౨. దుకనిద్దేసో

(౧) కోధో చ ఉపనాహో చ

౮౯౧. (క) తత్థ కతమో కోధో? యో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘కోధో’’.

(ఖ) తత్థ కతమో ఉపనాహో? పుబ్బకాలం కోధో, అపరకాలం ఉపనాహో. యో ఏవరూపో ఉపనాహో ఉపనయ్హనా ఉపనయ్హితత్తం అట్ఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా అనుసంసన్దనా అనుప్పబన్ధనా దళ్హీకమ్మం కోధస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపనాహో’’.

(౨) మక్ఖో చ పళాసో చ

౮౯౨. (క) తత్థ కతమో మక్ఖో? యో మక్ఖో మక్ఖాయనా మక్ఖాయితత్తం [మక్ఖియనా మక్ఖియితత్తం (సీ. క.)] నిట్ఠురియం నిట్ఠురియకమ్మం – అయం వుచ్చతి ‘‘మక్ఖో’’.

(ఖ) తత్థ కతమో పళాసో? యో పళాసో పళాసాయనా [పలాసాయనా పలాసాయితత్తం (స్యా.)] పళాసాహారో వివాదట్ఠానం యుగగ్గాహో అప్పటినిస్సగ్గో – అయం వుచ్చతి ‘‘పళాసో’’.

(౩) ఇస్సా చ మచ్ఛరియఞ్చ

౮౯౩. (క) తత్థ కతమా ఇస్సా? యా పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సా ఇస్సాయనా ఇస్సాయితత్తం ఉసూయా ఉసూయనా ఉసూయితత్తం – అయం వుచ్చతి ‘‘ఇస్సా’’.

(ఖ) తత్థ కతమం మచ్ఛరియం? పఞ్చ మచ్ఛరియాని – ఆవాసమచ్ఛరియం, కులమచ్ఛరియం, లాభమచ్ఛరియం, వణ్ణమచ్ఛరియం, ధమ్మమచ్ఛరియం. యం ఏవరూపం మచ్ఛేరం మచ్ఛరాయనా మచ్ఛరాయితత్తం వేవిచ్ఛం కదరియం కటుకఞ్చుకతా అగ్గహితత్తం [పగ్గహితత్తం (సీ. క.) ధ. స. ౧౧౨౭] చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి ‘‘మచ్ఛరియం’’.

(౪) మాయా చ సాఠేయ్యఞ్చ

౮౯౪. (క) తత్థ కతమా మాయా? ఇధేకచ్చో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా, వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా, మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా తస్స పటిచ్ఛాదనహేతుం పాపికం ఇచ్ఛం పణిదహతి. ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి ఇచ్ఛతి. ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి సఙ్కప్పేతి. ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి వాచం భాసతి. ‘‘మా మం జఞ్ఞా’’తి కాయేన పరక్కమతి. యా ఏవరూపా మాయా మాయావితా అచ్చాసరా వఞ్చనా నికతి వికిరణా పరిహరణా గూహనా పరిగూహనా ఛాదనా పటిచ్ఛాదనా అనుత్తానీకమ్మం అనావికమ్మం వోచ్ఛాదనా పాపకిరియా – అయం వుచ్చతి ‘‘మాయా’’.

(ఖ) తత్థ కతమం సాఠేయ్యం? ఇధేకచ్చో సఠో హోతి పరిసఠో. యం తత్థ సఠం సఠతా సాఠేయ్యం కక్కరతా కక్కరియం [కక్ఖళతా కక్ఖళియం (స్యా.)] పరిక్ఖత్తతా పారిక్ఖత్తియం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సాఠేయ్యం’’.

(౫) అవిజ్జా చ భవతణ్హా చ

౮౯౫. (క) తత్థ కతమా అవిజ్జా? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి ‘‘అవిజ్జా’’.

(ఖ) తత్థ కతమా భవతణ్హా? యో భవేసు భవచ్ఛన్దో భవరాగో భవనన్దీ భవతణ్హా భవసినేహో భవపరిళాహో భవముచ్ఛా భవజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి ‘‘భవతణ్హా’’.

(౬) భవదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠి చ

౮౯౬. (క) తత్థ కతమా భవదిట్ఠి? ‘‘భవిస్సతి అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘భవదిట్ఠి’’.

(ఖ) తత్థ కతమా విభవదిట్ఠి? ‘‘న భవిస్సతి అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి విభవదిట్ఠి.

(౭) సస్సతదిట్ఠి చ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ

౮౯౭. (క) తత్థ కతమా సస్సతదిట్ఠి? ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘సస్సతదిట్ఠి’’.

(ఖ) తత్థ కతమా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి? ‘‘ఉచ్ఛిజ్జిస్సతి అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉచ్ఛేదదిట్ఠి’’.

(౮) అన్తవాదిట్ఠి చ అనన్తవాదిట్ఠి చ

౮౯౮. (క) తత్థ కతమా అన్తవాదిట్ఠి? ‘‘అన్తవా అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘అన్తవాదిట్ఠి’’.

(ఖ) తత్థ కతమా అనన్తవాదిట్ఠి? ‘‘అనన్తవా అత్తా చ లోకో చా’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘అనన్తవాదిట్ఠి’’.

(౯) పుబ్బన్తానుదిట్ఠి చ అపరన్తానుదిట్ఠి చ

౮౯౯. (క) తత్థ కతమా పుబ్బన్తానుదిట్ఠి? పుబ్బన్తం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘పుబ్బన్తానుదిట్ఠి’’.

(ఖ) తత్థ కతమా అపరన్తానుదిట్ఠి? అపరన్తం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘అపరన్తానుదిట్ఠి’’.

(౧౦) అహిరికఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ

౯౦౦. (క) తత్థ కతమం అహిరికం? యం న హిరీయతి హిరియితబ్బేన, న హిరీయతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అహిరికం’’.

(ఖ) తత్థ కతమం అనోత్తప్పం? యం న ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేన న ఓత్తప్పతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అనోత్తప్పం’’.

(౧౧) దోవచస్సతా చ పాపమిత్తతా చ

౯౦౧. (క) తత్థ కతమా దోవచస్సతా? సహధమ్మికే వుచ్చమానే దోవచస్సాయం దోవచస్సియం దోవచస్సతా విప్పటికులగ్గాహితా విపచ్చనీకసాతతా అనాదరియం అనాదరతా అగారవతా అప్పతిస్సవతా – అయం వుచ్చతి ‘‘దోవచస్సతా’’.

(ఖ) తత్థ కతమా పాపమిత్తతా? యే తే పుగ్గలా అస్సద్ధా దుస్సీలా అప్పస్సుతా మచ్ఛరినో దుప్పఞ్ఞా, యా తేసం సేవనా నిసేవనా సంసేవనా భజనా సమ్భజనా భత్తి సమ్భత్తి సమ్పవఙ్కతా – అయం వుచ్చతి ‘‘పాపమిత్తతా’’.

(౧౨) అనజ్జవో చ అమద్దవో చ

౯౦౨. (క) తత్థ కతమో అనజ్జవో? యో అనజ్జవో అనజ్జవతా జిమ్హతా వఙ్కతా కుటిలతా – అయం వుచ్చతి ‘‘అనజ్జవో’’.

(ఖ) తత్థ కతమో అమద్దవో? యా అముదుతా అమద్దవతా కక్ఖళియం ఫారుసియం కక్ఖళతా కఠినతా [కథినతా (స్యా. క.)] ఉజుచిత్తతా అముదుతా – అయం వుచ్చతి ‘‘అమద్దవో’’.

(౧౩) అక్ఖన్తి చ అసోరచ్చఞ్చ

౯౦౩. (క) తత్థ కతమా అక్ఖన్తి? యా అక్ఖన్తి అక్ఖమనతా అనధివాసనతా చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి ‘‘అక్ఖన్తి’’.

(ఖ) తత్థ కతమం అసోరచ్చం? కాయికో వీతిక్కమో వాచసికో వీతిక్కమో కాయికవాచసికో వీతిక్కమో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అసోరచ్చం’’. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అసోరచ్చం.

(౧౪) అసాఖల్యఞ్చ అప్పటిసన్థారో చ

౯౦౪. (క) తత్థ కతమం అసాఖల్యం? యా సా వాచా కణ్డకా కక్కసా పరకటుకా పరాభిసజ్జనీ కోధసామన్తా అసమాధిసంవత్తనికా తథారూపిం వాచం భాసితా హోతి. యా తత్థ అసణ్హవాచతా అసఖిలవాచతా ఫరుసవాచతా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అసాఖల్యం’’.

(ఖ) తత్థ కతమో అప్పటిసన్థారో [అప్పటిసన్ధారో (క.)]? ద్వే పటిసన్థారా – ఆమిసపటిసన్థారో చ ధమ్మపటిసన్థారో చ. ఇధేకచ్చో అప్పటిసన్థారకో హోతి ఆమిసపటిసన్థారేన వా ధమ్మపటిసన్థారేన వా – అయం వుచ్చతి ‘‘అప్పటిసన్థారో’’.

(౧౫) ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా చ భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా చ

౯౦౫. (క) తత్థ కతమా ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా? ఇధేకచ్చో చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం మనిన్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి మనిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. యా ఇమేసం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం అగుత్తి అగోపనా అనారక్ఖో అసంవరో – అయం వుచ్చతి ‘‘ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా’’.

(ఖ) తత్థ కతమా భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా? ఇధేకచ్చో అప్పటిసఙ్ఖా అయోనిసో ఆహారం ఆహారేతి దవాయ మదాయ మణ్డనాయ విభూసనాయ. యా తత్థ అసన్తుట్ఠితా అమత్తఞ్ఞుతా అప్పటిసఙ్ఖా భోజనే – అయం వుచ్చతి ‘‘భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా.’’

(౧౬) ముట్ఠస్సచ్చఞ్చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ

౯౦౬. (క) తత్థ కతమం ముట్ఠస్సచ్చం? యా అస్సతి అననుస్సతి అప్పటిస్సతి అస్సతి అస్సరణతా అధారణతా పిలాపనతా సమ్ముసనతా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ముట్ఠస్సచ్చం’’.

(ఖ) తత్థ కతమం అసమ్పజఞ్ఞం? యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం…పే… అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అసమ్పజఞ్ఞం’’.

(౧౭) సీలవిపత్తి చ దిట్ఠివిపత్తి చ

౯౦౭. (క) తత్థ కతమా సీలవిపత్తి? యో కాయికో వీతిక్కమో వాచసికో వీతిక్కమో కాయికవాచసికో వీతిక్కమో – అయం వుచ్చతి ‘‘సీలవిపత్తి’’. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం సీలవిపత్తి.

(ఖ) తత్థ కతమా దిట్ఠివిపత్తి? ‘‘నత్థి దిన్నం, నత్థి యిట్ఠం…పే… యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి – యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం…పే… విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి ‘‘దిట్ఠివిపత్తి’’. సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠివిపత్తి.

(౧౮) అజ్ఝత్తసంయోజనఞ్చ బహిద్ధాసంయోజనఞ్చ

౯౦౮. (క) తత్థ కతమం అజ్ఝత్తసంయోజనం? పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని – అజ్ఝత్తసంయోజనం. (ఖ) పఞ్చుద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని – బహిద్ధాసంయోజనం.

దుకం.