౪. చతుక్కనిద్దేసో

(౧) చత్తారో ఆసవా

౯౩౭. తత్థ కతమే చత్తారో ఆసవా? కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో.

(క) కామాసవో

తత్థ కతమో కామాసవో? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామసినేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామాసవో’’.

(ఖ) భవాసవో

తత్థ కతమో భవాసవో? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో…పే… భవజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘భవాసవో’’.

(గ) దిట్ఠాసవో

తత్థ కతమో దిట్ఠాసవో? ‘‘సస్సతో లోకో’’తి వా, ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి వా, ‘‘అన్తవా లోకో’’తి వా, ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి వా, ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి వా, ‘‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’’న్తి వా, ‘‘హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా, ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా, ‘‘హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా, ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘దిట్ఠాసవో’’. సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠాసవో.

(ఘ) అవిజ్జాసవో

తత్థ కతమో అవిజ్జాసవో? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం. యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిజ్జాసవో’’. ఇమే చత్తారో ఆసవా.

(౨-౫) చత్తారో గన్థాదీ

౯౩౮. తత్థ కతమే చత్తారో గన్థా …పే… చత్తారో ఓఘా…పే… చత్తారో యోగా…పే… చత్తారి ఉపాదానాని? కాముపాదానం, దిట్ఠుపాదానం, సీలబ్బతుపాదానం, అత్తవాదుపాదానం.

(క) కాముపాదానం

తత్థ కతమం కాముపాదానం? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో…పే… కామజ్ఝోసానం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కాముపాదానం’’.

(ఖ) దిట్ఠుపాదానం

తత్థ కతమం దిట్ఠుపాదానం? ‘‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం…పే… యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దిట్ఠుపాదానం’’. ఠపేత్వా సీలబ్బతుపాదానఞ్చ అత్తవాదుపాదానఞ్చ సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠుపాదానం.

(గ) సీలబ్బతుపాదానం

తత్థ కతమం సీలబ్బతుపాదానం? ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి సీలబ్బతేన సుద్ధీతి. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సీలబ్బతుపాదానం’’.

(ఘ) అత్తవాదుపాదానం

తత్థ కతమం అత్తవాదుపాదానం? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో – రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అత్తవాదుపాదానం’’. ఇమాని చత్తారి ఉపాదానాని.

(౬) చత్తారో తణ్హుప్పాదా

౯౩౯. తత్థ కతమే చత్తారో తణ్హుప్పాదా? చీవరహేతు వా భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, పిణ్డపాతహేతు వా భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, సేనాసనహేతు వా భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఇతిభవాభవహేతు వా భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి – ఇమే చత్తారో తణ్హుప్పాదా.

(౭) చత్తారి అగతిగమనాని

తత్థ కతమాని చత్తారి అగతిగమనాని? ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, దోసాగతిం గచ్ఛతి, మోహాగతిం గచ్ఛతి, భయాగతిం గచ్ఛతి. యా ఏవరూపా అగతి అగతిగమనం ఛన్దగమనం వగ్గగమనం వారిగమనం – ఇమాని చత్తారి అగతిగమనాని.

(౮) చత్తారో విపరియాసా

తత్థ కతమే చత్తారో విపరియాసా? అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి సఞ్ఞావిపరియాసో చిత్తవిపరియాసో దిట్ఠివిపరియాసో, దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి సఞ్ఞావిపరియాసో చిత్తవిపరియాసో దిట్ఠివిపరియాసో, అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి సఞ్ఞావిపరియాసో చిత్తవిపరియాసో దిట్ఠివిపరియాసో, అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి సఞ్ఞావిపరియాసో చిత్తవిపరియాసో దిట్ఠివిపరియాసో – ఇమే చత్తారో విపరియాసా.

(౯) చత్తారో అనరియవోహారా

తత్థ కతమే చత్తారో అనరియవోహారా? అదిట్ఠే దిట్ఠవాదితా, అస్సుతే సుతవాదితా, అముతే ముతవాదితా, అవిఞ్ఞాతే విఞ్ఞాతవాదితా – ఇమే చత్తారో అనరియవోహారా.

(౧౦) అపరేపి చత్తారో అనరియవోహారా

తత్థ కతమే అపరేపి చత్తారో అనరియవోహారా? దిట్ఠే అదిట్ఠవాదితా, సుతే అస్సుతవాదితా, ముతే అముతవాదితా, విఞ్ఞాతే అవిఞ్ఞాతవాదితా – ఇమే చత్తారో అనరియవోహారా.

(౧౧) చత్తారి దుచ్చరితాని

తత్థ కతమాని చత్తారి దుచ్చరితాని? పాణాతిపాతో, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారో, ముసావాదో – ఇమాని చత్తారి దుచ్చరితాని.

(౧౨) అపరానిపి చత్తారి దుచ్చరితాని

తత్థ కతమాని అపరానిపి చత్తారి దుచ్చరితాని? ముసావాదో, పిసుణా వాచా, ఫరుసా వాచా, సమ్ఫప్పలాపో – ఇమాని చత్తారి దుచ్చరితాని.

(౧౩) చత్తారి భయాని

తత్థ కతమాని చత్తారి భయాని? జాతిభయం, జరాభయం, బ్యాధిభయం, మరణభయం – ఇమాని చత్తారి భయాని.

(౧౪) అపరానిపి చత్తారి భయాని

తత్థ కతమాని అపరానిపి చత్తారి భయాని? రాజభయం, చోరభయం, అగ్గిభయం, ఉదకభయం – ఇమాని చత్తారి భయాని.

తత్థ కతమాని అపరానిపి చత్తారి భయాని? ఊమిభయం, కుమ్భీలభయం [కుమ్భీరభయం, కుమ్భీళభయం (?) (కుమ్భ + ఈర + అ = భయ)], ఆవట్టభయం, సుసుకాభయం – ఇమాని చత్తారి భయాని.

తత్థ కతమాని అపరానిపి చత్తారి భయాని? అత్తానువాదభయం, పరానువాదభయం, దణ్డభయం, దుగ్గతిభయం – ఇమాని చత్తారి భయాని.

(౧౫) చతస్సో దిట్ఠియో

తత్థ కతమా చతస్సో దిట్ఠియో? ‘‘సయఙ్కతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘‘పరఙ్కతం సుఖదుక్ఖ’’న్తి సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘‘సయఙ్కతఞ్చ పరఙ్కతఞ్చ సుఖదుక్ఖ’’న్తి సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ‘‘అసయఙ్కారం అపరఙ్కారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖ’’న్తి సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి – ఇమా చతస్సో దిట్ఠియో.

చతుక్కం.