౩. తికనిద్దేసో
(౧) తీణి అకుసలమూలాని
౯౦౯. తత్థ కతమాని తీణి అకుసలమూలాని? లోభో, దోసో, మోహో.
(క) తత్థ కతమో లోభో? యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దిరాగో చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పరిగేధో సఙ్గో పఙ్కో ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ జాలినీ సరితా విసత్తికా సోతం విసటా [విసదా (సీ. క.) ధ. స. ౧౧౪౧] ఆయూహనీ [ఆయూహినీ (క.)] దుతియా పణిధి భవనేత్తి వనం వనథో సన్థవో [సన్ధవో (క.)] సినేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు ఆసా ఆసీసనా ఆసీసితత్తం [ఆసింసనా ఆసింసితత్తం (సీ. స్యా.)] రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా లాభాసా ధనాసా పుత్తాసా జీవితాసా జప్పా అభిజప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్జికతా సాధుకమ్యతా అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా సద్దతణ్హా రూపతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛదనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారవిసయో తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘లోభో’’.
(ఖ) తత్థ కతమో దోసో? ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, ‘‘అనత్థం మే చరతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, ‘‘అనత్థం మే చరిస్సతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, ‘‘పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి’’…పే… అనత్థం చరతి…పే… ‘‘అనత్థం చరిస్సతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, ‘‘అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి’’…పే… అత్థం చరతి…పే… ‘‘అత్థం చరిస్సతీ’’తి ఆఘాతో జాయతి, అట్ఠానే వా పన ఆఘాతో జాయతి. యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘దోసో’’.
(గ) తత్థ కతమో మోహో? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం, యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘మోహో’’. ఇమాని తీణి అకుసలమూలాని.
(౨) తయో అకుసలవితక్కా
౯౧౦. తత్థ కతమే తయో అకుసలవితక్కా? కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో.
(క) తత్థ కతమో కామవితక్కో? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘కామవితక్కో’’.
(ఖ) తత్థ కతమో బ్యాపాదవితక్కో? బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదవితక్కో’’.
(గ) తత్థ కతమో విహింసావితక్కో? విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసావితక్కో’’. ఇమే తయో అకుసలవితక్కా.
(౩) తిస్సో అకుసలసఞ్ఞా
౯౧౧. తత్థ కతమా తిస్సో అకుసలసఞ్ఞా? కామసఞ్ఞా, బ్యాపాదసఞ్ఞా, విహింసాసఞ్ఞా.
(క) తత్థ కతమా కామసఞ్ఞా? కామపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామసఞ్ఞా’’.
(ఖ) తత్థ కతమా బ్యాపాదసఞ్ఞా? బ్యాపాదపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదసఞ్ఞా’’.
(గ) తత్థ కతమా విహింసాసఞ్ఞా? విహింసాపటిసంయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసాసఞ్ఞా’’. ఇమా తిస్సో అకుసలసఞ్ఞా.
(౪) తిస్సో అకుసలధాతుయో
౯౧౨. తత్థ కతమా తిస్సో అకుసలధాతుయో? కామధాతు, బ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు.
తత్థ కతమా కామధాతు? కామవితక్కో కామధాతు. బ్యాపాదవితక్కో బ్యాపాదధాతు. విహింసావితక్కో విహింసాధాతు.
(క) తత్థ కతమో కామవితక్కో? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘కామవితక్కో’’.
(ఖ) తత్థ కతమో బ్యాపాదవితక్కో? బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్యాపాదవితక్కో’’.
(గ) తత్థ కతమో విహింసావితక్కో? విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహింసావితక్కో’’. ఇమా తిస్సో అకుసలధాతుయో.
(౫) తీణి దుచ్చరితాని
౯౧౩. తత్థ కతమాని తీణి దుచ్చరితాని? కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం.
(క) తత్థ కతమం కాయదుచ్చరితం? పాణాతిపాతో, అదిన్నాదానం, కామేసుమిచ్ఛాచారో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కాయదుచ్చరితం’’.
(ఖ) తత్థ కతమం వచీదుచ్చరితం? ముసావాదో, పిసుణా వాచా, ఫరుసా వాచా, సమ్ఫప్పలాపో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘వచీదుచ్చరితం’’.
(గ) తత్థ కతమం మనోదుచ్చరితం? అభిజ్ఝా, బ్యాపాదో, మిచ్ఛాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘మనోదుచ్చరితం’’.
(క-గ) తత్థ కతమం కాయదుచ్చరితం? అకుసలం కాయకమ్మం కాయదుచ్చరితం, అకుసలం వచీకమ్మం వచీదుచ్చరితం, అకుసలం మనోకమ్మం మనోదుచ్చరితం.
తత్థ కతమం అకుసలం కాయకమ్మం? అకుసలా కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మం, అకుసలా వచీసఞ్చేతనా అకుసలం వచీకమ్మం, అకుసలా మనోసఞ్చేతనా అకుసలం మనోకమ్మం. ఇమాని తీణి దుచ్చరితాని.
(౬) తయో ఆసవా
౯౧౪. తత్థ కతమే తయో ఆసవా? కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో.
(క) తత్థ కతమో కామాసవో? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామసినేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామాసవో’’.
(ఖ) తత్థ కతమో భవాసవో? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో…పే… భవజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘భవాసవో’’.
(గ) తత్థ కతమో అవిజ్జాసవో? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిజ్జాసవో’’. ఇమే తయో ఆసవా.
(౭) తీణి సంయోజనాని
౯౧౫. తత్థ కతమాని తీణి సంయోజనాని? సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో.
(క) తత్థ కతమా సక్కాయదిట్ఠి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో – రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘సక్కాయదిట్ఠి’’.
(ఖ) తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, ధమ్మే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, సఙ్ఘే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, పుబ్బన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, అపరన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, పుబ్బన్తాపరన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి. యా ఏవరూపా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం థమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో – అయం వుచ్చతి ‘‘విచికిచ్ఛా’’.
(గ) తత్థ కతమో సీలబ్బతపరామాసో? ‘‘ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధి సీలబ్బతేన సుద్ధీ’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘సీలబ్బతపరామాసో’’. ఇమాని తీణి సంయోజనాని.
(౮) తిస్సో తణ్హా
౯౧౬. తత్థ కతమా తిస్సో తణ్హా? కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా.
తత్థ కతమా భవతణ్హా? భవదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘భవతణ్హా’’.
తత్థ కతమా విభవతణ్హా? ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘విభవతణ్హా’’. అవసేసా తణ్హా కామతణ్హా.
తత్థ కతమా కామతణ్హా? కామధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘కామతణ్హా’’.
( ) [(తత్థ కతమా భవతణ్హా)] రూపధాతుఅరూపధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘భవతణ్హా’’.
( ) [(తత్థ కతమా విభవతణ్హా) (?)] ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘విభవతణ్హా’’. ఇమా తిస్సో తణ్హా.
(౯) అపరాపి తిస్సో తణ్హా
౯౧౭. తత్థ కతమా అపరాపి తిస్సో తణ్హా? కామతణ్హా, రూపతణ్హా, అరూపతణ్హా.
(క) తత్థ కతమా కామతణ్హా? కామధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘కామతణ్హా’’.
(ఖ) తత్థ కతమా రూపతణ్హా? రూపధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘రూపతణ్హా’’.
(గ) తత్థ కతమా అరూపతణ్హా? అరూపధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అరూపతణ్హా’’. ఇమా తిస్సో తణ్హా.
(౧౦) అపరాపి తిస్సో తణ్హా
౯౧౮. తత్థ కతమా అపరాపి తిస్సో తణ్హా? రూపతణ్హా, అరూపతణ్హా, నిరోధతణ్హా.
(క) తత్థ కతమా రూపతణ్హా? రూపధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘రూపతణ్హా’’.
(ఖ) తత్థ కతమా అరూపతణ్హా? అరూపధాతుపటిసంయుత్తో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అరూపతణ్హా’’.
(గ) తత్థ కతమా నిరోధతణ్హా? ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘నిరోధతణ్హా’’. ఇమా తిస్సో తణ్హా.
(౧౧) తిస్సో ఏసనా
౯౧౯. తత్థ కతమా తిస్సో ఏసనా? కామేసనా, భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా.
(క) తత్థ కతమా కామేసనా? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో…పే… కామజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామేసనా’’.
(ఖ) తత్థ కతమా భవేసనా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో…పే… భవజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘భవేసనా’’.
(గ) తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా? ‘‘సస్సతో లోకో’’తి వా, ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి – వా…పే… ‘‘నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్రహ్మచరియేసనా’’.
(క) తత్థ కతమా కామేసనా, కామరాగో, తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం – అయం వుచ్చతి ‘‘కామేసనా’’.
(ఖ) తత్థ కతమా భవేసనా, భవరాగో తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం – అయం వుచ్చతి ‘‘భవేసనా’’.
(గ) తత్థ కతమా బ్రహ్మచరియేసనా, అన్తగ్గాహికా దిట్ఠి తదేకట్ఠం అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం – అయం వుచ్చతి ‘‘బ్రహ్మచరియేసనా’’. ఇమా తిస్సో ఏసనా.
(౧౨) తిస్సో విధా
౯౨౦. తత్థ కతమా తిస్సో విధా? ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి విధా, ‘‘సదిసోహమస్మీ’’తి విధా, ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి విధా – ఇమా తిస్సో విధా.
(౧౩) తీణి భయాని
౯౨౧. తత్థ కతమాని తీణి భయాని? జాతిభయం, జరాభయం, మరణభయం.
(క) తత్థ కతమం జాతిభయం? జాతిం పటిచ్చ భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘జాతిభయం’’.
(ఖ) తత్థ కతమం జరాభయం? జరం పటిచ్చ భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘జరాభయం’’.
(గ) తత్థ కతమం మరణభయం? మరణం పటిచ్చ భయం భయానకం ఛమ్భితత్తం లోమహంసో చేతసో ఉత్రాసో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘మరణభయం’’. ఇమాని తీణి భయాని.
(౧౪) తీణి తమాని
౯౨౨. తత్థ కతమాని తీణి తమాని? అతీతం వా అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, అనాగతం వా అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి, ఏతరహి వా పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ఆరబ్భ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి – ఇమాని తీణి తమాని.
(౧౫) తీణి తిత్థాయతనాని
౯౨౩. తత్థ కతమాని తీణి తిత్థాయతనాని? ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠీ – ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం పుబ్బే కతహేతూ’’తి; ఇధ పనేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠీ – ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం ఇస్సరనిమ్మానహేతూ’’తి; ఇధ పనేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠీ – ‘‘యం కిఞ్చాయం పురిసపుగ్గలో పటిసంవేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సబ్బం తం అహేతు అప్పచ్చయా’’తి – ఇమాని తీణి తిత్థాయతనాని.
(౧౬) తయో కిఞ్చనా
౯౨౪. తత్థ కతమే తయో కిఞ్చనా [కతమాని తీణి కిఞ్చనాని (?) దీ. ని. ౩.౩౦౫]? రాగో కిఞ్చనం, దోసో కిఞ్చనం, మోహో కిఞ్చనం – ఇమే తయో కిఞ్చనా.
(౧౭) తీణి అఙ్గణాని
తత్థ కతమాని తీణి అఙ్గణాని? రాగో అఙ్గణం, దోసో అఙ్గణం, మోహో అఙ్గణం – ఇమాని తీణి అఙ్గణాని.
(౧౮) తీణి మలాని
తత్థ కతమాని తీణి మలాని? రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మలం – ఇమాని తీణి మలాని.
(౧౯) తీణి విసమాని
తత్థ కతమాని తీణి విసమాని? రాగో విసమం, దోసో విసమం, మోహో విసమం – ఇమాని తీణి విసమాని.
(౨౦) అపరానిపి తీణి విసమాని
తత్థ కతమాని అపరానిపి తీణి విసమాని? కాయవిసమం, వచీవిసమం, మనోవిసమం – ఇమాని తీణి విసమాని.
(౨౧) తయో అగ్గీ
తత్థ కతమే తయో అగ్గీ? రాగగ్గి, దోసగ్గి, మోహగ్గి – ఇమే తయో అగ్గీ.
(౨౨) తయో కసావా
తత్థ కతమే తయో కసావా? రాగకసావో, దోసకసావో, మోహకసావో – ఇమే తయో కసావా.
(౨౩) అపరేపి తయో కసావా
తత్థ కతమే అపరేపి తయో కసావా? కాయకసావో, వచీకసావో, మనోకసావో – ఇమే తయో కసావా.
(౨౪. క) అస్సాదదిట్ఠి
౯౨౫. తత్థ కతమా అస్సాదదిట్ఠి? ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవంవాదీ హోతి ఏవందిట్ఠీ – ‘‘నత్థి కామేసు దోసో’’తి. సో కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతి ‘‘అస్సాదదిట్ఠి’’.
(ఖ) అత్తానుదిట్ఠి
తత్థ కతమా అత్తానుదిట్ఠి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో, సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో – రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి రూపవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా రూపం రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం…పే… సఞ్ఞం…పే… సఙ్ఖారే…పే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం అత్తని వా విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘అత్తానుదిట్ఠి’’.
(గ) మిచ్ఛాదిట్ఠి
తత్థ కతమా మిచ్ఛాదిట్ఠి? ‘‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం…పే… యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి’’. సస్సతదిట్ఠి అస్సాదదిట్ఠి, సక్కాయదిట్ఠి అత్తానుదిట్ఠి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి.
(౨౫. క) అరతి
౯౨౬. తత్థ కతమా అరతి? పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమణా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా – అయం వుచ్చతి ‘‘అరతి’’.
(ఖ) విహేసా
తత్థ కతమా విహేసా? ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన సత్తే విహేఠేతి, యా ఏవరూపా హేఠనా విహేఠనా హింసనా విహింసనా రోసనా విరోసనా పరూపఘాతో – అయం వుచ్చతి ‘‘విహేసా’’.
(గ) అధమ్మచరియా
తత్థ కతమా అధమ్మచరియా? కాయేన అధమ్మచరియావిసమచరియా, వాచాయ అధమ్మచరియావిసమచరియా, మనసా అధమ్మచరియావిసమచరియా – అయం వుచ్చతి ‘‘అధమ్మచరియా’’.
(౨౬. క) దోవచస్సతా
౯౨౭. తత్థ కతమా దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయం దోవచస్సియం దోవచస్సతా విప్పటికులగ్గాహితా విపచ్చనీకసాతతా అనాదరియం అనాదరతా అగారవతా అప్పతిస్సవతా – అయం వుచ్చతి ‘‘దోవచస్సతా’’.
(ఖ) పాపమిత్తతా
తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా, యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి తంసమ్పవఙ్కతా – అయం వుచ్చతి ‘‘పాపమిత్తతా’’.
(గ) నానత్తసఞ్ఞా
తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? కామసఞ్ఞా, బ్యాపాదసఞ్ఞా, విహింసాసఞ్ఞా – అయం వుచ్చతి ‘‘నానత్తసఞ్ఞా’’. సబ్బాపి అకుసలా సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా.
(౨౭. క) ఉద్ధచ్చం
౯౨౮. తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భన్తత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఉద్ధచ్చం’’.
(ఖ) కోసజ్జం
తత్థ కతమం కోసజ్జం? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పదానం కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కోసజ్జం’’.
(గ) పమాదో
తత్థ కతమో పమాదో? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పదానం కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో, యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘పమాదో’’.
(౨౮. క) అసన్తుట్ఠితా
౯౨౯. తత్థ కతమా అసన్తుట్ఠితా? ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి పఞ్చహి వా కామగుణేహి అసన్తుట్ఠస్స భియ్యోకమ్యతా, యా ఏవరూపా ఇచ్ఛా ఇచ్ఛాగతా అసన్తుట్ఠితా రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘అసన్తుట్ఠితా’’.
(ఖ) అసమ్పజఞ్ఞతా
తత్థ కతమా అసమ్పజఞ్ఞతా? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అసమ్పజఞ్ఞతా’’.
(గ) మహిచ్ఛతా
తత్థ కతమా మహిచ్ఛతా? ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి పఞ్చహి వా కామగుణేహి అసన్తుట్ఠస్స భియ్యోకమ్యతా, యా ఏవరూపా ఇచ్ఛా ఇచ్ఛాగతా మహిచ్ఛతా రాగో సారాగో చిత్తస్స సారాగో – అయం వుచ్చతి ‘‘మహిచ్ఛతా’’.
(౨౯. క) అహిరికం
౯౩౦. తత్థ కతమం అహిరికం? యం న హిరీయతి హిరీయితబ్బేన, న హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అహిరికం’’.
(ఖ) అనోత్తప్పం
తత్థ కతమం అనోత్తప్పం? యం న ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేన, న ఓత్తప్పతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అనోత్తప్పం’’.
(గ) పమాదో
తత్థ కతమో పమాదో? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పదానం కుసలానం ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో, యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘పమాదో’’.
(౩౦. క) అనాదరియం
౯౩౧. తత్థ కతమం అనాదరియం? యం అనాదరియం అనాదరతా అగారవతా అప్పతిస్సవతా అనద్దా అనద్దాయనా అనద్దాయితత్తం [అనాదా అనాదాయనా అనాదాయితత్తం (స్యా.)] అసీల్యం అచిత్తీకారో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అనాదరియం’’.
(ఖ) దోవచస్సతా
తత్థ కతమా దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయం దోవచస్సియం దోవచస్సతా విప్పటికులగ్గాహితా విపచ్చనీకసాతతా అనాదరియం అనాదరతా అగారవతా అప్పతిస్సవతా – అయం వుచ్చతి ‘‘దోవచస్సతా’’.
(గ) పాపమిత్తతా
తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా, యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా పటిసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి తంసమ్పవఙ్కతా – అయం వుచ్చతి ‘‘పాపమిత్తతా’’.
(౩౧. క) అస్సద్ధియం
౯౩౨. తత్థ కతమం అస్సద్ధియం? ఇధేకచ్చో అస్సద్ధో హోతి, న సద్దహతి బుద్ధం వా ధమ్మం వా సఙ్ఘం వా, యం ఏవరూపం అస్సద్ధియం అస్సద్దహనా అనోకప్పనా అనభిప్పసాదో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అస్సద్ధియం’’.
(ఖ) అవదఞ్ఞుతా
తత్థ కతమా అవదఞ్ఞుతా? పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛేరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘అవదఞ్ఞుతా’’.
(గ) కోసజ్జం
తత్థ కతమం కోసజ్జం? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో, వోస్సగ్గానుప్పదానం కుసలానం ధమ్మానం, భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగో పమాదో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కోసజ్జం’’.
(౩౨. క) ఉద్ధచ్చం
౯౩౩. తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భవన్తత్తం చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఉద్ధచ్చం’’.
(ఖ) అసంవరో
తత్థ కతమో అసంవరో? ఇధేకచ్చో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి – అయం వుచ్చతి ‘‘అసంవరో’’.
(గ) దుస్సీల్యం
తత్థ కతమం దుస్సీల్యం? కాయికో వీతిక్కమో, వాచసికో వీతిక్కమో, కాయికవాచసికో వీతిక్కమో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దుస్సీల్యం’’.
(౩౩. క) అరియానం అదస్సనకమ్యతా
౯౩౪. తత్థ కతమా అరియానం అదస్సనకమ్యతా? తత్థ కతమే అరియా? అరియా వుచ్చన్తి బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ. యా ఇమేసం అరియానం అదస్సనకమ్యతా అదట్ఠుకమ్యతా అసమేతుకమ్యతా అసమాగన్తుకమ్యతా – అయం వుచ్చతి ‘‘అరియానం అదస్సనకమ్యతా’’.
(ఖ) సద్ధమ్మం అసోతుకమ్యతా
తత్థ కతమా సద్ధమ్మం అసోతుకమ్యతా? తత్థ కతమో సద్ధమ్మో? చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో – అయం వుచ్చతి ‘‘సద్ధమ్మో’’. యా ఇమస్స సద్ధమ్మస్స అసోతుకమ్యతా అసవనకమ్యతా అనుగ్గహేతుకమ్యతా అధారేతుకమ్యతా – అయం వుచ్చతి ‘‘సద్ధమ్మం అసోతుకమ్యతా’’.