౭. సత్తమవగ్గో

(౬౫) ౩. చేతసికకథా

౪౭౫. నత్థి చేతసికో ధమ్మోతి? ఆమన్తా. నను అత్థి కేచి ధమ్మా చిత్తేన సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా సమ్పయుత్తా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణాతి? ఆమన్తా. హఞ్చి అత్థి కేచి ధమ్మా చిత్తేన సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా సమ్పయుత్తా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా, నో చ వత రే వత్తబ్బే – ‘‘నత్థి చేతసికో ధమ్మో’’తి.

ఫస్సో చిత్తేన సహజాతోతి? ఆమన్తా. హఞ్చి ఫస్సో చిత్తేన సహజాతో, తేన వత రే వత్తబ్బే – ‘‘ఫస్సో చేతసికో’’తి. వేదనా…పే… సఞ్ఞా… చేతనా… సద్ధా… వీరియం… సతి… సమాధి… పఞ్ఞా… రాగో… దోసో… మోహో…పే… అనోత్తప్పం చిత్తేన సహజాతన్తి? ఆమన్తా. హఞ్చి అనోత్తప్పం చిత్తేన సహజాతం, తేన వత రే వత్తబ్బే – ‘‘అనోత్తప్పం చేతసిక’’న్తి.

౪౭౬. చిత్తేన సహజాతాతి కత్వా చేతసికాతి? ఆమన్తా. ఫస్సేన సహజాతాతి కత్వా ఫస్ససికాతి [ఫస్సికాతి (పీ. అట్ఠ.)]? ఆమన్తా. చిత్తేన సహజాతాతి కత్వా చేతసికాతి? ఆమన్తా. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… చేతనాయ… సద్ధాయ… వీరియేన… సతియా… సమాధినా… పఞ్ఞాయ… రాగేన… దోసేన… మోహేన…పే… అనోత్తప్పేన సహజాతాతి కత్వా అనోత్తప్పాసికాతి [అనోత్తప్పికాతి (?)]? ఆమన్తా.

౪౭౭. నత్థి చేతసికో ధమ్మోతి? ఆమన్తా. నను వుత్తం భగవతా –

‘‘చిత్తఞ్హిదం చేతసికా చ ధమ్మా,

అనత్తతో సంవిదితస్స హోన్తి;

హీనప్పణీతం తదుభయే విదిత్వా,

సమ్మద్దసో వేది పలోకధమ్మ’’న్తి.

అత్థేవ సుత్తన్తోతి? ఆమన్తా. తేన హి అత్థి చేతసికో ధమ్మోతి.

నత్థి చేతసికో ధమ్మోతి? ఆమన్తా. నను వుత్తం భగవతా – ‘‘ఇధ, కేవట్ట, భిక్ఖు పరసత్తానం పరపుగ్గలానం చిత్తమ్పి ఆదిసతి చేతసికమ్పి ఆదిసతి వితక్కితమ్పి ఆదిసతి విచారితమ్పి ఆదిసతి – ‘ఏవమ్పి తే మనో, ఇత్థమ్పి తే మనో, ఇతిపి తే చిత్త’’’న్తి [దీ. ని. ౧.౪౮౫]. అత్థేవ సుత్తన్తోతి? ఆమన్తా. తేన హి అత్థి చేతసికో ధమ్మోతి.

చేతసికకథా నిట్ఠితా.