౫. పఞ్చకనిద్దేసో
(౧) పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని
౯౪౦. తత్థ కతమాని పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని? సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో, కామచ్ఛన్దో, బ్యాపాదో – ఇమాని పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని.
(౨) పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని
తత్థ కతమాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని? రూపరాగో, అరూపరాగో, మానో, ఉద్ధచ్చం, అవిజ్జా – ఇమాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని.
(౩) పఞ్చ మచ్ఛరియాని
తత్థ కతమాని పఞ్చ మచ్ఛరియాని? ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం – ఇమాని పఞ్చ మచ్ఛరియాని.
(౪) పఞ్చ సఙ్గా
తత్థ కతమే పఞ్చ సఙ్గా? రాగసఙ్గో, దోససఙ్గో, మోహసఙ్గో, మానసఙ్గో, దిట్ఠిసఙ్గో – ఇమే పఞ్చ సఙ్గా.
(౫) పఞ్చ సల్లా
తత్థ కతమే పఞ్చ సల్లా? రాగసల్లం, దోససల్లం, మోహసల్లం, మానసల్లం, దిట్ఠిసల్లం – ఇమే పఞ్చ సల్లా.
(౬) పఞ్చ చేతోఖిలా
౯౪౧. తత్థ కతమే పఞ్చ చేతోఖిలా? సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, ధమ్మే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, సఙ్ఘే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, సబ్రహ్మచారీసు కుపితో హోతి అనత్తమనో ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో – ఇమే పఞ్చ చేతోఖిలా.
(౭) పఞ్చ చేతసో వినిబన్ధా
తత్థ కతమే పఞ్చ చేతసో వినిబన్ధా? కామే అవీతరాగో హోతి అవిగతచ్ఛన్దో అవిగతపేమో అవిగతపిపాసో అవిగతపరిళాహో అవిగతతణ్హో; కాయే అవీతరాగో హోతి… రూపే అవీతరాగో హోతి… యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి; అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతి – ‘‘ఇమినాహం సీలేన వా వతేన వా తపేన వా బ్రహ్మచరియేన వా దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి – ఇమే పఞ్చ చేతసోవినిబన్ధా.
(౮) పఞ్చ నీవరణాని
తత్థ కతమాని పఞ్చ నీవరణాని? కామచ్ఛన్దనీవరణం, బ్యాపాదనీవరణం, థినమిద్ధనీవరణం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చనీవరణం, విచికిచ్ఛానీవరణం – ఇమాని పఞ్చ నీవరణాని.
(౯) పఞ్చ కమ్మాని ఆనన్తరికాని
తత్థ కతమాని పఞ్చ కమ్మాని ఆనన్తరికాని? మాతా జీవితా వోరోపితా హోతి, పితా జీవితా వోరోపితో హోతి, అరహన్తో జీవితా వోరోపితో హోతి, దుట్ఠేన చిత్తేన తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదితం హోతి, సఙ్ఘో భిన్నో హోతి – ఇమాని పఞ్చ కమ్మాని ఆనన్తరికాని.
(౧౦) పఞ్చ దిట్ఠియో
తత్థ కతమా పఞ్చ దిట్ఠియో? ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి ఇత్థేకే అభివదన్తి, ‘‘అసఞ్ఞీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి ఇత్థేకే అభివదన్తి, ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ అత్తా హోతి అరోగో పరం మరణా’’తి ఇత్థేకే అభివదన్తి, సతో వా పన సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞాపేన్తి, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం వా పనేకే అభివదన్తి – ఇమా పఞ్చ దిట్ఠియో.
(౧౧) పఞ్చ వేరా
౯౪౨. తత్థ కతమే పఞ్చ వేరా? పాణాతిపాతో, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారో, ముసావాదో, సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా – ఇమే పఞ్చ వేరా.
(౧౨) పఞ్చ బ్యసనా
తత్థ కతమే పఞ్చ బ్యసనా? ఞాతిబ్యసనం, భోగబ్యసనం, రోగబ్యసనం, సీలబ్యసనం, దిట్ఠిబ్యసనం – ఇమే పఞ్చ బ్యసనా.
(౧౩) పఞ్చ అక్ఖన్తియా ఆదీనవా
తత్థ కతమే పఞ్చ అక్ఖన్తియా ఆదీనవా? బహునో జనస్స అప్పియో హోతి అమనాపో, వేరబహులో చ హోతి, వజ్జబహులో చ, సమ్మూళ్హో కాలఙ్కరోతి, కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి – ఇమే పఞ్చ అక్ఖన్తియా ఆదీనవా.
(౧౪) పఞ్చ భయాని
తత్థ కతమాని పఞ్చ భయాని? ఆజీవకభయం, అసిలోకభయం, పరిససారజ్జభయం, మరణభయం, దుగ్గతిభయం – ఇమాని పఞ్చ భయాని.
(౧౫) పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా
౯౪౩. తత్థ కతమే పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా?
(క) ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠి [ఏవందిట్ఠి (స్యా.)] – ‘‘యతో ఖో, భో, అయం అత్తా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో సమఙ్గీభూతో పరిచారేతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి. ఇత్థేకే సతో సత్తస్స పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞపేన్తి.
(ఖ) తమఞ్ఞో ఏవమాహ – ‘‘అత్థి ఖో, భో, ఏసో అత్తా యం త్వం వదేసి నేసో నత్థీతి వదామి. నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతి. తం కిస్స హేతు? కామా హి, భో, అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా. తేసం విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జన్తి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా. యతో ఖో, భో, అయం అత్తా వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి. ఇత్థేకే సతో సత్తస్స పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞపేన్తి.
(గ) తమఞ్ఞో ఏవమాహ – ‘‘అత్థి ఖో, భో, ఏసో అత్తా యం త్వం వదేసి. నేసో నత్థీతి వదామి. నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతి. తం కిస్స హేతు? యదేవ తత్థ వితక్కితం విచారితం ఏతేన ఏతం ఓళారికం అక్ఖాయతి. యతో ఖో, భో, అయం అత్తా వితక్కవిచారానం వూపసమా…పే… దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి. ఇత్థేకే సతో సత్తస్స పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞపేన్తి.
(ఘ) తమఞ్ఞో ఏవమాహ – ‘‘అత్థి ఖో, భో, ఏసో అత్తా యం త్వం వదేసి. నేసో నత్థీతి వదామి. నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతి. తం కిస్స హేతు? యదేవ తత్థ పీతిగతం చేతసో ఉప్పిలావితం, ఏతేన ఏతం ఓళారికం అక్ఖాయతి. యతో ఖో, భో, అయం అత్తా పీతియా చ విరాగా…పే… తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి. ఇత్థేకే సతో సత్తస్స పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞపేన్తి.
(ఙ) తమఞ్ఞో ఏవమాహ – ‘‘అత్థి ఖో, భో, ఏసో అత్తా యం త్వం వదేసి. నేసో నత్థీతి వదామి. నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతి. తం కిస్స హేతు? యదేవ తత్థ సుఖపీతి చేతసో ఆభోగో, ఏతేన ఏతం ఓళారికం అక్ఖాయతి. యతో ఖో, భో, అయం అత్తా సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానప్పత్తో హోతీ’’తి. ఇత్థేకే సతో సత్తస్స పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానం పఞ్ఞపేన్తి. ఇమే పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా.
పఞ్చకం.