౪. చతుక్కనిద్దేసో

౭౯౩. (౧. క) తత్థ కతమం కమ్మస్సకతఞాణం? ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకతదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో, అత్థి అయం లోకో, అత్థి పరో లోకో, అత్థి మాతా, అత్థి పితా, అత్థి సత్తా ఓపపాతికా, అత్థి లోకే సమణబ్రాహ్మణా సమ్మగ్గతా సమ్మాపటిపన్నా యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీ’’తి – యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కమ్మస్సకతఞాణం’’. ఠపేత్వా సచ్చానులోమికం ఞాణం, సబ్బాపి సాసవా కుసలా పఞ్ఞా కమ్మస్సకతఞాణం.

(ఖ) తత్థ కతమం సచ్చానులోమికం ఞాణం? ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి వా వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… ‘‘విఞ్ఞాణం అనిచ్చ’’న్తి వా యా ఏవరూపీ అనులోమికా ఖన్తి దిట్ఠి రుచి ముది పేక్ఖా ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సచ్చానులోమికం ఞాణం’’.

(గ) చతూసు మగ్గేసు పఞ్ఞా మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం.

(ఘ) చతూసు ఫలేసు పఞ్ఞా ఫలసమఙ్గిస్స ఞాణం.

౭౯౪. (౨) మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం దుక్ఖేపేతం ఞాణం, దుక్ఖసముదయేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయపేతం ఞాణం.

(క) తత్థ కతమం దుక్ఖే ఞాణం? దుక్ఖం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖే ఞాణం’’.

(ఖ-ఘ) దుక్ఖసముదయం ఆరబ్భ…పే… దుక్ఖనిరోధం ఆరబ్భ…పే… దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం’’.

౭౯౫. (౩) కామావచరకుసలాబ్యాకతే పఞ్ఞా కామావచరా పఞ్ఞా, రూపావచరకుసలాబ్యాకతే పఞ్ఞా రూపావచరా పఞ్ఞా, అరూపావచరకుసలాబ్యాకతే పఞ్ఞా అరూపావచరా పఞ్ఞా, చతూసు మగ్గేసు చతూసు ఫలేసు పఞ్ఞా అపరియాపన్నా పఞ్ఞా.

౭౯౬. (౪. క) తత్థ కతమం ధమ్మే ఞాణం? చతూసు మగ్గేసు చతూసు ఫలేసు పఞ్ఞా ధమ్మే ఞాణం.

(ఖ) సో ఇమినా ధమ్మేన ఞాతేన దిట్ఠేన పత్తేన విదితేన పరియోగాళ్హేన అతీతానాగతేన నయం నేతి. ‘‘యే హి కేచి అతీతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా దుక్ఖం అబ్భఞ్ఞంసు [అబ్భఞ్ఞింసు (స్యా.) ఏవముపరిపి], దుక్ఖసముదయం అబ్భఞ్ఞంసు, దుక్ఖనిరోధం అబ్భఞ్ఞంసు, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞంసు, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖం అబ్భఞ్ఞంసు, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖసముదయం అబ్భఞ్ఞంసు, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖనిరోధం అబ్భఞ్ఞంసు, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అబ్భఞ్ఞంసు. యే హి కేచి అనాగతమద్ధానం సమణా వా బ్రాహ్మణా వా దుక్ఖం అభిజానిస్సన్తి, దుక్ఖసముదయం అభిజానిస్సన్తి, దుక్ఖనిరోధం అభిజానిస్సన్తి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అభిజానిస్సన్తి, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖం అభిజానిస్సన్తి, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖసముదయం అభిజానిస్సన్తి, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖనిరోధం అభిజానిస్సన్తి, ఇమఞ్ఞేవ తే దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం అభిజానిస్సన్తీ’’తి – యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అన్వయే ఞాణం’’.

(గ) తత్థ కతమం పరియే ఞాణం? ఇధ భిక్ఖు పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానాతి. సరాగం వా చిత్తం ‘‘సరాగం చిత్త’’న్తి పజానాతి, వీతరాగం వా చిత్తం ‘‘వీతరాగం చిత్త’’న్తి పజానాతి, సదోసం వా చిత్తం ‘‘సదోసం చిత్త’’న్తి పజానాతి, వీతదోసం వా చిత్తం ‘‘వీతదోసం చిత్త’’న్తి పజానాతి, సమోహం వా చిత్తం ‘‘సమోహం చిత్త’’న్తి పజానాతి, వీతమోహం వా చిత్తం ‘‘వీతమోహం చిత్త’’న్తి పజానాతి, సంఖిత్తం వా చిత్తం ‘‘సంఖిత్తం చిత్త’’న్తి పజానాతి, విక్ఖిత్తం వా చిత్తం ‘‘విక్ఖిత్తం చిత్త’’న్తి పజానాతి, మహగ్గతం వా చిత్తం ‘‘మహగ్గతం చిత్త’’న్తి పజానాతి, అమహగ్గతం వా చిత్తం ‘‘అమహగ్గతం చిత్త’’న్తి పజానాతి, సఉత్తరం వా చిత్తం ‘‘సఉత్తరం చిత్త’’న్తి పజానాతి, అనుత్తరం వా చిత్తం ‘‘అనుత్తరం చిత్త’’న్తి పజానాతి, సమాహితం వా చిత్తం ‘‘సమాహితం చిత్త’’న్తి పజానాతి, అసమాహితం వా చిత్తం ‘‘అసమాహితం చిత్త’’న్తి పజానాతి, విముత్తం వా చిత్తం ‘‘విముత్తం చిత్త’’న్తి పజానాతి, అవిముత్తం వా చిత్తం ‘‘అవిముత్తం చిత్త’’న్తి పజానాతీతి – యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘పరియే ఞాణం’’.

(ఘ) ఠపేత్వా ధమ్మే ఞాణం అన్వయే ఞాణం పరియే ఞాణం, అవసేసా పఞ్ఞా సమ్ముతిఞాణం.

౭౯౭. (౫. క) తత్థ కతమా పఞ్ఞా ఆచయాయ నో అపచయాయ? కామావచరకుసలే పఞ్ఞా ఆచయాయ నో అపచయాయ.

(ఖ) చతూసు మగ్గేసు పఞ్ఞా అపచయాయ నో ఆచయాయ.

(గ) రూపావచరారూపావచరకుసలే పఞ్ఞా ఆచయాయ చేవ అపచయాయ చ.

(ఘ) అవసేసా పఞ్ఞా నేవ ఆచయాయ నో అపచయాయ.

౭౯౮. (౬. క) తత్థ కతమా పఞ్ఞా నిబ్బిదాయ నో పటివేధాయ? యాయ పఞ్ఞాయ కామేసు వీతరాగో హోతి, న చ అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి న చ సచ్చాని – అయం వుచ్చతి ‘‘పఞ్ఞా నిబ్బిదాయ నో పటివేధాయ’’.

(ఖ) స్వేవ పఞ్ఞాయ కామేసు వీతరాగో సమానో అభిఞ్ఞాయో పటివిజ్ఝతి న చ సచ్చాని – అయం వుచ్చతి ‘‘పఞ్ఞా పటివేధాయ నో నిబ్బిదాయ’’.

(గ) చతూసు మగ్గేసు పఞ్ఞా నిబ్బిదాయ చేవ పటివేధాయ చ.

(ఘ) అవసేసా పఞ్ఞా నేవ నిబ్బిదాయ నో పటివేధాయ.

౭౯౯. (౭. క) తత్థ కతమా హానభాగినీ పఞ్ఞా? పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా.

(ఖ) తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా.

(గ) అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా.

(ఘ) నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. దుతియస్స ఝానస్స లాభిం వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. తతియస్స ఝానస్స లాభిం పీతిసుఖసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. అదుక్ఖమసుఖసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. చతుత్థస్స ఝానస్స లాభిం ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. ఆకాసానఞ్చాయతనస్స లాభిం రూపసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స లాభిం ఆకాసానఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స లాభిం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా.

౮౦౦. (౮) తత్థ కతమా చతస్సో పటిసమ్భిదా? అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మపటిసమ్భిదా, నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, పటిభానపటిసమ్భిదా. అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా, ధమ్మే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తత్ర ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. ఇమా చతస్సో పటిసమ్భిదా.

౮౦౧. (౯) తత్థ కతమా చతస్సో పటిపదా? దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా, దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా, సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా, సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా.

(క) తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’.

(ఖ) తత్థ కతమా దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? కిచ్ఛేన కసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’.

(గ) తత్థ కతమా సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స దన్ధం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’.

(ఘ) తత్థ కతమా సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా? అకిచ్ఛేన అకసిరేన సమాధిం ఉప్పాదేన్తస్స ఖిప్పం తణ్ఠానం అభిజానన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా పఞ్ఞా’’. ఇమా చతస్సో పటిపదా.

౮౦౨. (౧౦) తత్థ కతమాని చత్తారి ఆరమ్మణాని? పరిత్తా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా, పరిత్తా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా, అప్పమాణా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా, అప్పమాణా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా.

(క) తత్థ కతమా పరిత్తా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా? సమాధిస్స న నికామలాభిస్స ఆరమ్మణం థోకం ఫరన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘పరిత్తా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా’’.

(ఖ) తత్థ కతమా పరిత్తా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా? సమాధిస్స న నికామలాభిస్స ఆరమ్మణం విపులం ఫరన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘పరిత్తా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా’’.

(గ) తత్థ కతమా అప్పమాణా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా? సమాధిస్స నికామలాభిస్స ఆరమ్మణం థోకం ఫరన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘అప్పమాణా పరిత్తారమ్మణా పఞ్ఞా’’.

(ఘ) తత్థ కతమా అప్పమాణా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా? సమాధిస్స నికామలాభిస్స ఆరమ్మణం విపులం ఫరన్తస్స యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి ‘‘అప్పమాణా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా’’. ఇమాని చత్తారి ఆరమ్మణాని.

(౧౧) మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం జరామరణేపేతం ఞాణం, జరామరణసముదయేపేతం ఞాణం, జరామరణనిరోధేపేతం ఞాణం, జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయపేతం ఞాణం.

(క) తత్థ కతమం జరామరణే ఞాణం? జరామరణం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘జరామరణే ఞాణం’’.

(ఖ-ఘ) జరామరణసముదయం ఆరబ్భ…పే… జరామరణనిరోధం ఆరబ్భ…పే… జరామరణనిరోధగామినిం పటిపదం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘జరామరణనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం’’.

౮౦౩. (౧౨-౨౧) ధమ్మసమఙ్గిస్స ఞాణం జాతియాపేతం ఞాణం…పే… భవేపేతం ఞాణం…పే… ఉపాదానేపేతం ఞాణం…పే… తణ్హాయపేతం ఞాణం…పే… వేదనాయపేతం ఞాణం…పే… ఫస్సేపేతం ఞాణం…పే… సళాయతనేపేతం ఞాణం…పే… నామరూపేపేతం ఞాణం…పే… విఞ్ఞాణేపేతం ఞాణం…పే… సఙ్ఖారేసుపేతం ఞాణం, సఙ్ఖారసముదయేపేతం ఞాణం, సఙ్ఖారనిరోధేపేతం ఞాణం, సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయపేతం ఞాణం.

తత్థ కతమం సఙ్ఖారేసు ఞాణం? సఙ్ఖారే ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారేసు ఞాణం’’.

సఙ్ఖారసముదయం ఆరబ్భ…పే… సఙ్ఖారనిరోధం ఆరబ్భ…పే… సఙ్ఖారనిరోధగామినిం పటిపదం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం. ఏవం చతుబ్బిధేన ఞాణవత్థు.

చతుక్కం.