయో హేతువిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా హేతుసమ్పయుత్తా, సియా హేతువిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘హేతు చేవ సహేతుకా చా’’తిపి, ‘‘సహేతుకా చేవ న చ హేతూ’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘హేతు చేవ సహేతుకా చా’’తి, సియా సహేతుకా చేవ న చ హేతు, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సహేతుకా చేవ న చ హేతూ’’తి. ధమ్మధాతు సియా హేతు చేవ సహేతుకా చ, సియా సహేతుకా చేవ న చ హేతు, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘హేతు చేవ సహేతుకా చా’’తిపి, ‘‘సహేతుకా చేవ న చ హేతూ’’తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతూ’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతు, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతూ’’తి. ధమ్మధాతు సియా హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చ, సియా హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతు, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతూ’’తిపి. సోళస ధాతుయో న హేతుఅహేతుకా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు సియా న హేతుసహేతుకా, సియా న హేతుఅహేతుకా. ధమ్మధాతు సియా న హేతుసహేతుకా, సియా న హేతుఅహేతుకా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘న హేతుసహేతుకా’’తిపి, ‘‘న హేతుఅహేతుకా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో సప్పచ్చయా. ధమ్మధాతు సియా సప్పచ్చయా, సియా అప్పచ్చయా. సత్తరస ధాతుయో సఙ్ఖతా. ధమ్మధాతు సియా సఙ్ఖతా, సియా అసఙ్ఖతా. రూపధాతు సనిదస్సనా. సత్తరస ధాతుయో అనిదస్సనా. దస ధాతుయో సప్పటిఘా. అట్ఠ ధాతుయో అప్పటిఘా. దస ధాతుయో రూపా. సత్త ధాతుయో అరూపా. ధమ్మధాతు సియా రూపా, సియా అరూపా. సోళస ధాతుయో లోకియా. ద్వే ధాతుయో సియా లోకియా, సియా లోకుత్తరా; కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, కేనచి న విఞ్ఞేయ్యా.

సత్తరస ధాతుయో నో ఆసవా. ధమ్మధాతు సియా ఆసవా, సియా నో ఆసవా. సోళస ధాతుయో సాసవా. ద్వే ధాతుయో సియా సాసవా, సియా అనాసవా. సోళస ధాతుయో ఆసవవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా ఆసవసమ్పయుత్తా, సియా ఆసవవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవా చేవ సాసవా చా’’తి, ‘‘సాసవా చేవ నో చ ఆసవా’’. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవో చేవ సాసవా చా’’తి, సియా సాసవా చేవ నో చ ఆసవో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సాసవా చేవ నో చ ఆసవో’’తి. ధమ్మధాతు సియా ఆసవో చేవ సాసవా చ, సియా సాసవా చేవ నో చ ఆసవో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవో చేవ సాసవా చా’’తిపి, ‘‘సాసవా చేవ నో చ ఆసవో’’తిపి.

సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవా చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవో’’తి. ధమ్మధాతు సియా ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చ, సియా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవో’’తిపి. సోళస ధాతుయో ఆసవవిప్పయుత్తసాసవా. ద్వే ధాతుయో సియా ఆసవవిప్పయుత్తసాసవా, సియా ఆసవవిప్పయుత్తఅనాసవా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఆసవవిప్పయుత్తసాసవా’’తిపి, ‘‘ఆసవవిప్పయుత్తఅనాసవా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో నో సంయోజనా. ధమ్మధాతు సియా సంయోజనం, సియా నో సంయోజనం. సోళస ధాతుయో సంయోజనియా. ద్వే ధాతుయో సియా సంయోజనియా, సియా అసంయోజనియా. సోళస ధాతుయో సంయోజనవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా సంయోజనసమ్పయుత్తా, సియా సంయోజనవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనా చేవ సంయోజనియా చా’’తి, సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజనా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనియా చా’’తి, సియా సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజనం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజన’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనియా చ, సియా సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజనం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనియా చా’’తిపి, ‘‘సంయోజనియా చేవ నో చ సంయోజన’’న్తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనా చేవ సంయోజనసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజనా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజనం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజన’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనసమ్పయుత్తా చ, సియా సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజనం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనఞ్చేవ సంయోజనసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘సంయోజనసమ్పయుత్తా చేవ నో చ సంయోజన’’న్తిపి. సోళస ధాతుయో సంయోజనవిప్పయుత్తసంయోజనియా. ద్వే ధాతుయో సియా సంయోజనవిప్పయుత్తసంయోజనియా, సియా సంయోజనవిప్పయుత్తఅసంయోజనియా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంయోజనవిప్పయుత్తసంయోజనియా’’తిపి, ‘‘సంయోజనవిప్పయుత్తఅసంయోజనియా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో నో గన్థా. ధమ్మధాతు సియా గన్థో, సియా నో గన్థో. సోళస ధాతుయో గన్థనియా. ద్వే ధాతుయో సియా గన్థనియా, సియా అగన్థనియా. సోళస ధాతుయో గన్థవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా గన్థసమ్పయుత్తా, సియా గన్థవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థా చేవ గన్థనియా చా’’తి, గన్థనియా చేవ నో చ గన్థా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థో చేవ గన్థనియా చా’’తి, సియా గన్థనియా చేవ నో చ గన్థో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థనియా చేవ నో చ గన్థో’’తి. ధమ్మధాతు సియా గన్థో చేవ గన్థనియా చ, సియా గన్థనియా చేవ నో చ గన్థో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థో చేవ గన్థనియా చా’’తిపి, ‘‘గన్థనియా చేవ నో చ గన్థో’’తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థా చేవ గన్థసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థో చేవ గన్థసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థో’’తి. ధమ్మధాతు సియా గన్థో చేవ గన్థసమ్పయుత్తా చ, సియా గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థో చేవ గన్థసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘గన్థసమ్పయుత్తా చేవ నో చ గన్థో’’తిపి. సోళస ధాతుయో గన్థవిప్పయుత్తగన్థనియా. ద్వే ధాతుయో సియా గన్థవిప్పయుత్తగన్థనియా, సియా గన్థవిప్పయుత్తఅగన్థనియా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘గన్థవిప్పయుత్తగన్థనియా’’తిపి, ‘‘గన్థవిప్పయుత్తఅగన్థనియా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో నో ఓఘా…పే… నో యోగా…పే… నో నీవరణా. ధమ్మధాతు సియా నీవరణం, సియా నో నీవరణం. సోళస ధాతుయో నీవరణియా. ద్వే ధాతుయో సియా నీవరణియా, సియా అనీవరణియా. సోళస ధాతుయో నీవరణవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా నీవరణసమ్పయుత్తా, సియా నీవరణవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణా చేవ నీవరణియా చా’’తి, నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణఞ్చేవ నీవరణియా చా’’తి, సియా నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణ’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా నీవరణఞ్చేవ నీవరణియా చ, సియా నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణఞ్చేవ నీవరణియా చా’’తిపి, ‘‘నీవరణియా చేవ నో చ నీవరణ’’న్తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణ’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చ, సియా నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘నీవరణసమ్పయుత్తా చేవ నో చ నీవరణ’’న్తిపి. సోళస ధాతుయో నీవరణవిప్పయుత్తనీవరణియా. ద్వే ధాతుయో సియా నీవరణవిప్పయుత్తనీవరణియా, సియా నీవరణవిప్పయుత్తఅనీవరణియా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘నీవరణవిప్పయుత్తనీవరణియా’’తిపి, ‘‘నీవరణవిప్పయుత్తఅనీవరణియా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో నో పరామాసా. ధమ్మధాతు సియా పరామాసో, సియా నో పరామాసో. సోళస ధాతుయో పరామట్ఠా. ద్వే ధాతుయో సియా పరామట్ఠా, సియా అపరామట్ఠా. సోళస ధాతుయో పరామాసవిప్పయుత్తా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు సియా పరామాససమ్పయుత్తా, సియా పరామాసవిప్పయుత్తా. ధమ్మధాతు సియా పరామాససమ్పయుత్తా, సియా పరామాసవిప్పయుత్తా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పరామాససమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘పరామాసవిప్పయుత్తా’’తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘పరామాసా చేవ పరామట్ఠా చాతి పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసా’’. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘పరామాసో చేవ పరామట్ఠా చా’’తి, సియా పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసో’’తి. ధమ్మధాతు సియా పరామాసో చేవ పరామట్ఠా చ, సియా పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పరామాసో చేవ పరామట్ఠా చా’’తిపి, ‘‘పరామట్ఠా చేవ నో చ పరామాసో’’తిపి. సోళస ధాతుయో పరామాసవిప్పయుత్తపరామట్ఠా. ద్వే ధాతుయో సియా పరామాసవిప్పయుత్తపరామట్ఠా, సియా పరామాసవిప్పయుత్తఅపరామట్ఠా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘పరామాసవిప్పయుత్తపరామట్ఠా’’తిపి, ‘‘పరామాసవిప్పయుత్తఅపరామట్ఠా’’తిపి.

దస ధాతుయో అనారమ్మణా. సత్త ధాతుయో సారమ్మణా. ధమ్మధాతు సియా సారమ్మణా, సియా అనారమ్మణా. సత్త ధాతుయో చిత్తా. ఏకాదస ధాతుయో నో చిత్తా. సత్తరస ధాతుయో అచేతసికా. ధమ్మధాతు సియా చేతసికా, సియా అచేతసికా. దస ధాతుయో చిత్తవిప్పయుత్తా. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసమ్పయుత్తా, సియా చిత్తవిప్పయుత్తా. సత్త ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘చిత్తేన సమ్పయుత్తా’’తిపి, ‘‘చిత్తేన విప్పయుత్తా’’తిపి. దస ధాతుయో చిత్తవిసంసట్ఠా. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసంసట్ఠా, సియా చిత్తవిసంసట్ఠా. సత్త ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘చిత్తేన సంసట్ఠా’’తిపి, ‘‘చిత్తేన విసంసట్ఠా’’తిపి.

ద్వాదస ధాతుయో నో చిత్తసముట్ఠానా. ఛ ధాతుయో సియా చిత్తసముట్ఠానా, సియా నో చిత్తసముట్ఠానా. సత్తరస ధాతుయో నో చిత్తసహభునో. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసహభూ, సియా నో చిత్తసహభూ. సత్తరస ధాతుయో నో చిత్తానుపరివత్తినో. ధమ్మధాతు సియా చిత్తానుపరివత్తీ, సియా నో చిత్తానుపరివత్తీ. సత్తరస ధాతుయో నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా, సియా నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా. సత్తరస ధాతుయో నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానసహభునో. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానసహభూ, సియా నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానసహభూ. సత్తరస ధాతుయో నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానానుపరివత్తినో. ధమ్మధాతు సియా చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానానుపరివత్తీ, సియా నో చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానానుపరివత్తీ. ద్వాదస ధాతుయో అజ్ఝత్తికా. ఛ ధాతుయో బాహిరా.

నవ ధాతుయో ఉపాదా. అట్ఠ ధాతుయో నో ఉపాదా. ధమ్మధాతు సియా ఉపాదా, సియా నో ఉపాదా. దస ధాతుయో ఉపాదిన్నా. సద్దధాతు అనుపాదిన్నా. సత్తధాతుయో సియా ఉపాదిన్నా, సియా అనుపాదిన్నా. సత్తరస ధాతుయో నో ఉపాదానా. ధమ్మధాతు సియా ఉపాదానం, సియా నో ఉపాదానం. సోళస ధాతుయో ఉపాదానియా. ద్వే ధాతుయో సియా ఉపాదానియా, సియా అనుపాదానియా. సోళస ధాతుయో ఉపాదానవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా ఉపాదానసమ్పయుత్తా, సియా ఉపాదానవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానా చేవ ఉపాదానియా చా’’తి, ‘‘ఉపాదానియా చేవ నో చ ఉపాదానా’’. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానియా చా’’తి, సియా ఉపాదానియా చేవ నో చ ఉపాదానం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానియా చేవ నో చ ఉపాదాన’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానియా చ, సియా ఉపాదానియా చేవ నో చ ఉపాదానం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానియా చా’’తిపి, ‘‘ఉపాదానియా చేవ నో చ ఉపాదాన’’న్తిపి.

సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానా చేవ ఉపాదానసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘ఉపాదానసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఉపాదానా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానసమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా ఉపాదానసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఉపాదానం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఉపాదాన’’న్తి. ధమ్మధాతు సియా ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానసమ్పయుత్తా చ, సియా ఉపాదానసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఉపాదానం, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానఞ్చేవ ఉపాదానసమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘ఉపాదానసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఉపాదాన’’న్తిపి. సోళస ధాతుయో ఉపాదానవిప్పయుత్తఉపాదానియా. ద్వే ధాతుయో సియా ఉపాదానవిప్పయుత్తఉపాదానియా, సియా ఉపాదానవిప్పయుత్తఅనుపాదానియా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘ఉపాదానవిప్పయుత్తఉపాదానియా’’తిపి, ‘‘ఉపాదానవిప్పయుత్తఅనుపాదానియా’’తిపి.

సత్తరస ధాతుయో నో కిలేసా. ధమ్మధాతు సియా కిలేసా, సియా నో కిలేసా. సోళస ధాతుయో సంకిలేసికా. ద్వే ధాతుయో సియా సంకిలేసికా, సియా అసంకిలేసికా. సోళస ధాతుయో అసంకిలిట్ఠా. ద్వే ధాతుయో సియా సంకిలిట్ఠా, సియా అసంకిలిట్ఠా. సోళస ధాతుయో కిలేసవిప్పయుత్తా. ద్వే ధాతుయో సియా కిలేససమ్పయుత్తా, సియా కిలేసవిప్పయుత్తా. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసా చేవ సంకిలేసికా చా’’తి, సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసా. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ సంకిలేసికా చా’’తి, సియా సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసో’’తి. ధమ్మధాతు సియా కిలేసో చేవ సంకిలేసికా చ, సియా సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ సంకిలేసికా చా’’తిపి, ‘‘సంకిలేసికా చేవ నో చ కిలేసో’’తిపి.

సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసా చేవ సంకిలిట్ఠా చా’’తిపి, ‘‘సంకిలిట్ఠా చేవ నో చ కిలేసా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ సంకిలిట్ఠా చా’’తి, సియా సంకిలిట్ఠా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘సంకిలిట్ఠా చేవ నో చ కిలేసో’’తి. ధమ్మధాతు సియా కిలేసో చేవ సంకిలిట్ఠా చ, సియా సంకిలిట్ఠా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ సంకిలిట్ఠా చా’’తిపి, ‘‘సంకిలిట్ఠా చేవ నో చ కిలేసో’’తిపి. సోళస ధాతుయో న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసా చేవ కిలేససమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘కిలేససమ్పయుత్తా చేవ నో చ కిలేసా’’తిపి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ కిలేససమ్పయుత్తా చా’’తి, సియా కిలేససమ్పయుత్తా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేససమ్పయుత్తా చేవ నో చ కిలేసో’’తి. ధమ్మధాతు సియా కిలేసో చేవ కిలేససమ్పయుత్తా చ, సియా కిలేససమ్పయుత్తా చేవ నో చ కిలేసో, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసో చేవ కిలేససమ్పయుత్తా చా’’తిపి, ‘‘కిలేససమ్పయుత్తా చేవ నో చ కిలేసో’’తిపి. సోళస ధాతుయో కిలేసవిప్పయుత్తసంకిలేసికా. ద్వే ధాతుయో సియా కిలేసవిప్పయుత్తసంకిలేసికా, సియా కిలేసవిప్పయుత్తఅసంకిలేసికా, సియా న వత్తబ్బా – ‘‘కిలేసవిప్పయుత్తసంకిలేసికా’’తిపి, ‘‘కిలేసవిప్పయుత్తఅసంకిలేసికా’’తిపి.

సోళస ధాతుయో న దస్సనేన పహాతబ్బా. ద్వే ధాతుయో సియా దస్సనేన పహాతబ్బా, సియా న దస్సనేన పహాతబ్బా. సోళస ధాతుయో న భావనాయ పహాతబ్బా. ద్వే ధాతుయో సియా భావనాయ పహాతబ్బా, సియా న భావనాయ పహాతబ్బా. సోళస ధాతుయో న దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా. ద్వే ధాతుయో సియా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా, సియా న దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా. సోళస ధాతుయో న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా. ద్వే ధాతుయో సియా భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా, సియా న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా.

పన్నరస ధాతుయో అవితక్కా. మనోధాతు సవితక్కా. ద్వే ధాతుయో సియా సవితక్కా, సియా అవితక్కా. పన్నరస ధాతుయో అవిచారా. మనోధాతు సవిచారా. ద్వే ధాతుయో సియా సవిచారా, సియా అవిచారా. సోళస ధాతుయో అప్పీతికా. ద్వే ధాతుయో సియా సప్పీతికా, సియా అప్పీతికా. సోళస ధాతుయో న పీతిసహగతా. ద్వే ధాతుయో సియా పీతిసహగతా, సియా న పీతిసహగతా. పన్నరస ధాతుయో న సుఖసహగతా. తిస్సో ధాతుయో సియా సుఖసహగతా, సియా న సుఖసహగతా. ఏకాదస ధాతుయో న ఉపేక్ఖాసహగతా. పఞ్చ ధాతుయో ఉపేక్ఖాసహగతా. ద్వే ధాతుయో సియా ఉపేక్ఖాసహగతా, సియా న ఉపేక్ఖాసహగతా.

సోళస ధాతుయో కామావచరా. ద్వే ధాతుయో సియా కామావచరా, సియా న కామావచరా. సోళస ధాతుయో న రూపావచరా. ద్వే ధాతుయో సియా రూపావచరా, సియా న రూపావచరా. సోళస ధాతుయో న అరూపావచరా. ద్వే ధాతుయో సియా అరూపావచరా, సియా న అరూపావచరా. సోళస ధాతుయో పరియాపన్నా. ద్వే ధాతుయో సియా పరియాపన్నా, సియా అపరియాపన్నా. సోళస ధాతుయో అనియ్యానికా. ద్వే ధాతుయో సియా నియ్యానికా, సియా అనియ్యానికా. సోళస ధాతుయో అనియతా. ద్వే ధాతుయో సియా నియతా, సియా అనియతా. సోళస ధాతుయో సఉత్తరా. ద్వే ధాతుయో సియా సఉత్తరా, సియా అనుత్తరా. సోళస ధాతుయో అరణా. ద్వే ధాతుయో సియా సరణా, సియా అరణాతి.

పఞ్హాపుచ్ఛకం.

ధాతువిభఙ్గో నిట్ఠితో.