౩. నిక్ఖేపకణ్డం
తికనిక్ఖేపం
౯౮౫. కతమే ధమ్మా కుసలా? తీణి కుసలమూలాని – అలోభో, అదోసో, అమోహో; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా కుసలా.
౯౮౬. కతమే ధమ్మా అకుసలా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో, దోసో, మోహో; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా అకుసలా.
౯౮౭. కతమే ధమ్మా అబ్యాకతా? కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యే చ ధమ్మా కిరియా నేవ కుసలా నాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అబ్యాకతా.
౯౮౮. కతమే ధమ్మా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా? సుఖభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అపరియాపన్నే, సుఖం వేదనం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా.
౯౮౯. కతమే ధమ్మా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా? దుక్ఖభూమియం కామావచరే, దుక్ఖం వేదనం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా.
౯౯౦. కతమే ధమ్మా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా? అదుక్ఖమసుఖభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అరూపావచరే, అపరియాపన్నే, అదుక్ఖమసుఖం వేదనం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా.
౯౯౧. కతమే ధమ్మా విపాకా? కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా విపాకా.
౯౯౨. కతమే ధమ్మా విపాకధమ్మధమ్మా? కుసలాకుసలా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా విపాకధమ్మధమ్మా.
౯౯౩. కతమే ధమ్మా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా? యే చ ధమ్మా కిరియా నేవ కుసలా నాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా, సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా.
౯౯౪. కతమే ధమ్మా ఉపాదిణ్ణుపాదానియా? సాసవా కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యఞ్చ రూపం కమ్మస్స కతత్తా – ఇమే ధమ్మా ఉపాదిణ్ణుపాదానియా.
౯౯౫. కతమే ధమ్మా అనుపాదిణ్ణుపాదానియా? సాసవా కుసలాకుసలా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యే చ ధమ్మా కిరియా నేవ కుసలా నాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా; యఞ్చ రూపం న కమ్మస్స కతత్తా – ఇమే ధమ్మా అనుపాదిణ్ణుపాదానియా.
౯౯౬. కతమే ధమ్మా అనుపాదిణ్ణఅనుపాదానియా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అనుపాదిణ్ణఅనుపాదానియా.
౯౯౭. కతమే ధమ్మా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో, దోసో, మోహో; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా.
౯౯౮. కతమే ధమ్మా అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికా? సాసవా కుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; రూపక్ఖన్ధో, వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికా.
౯౯౯. కతమే ధమ్మా అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికా.
౧౦౦౦. కతమే ధమ్మా సవితక్కసవిచారా? సవితక్కసవిచారభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అపరియాపన్నే, వితక్కవిచారే ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సవితక్కసవిచారా.
౧౦౦౧. కతమే ధమ్మా అవితక్కవిచారమత్తా? అవితక్కవిచారమత్తభూమియం రూపావచరే, అపరియాపన్నే, విచారం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా అవితక్కవిచారమత్తా.
౧౦౦౨. కతమే ధమ్మా అవితక్కఅవిచారా? అవితక్కఅవిచారభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అరూపావచరే, అపరియాపన్నే; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అవితక్కఅవిచారా.
౧౦౦౩. కతమే ధమ్మా పీతిసహగతా? పీతిభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అపరియాపన్నే, పీతిం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా పీతిసహగతా.
౧౦౦౪. కతమే ధమ్మా సుఖసహగతా? సుఖభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అపరియాపన్నే, సుఖం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సుఖసహగతా.
౧౦౦౫. కతమే ధమ్మా ఉపేక్ఖాసహగతా? ఉపేక్ఖాభూమియం కామావచరే, రూపావచరే, అరూపావచరే, అపరియాపన్నే, ఉపేక్ఖం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా ఉపేక్ఖాసహగతా.
౧౦౦౬. కతమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బా? తీణి సంయోజనాని – సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో.
౧౦౦౭. తత్థ కతమా సక్కాయదిట్ఠి? ఇధ అస్సుతవా పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో అరియధమ్మే అవినీతో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం. వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానం. సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతి, సఞ్ఞావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా సఞ్ఞం, సఞ్ఞాయ వా అత్తానం. సఙ్ఖారే అత్తతో సమనుపస్సతి, సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా సఙ్ఖారే, సఙ్ఖారేసు వా అత్తానం. విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతి, విఞ్ఞాణవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం. యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం [దిట్ఠివిసూకాయితం (సీ.)] దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి సక్కాయదిట్ఠి.
౧౦౦౮. తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, ధమ్మే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, సఙ్ఘే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, పుబ్బన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, అపరన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, పుబ్బన్తాపరన్తే కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి. యా ఏవరూపా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం విమతి విచికిచ్ఛా ద్వేళ్హకం ద్వేధాపథో సంసయో అనేకంసగ్గాహో ఆసప్పనా పరిసప్పనా అపరియోగాహనా థమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో – అయం వుచ్చతి విచికిచ్ఛా.
౧౦౦౯. తత్థ కతమో సీలబ్బతపరామాసో? ఇతో బహిద్ధా సమణబ్రాహ్మణానం ‘సీలేన సుద్ధి, వతేన సుద్ధి, సీలబ్బతేన సుద్ధీ’తి యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి సీలబ్బతపరామాసో.
౧౦౧౦. ఇమాని తీణి సంయోజనాని; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బా.
౧౦౧౧. కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా? అవసేసో లోభో, దోసో, మోహో; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా.
౧౦౧౨. కతమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా? కుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా.
౧౦౧౩. కతమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా? తీణి సంయోజనాని – సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో.
౧౦౧౪. తత్థ కతమా సక్కాయదిట్ఠి…పే… అయం వుచ్చతి సక్కాయదిట్ఠి.
౧౦౧౫. తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా…పే… అయం వుచ్చతి విచికిచ్ఛా.
౧౦౧౬. తత్థ కతమో సీలబ్బతపరామాసో…పే… అయం వుచ్చతి సీలబ్బతపరామాసో.
౧౦౧౭. ఇమాని తీణి సంయోజనాని; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా. తీణి సంయోజనాని – సక్కాయదిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, సీలబ్బతపరామాసో – ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బా. తదేకట్ఠో లోభో, దోసో, మోహో – ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతూ. తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా.
౧౦౧౮. కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా? అవసేసో లోభో, దోసో, మోహో – ఇమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బహేతూ. తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా.
౧౦౧౯. కతమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా? తే ధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బహేతుకా.
౧౦౨౦. కతమే ధమ్మా ఆచయగామినో? సాసవా కుసలాకుసలా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా ఆచయగామినో.
౧౦౨౧. కతమే ధమ్మా అపచయగామినో? చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా – ఇమే ధమ్మా అపచయగామినో.
౧౦౨౨. కతమే ధమ్మా నేవ ఆచయగామి న అపచయగామినో? కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యే చ ధమ్మా కిరియా నేవ కుసలా నాకుసలా న చ కమ్మవిపాకా; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నేవ ఆచయగామి న అపచయగామినో.
౧౦౨౩. కతమే ధమ్మా సేక్ఖా? చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా, హేట్ఠిమాని చ తీణి సామఞ్ఞఫలాని – ఇమే ధమ్మా సేక్ఖా.
౧౦౨౪. కతమే ధమ్మా అసేక్ఖా? ఉపరిట్ఠిమం [ఉపరిమం (స్యా.)] అరహత్తఫలం – ఇమే ధమ్మా అసేక్ఖా.
౧౦౨౫. కతమే ధమ్మా నేవసేక్ఖనాసేక్ఖా? తే ధమ్మే ఠపేత్వా, అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నేవసేక్ఖనాసేక్ఖా.
౧౦౨౬. కతమే ధమ్మా పరిత్తా? సబ్బేవ కామావచరా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా; రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా పరిత్తా.
౧౦౨౭. కతమే ధమ్మా మహగ్గతా? రూపావచరా, అరూపావచరా, కుసలాబ్యాకతా ధమ్మా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మహగ్గతా.
౧౦౨౮. కతమే ధమ్మా అప్పమాణా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అప్పమాణా.
౧౦౨౯. కతమే ధమ్మా పరిత్తారమ్మణా? పరిత్తే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా పరిత్తారమ్మణా.
౧౦౩౦. కతమే ధమ్మా మహగ్గతారమ్మణా? మహగ్గతే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా మహగ్గతారమ్మణా.
౧౦౩౧. కతమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణా? అప్పమాణే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణా.
౧౦౩౨. కతమే ధమ్మా హీనా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో, దోసో, మోహో; తదేకట్ఠా చ కిలేసా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం, వచీకమ్మం, మనోకమ్మం – ఇమే ధమ్మా హీనా.
౧౦౩౩. కతమే ధమ్మా మజ్ఝిమా? సాసవా కుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మజ్ఝిమా.
౧౦౩౪. కతమే ధమ్మా పణీతా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా పణీతా.
౧౦౩౫. కతమే ధమ్మా మిచ్ఛత్తనియతా? పఞ్చ కమ్మాని ఆనన్తరికాని, యా చ మిచ్ఛాదిట్ఠినియతా – ఇమే ధమ్మా మిచ్ఛత్తనియతా.
౧౦౩౬. కతమే ధమ్మా సమ్మత్తనియతా? చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా – ఇమే ధమ్మా సమ్మత్తనియతా.
౧౦౩౭. కతమే ధమ్మా అనియతా? తే ధమ్మే ఠపేత్వా, అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అనియతా.
౧౦౩౮. కతమే ధమ్మా మగ్గారమ్మణా? అరియమగ్గం ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా మగ్గారమ్మణా.
౧౦౩౯. కతమే ధమ్మా మగ్గహేతుకా? అరియమగ్గసమఙ్గిస్స మగ్గఙ్గాని ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతుకా. అరియమగ్గసమఙ్గిస్స సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చ, సమ్మాదిట్ఠిం ఠపేత్వా, తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతుకా. అరియమగ్గసమఙ్గిస్స అలోభో, అదోసో, అమోహో – ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతూ. తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మగ్గహేతుకా.
౧౦౪౦. కతమే ధమ్మా మగ్గాధిపతినో? అరియమగ్గం అధిపతిం కరిత్వా యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా మగ్గాధిపతినో. అరియమగ్గసమఙ్గిస్స వీమంసాధిపతేయ్యం మగ్గం భావయన్తస్స వీమంసం ఠపేత్వా; తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా మగ్గాధిపతినో.
౧౦౪౧. కతమే ధమ్మా ఉప్పన్నా? యే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా ఉప్పన్నా సముప్పన్నా ఉట్ఠితా సముట్ఠితా ఉప్పన్నా ఉప్పన్నంసేన సఙ్గహితా, రూపం [రూపా (బహూసు)], వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా ఉప్పన్నా.
౧౦౪౨. కతమే ధమ్మా అనుప్పన్నా? యే ధమ్మా అజాతా అభూతా అసఞ్జాతా అనిబ్బత్తా అనభినిబ్బత్తా అపాతుభూతా అనుప్పన్నా అసముప్పన్నా అనుట్ఠితా అసముట్ఠితా అనుప్పన్నా అనుప్పన్నంసేన సఙ్గహితా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా అనుప్పన్నా.
౧౦౪౩. కతమే ధమ్మా ఉప్పాదినో? కుసలాకుసలానం ధమ్మానం అవిపక్కవిపాకానం విపాకా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యఞ్చ రూపం కమ్మస్స కతత్తా ఉప్పజ్జిస్సతి – ఇమే ధమ్మా ఉప్పాదినో.
౧౦౪౪. కతమే ధమ్మా అతీతా? యే ధమ్మా అతీతా నిరుద్ధా విగతా విపరిణతా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా ఉప్పజ్జిత్వా విగతా అతీతా అతీతంసేన సఙ్గహితా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా అతీతా.
౧౦౪౫. కతమే ధమ్మా అనాగతా? యే ధమ్మా అజాతా అభూతా అసఞ్జాతా అనిబ్బత్తా అనభినిబ్బత్తా అపాతుభూతా అనుప్పన్నా అసముప్పన్నా అనుట్ఠితా అసముట్ఠితా అనాగతా అనాగతంసేన సఙ్గహితా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా అనాగతా.
౧౦౪౬. కతమే ధమ్మా పచ్చుప్పన్నా? యే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా ఉప్పన్నా సముప్పన్నా ఉట్ఠితా సముట్ఠితా పచ్చుప్పన్నా పచ్చుప్పన్నంసేన సఙ్గహితా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా పచ్చుప్పన్నా.
౧౦౪౭. కతమే ధమ్మా అతీతారమ్మణా? అతీతే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా అతీతారమ్మణా.
౧౦౪౮. కతమే ధమ్మా అనాగతారమ్మణా? అనాగతే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా అనాగతారమ్మణా.
౧౦౪౯. కతమే ధమ్మా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా? పచ్చుప్పన్నే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా.
౧౦౫౦. కతమే ధమ్మా అజ్ఝత్తా? యే ధమ్మా తేసం తేసం సత్తానం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం నియతా పాటిపుగ్గలికా ఉపాదిణ్ణా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా అజ్ఝత్తా.
౧౦౫౧. కతమే ధమ్మా బహిద్ధా? యే ధమ్మా తేసం తేసం పరసత్తానం పరపుగ్గలానం అజ్ఝత్తం పచ్చత్తం నియతా పాటిపుగ్గలికా ఉపాదిణ్ణా, రూపం, వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారా, విఞ్ఞాణం – ఇమే ధమ్మా బహిద్ధా.
౧౦౫౨. కతమే ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధా? తదుభయం – ఇమే ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధా.
౧౦౫౩. కతమే ధమ్మా అజ్ఝత్తారమ్మణా? అజ్ఝత్తే ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా అజ్ఝత్తారమ్మణా.
౧౦౫౪. కతమే ధమ్మా బహిద్ధారమ్మణా? బహిద్ధా ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా బహిద్ధారమ్మణా.
౧౦౫౫. కతమే ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా? అజ్ఝత్తబహిద్ధా ధమ్మే ఆరబ్భ యే ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా – ఇమే ధమ్మా అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా.
౧౦౫౬. కతమే ధమ్మా సనిదస్సనసప్పటిఘా? రూపాయతనం – ఇమే ధమ్మా సనిదస్సనసప్పటిఘా.
౧౦౫౭. కతమే ధమ్మా అనిదస్సనసప్పటిఘా? చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, సద్దాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం – ఇమే ధమ్మా అనిదస్సనసప్పటిఘా.
౧౦౫౮. కతమే ధమ్మా అనిదస్సనఅప్పటిఘా? వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; యఞ్చ రూపం అనిదస్సనం అప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం; అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అనిదస్సనఅప్పటిఘా.
తికం.
దుకనిక్ఖేపం
హేతుగోచ్ఛకం
౧౦౫౯. కతమే ధమ్మా హేతూ? తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ, నవ కామావచరహేతూ ఛ రూపావచరహేతూ, ఛ అరూపావచరహేతూ, ఛ అపరియాపన్నహేతూ.
౧౦౬౦. తత్థ కతమే తయో కుసలహేతూ? అలోభో, అదోసో, అమోహో.
౧౦౬౧. తత్థ కతమో అలోభో? యో అలోభో అలుబ్భనా అలుబ్భితత్తం అసారాగో అసారజ్జనా అసారజ్జితత్తం అనభిజ్ఝా అలోభో కుసలమూలం – అయం వుచ్చతి అలోభో.
౧౦౬౨. తత్థ కతమో అదోసో? యో అదోసో అదుస్సనా అదుస్సితత్తం మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం అనుద్దా అనుద్దాయనా అనుదాయితత్తం హితేసితా అనుకమ్పా అబ్యాపాదో అబ్యాపజ్జో అదోసో కుసలమూలం – అయం వుచ్చతి అదోసో.
౧౦౬౩. తత్థ కతమో అమోహో? దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం, పుబ్బన్తే ఞాణం, అపరన్తే ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఞాణం, యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – అయం వుచ్చతి అమోహో.
ఇమే తయో కుసలహేతూ.
౧౦౬౪. తత్థ కతమే తయో అకుసలహేతూ? లోభో, దోసో, మోహో.
౧౦౬౫. తత్థ కతమో లోభో? యో రాగో సారాగో అనునయో అనురోధో నన్దీ నన్దీరాగో [నన్దిరాగో (సీ.)] చిత్తస్స సారాగో ఇచ్ఛా ముచ్ఛా అజ్ఝోసానం గేధో పలిగేధో సఙ్గో పఙ్కో ఏజా మాయా జనికా సఞ్జననీ సిబ్బినీ [సిబ్బనీ (సీ.)] జాలినీ సరితా విసత్తికా సుత్తం విసటా ఆయూహినీ [ఆయూహనీ (సీ. స్యా.)] దుతియా పణిధి భవనేత్తి వనం వనథో సన్థవో సినేహో అపేక్ఖా పటిబన్ధు ఆసా ఆసిసనా ఆసిసితత్తం [ఆసింసనా ఆసింసితత్తం (సీ. స్యా.)] రూపాసా సద్దాసా గన్ధాసా రసాసా ఫోట్ఠబ్బాసా లాభాసా ధనాసా పుత్తాసా జీవితాసా జప్పా పజప్పా అభిజప్పా జప్పా జప్పనా జప్పితత్తం లోలుప్పం లోలుప్పాయనా లోలుప్పాయితత్తం పుచ్ఛఞ్జికతా [పుఞ్చికతా (స్యా.) పుచ్ఛికతా (సీ.)] సాధుకమ్యతా అధమ్మరాగో విసమలోభో నికన్తి నికామనా పత్థనా పిహనా సమ్పత్థనా కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హా రూపతణ్హా అరూపతణ్హా నిరోధతణ్హా రూపతణ్హా సద్దతణ్హా గన్ధతణ్హా రసతణ్హా ఫోట్ఠబ్బతణ్హా ధమ్మతణ్హా ఓఘో యోగో గన్థో ఉపాదానం ఆవరణం నీవరణం ఛాదనం బన్ధనం ఉపక్కిలేసో అనుసయో పరియుట్ఠానం లతా వేవిచ్ఛం దుక్ఖమూలం దుక్ఖనిదానం దుక్ఖప్పభవో మారపాసో మారబళిసం మారవిసయో తణ్హానదీ తణ్హాజాలం తణ్హాగద్దులం తణ్హాసముద్దో అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి లోభో.
౧౦౬౬. తత్థ కతమో దోసో? అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతి, అనత్థం మే చరతీతి ఆఘాతో జాయతి, అనత్థం మే చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి…పే… అనత్థం చరతి…పే… అనత్థం చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి…పే… అత్థం చరతి…పే… అత్థం చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, అట్ఠానే వా పన ఆఘాతో జాయతి. యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – అయం వుచ్చతి దోసో.
౧౦౬౭. తత్థ కతమో మోహో? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణం, యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసంగాహనా అపరియోగాహనా అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖణా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి మోహో.
ఇమే తయో అకుసలహేతూ.
౧౦౬౮. తత్థ కతమే తయో అబ్యాకతహేతూ? కుసలానం వా ధమ్మానం విపాకతో కిరియాబ్యాకతేసు వా ధమ్మేసు అలోభో అదోసో అమోహో – ఇమే తయో అబ్యాకతహేతూ.
౧౦౬౯. తత్థ కతమే నవ కామావచరహేతూ? తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ – ఇమే నవ కామావచరహేతూ.
౧౦౭౦. తత్థ కతమే ఛ రూపావచరహేతూ? తయో కుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ – ఇమే ఛ రూపావచరహేతూ.
౧౦౭౧. తత్థ కతమే ఛ అరూపావచరహేతూ? తయో కుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ – ఇమే ఛ అరూపావచరహేతూ.
౧౦౭౨. తత్థ కతమే ఛ అపరియాపన్నహేతూ? తయో కుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ – ఇమే ఛ అపరియాపన్నహేతూ.
౧౦౭౩. తత్థ కతమే తయో కుసలహేతూ? అలోభో, అదోసో, అమోహో.
౧౦౭౪. తత్థ కతమో అలోభో? యో అలోభో అలుబ్భనా అలుబ్భితత్తం అసారాగో అసారజ్జనా అసారజ్జితత్తం అనభిజ్ఝా అలోభో కుసలమూలం – అయం వుచ్చతి అలోభో.
౧౦౭౫. తత్థ కతమో అదోసో? యో అదోసో అదుస్సనా అదుస్సితత్తం…పే… అబ్యాపాదో అబ్యాపజ్జో అదోసో కుసలమూలం – అయం వుచ్చతి అదోసో.
౧౦౭౬. తత్థ కతమో అమోహో? దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం, పుబ్బన్తే ఞాణం, అపరన్తే ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఞాణం, యా ఏవరూపా పఞ్ఞా పజాననా విచయో పవిచయో ధమ్మవిచయో సల్లక్ఖణా ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణా పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖా భూరీ మేధా పరిణాయికా విపస్సనా సమ్పజఞ్ఞం పతోదో పఞ్ఞా పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబలం పఞ్ఞాసత్థం పఞ్ఞాపాసాదో పఞ్ఞాఆలోకో పఞ్ఞాఓభాసో పఞ్ఞాపజ్జోతో పఞ్ఞారతనం అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నం – అయం వుచ్చతి అమోహో.
ఇమే తయో కుసలహేతూ.
౧౦౭౭. తత్థ కతమే తయో అబ్యాకతహేతూ? కుసలానం ధమ్మానం విపాకతో అలోభో అదోసో అమోహో – ఇమే తయో అబ్యాకతహేతూ. ఇమే ఛ అపరియాపన్నహేతూ – ఇమే ధమ్మా హేతూ.
౧౦౭౮. కతమే ధమ్మా న హేతూ? తే ధమ్మే ఠపేత్వా, అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా; వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా న హేతూ.
౧౦౭౯. కతమే ధమ్మా సహేతుకా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సహేతుకా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సహేతుకా.
౧౦౮౦. కతమే ధమ్మా అహేతుకా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా అహేతుకా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అహేతుకా.
౧౦౮౧. కతమే ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తా.
౧౦౮౨. కతమే ధమ్మా హేతువిప్పయుత్తా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా హేతువిప్పయుత్తా.
౧౦౮౩. కతమే ధమ్మా హేతూ చేవ సహేతుకా చ? లోభో మోహేన హేతు చేవ సహేతుకో చ, మోహో లోభేన హేతు చేవ సహేతుకో చ, దోసో మోహేన హేతు చేవ సహేతుకో చ, మోహో దోసేన హేతు చేవ సహేతుకో చ; అలోభో అదోసో అమోహో, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం హేతూ చేవ సహేతుకా చ – ఇమే ధమ్మా హేతూ చేవ సహేతుకా చ.
౧౦౮౪. కతమే ధమ్మా సహేతుకా చేవ న చ హేతూ? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సహేతుకా తే ధమ్మే ఠపేత్వా, వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సహేతుకా చేవ న చ హేతూ.
౧౦౮౫. కతమే ధమ్మా హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చ? లోభో మోహేన హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తో చ, మోహో లోభేన హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తో చ, దోసో మోహేన హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తో చ, మోహో దోసేన హేతు చేవ హేతుసమ్పయుత్తో చ; అలోభో అదోసో అమోహో, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చ – ఇమే ధమ్మా హేతూ చేవ హేతుసమ్పయుత్తా చ.
౧౦౮౬. కతమే ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతూ? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా తే ధమ్మే ఠపేత్వా, వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తా చేవ న చ హేతూ.
౧౦౮౭. కతమే ధమ్మా న హేతూ సహేతుకా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా న హేతూ సహేతుకా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా న హేతూ సహేతుకా.
౧౦౮౮. కతమే ధమ్మా న హేతూ అహేతుకా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా న హేతూ అహేతుకా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా న హేతూ అహేతుకా.
చూళన్తరదుకం
౧౦౮౯. కతమే ధమ్మా సప్పచ్చయా? పఞ్చక్ఖన్ధా – రూపక్ఖన్ధో, వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సప్పచ్చయా.
౧౦౯౦. కతమే ధమ్మా అప్పచ్చయా? అసఙ్ఖతా ధాతు – ఇమే ధమ్మా అప్పచ్చయా.
౧౦౯౧. కతమే ధమ్మా సఙ్ఖతా? యేవ తే ధమ్మా సప్పచ్చయా, తేవ తే ధమ్మా సఙ్ఖతా.
౧౦౯౨. కతమే ధమ్మా అసఙ్ఖతా? యో ఏవ సో ధమ్మో అప్పచ్చయో, సో ఏవ సో ధమ్మో అసఙ్ఖతో.
౧౦౯౩. కతమే ధమ్మా సనిదస్సనా? రూపాయతనం – ఇమే ధమ్మా సనిదస్సనా.
౧౦౯౪. కతమే ధమ్మా అనిదస్సనా? చక్ఖాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం, వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనం అప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అనిదస్సనా.
౧౦౯౫. కతమే ధమ్మా సప్పటిఘా? చక్ఖాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం – ఇమే ధమ్మా సప్పటిఘా.
౧౦౯౬. కతమే ధమ్మా అప్పటిఘా? వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనం అప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అప్పటిఘా.
౧౦౯౭. కతమే ధమ్మా రూపినో? చత్తారో చ మహాభూతా చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపం – ఇమే ధమ్మా రూపినో.
౧౦౯౮. కతమే ధమ్మా అరూపినో? వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అరూపినో.
౧౦౯౯. కతమే ధమ్మా లోకియా? సాసవా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా లోకియా.
౧౧౦౦. కతమే ధమ్మా లోకుత్తరా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా లోకుత్తరా.
౧౧౦౧. కతమే ధమ్మా కేనచి విఞ్ఞేయ్యా, కేనచి న విఞ్ఞేయ్యా? యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా ఘానవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా. యే తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా; యే వా పన తే ధమ్మా జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా, న తే ధమ్మా కాయవిఞ్ఞేయ్యా. ఇమే ధమ్మా కేనచి విఞ్ఞేయ్యా కేనచి న విఞ్ఞేయ్యా.
ఆసవగోచ్ఛకం
౧౧౦౨. కతమే ధమ్మా ఆసవా? చత్తారో ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో.
౧౧౦౩. తత్థ కతమో కామాసవో? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామసినేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి కామాసవో.
౧౧౦౪. తత్థ కతమో భవాసవో? యో భవేసు భవఛన్దో [భవచ్ఛన్దో (సీ. స్యా.)] భవరాగో భవనన్దీ భవతణ్హా భవసినేహో భవపరిళాహో భవముచ్ఛా భవజ్ఝోసానం – అయం వుచ్చతి భవాసవో.
౧౧౦౫. తత్థ కతమో దిట్ఠాసవో? సస్సతో లోకోతి వా, అసస్సతో లోకోతి వా, అన్తవా లోకోతి వా, అనన్తవా లోకోతి వా, తం జీవం తం సరీరన్తి వా, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి వా, హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, హోతి చ న చ హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా, నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణాతి వా; యా ఏవరూపా దిట్ఠి దిట్ఠిగతం దిట్ఠిగహనం దిట్ఠికన్తారో దిట్ఠివిసూకాయికం దిట్ఠివిప్ఫన్దితం దిట్ఠిసంయోజనం గాహో పటిగ్గాహో అభినివేసో పరామాసో కుమ్మగ్గో మిచ్ఛాపథో మిచ్ఛత్తం తిత్థాయతనం విపరియాసగ్గాహో – అయం వుచ్చతి దిట్ఠాసవో. సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి దిట్ఠాసవో.
౧౧౦౬. తత్థ కతమో అవిజ్జాసవో? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే అఞ్ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణంः యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో అసంగాహనా అపరియోగాహనా అసమపేక్ఖనా అపచ్చవేక్ఖణా అపచ్చక్ఖకమ్మం దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో పమోహో సమ్మోహో అవిజ్జా అవిజ్జోఘో అవిజ్జాయోగో అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం – అయం వుచ్చతి అవిజ్జాసవో.
ఇమే ధమ్మా ఆసవా.
౧౧౦౭. కతమే ధమ్మా నో ఆసవా? తే ధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, అపరియాపన్నా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా నో ఆసవా.
౧౧౦౮. కతమే ధమ్మా సాసవా? కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సాసవా.
౧౧౦౯. కతమే ధమ్మా అనాసవా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా అనాసవా.
౧౧౧౦. కతమే ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తా.
౧౧౧౧. కతమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో; సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా.
౧౧౧౨. కతమే ధమ్మా ఆసవా చేవ సాసవా చ? తేయేవ ఆసవా ఆసవా చేవ సాసవా చ.
౧౧౧౩. కతమే ధమ్మా సాసవా చేవ నో చ ఆసవా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సాసవా, తే ధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసా సాసవా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా; రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా సాసవా చేవ నో చ ఆసవా.
౧౧౧౪. కతమే ధమ్మా ఆసవా చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చ? కామాసవో అవిజ్జాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, అవిజ్జాసవో కామాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, భవాసవో అవిజ్జాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, అవిజ్జాసవో భవాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, దిట్ఠాసవో అవిజ్జాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ, అవిజ్జాసవో దిట్ఠాసవేన ఆసవో చేవ ఆసవసమ్పయుత్తో చ – ఇమే ధమ్మా ఆసవా చేవ ఆసవసమ్పయుత్తా చ.
౧౧౧౫. కతమే ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తే ధమ్మే ఠపేత్వా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా ఆసవసమ్పయుత్తా చేవ నో చ ఆసవా.
౧౧౧౬. కతమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా సాసవా? తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా సాసవా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా కామావచరా, రూపావచరా, అరూపావచరా, రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా సాసవా.
౧౧౧౭. కతమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా అనాసవా? అపరియాపన్నా మగ్గా చ, మగ్గఫలాని చ, అసఙ్ఖతా చ ధాతు – ఇమే ధమ్మా ఆసవవిప్పయుత్తా అనాసవా.
నిక్ఖేపకణ్డే పఠమభాణవారో.
సంయోజనగోచ్ఛకం
౧౧౧౮. కతమే ధమ్మా సంయోజనా? దస సంయోజనాని – కామరాగసంయోజనం, పటిఘసంయోజనం, మానసంయోజనం, దిట్ఠిసంయోజనం, విచికిచ్ఛాసంయోజనం, సీలబ్బతపరామాససంయోజనం, భవరాగసంయోజనం, ఇస్సాసంయోజనం, మచ్ఛరియసంయోజనం, అవిజ్జాసంయోజనం.
౧౧౧౯. తత్థ కతమం కామరాగసంయోజనం? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా కామసినేహో కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసానం – ఇదం వుచ్చతి కామరాగసంయోజనం.
౧౧౨౦. తత్థ కతమం పటిఘసంయోజనం? అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతి, అనత్థం మే చరతీతి ఆఘాతో జాయతి, అనత్థం మే చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, పియస్స మే మనాపస్స అనత్థం అచరి…పే… అనత్థం చరతి…పే… అనత్థం చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరి…పే… అత్థం చరతి…పే… అత్థం చరిస్సతీతి ఆఘాతో జాయతి, అట్ఠానే వా పన ఆఘాతో జాయతి. యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో పటిఘం పటివిరోధో కోపో పకోపో సమ్పకోపో దోసో పదోసో సమ్పదోసో చిత్తస్స బ్యాపత్తి మనోపదోసో కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి పటిఘసంయోజనం.
౧౧౨౧. తత్థ కతమం మానసంయోజనం? సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనోహమస్మీతి మానో. యో ఏవరూపో మానో మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తం ఉన్నతి ఉన్నమో [ఉణ్ణతి ఉణ్ణామో (స్యా.)] ధజో సమ్పగ్గాహో కేతుకమ్యతా చిత్తస్స – ఇదం వుచ్చతి మానసంయోజనం.