౯. బ్రహ్మవిహారనిద్దేసవణ్ణనా
మేత్తాభావనాకథావణ్ణనా
౨౪౦. మేత్తం బ్రహ్మవిహారం. భావేతుకామేనాతి ఉప్పాదేతుకామేన పచ్చవేక్ఖితబ్బోతి సమ్బన్ధో. సుఖనిసిన్నేనాతి విసమం అనిసీదిత్వా పల్లఙ్కాభుజనేన సుఖనిసిన్నేన.
కస్మాతి పచ్చవేక్ఖణాయ కారణపుచ్ఛా, అఞ్ఞం అధిగన్తుకామేన అఞ్ఞత్థ ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణా కిమత్థియాతి అధిప్పాయో. మేత్తా నామ అత్థతో అదోసో. తథా హి అదోసనిద్దేసే ‘‘మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్త’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౨) నిద్దిట్ఠం. ఖన్తీతి చ ఇధ అధివాసనక్ఖన్తి అధిప్పేతా. సా పన అత్థతో అదోసప్పధానా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధాతి మేత్తాయ సిజ్ఝమానాయ తితిక్ఖాఖన్తి సిద్ధా ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఖన్తి అధిగన్తబ్బా’’తి. తేన ఖన్తియం ఆనిసంసపచ్చవేక్ఖణా సత్థికావాతి దస్సేతి. అభిభూతో పరియుట్ఠానేన. పరియాదిన్నచిత్తో కుసలుప్పత్తియా ఓకాసాలాభేన. ఆదీనవో దట్ఠబ్బో పాణఘాతాదివసేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాదిఅనత్థమూలభావతో.
ఖన్తీ పరమం తపోతి పరాపకారసహనాదికా తితిక్ఖలక్ఖణా ఖన్తి ఉత్తమం తపో అకత్తబ్బాకరణకత్తబ్బకరణలక్ఖణాయ సమ్మాపటిపత్తియా మూలభావతో. ఖన్తిబలం బలానీకన్తి పరమం మఙ్గలభూతా ఖన్తి ఏవ బలం ఏతస్సాతి ఖన్తిబలం. వుత్తఞ్హి ‘‘ఖన్తిబలా సమణబ్రాహ్మణా’’తి. దోసాదిపటిపక్ఖవిధమనసమత్థతాయ అనీకభూతేన తేనేవ చ ఖన్తిబలేన బలానీకం. ఖన్త్యా భియ్యో న విజ్జతీతి అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థపటిబాహనో, అత్థావహో చ ఖన్తితో ఉత్తరి అపస్సయో నత్థి.
వివేచనత్థాయాతి విక్ఖమ్భనత్థాయ. ఖన్తియా సంయోజనత్థాయ అత్తానన్తి అధిప్పాయో. భావనం దూసేన్తీతి దోసా, పుగ్గలాయేవ దోసా పుగ్గలదోసా. యేసు భావనా న సమ్పజ్జతి, అఞ్ఞదత్థు విపజ్జతేవ, తే ఏవ వుత్తా. పఠమన్తి వక్ఖమానేన కోట్ఠాసతో కోట్ఠాసన్తరుపసంహరణనయేన వినా సబ్బపఠమం.
పియాయితబ్బో పియో, తప్పటిపక్ఖో అప్పియో. సో సఙ్ఖేపతో దువిధో అత్థస్స అకారకో, అనత్థస్స కారకోతి. తత్థ యో అత్తనో, పియస్స చ అనత్థస్స కారకో, సో వేరిపుగ్గలో దట్ఠబ్బో. యో పన అత్తనో, పియస్స చ అత్థస్స అకారకో, అప్పియస్స చ అత్థస్స కారకో, ‘‘అత్థం మే నాచరీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౩౭), ‘‘అప్పియస్స మే అమనాపస్స అత్థం అచరీ’’తిఆదినా చ ఆఘాతవత్థుభూతో, సో అప్పియో, అననుకూలవుత్తికో అనిట్ఠోతి అత్థో. లిఙ్గవిసభాగేతి ఇత్థిలిఙ్గాదినా లిఙ్గేన విసదిసే. ఓధిసోతి భాగసో. ‘‘తిస్స దత్తా’’తిఆదినా ఓధిసకన్తి అత్థో.
ఇదాని యథావుత్తేసు ఛసు పుగ్గలేసు అభావేతబ్బతాయ కారణం దస్సేన్తో ‘‘అప్పియం హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అప్పియం హి పియట్ఠానే ఠపేన్తో కిలమతీతి దోసేన భావనాయ సపరిస్సయతమాహ. అప్పియతా హి పియభావస్స ఉజుపటిపక్ఖా, న చ తస్స పియట్ఠానే ఠపనేన వినా భావనా సిజ్ఝతి. అతిప్పియసహాయకం మజ్ఝత్తట్ఠానే ఠపేన్తో కిలమతీతి రాగేన భావనాయ సపరిస్సయతమాహ అతిప్పియసహాయస్స గేహస్సితపేమట్ఠానభావతో. తేనాహ ‘‘అప్పమత్తకేపీ’’తిఆది. మజ్ఝత్తం ఇట్ఠానిట్ఠతాహి మజ్ఝసభావం నేవ పియం నాప్పియన్తి అత్థో. గరుట్ఠానే పియట్ఠానే చ ఠపేన్తో కిలమతి మజ్ఝత్తే సమ్భావనీయపియాయితబ్బతానం అభావా. న హి అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బే భావనీయతా, మనాపతా వా పచ్చుపట్ఠాతి, పియగరుభావసమ్పన్నే చ పఠమం మేత్తా భావేతబ్బా. కోధో ఉప్పజ్జతి కోట్ఠాసన్తరభావానుపనయనతో.
తమేవాతి విసభాగలిఙ్గమేవ. లిఙ్గసభాగేతి అవిసేసేత్వా ‘‘పియపుగ్గలే’’తి ఆహ. భిత్తియుద్ధమకాసీతి సీలం అధిట్ఠాయ పిహితద్వారే గబ్భే సయనపీఠే నిసీదిత్వా మేత్తం భావేన్తో మేత్తాముఖేన ఉప్పన్నరాగేన అన్ధీకతో భరియాయ సన్తికం గన్తుకామో ద్వారం అసల్లక్ఖేత్వా భిత్తిం భిన్దిత్వాపి నిక్ఖమితుకామతాయ భిత్తిం పహరి. తేనాహ ‘‘మేత్తాయనాముఖేన రాగో వఞ్చేతీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౧), ‘‘అన్ధతమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి చ.
ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నే అద్ధాపచ్చుప్పన్నభూతే ధరమానతాయ పచ్చక్ఖతో వియ ఉపలబ్భమానే ఖన్ధప్పబన్ధే ఇధ సత్తాదిగ్గహణం, న తియద్ధగతేతి ఆహ ‘‘కాలకతే పనా’’తిఆది. కస్మా పన కాలకతే మేత్తాభావనా న ఇజ్ఝతీతి? మేత్తాబ్యాపారస్స అయోగ్యట్ఠానభావతో. న హి మతపుగ్గలో హితూపసంహారారహో. యత్థ సతి సమ్భవే పయోగతో హితూపసంహారో లబ్భేయ్య, తత్థేవ మానసో హితూపసంహారో యుజ్జేయ్య. దుక్ఖాపనయనమోదప్పవత్తీసుపి ఏసేవ నయోతి కరుణాభావనాదీనమ్పి కాలకతే అనిజ్ఝనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞత్థ పగుణమేత్తాఝానో ఆచరియస్స కాలకతభావం అజానన్తో తం మేత్తాయ ఫరితుకామో ‘‘ఆచరియం ఆరబ్భ మేత్తం ఆరభతీ’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘పగుణావ మే మేత్తాఝానసమాపత్తీ’’తి. నిమిత్తన్తి ఆరమ్మణం. గవేసాహీతి ‘‘యం పుగ్గలం ఉద్దిస్సమేత్తం ఆరభసి, సో జీవతి న జీవతీ’’తి జానాహీతి అత్థో. మేత్తాయన్తోతి మేత్తం కరోన్తో, మేత్తం భావేన్తోతి అత్థో.
౨౪౧. అత్తని భావనా నామ సక్ఖిభావత్థాతి నానావిధసుఖానుబన్ధఅనవజ్జసుఖఅబ్యాసేకసుఖాది యం అత్తని ఉపలబ్భతి, తం నిదస్సేన్తో తస్స వత్తమానతాయ ఆహ ‘‘అహం సుఖితో హోమీ’’తి. సరీరసుఖం నామ అనేకన్తికం, ఈదిసస్స పుగ్గలస్స అనోకాసం చిత్తదుక్ఖన్తి తదభావం సన్ధాయాహ ‘‘నిద్దుక్ఖోతి వా’’తి. హోమీతి సమ్బన్ధో. తథా అవేరోతిఆదీసు, విసేసతో చ దుక్ఖాభావే సుఖసఞ్ఞా. సా పనాయం నిద్దుక్ఖతా వేరీనం పుగ్గలానం వేరసఞ్ఞితానం పాపధమ్మానం అభావతో, విసేసతో బ్యాపాదవిరహతో ఈఘసఞ్ఞితాయ ఈతియా అభావతో, అనవజ్జకాయికసుఖసమఙ్గితాయ చ హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవేరో అబ్యాపజ్జో అనీఘో సుఖీ’’తి. అత్తానం పరిహరామీతి ఏవంభూతో హుత్వా మమ అత్తభావం పవత్తేమి, యాపేమీతి అత్థో.
ఏవం సన్తే యం విభఙ్గే వుత్తం, తం విరుజ్ఝతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సన్తేతి ఏవం సతి, యది అత్తనిపి మేత్తా భావేతబ్బాతి అత్థో. ‘‘యం విభఙ్గే వుత్త’’న్తి వత్వా విభఙ్గదేసనాయ సమానగతికం సుత్తపదం ఆహరన్తో ‘‘కథఞ్చ భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో పరతో ఆగమిస్సతి.
తన్తి విభఙ్గాదీసు వచనం. అప్పనావసేనాతి అప్పనావహభావనావసేన. ఇదన్తి ‘‘అహం సుఖితో హోమీ’’తిఆదివచనం. సక్ఖిభావవసేనాతి అహం వియ సబ్బే సత్తా అత్తనో సుఖకామా, తస్మా తేసు మయా అత్తని వియ సుఖూపసంహారో కాతబ్బోతి ఏవం తత్థ అత్తానం సక్ఖిభావే ఠపనవసేన. తేనాహ ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది. కస్మా పన అత్తని భావనా అప్పనావహా న హోతీతి? అత్తసినేహవసేన సపరిస్సయభావతో. కోట్ఠాసన్తరే పన భావితభావనస్స తత్థాపి సీమసమ్భేదో హోతియేవ.
సబ్బా దిసాతి అనవసేసా దసపి దిసా. అనుపరిగమ్మ చేతసాతి చిత్తేన పరియేసనవసేన అనుగన్త్వా. నేవజ్ఝగా పియతరమత్తనా క్వచీతి సబ్బుస్సాహేన పరియేసన్తో అతిసయేన అత్తతో పియతరం అఞ్ఞం సత్తం కత్థచి దిసాయ నేవ అధిగచ్ఛేయ్య న పస్సేయ్య. ఏవం పియో పుథు అత్తా పరేసన్తి ఏవం కస్సచి అత్తతో పియతరస్స అనుపలబ్భనవసేన పుథు విసుం విసుం తేసం తేసం సత్తానం అత్తా పియో. తస్మా తేన కారణేన, అత్తకామో అత్తనో హితసుఖం ఇచ్ఛన్తో, పరం సత్తం అన్తమసో కున్థకిపిల్లికమ్పి, న హింసే న హనేయ్య, న విహేఠేయ్యాతి అత్థో.
అయం నయోతి సబ్బేహి సత్తేహి, అత్తనో చ పియతరభావం నిదస్సేత్వా తేసు కరుణాయనం వదతా భగవతా సుఖేసితాయ ‘‘అత్తానం సక్ఖిభావే ఠపేత్వా సత్తేసు మేత్తా భావేతబ్బా’’తి మేత్తాభావనాయ నయదస్సనం కతమేవాతి అత్థో.
౨౪౨. సుఖపవత్తనత్థన్తి సుఖేన అకిచ్ఛేన మేత్తాయ పవత్తనత్థం. య్వాస్సాతి యో పుగ్గలో అస్స యోగినో. పియోతి ఇట్ఠో. మనాపోతి మనవడ్ఢనకో. గరూతి గుణవిసేసవసేన గరుకాతబ్బో. భావనీయోతి సమ్భావేతబ్బో. ఆచరియమత్తోతి సీలాదినా ఆచరియప్పమాణో. పియవచనాదీనీతి ఆది-సద్దేన అత్థచరియాదికే సఙ్గణ్హాతి. సీలసుతాదీనీతి ఆది-సద్దేన సద్ధాదికే, ధుతధమ్మజాగరియానుయోగాదికే చ సఙ్గణ్హాతి.
కామన్తి యుత్తప్పత్తకారితాసుఖసిద్ధిదీపనోయం నిపాతో. తేనేతం దీపేతి – తాదిసం పుగ్గలం ఉద్దిస్స భావనం ఆరభన్తో యోగీ యుత్తప్పత్తకారీ, సుఖేన చస్స తత్థ భావనా ఇజ్ఝతి, తేన పన యోగినా తావతా సన్తోసో న కాతబ్బోతి. తేనాహ ‘‘అప్పనా సమ్పజ్జతీ’’తిఆది. సీమాసమ్భేదన్తి మరియాదాపనయనం, అత్తా పియో మజ్ఝత్తో వేరీతి విభాగాకరణన్తి అత్థో. తదనన్తరన్తి తతో పియమనాపగరుభావనీయతో, తత్థ వా మేత్తాధిగమతో అనన్తరం. అతిప్పియసహాయకే మేత్తా భావేతబ్బాతి సమ్బన్ధో, గరుట్ఠానీయే పటిలద్ధం మేత్తామనసికారం అతిప్పియసహాయకే ఉపసంహరితబ్బన్తి అత్థో. సుఖూపసంహారకతస్స తం హోతి పగేవ పటిపక్ఖధమ్మానం విక్ఖమ్భితత్తా. అతిప్పియసహాయకతో అనన్తరం మజ్ఝత్తే మేత్తా భావేతబ్బా మజ్ఝత్తం పియగరుట్ఠానే ఠపేతుం సుకరభావతో. ‘‘అతిప్పియసహాయకతో’’తి చ ఇదం పురిమావత్థం గహేత్వా వుత్తం. పగుణమనసికారాధిగమతో పట్ఠాయ హిస్స సోపి పియట్ఠానే ఏవ తిట్ఠతి. మజ్ఝత్తతో వేరీపుగ్గలేతి మజ్ఝత్తపుగ్గలే మేత్తాయన్తేన తత్థ పగుణమనసికారాధిగమేన పియభావం ఉపసంహరిత్వా తదనన్తరం వేరీపుగ్గలం భావనాయ మజ్ఝత్తే ఠపేత్వా తతో మజ్ఝత్తతో పియభావూపసంహారేన వేరీపుగ్గలే మేత్తా భావేతబ్బా. ‘‘వేరీపుగ్గలే’’తి చ ఇదం పురిమావత్థం గహేత్వా వుత్తం. ఏకేకస్మిం కోట్ఠాసే ముదుం కమ్మనియం చిత్తం కత్వాతి పియగరుట్ఠానీయో, అతిప్పియో, మజ్ఝత్తో, వేరీతి చతూసు పుగ్గలకోట్ఠాసేసు పఠమం తావ పియగరుట్ఠానీయే మేత్తాభావనం అధిగన్త్వా వసీభావప్పత్తియా తథాపవత్తం చిత్తం కోట్ఠాసన్తరూపసంహారత్థం ముదుం కమ్మనియం కత్వా తదనన్తరం అతిప్పియసహాయే అతిప్పియభావం విక్ఖమ్భేత్వా పియభావమత్తే చిత్తం ఠపేన్తేన భావనా ఉపసంహరితబ్బా, తమ్పి వసీభావాపాదనేన ముదుం కమ్మనియం కత్వా తదనన్తరం మజ్ఝత్తే ఉదాసినభావం విక్ఖమ్భేత్వా పియభావం ఉపట్ఠపేత్వా భావనా ఉపసంహరితబ్బా, పున తమ్పి వసీభావాపాదనేన ముదుం కమ్మనియం కత్వా తదనన్తరం వేరిమ్హి వేరీసఞ్ఞం విక్ఖమ్భేత్వా మజ్ఝత్తభావూపట్ఠపనముఖేన పియభావం ఉప్పాదేన్తేన భావనా ఉపసంహరితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘తదనన్తరే తదనన్తరే ఉపసంహరితబ్బ’’న్తి, ఝానచిత్తం ఉపనేతబ్బం ఉప్పాదేతబ్బన్తి అత్థో.
వేరీపుగ్గలో వా నత్థి కమ్మబలేన వా ఏతరహి పయోగసమ్పత్తియా వా సబ్బసో అనత్థకరస్స అభావతో. మహాపురిసజాతికత్తాతి మహాపురిససభావత్తా చిరకాలపరిచయసమిద్ధఖన్తిమేత్తానుద్దయాదిగుణసమ్పన్నతాయ ఉళారజ్ఝాసయత్తాతి అత్థో. తాదిసో హి సబ్బసహో పరాపరాధం తిణాయపి న మఞ్ఞతి. తేన వుత్తం ‘‘అనత్థం కరోన్తేపి పరే వేరీసఞ్ఞావ నుప్పజ్జతీ’’తి. తేనాతి తేన యోగినా. అత్థి వేరీపుగ్గలోతి సమ్బన్ధో.
౨౪౩. పురిమపుగ్గలేసూతి పియాదీసు ఝానస్స ఆరమ్మణభూతేసు పురిమేసు పుగ్గలేసు. మేత్తం సమాపజ్జిత్వాతి పటిఘం విక్ఖమ్భేత్వా ఉప్పాదితం మేత్తాఝానం సమాపజ్జిత్వా. మేత్తాయన్తేన పటిఘం పటివినోదేతబ్బన్తి ఏత్థ కేచి పన ‘‘ఉపచారజ్ఝానం సమ్పాదేత్వా’’తి అత్థం వదన్తి, తేసం ఉపచారజ్ఝానతో వుట్ఠానమ్పి ఇచ్ఛితబ్బం సియా ‘‘వుట్ఠహిత్వా’’తి వుత్తత్తా. పుబ్బే తస్మిం పుగ్గలే అసతియా అమనసికారేన పటిఘం అనుప్పాదేన్తస్స సాధారణతో తం విక్ఖమ్భేత్వా ఝానస్స ఉప్పాదనం, సమాపజ్జనఞ్చ వుత్తం. ఇదాని పన తం అనుస్సరన్తస్సపి మనసి కరోన్తస్సపి యథా పటిఘం న ఉప్పజ్జతి, తం విధిం దస్సేతుం ఇదం వుత్తం ‘‘తం పుగ్గలం మేత్తాయన్తేన పటిఘం వినోదేతబ్బ’’న్తి. మేత్తాయనమేవ హి ఇధ పటిఘవినోదనం అధిప్పేతం. న నిబ్బాతీతి న వూపసమ్మతి.
అనుసారతోతి అనుగమనతో, పచ్చవేక్ఖణతోతి అత్థో. ఘటితబ్బన్తి వాయమితబ్బం.
తఞ్చ ఖో ఘటనం వాయమనం. ఇమినా ఇదాని వక్ఖమానేన ఆకారేన.
ఉభతో ద్వీసు ఠానేసు దణ్డో ఏతస్సాతి ఉభతోదణ్డకం, తేన. ఓచరకా లామకాచారా పాపపురిసా. తత్రాపీతి తేసుపి అఙ్గమఙ్గాని ఓక్కన్తేసుపి. తేనాతి మనోపదోసేన. న సాసనకరో. సబ్బపాపస్స అకరణం హి సాసనం. తస్సేవాతి తతోపి. నిస్సక్కే హి ఇదం సామివచనం, సముచ్చయే చ ఏవ-సద్దో, పఠమం కుద్ధపురిసతోపీతి అత్థో. తేనాతి కుజ్ఝనేన. పాపియోతి పాపతరో. సారమ్భాదికస్స కిలేసానుబన్ధస్స వత్థుభావతో కోధస్స సావజ్జతం ఞత్వాపి కుజ్ఝనతో సచే కోధే అనవజ్జసఞ్ఞీ కుద్ధస్స పుగ్గలస్స న పటికుజ్ఝేయ్యాతి కేచి. ఉభిన్నన్తి ద్విన్నం పుగ్గలానం. తేనాహ ‘‘అత్తనో చ పరస్స చా’’తి. అథ వా ఉభిన్నన్తి ఉభయేసం లోకానం, ఇధలోకపరలోకానన్తి అత్థో.
సపత్తకన్తాతి పటిసత్తూహి ఇచ్ఛితా. సపత్తకరణాతి తేహి కాతబ్బా. కోధనన్తి కుజ్ఝనసీలం. కోధనాయన్తి కోధనో అయం, అయన్తి చ నిపాతమత్తం. కోధపరేతోతి కోధేన అనుగతో, పరాభిభూతో వా. దుబ్బణ్ణోవ హోతీతి పకతియా వణ్ణవాపి అలఙ్కతపటియత్తోపి ముఖవికారాదివసేన విరూపో ఏవ హోతి ఏతరహి, ఆయతిం చాతి. కోధాభిభవస్స ఏకన్తికమిదం ఫలన్తి దీపేతుం ‘‘దుబ్బణ్ణో వా’’తి అవధారణం కత్వా పున ‘‘కోధాభిభూతో’’తి వుత్తం. న పచురత్థోతి న పహూతధనో. న భోగవాతి ఉపభోగపరిభోగవత్థురహితో. న యసవాతి న కిత్తిమా.
ఛవాలాతన్తి ఛవదహనాలాతం, చితకాయం సన్తజ్జనుమ్ముక్కన్తిపి వదన్తి. ఉభతోపదిత్తన్తి ఉభోసు కోటీసు దడ్ఢం. మజ్ఝే గూథగతన్తి వేమజ్ఝట్ఠానే సునఖస్స వా సిఙ్గాలస్స వా ఉహదేన గూథేన మక్ఖితం. కట్ఠత్థన్తి దారుకిచ్చం. నేవ ఫరతి న సాధేతి. తథూపమాహన్తి తథూపమం తాదిసం అహం. ఇమన్తి ‘‘సో చ హోతి అభిజ్ఝాలూ’’తిఆదినా (ఇతివు. ౯౨) హేట్ఠా వుత్తం సన్ధాయ సత్థా వదతి, తస్మా కామేసు తిబ్బసారాగతాదినా సీలరహితన్తి అధిప్పాయో. ఇధ పన బ్యాపన్నచిత్తం పదుట్ఠమనసఙ్కప్పతావసేన యోజేతబ్బం.
సో దాని త్వన్తిఆది యథావుత్తేహి సుత్తపదేహి అత్తనో ఓవదనాకారదస్సనం.
౨౪౪. యో యో ధమ్మోతి కాయసమాచారాదీసు యో యో సుచరితధమ్మో. వూపసన్తోతి సంయతో. పరిసుద్ధోతి కిలేసమలవిగమేన విసుద్ధో. కిలేసదాహాభావేన వా ఉపసన్తో, అనవజ్జభావేన పరిసుద్ధో, కాయసమాచారస్సేవ ఉపసమో చిరకాలం సంయతకాయకమ్మతాయ వేదితబ్బో. ఏవం సేసేసుపి.
తేతి వచీమనోసమాచారే.
సోతి ఉపసన్తవచీసమాచారో పుగ్గలో. పటిసన్థారకుసలోతి యథా పరేహి ఛిద్దం న హోతి, ఏవం పటిసన్థరణే కుసలో. సఖిలోతి అధివాసనఖన్తిసఙ్ఖాతేన సఖిలభావేన సమన్నాగతో. సుఖసమ్భాసోతి పియకథో. సమ్మోదకోతి సమ్మోదనీయకథాయ సమ్మోదనసీలో. ఉత్తానముఖోతి వికుణితముఖో అహుత్వా పీతిసోమనస్సవసేన వికసితముఖో. పుబ్బభాసీతి యేన కేనచి సమాగతో పటిసన్థారవసేన పఠమంయేవ ఆభాసనసీలో. మధురేన సరేన ధమ్మం ఓసారేతి సరభఞ్ఞవసేన. సరభాణం పన కరోన్తో పరిమణ్డలేహి పరిపుణ్ణేహి పదేహి చ బ్యఞ్జనేహి చ అబ్యాకులేహి ధమ్మకథం కథేతి.
సబ్బజనస్స పాకటో సక్కచ్చకిరియాయాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యో హీ’’తిఆది. ఓకప్పేత్వాతి సద్దహిత్వా. ఓకప్పనలక్ఖణా హి సద్ధా. ఓహితసోతోతి అవహితసోతో, సుస్సుసన్తోతి అత్థో. అట్ఠింకత్వా అత్థం కత్వా, అత్థికో వా హుత్వా.
‘‘ఏకోపి న వూపసన్తో హోతీ’’తి పాఠో, ఏవరూపో పుగ్గలో నిరయతో నిరయం ఉపపజ్జన్తో బహుకాలం తత్థేవ సంసరతీతి దస్సేతుం ‘‘అట్ఠమహానిరయసోళసఉస్సదనిరయపరిపూరకో భవిస్సతీ’’తి వుత్తం. తత్థ సఞ్జీవాదయో అట్ఠ మహానిరయా. అవీచిమహానిరయస్స ద్వారే ద్వారే చత్తారో చత్తారో కత్వా కుక్కుళాదయో సోళస ఉస్సదనిరయా. కారుఞ్ఞం ఉపట్ఠపేతబ్బం మహాదుక్ఖభాగిభావతో. యస్మిం పుగ్గలే అవిహేసాభూతా దుక్ఖాపనయనకామతా ఉపతిట్ఠతి, తత్థ పటిఘో అనోకాసోవాతి ఆహ ‘‘కారుఞ్ఞమ్పి పటిచ్చ ఆఘాతో వూపసమ్మతీ’’తి.
ఇమస్స చ అత్థస్సాతి ‘‘యో యో ధమ్మో’’తిఆదినా వుత్తస్స అత్థస్స.
౨౪౫. యం వేరీ దుక్ఖాపేతుం సక్కోతి, సో తస్స వసేన ‘‘అత్తనో విసయే’’తి వుత్తో భిక్ఖునో కాయో. కిన్తి కిం కారణం. తస్సాతి వేరినో. అవిసయేతి దుక్ఖం ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అగోచరే. సచిత్తేతి అత్తనో చిత్తే. మహానత్థకరన్తి ఇధలోకత్థపరలోకత్థపరమత్థానం విరాధనవసేన మహతో విపులస్స, నానావిధస్స చ దిట్ఠధమ్మికాదిభేదస్స అనత్థస్స కారణం. మూలనికన్తనన్తి సీలస్స మూలాని నామ హిరోత్తప్పఖన్తిమేత్తానుద్దయా, తేసం ఛిన్దనం. కోధో హి ఉప్పజ్జమానోవ పాణాతిపాతాదివసేన హిరోత్తప్పాదీని ఉచ్ఛిన్దతి. జళోతి అన్ధబాలో.
అనరియం కమ్మన్తి వేరినా కతమహాపరాధమాహ. యో సయన్తి యో త్వం సయమ్పి. దోసేతుకామోతి కోధం ఉప్పాదేతుకామో. యది కరి యది అకాసి. దోసుప్పాదేనాతి దోసస్స ఉప్పాదనేన. దుక్ఖం తస్స చ నామాతి దుక్ఖఞ్చ నామ తస్స అపరాధకస్స. నామాతి అసమ్భావనే నిపాతో, తేన తస్స కారణం అనేకన్తికన్తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘కాహసి వా న వా’’తి, కరిస్ససి న వా కరిస్ససీతి అత్థో. అహితం మగ్గన్తి అత్తనో అహితావహం దుగ్గతిమగ్గం.
అట్ఠానేతి దోసో తవ అప్పియస్స కారాపకో, సత్తు పన తస్స వసవత్తితాయ దాససదిసోతి అట్ఠానం పచ్చాపకిరియాయ. తస్మా తమేవ దోసం ఛిన్దస్సు ఉచ్ఛిన్ద. ఖణికత్తాతి ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నో అత్తనో పవత్తికాలసఙ్ఖాతో ఖణో ఏతేసం అత్థీతి ఖణికా, తబ్భావతో ఖణపభఙ్గుభావతోతి అత్థో. కస్స దానీధ కుజ్ఝసీతి అపరాధకస్స సన్తానే యేహి ఖన్ధేహి తే అపరాధో కతో, తే తంఖణంయేవ సబ్బసో నిరుద్ధా. ఇదాని పన అఞ్ఞే తిట్ఠన్తీతి కస్స త్వం ఇధ కుజ్ఝసి. న హి యుత్తం అనపరాధేసు కుజ్ఝనన్తి అధిప్పాయో. తం వినా కస్స సో కరేతి యో పుగ్గలో యస్స దుక్ఖం కరోతి, తం దుక్ఖకిరియాయ విసయభూతం పుగ్గలం వినా కస్స నామ సో దుక్ఖకారకో దుక్ఖం కరే కరేయ్య. సయమ్పి దుక్ఖహేతు త్వమితీతి ఏవం సయమ్పి త్వం ఏతస్స దుక్ఖస్స హేతు, ఏవం సమానే తస్స తుయ్హఞ్చ తస్స దుక్ఖస్స హేతుభావే కిం కారణా తస్స కుజ్ఝసి న తుయ్హన్తి అత్థో.
౨౪౬. పరలోకేపి అనుగామిభావతో కమ్మంయేవ సకం సన్తకం ఏతేసన్తి కమ్మస్సకా, తేసం భావో కమ్మస్సకతా. పచ్చవేక్ఖణా నామ నిసేధనత్థా, నిసేధనఞ్చ భావినో కమ్మస్సాతి ఆహ ‘‘యం కమ్మం కరిస్ససీ’’తి. పటిఘవసేన పన పవత్తకమ్మం పాకటభావతో ఆసన్నం, పచ్చక్ఖఞ్చాతి ఆహ ‘‘ఇదఞ్చా’’తి. చ-సద్దో బ్యతిరేకే, సో తస్స కమ్మస్స ఫలనిస్సన్దేన ‘‘నేవ సమ్మాసమ్బోధి’’న్తిఆదినా బ్యతిరేకతో వుచ్చమానమేవత్థం జోతేతి. నేవ సమత్థన్తి సమ్బన్ధో. నిరయే నియుత్తం, జాతన్తి వా నేరయికం. అత్తానంయేవ ఓకిరతి దోసరజేనాతి అధిప్పాయో.
౨౪౭. సత్థు పుబ్బచరియగుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా, సత్థు గారవేనాపి పటిఘం వూపసమేయ్యాతి.
బోధిసత్తోపి సమానో నను తే సత్థా చిత్తం నప్పదూసేసి, పగేవ అభిసమ్బుద్ధోతి అధిప్పాయో. దేవియా పదుట్ఠేనాతి దేవియా సద్ధిం పదుబ్భినా మిచ్ఛాచారవసేన అపరద్ధేన. యత్థ సుసానే ఛవసరీరం ఛడ్డీయతి, తం ఆమకసుసానం. నిఖఞ్ఞమానోతి నిఖణియమానో. పురిసకారం కత్వాతి ఆవాటతో నిక్ఖమనత్థాయ బాహుబలేన పురిసకారం కత్వా. యక్ఖానుభావేనాతి అడ్డవినిచ్ఛయేన ఆరాధితచిత్తస్స యక్ఖస్స ఆనుభావేన. సిరిగబ్భన్తి వాసాగారే.
ఆసీసేథేవాతి యథాధిప్పేతే అత్థే ఞాయతో అనవజ్జతో ఆసం కరేయ్య. న నిబ్బిన్దేయ్యాతి ‘‘ఏవం కిచ్ఛాపన్నస్స మే కుతో సోత్థిభావో’’తి న నిబ్బిన్దేయ్య. వుత్తఞ్హి ‘‘ఆపదాసు ఖో, మహారాజ, థామో వేదితబ్బో’’తి (ఉదా. ౫౩). యథా ఇచ్ఛిన్తి యేన పకారేన కస్సచి పీళం అకత్వా రజ్జే పతిట్ఠితం అత్తానం ఇచ్ఛిం, తథా అహం అహున్తి పస్సామి. వోతి హి నిపాతమత్తం.
కాసిరఞ్ఞాతి కలాబునా కాసిరాజేన. సకణ్టకాహీతి అయకణ్టకేహి సకణ్టకాహి.
మహల్లకోతి వుద్ధో వయోఅనుప్పత్తో. రుజ్ఝన్తీతి నిరుజ్ఝన్తి.
చిత్తపరిగ్గణ్హనకాలోతి విసేవనం కాతుం అదత్వా చిత్తస్స సమ్మదేవ దమనకాలో.
పుథుసల్లేనాతి విపులేన సల్లేన. నాగోతి హత్థినాగో. వధీతి విజ్ఝి, మారేసీతి వా అత్థో. ఇమం ఠానం ఆగన్త్వా మయి ఏవం కరణం నామ న తవ వసేన హోతి, తస్మా కస్స వా రఞ్ఞో, రాజమత్తస్స వా అయం పయోగో ఉయ్యోజనాతి అత్థో.
ఛబ్బణ్ణరస్మీతి నీలపీతలోహితాదివసేన ఛబ్బణ్ణమయూఖా. ఛబ్బణ్ణకిరణవన్తదన్తతాయ హి తే హత్థీ ‘‘ఛద్దన్తా’’తి వుచ్చన్తి, న ఛద్దన్తవన్తతాయ.
ఛాతోతి జిఘచ్ఛితో. ఖాదేయ్యాతి ఖాదేయ్యం, అయమేవ వా పాఠో. ఆహితోతి సుహితో. సమ్బలన్తి మగ్గాహారం. తం పన యస్మా ఉపచారేన పథస్స హితన్తి వుచ్చతి, తస్మా ‘‘పాథేయ్య’’న్తిపి వుత్తం. ‘‘మిత్తదుబ్భీ వతాయం అన్ధబాలో’’తి కారుఞ్ఞేన అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి తం పురిసం ఉదిక్ఖమానో.
మా అయ్యోసి మే భదన్తేతి ఏత్థ మాతి నిపాతమత్తం, మాతి వా పటిక్ఖేపో, తేన ఉపరి తేన కాతబ్బం విప్పకారం పటిసేధేతి. అయ్యో మేతి అయ్యిరకో త్వం మమ అతిథిభావతో. భదన్తేతి పియసముదాచారో. త్వం నామేతాదిసం కరీతి త్వమ్పి ఏవరూపం అకాసి నామ.
తిరచ్ఛానభూతోపి పన మహాకపి హుత్వా ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేసీతి యోజనా.
పేళాయ పక్ఖిపన్తేపీతి ఖుద్దకాయ పేళాయ పాదేహి కోటేత్వా పక్ఖిపన్తేపి. మద్దన్తేపీతి దుబ్బలభావకరణత్థం నానప్పకారేహి మద్దన్తేపి. అలమ్పానేతి ఏవంనామకే అహితుణ్డికే.
పీతం వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవుత్తత్థవికప్పే, తేన ఓదాతమఞ్జిట్ఠాదిం అవుత్తం సఙ్గణ్హాతి. చిత్తానువత్తన్తోతి చిత్తం అనువత్తన్తో. హోమి చిన్తితసన్నిభో ఏవమయం బహులాభం లభతూతి. ఆనుభావేన పన థలం కరేయ్య ఉదకం…పే… ఛారికం కరే. ఏవం పన యది చిత్తవసీ హేస్సం…పే… ఉత్తమత్థో న సిజ్ఝతీతి తదా అత్తనా తత్థ దిట్ఠం ఆదీనవం దస్సేతి భగవా. తత్థ ఉత్తమత్థోతి బుద్ధభావమాహ. భోజపుత్తేహీతి లుద్దపుత్తేహి.
అళారాతి యేన సయం తదా లుద్దహత్థతో మోచితో, తం సత్థవాహం నామేన ఆలపతి. అతికస్సాతి నాసాయ ఆవుతరజ్జుం ఆకడ్ఢిత్వా. సమ్పరిగయ్హాతి కాళవేత్తలతాదీహి సబ్బసో పరిగ్గహేత్వా, అచ్ఛరియాని దుస్సహానం సహనవసేనాతి అధిప్పాయో.
అతివియ అయుత్తం అప్పతిరూపం పటిఘచిత్తుప్పాదనేన కేనచి అప్పటిసమఖన్తిగుణస్స సత్థుసాసనావోక్కమనప్పసఙ్గతో.
౨౪౮. ‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౧౨౪; ౩.౯౯, ౧౦౦; ౩.౫.౫౨౦; కథా. ౭౫) ఆగతాని సుత్తపదాని అనమతగ్గసద్దో, తదత్థో వా ఏతేసన్తి అనమతగ్గియాని.
అజేహి గమనమగ్గో అజపథో. సఙ్కూ లగ్గాపేత్వా తే ఆలమ్బిత్వా గమనమగ్గో సఙ్కుపథో. సఙ్కూతి అఙ్కుసాకారేన కతదీఘదణ్డో వుచ్చతి. ఆది-సద్దేన పపాతమగ్గదుగ్గమగ్గాదికే సఙ్గణ్హాతి. ఉభతోబ్యూళ్హేతి సమ్పహారత్థం ద్వీహిపి పక్ఖేహి గాళ్హసన్నాహే. అఞ్ఞాని చ దుక్కరాని కరిత్వా ధనాసాయ పబ్బతవిదుగ్గనదీవిదుగ్గాదిపక్ఖన్దనవసేనాతి అధిప్పాయో. మం పోసేసి, ఉపకారం అకాసి, తత్ర నప్పతిరూపం మనం పదూసేతున్తి ఏవం చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం చిత్తుప్పాదనఞ్చ ఏతరహి దిస్సమానేన పుత్తాదీనం పోసనాదినా అతీతస్స అనుమానతో గహణవసేన వేదితబ్బం.
౨౪౯. మేత్తాయాతి మేత్తాసఙ్ఖాతాయ, మేత్తాసహితాయ వా. చేతోవిముత్తియాతి చిత్తసమాధానే. ఆసేవితాయాతి ఆదరేన సేవితాయ. భావితాయాతి వడ్ఢితాయ. బహులీకతాయాతి పునప్పునం కతాయ. యానీకతాయాతి యుత్తయానం వియ కతాయ. వత్థుకతాయాతి అధిట్ఠానవత్థుం వియ కతాయ. అనుట్ఠితాయాతి అధిట్ఠితాయ. పరిచితాయాతి పరిచిణ్ణాయ చిణ్ణవసీభావాయ. సుసమారద్ధాయాతి సుట్ఠు సమ్పాదితాయ. పాటికఙ్ఖాతి ఇచ్ఛితబ్బా అవస్సంభావినో. సేసం పరతో ఆగమిస్సతి.
౨౫౦. ధాతువినిబ్భోగోతి ససమ్భారసఙ్ఖేపాదినా ధాతూనం వినిబ్భుజనం. అపరాధో నామ అపరజ్ఝన్తస్స పుగ్గలస్స రూపధమ్మముఖేన గయ్హతీతి కత్వా ఆహ ‘‘కిం కేసానం కుజ్ఝసీ’’తిఆది, కేసాదివినిముత్తస్స అపరజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అభావతో. ఇదాని నిబ్బత్తితపరమత్థధమ్మవసేనేవ వినిబ్భోగవిధిం దస్సేతుం ‘‘అథ వా పనా’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపాదాయ, ద్వాదసాయతనాని ఉపాదాయాతి పచ్చేకం ఉపాదాయ-సద్దో యోజేతబ్బో. కోధస్స పతిట్ఠానట్ఠానం న హోతీతి యథా ఆరగ్గే సాసపస్స, ఆకాసే చ చిత్తకమ్మస్స పతిట్ఠానట్ఠానం నత్థి, ఏవమస్స ‘‘వేరీ’’తి పరికప్పితే పుగ్గలే కోధస్స పతిట్ఠానట్ఠానం న హోతి, కేసాదీనం అకుజ్ఝితబ్బతో, తబ్బినిముత్తస్స చ పుగ్గలస్స అభావతో.
౨౫౧. సంవిభాగోతి ఆమిససంవిభాగో. పరస్సాతి పచ్చత్థికస్స. భిన్నాజీవోతి అపరిసుద్ధాజీవో. తస్సేవం కరోతోతి ఏవం సంవిభాగం కరోన్తస్స తస్స దాయకస్స. ఇతరస్సాతి పటిగ్గాహకస్స. ‘‘మమ మాతరాఉపాసికాయ దిన్నో’’తి ఇదం ‘‘ధమ్మియలాభో’’తి ఏతస్స కారణవచనం. తేన పన తస్స ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతి.
సబ్బత్థసాధకన్తి ‘‘అత్తత్థో పరత్థో దిట్ఠధమ్మికో అత్థో సమ్పరాయికో అత్థో’’తి (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫) ఏవమాదీనం సబ్బేసం అత్థానం, హితానం, పయోజనానఞ్చ నిప్ఫాదకం. ఉన్నమన్తి దాయకా. నమన్తి పటిగ్గాహకా.
౨౫౨. ఏవన్తి యథావుత్తేహి కకచూపమోవాదానుస్సరణాదీహి అత్తనో ఓవదనాకారేహి. వూపసన్తపటిఘస్సాతి పటిసఙ్ఖానబలేన వినోదితాఘాతస్స. తస్మిమ్పీతి వేరీపుగ్గలేపి. వేరీ-గహణేనేవ చేత్థ అప్పియపుగ్గలస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం వేరిమ్హి మేత్తాయ సిద్ధాయ తస్మిమ్పి మేత్తాసిద్ధితో, పియతో పన అతిప్పియసహాయకస్స విసుం గహణం ఆసన్నపచ్చత్థికస్స దుబ్బినిమోచయభావదస్సనత్థం. మేత్తావసేనాతి మేత్తాయనవసేన. సమచిత్తతన్తి హితూపసంహారేన సమానచిత్తతం. సీమాసమ్భేదో సా ఏవ సమచిత్తతా. ఇమస్మిం పుగ్గలేతి మేత్తాకమ్మట్ఠానికపుగ్గలే. నిసిన్నేతి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం.
హితమజ్ఝత్తేతి పియే, మజ్ఝత్తే చ. చతుబ్బిధేతి చతుబ్బిధే జనే, యత్థ కత్థచీతి అధిప్పాయో. నానత్తన్తి పియమజ్ఝత్తాదినానాకరణం. హితచిత్తోవ పాణినన్తి కేవలం సత్తేసు హితచిత్తో ఏవాతి పవుచ్చతి, న పన ‘‘మేత్తాయ నికామలాభీ’’తి వా ‘‘కుసలీ’’తి వా పవుచ్చతి. కస్మా? యస్మా అత్తాదీసు పస్సతి నానత్తన్తి. కస్మా పనాయం హితచిత్తో కుసలీతి న వుచ్చతీతి? సాతిసయస్స కుసలస్స వసేన కుసలిభావస్స అధిప్పేతత్తా. ఇమస్స చ పుగ్గలస్స మేత్తాభావనా న విసేసవతీ. అథ వా న నికామలాభీ మేత్తాయ యతో అత్తాదీసు పస్సతి నానత్తం. కుసలీతి పవుచ్చతి, యస్మా హితచిత్తోవ పాణినన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. గామసీమాదయో వియ గామన్తరాదీహి సత్తసఙ్ఖాతే మేత్తావిసయే భావనాయ పుబ్బే అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణమరియాదారూపేన ఠితత్తా అత్తాదయో ఇధ సీమా నామాతి ఆహ ‘‘చతస్సో సీమాయో’’తి. సమ్భిన్నా హోన్తీతి ఏత్థ వుత్తం సమ్భేదం దస్సేతుం ‘‘సమం ఫరతి మేత్తాయా’’తిఆది వుత్తం. మహావిసేసోతి మహన్తో భావనాయ విసేసో అతిసయో. పురిమేన పురిమతో అత్తాదినానత్తదస్సినా. న నాయతీతి న ఞాయతి.
౨౫౩. నిమిత్తన్తి యథా కసిణకమ్మట్ఠానాదీసు తంతంకసిణమణ్డలాదిపరిగ్గహముఖేన భావనావసేన లద్ధం ఉగ్గహనిమిత్తం నిస్సాయ ఝానస్స గోచరభావేన పటిభాగనిమిత్తం ఉపతిట్ఠతి, న ఏవమిధ ఉపట్ఠితం నిమిత్తం నామ అత్థి. యో పనాయం యథావుత్తో సీమాసమ్భేదో లద్ధో, స్వేవ నిమిత్తం వియాతి నిమిత్తం. తస్మిం హి లద్ధే భావనాయ సాతిసయత్తా నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి, కిలేసా సన్నిసిన్నావ, ఉపచారసమాధినా చిత్తం సమాహితమేవ. తేనాహ ‘‘నిమిత్తఞ్చ ఉపచారఞ్చ లద్ధం హోతీ’’తి. తమేవ నిమిత్తన్తి సీమాసమ్భేదవసేన పవత్తసమథనిమిత్తం. అప్పకసిరేనేవ అకిచ్ఛేనేవ, పగేవ పరిపన్థస్స విసోధితత్తా.
ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన భావనానుయోగేన. అనేన యోగినా. పఞ్చఙ్గవిప్పహీనన్తిఆదీనం పదానం అత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ.
‘‘పఠమజ్ఝానాదీనం అఞ్ఞతరవసేనా’’తి ఇదం వక్ఖమానాయ వికుబ్బనాయ తేసం సాధారణతాయ వుత్తం. అప్పనాప్పత్తచిత్తస్సేవ న ఉపచారమత్తలాభినో. పగుణబలవభావాపాదనేన వేపుల్లాదివిసేసప్పత్తస్స ఓధిసో, అనోధిసో చ దిసాఫరణాదివసేన ఝానస్స పవిజమ్భనా వికుబ్బనా వివిధా కిరియాతి కత్వా.
౨౫౪. మేత్తాసహగతేనాతి ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా మేత్తాయ సహ పవత్తేన సంసట్ఠేన సమ్పయుత్తేనాతి అత్థో. యస్మా పన తం వుత్తనయేన మేత్తాయ సహగతం, తాయ ఏకుప్పాదాదివిధినా సమ్మదేవ ఆగతం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘మేత్తాయ సమన్నాగతేనా’’తి. చేతో-సద్దో ‘‘అధిచేతసో’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౫౩; ఉదా. ౩౭) సమాధిపరియాయోపి హోతీతి తతో విసేసేతుం ‘‘చేతసాతి చిత్తేనా’’తి వుత్తం. ఏతన్తి ఏతం పదం. దిసోధిపరిగ్గహో సత్తోధిపరిగ్గహముఖేనేవ హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకిస్సా దిసాయ పఠమపరిగ్గహితం సత్తం ఉపాదాయా’’తి. దిసాసు హి ఠితసత్తా దిసాగహణేన గహితా. తేనాహ ‘‘ఏకదిసాపరియాపన్నసత్తఫరణవసేన వుత్త’’న్తి. ఫరణఞ్చ సారమ్మణస్స ధమ్మస్స అత్తనో ఆరమ్మణస్స ఫస్సనా పచ్చక్ఖతో దస్సనం గహణం ఆరమ్మణకరణమేవాతి ఆహ ‘‘ఫరిత్వాతి ఫుసిత్వా ఆరమ్మణం కత్వా’’తి. బ్రహ్మవిహారాధిట్ఠితన్తి మేత్తాఝానుపత్థమ్భితం. తథాతి నియమనం. తం అనియమాపేక్ఖసమ్బన్ధీభావతో ఉపమాకారనియమనం. దుతియన్తి ఉపమేయ్యదస్సనం, ఉపమేయ్యఞ్చ నామ ఉపమం, తేన సమ్బన్ధఞ్చ వినా నత్థీతి తదుభయమ్పి దస్సేతుం ‘‘యథా పురత్థిమాదీసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తథా దుతియన్తి ఏత్థ ఫరిత్వా విహరతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏవం తతియం చతుత్థన్తి ఏత్థాపి. తదనన్తరన్తి చ ఫరణాపేక్ఖం అనన్తరగ్గహణం, న ఫరితబ్బదిసాపేక్ఖం దిసానం అనిద్దిట్ఠరూపత్తా. ఫరణానుక్కమేన హి తాసం దుతియాదితా, న సరూపతో. తేనేవాహ ‘‘యం కిఞ్చి ఏకం దిస’’న్తి. ఇతీతి ఏవం యథావుత్తం చతస్సో, ఏవం ఉద్ధం దిసం ఫరిత్వా విహరతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతేనేవ నయేనా’’తి. ఇదమ్పి ఇతి-సద్దస్సేవ అత్థదస్సనం. పాళియం (మ. ని. ౩.౩౦౯; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨) అధో తిరియన్తి ఏత్థ పి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేతుం ‘‘అధోదిసమ్పి తిరియం దిసమ్పీ’’తి వుత్తం. ఏతేనేవ ‘‘దుతియ’’న్తిఆదీసుపి పి-సద్దస్స లుత్తనిద్దిట్ఠతా దీపితాతి వేదితబ్బం. ఏవమేవాతి ఇదమ్పి ఇతి-సద్దస్సేవ అత్థదస్సనం. ఏత్థ చ ‘‘అధో’’తి ఇమినా యథా నిరయేసు, నాగభవనాదీసు, యత్థ తత్థ వా అత్తనో హేట్ఠిమదిసాయ సత్తా గయ్హన్తి, ఏవం ‘‘ఉద్ధ’’న్తి ఇమినా దేవలోకే, యత్థ తత్థ వా అత్తనో ఉపరిమదిసాయం సత్తా గహితాతి వేదితబ్బం.
మజ్ఝత్తాదీతి ఆది-సద్దేన ఇత్థిపురిసఅరియానరియదేవమనుస్సాదికే పభేదే సఙ్గణ్హాతి. ఈసకమ్పి బహి అవిక్ఖిపమానోతి అప్పకమ్పి కమ్మట్ఠానతో బహి విక్ఖేపం అనాపజ్జన్తో హితూపసంహారతో అఞ్ఞథా థోకమ్పి అవత్తమానో. సబ్బత్తతాయాతి వా సబ్బేన అత్తభావేన యథా సబ్బభావేన అత్తని అత్తనో అత్తభావే హితేసితా, ఏవం సబ్బధి సబ్బసత్తేసు మేత్తాయ ఫరిత్వా విహరతీతి అత్థో. మేత్తాయ వుచ్చమానత్తా సత్తవిసయో సబ్బ-సద్దో, సో చ దీఘం కత్వా వుత్తో, తస్మా సబ్బసత్తకాయసఙ్ఖాతా పజా ఏతస్స అత్థీతి సబ్బావన్తోతి పదత్థతో దస్సేన్తో ‘‘సబ్బావన్తన్తి సబ్బసత్తవన్త’’న్తి ఆహ. ఏత్థ చ సబ్బధీతి దిసోధినా, దేసోధినా చ అనోధిసోఫరణం వుత్తం, సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తన్తి సత్తోధినా. తథా హి వుత్తం ‘‘అనోధిసో దస్సనత్థ’’న్తి. ఏకమేవత్థం పకారతో పరియాయేన్తి ఞాపేన్తీతి పరియాయా, వేవచనాని. విపులాదిసద్దా చేత్థ తాదిసాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘విపులేనాతి ఏవమాదిపరియాయదస్సనతో’’తి. పరియాయదస్సనే చ పుబ్బే గహితపదానిపి పున గయ్హన్తి, యథా ‘‘సద్ధా సద్దహనా’’తి (ధ. స. ౧౨) ఏత్థ వుత్తమ్పి సద్ధాపదం పున ఇన్ద్రియాదిపరియాయదస్సనే ‘‘సద్ధా సద్ధిన్ద్రియ’’న్తి (ధ. స. ౧౨) వుత్తం. తథాసద్దో వా ఇతిసద్దో వా న వుత్తోతి ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తి ఏతస్స అనువత్తకో తథా-సద్దో చ ఇతి-సద్దో చ తేసం ఫరణానన్తరాదిట్ఠానం అట్ఠానన్తి కత్వా తే న వుత్తాతి పున ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసాతి వుత్త’’న్తి అత్థో. వుత్తస్సేవత్థస్స పున వచనం నిగమనన్తి ఆహ ‘‘నిగమనవసేన వా ఏతం వుత్త’’న్తి. నను చ సమాపనవసేన వుత్తస్సేవత్థస్స పున వచనం నిగమనన్తి? నాయం దోసో ఓధిసోఅనోధిసోఫరణానం సమాపనే ఏవ వుత్తత్తా. విపులేనాతి మహన్తేన, మహత్తఞ్చస్స అసుభకమ్మట్ఠానాదీసు వియ ఆరమ్మణస్స ఏకదేసమేవ అగ్గహేత్వా అనవసేసగ్గహణవసేనాతి ఆహ ‘‘ఫరణవసేన విపులతా దట్ఠబ్బా’’తి.
కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాదీహి మహత్తం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దచిత్తవీరియపఞ్ఞేహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం. తయిదం యస్మా ఏకన్తతో రూపావచరం, తస్మా వుత్తం ‘‘భూమివసేన మహగ్గత’’న్తి. నిరుళ్హో హి రూపారూపావచరేసు మహగ్గతవోహారో. పగుణవసేనాతి పకారతో గుణితం బహులీకతం పగుణం, తస్స వసేన, సుభావితభావేనాతి అత్థో. తం హి పమాణం గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అప్పమాణం నామ హోతి. అప్పమాణసత్తారమ్మణవసేనాతి అపరిమాణసత్తారమ్మణకరణవసేన. సయమ్పి వేరరహితత్తా, తంసమఙ్గినో వేరాభావహేతుత్తా చ అవేరం. తయిదం ద్వయం యతో లభతి, తం దస్సేతుం ‘‘బ్యాపాదపచ్చత్థికప్పహానేనా’’తి వుత్తం. చేతసో బ్యాపత్తివసేన హననతో బ్యాపజ్జం, చేతసికం అసాతం, తదభావతో అబ్యాపజ్జం. తేనాహ ‘‘నిద్దుక్ఖ’’న్తి. తం పనస్స అబ్యాపజ్జత్తం పఞ్చవిఞ్ఞాణాదీనం వియ న సభావతో, అథ ఖో పచ్చత్థికవివేకతోతి దస్సేన్తో ‘‘దోమనస్సప్పహానతో’’తి ఆహ. అయన్తి ఇధ యథానీతం అప్పమఞ్ఞావిభఙ్గే (విభ. ౬౪౨), తేసు తేసు చ సుత్తపదేసేసు (మ. ని. ౧.౪౫౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫) ఆగతం మేత్తాబ్రహ్మవిహారవికుబ్బనమాహ.
౨౫౫. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ఇమిస్సా ‘‘పఞ్చహాకారేహి, సత్తహాకారేహి, దసహాకారేహీ’’తి ఆకారవిభాగేన పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౨.౨౨) వుత్తాయ చ వికుబ్బనాయ మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణస్స వియ భేదాభావముపసంహరతి ఓధిసోఫరణఅనోధిసోఫరణదిసాఫరణవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా. కేవలం పనేత్థ పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౨.౨౨) వియ సత్తోధి న గహితోతి అయమేవ విసేసో. యమ్పీతి వికుబ్బనం సన్ధాయాహ.
ఇదాని భేదాభావదస్సనముఖేన ఉద్దేసతో ఆనీతం పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం నిద్దేసతో దస్సేత్వా తస్సా అనుత్తానపదవణ్ణనం కాతుం ‘‘తత్థ చా’’తిఆదిమాహ.
౨౫౬. తత్థ సబ్బే సత్తాతి సబ్బ-సద్దో కామం పదేససబ్బవిసయో, న సబ్బసబ్బవిసయో యథా ‘‘సబ్బం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౧౯-౧౨౦), ‘‘సత్తా’’తి పన పదేన పరిచ్ఛిన్నం అత్తనో విసయం అసేసేత్వావ పరియాదియతీతి ఆహ ‘‘అనవసేసపరియాదానమేత’’న్తి.
తత్రాతి తస్మిం రూపే. సత్తోతి సజ్జనకిచ్చేన ఛన్దాదిపరియాయేన లోభేన ఆసత్తో లగ్గో. తత్రాతి వా కరణే భుమ్మం, తేన ఛన్దాదినాతి అత్థో.
యది సత్తతాయ సత్తా, కథం వీతరాగేసూతి ఆహ ‘‘రుళ్హీసద్దేనా’’తిఆది. అవీతరాగేసు రుళ్హేన, అవీతరాగేసు వా పవత్తిత్వా ఇన్ద్రియబద్ధఖన్ధసన్తానతాయ తంసదిసేసు వీతరాగేసు రుళ్హేన సద్దేన. అథ వా కిఞ్చి నిమిత్తం గహేత్వా సతిపి అఞ్ఞస్మిం తన్నిమిత్తయుత్తే కత్థచి విసయే సమ్ముతియా చిరకాలతాయ నిమిత్తవిరహేపి పవత్తి రుళ్హీ నామ యథా ‘‘గచ్ఛన్తీతి గావో’’తి, ఏవం సత్తసద్దస్సాపి రుళ్హీభావో దట్ఠబ్బో. భూతపుబ్బగతియా వా వీతరాగేసు సత్తవోహారో దట్ఠబ్బో. సత్వయోగతోతి ఏత్థ సత్వం నామ బుద్ధి, వీరియం, తేజో వా, తేన యోగతో సత్తా, యథా ‘‘నీలగుణయోగతో నీలో పటో’’తి.
పాణన్తి ఏతేనాతి పాణనం, అస్సాసపస్సాసా, తస్స కమ్మం పాణనతా, తాయ, అస్సాసపస్సాససమ్పయోగేనాతి అత్థో. భూతత్తాతి కమ్మకిలేసేహి జాతత్తా. పూరణతో, గలనతో చ పుగ్గలాతి నేరుత్తా. సత్తా హి నిబ్బత్తన్తా తంతంసత్తనికాయం పూరేన్తా వియ హోన్తి, సబ్బావత్థనిపాతితాయ చ గలన్తి చవన్తీతి అత్థో. అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం ‘‘అత్తా’’తి భవతి ఏత్థ అభిధానం, చిత్తఞ్చాతి అత్తభావో, సరీరం, ఖన్ధపఞ్చకమేవ వా. తన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. ఉపాదాయాతి గహేత్వా ఉపాదానం నిస్సయం కత్వా. పఞ్ఞత్తిమత్తసమ్భవతోతి పరమత్థతో అసన్తేపి సత్తసఞ్ఞితే పఞ్ఞత్తిమత్తేన సమ్భవతో.
యథా చ సత్తాతి వచనన్తి యథా సత్త-సద్దో యథావుత్తేనట్ఠేన నిప్పరియాయతో పదేసవుత్తిపి రుళ్హీవసేన అనవసేసపరియాదాయకో. సేసానిపీతి పాణాదివచనానిపి. తానిపి హి రూపారూపభవూపగచతుత్థజ్ఝానాదిసమఙ్గీనం అస్సాసపస్సాసాభావతో అవినిపాతధమ్మానం పుగలనస్స అభావతో పదేసవుత్తీని. రుళ్హీవసేన ఆరోపేత్వా యథావుత్తాయ రుళ్హియా వసేన కత్థచి విసయే అవిజ్జమానమ్పి పాణపుగ్గలభావం ఆరోపేత్వా. యది సాధారణతో సత్తవేవచనానీతి గహేత్వా అనోధిసోఫరణా మేత్తా వుచ్చతి, అథ కస్మా పఞ్చహేవ ఆకారేహి వుత్తాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘కామఞ్చా’’తిఆది. కేచి పనాహు ‘‘న ఖో పనేతాని ‘‘సత్తా’’తిఆదీని పదాని వేవచనతామత్తం ఉపాదాయ గహితాని, యతో జన్తుఆదీనమ్పి గహణం ఆపజ్జేయ్య, అత్థవిసేసం పన నిమిత్తభూతం ఉపాదాయ గహితానీ’’తి, తే సన్ధాయాహ ‘‘యే పనా’’తిఆది. తత్థ అత్థతోతి సజ్జనట్ఠేన సత్తా, పాణనట్ఠేన పాణాతి ఏవమాదిఅత్థతో. తేసం తం మతిమత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనోధిసోఫరణా విరుజ్ఝతీ’’తి. కస్మా? కేచి సత్తా, కేచి పాణా, కేచి పుగ్గలాతి ఆపజ్జనతో. తథా అత్థం అగ్గహేత్వాతి సత్తాదిసద్దా సప్పదేసవిసయాతి ఏవమత్థం అగ్గహేత్వా పుబ్బే వుత్తనయేన నిప్పదేసవిసయాతి ఏవమత్థం గహేత్వాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది. పఞ్చసు ఆకారేసూతి ‘‘సబ్బే సత్తా’’తిఆదినా పాళియం (పటి. మ. ౨.౨౨) ఆగతేసు పఞ్చసు భావనాకారేసు. అఞ్ఞతరవసేనాతి యస్స కస్సచి వసేన.
౨౫౭. ఇదాని ద్వావీసతియా భావనాకారేసు అప్పనా పరిగ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. బ్యాపాదరహితాతి దోమనస్సబ్యాపాదరహితా. తస్మాతి యస్మా న కేవలం యథావుత్తఆకారవిభాగమత్తతో అప్పనావిభాగో, తస్మా. ఇమేసుపి పదేసూతి ‘‘సబ్బే సత్తా అవేరా హోన్తూ’’తిఆదికోట్ఠాసేసుపి. యం యం పాకటం హోతీతి యదిపి పుబ్బభాగే తత్థ తత్థ అభినివేసే అనేకకోట్ఠాసవసేనేవ మనసికారం పవత్తేతి, భావనాయ సమిజ్ఝనక్ఖణే పన తత్థ యం పగుణతరతాయ సుపాకటం హోతి, తస్స వసేన అప్పనా హోతి, యథా తం ద్వత్తింసాకారే. తత్థ పన ఆరమ్మణం, ఇధ భావనాకారోతి అయమేవ విసేసో. చతున్నన్తి చతున్నం చతున్నం. బ్యాపనిచ్ఛాలోపేన హి నిద్దిట్ఠం. ఏస నయో సేసేసుపి.
లిఙ్గవసేన వుత్తం తేసం పచురతో లబ్భమానత్తా. తతియా పన పకతి యదిపి పఠమదుకేన న సఙ్గహితా, దుతియదుకేన పన తికేన చ సఙ్గహితా ఏవ.
ఇతి సబ్బానిపీతి అనోధిసోఫరణే వీసతి, ఓధిసోఫరణే అట్ఠవీసతి, దిసాఫరణే చత్తారి సతాని, అసీతి చాతి ఏవం సబ్బానిపి. సత-సద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో.
౨౫౮. ఏవం మేత్తాభావనం విభావేత్వా ఇదాని తత్థ ఆనిసంసే విభావేతుం ‘‘ఇతీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సేసా జనాతి మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా అలాభినో. సమ్పరివత్తమానాతి దక్ఖిణేన పస్సేన అసయిత్వా సబ్బసో పరివత్తమానా. కాకచ్ఛమానాతి ఘురుఘురుపస్సాసవసేన విస్సరం కరోన్తా. సుఖం సుపతీతి ఏత్థ దువిధాసుపనా సయనే పిట్ఠిప్పసారణలక్ఖణా, కిరియామయచిత్తేహి అవోకిణ్ణభవఙ్గప్పవత్తిలక్ఖణా చ. తత్థాయం ఉభయథాపి సుఖమేవ సుపతి. యస్మా సణికం నిపజ్జిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని సమోధాయ పాసాదికేన ఆకారేన సయతి, నిద్దోక్కమనేపి ఝానం సమాపన్నో వియ హోతి. తేనాహ ‘‘ఏవం అసుపిత్వా’’తిఆది.
నిద్దాకాలే సుఖం అలభిత్వా దుక్ఖేన సుత్తత్తా ఏవ పటిబుజ్ఝనకాలే సరీరఖేదేన నిత్థుననం, విజమ్భనం, ఇతో చితో విపరివత్తనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘నిత్థునన్తా విజమ్భన్తా సమ్పరివత్తన్తా దుక్ఖం పటిబుజ్ఝన్తీ’’తి. అయం పన సుఖేన సుత్తత్తా సరీరఖేదాభావతో నిత్థుననాదిరహితోవ పటిబుజ్ఝతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం అప్పటిబుజ్ఝిత్వా’’తిఆది. సుఖపటిబోధో చ సరీరవికారాభావేనాతి ఆహ ‘‘సుఖం నిబ్బికార’’న్తి.
‘‘భద్దకమేవ సుపినం పస్సతీ’’తి ఇదం అనుభూతపుబ్బవసేన, దేవతూపసంహారవసేన చస్స భద్దకమేవ సుపినం హోతి, న పాపకన్తి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘చేతియం వన్దన్తో వియా’’తిఆది. ధాతుక్ఖోభహేతుకమ్పి చస్స బహులం భద్దకమేవ సియా యేభుయ్యేన చిత్తజరూపానుగుణతాయ ఉతుఆహారజరూపానం.
ఉరే ఆముత్తముత్తాహారో వియాతి గీవాయ బన్ధిత్వా ఉరే లమ్బితముత్తాహారో వియాతి కేహిచి వుత్తం. తం ఏకావలివసేన వుత్తం సియా, అనేకరతనావలిసమూహభూతో పన ముత్తాహారో అంసప్పదేసతో పట్ఠాయ యావ కటిప్పదేసస్స హేట్ఠాభాగా పలమ్బన్తో ఉరే ఆముక్కోయేవ నామ హోతి.
తత్థేవాతి పాటలిపుత్తేయేవ. సక్కా నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా దేసస్స ఖేమతాయ, తస్స తస్స పదేసస్స రమణీయతాయ చ.
దసావ అన్తో దసన్తో, వత్థస్స ఓసానన్తో.
సమప్పవత్తవాసన్తి తత్థ తత్థ విహారే సమప్పవత్తవత్తవాసం. థేరో కిర అత్తనా పవిట్ఠపవిట్ఠవిహారే ‘‘అహమేత్థ ఆగన్తుకో’’తి అచిన్తేత్వా తత్థ తత్థ యథారహం అత్తనా కాతబ్బవత్తాని పరిపూరేన్తో ఏవ విహాసి. అపరే పన భణన్తి సబ్బసత్తేసు సమప్పవత్తమేత్తావిహారవాసం. అయం హి థేరో అరహత్తాధిగమతో పుబ్బేపి మేత్తావిహారీ అహోసి.
వనన్తరే ఠితోతి థేరో కిర తథా సమప్పవత్తవాసవసేన చరమానో ఏకదివసం అఞ్ఞతరం రమణీయం వనన్తరం దిస్వా తత్థ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా యథాపరిచ్ఛేదేన తతో ఉట్ఠితో అత్తనో గుణావజ్జనహేతుకేన పీతిసోమనస్సేన ఉదానేన్తో ‘‘యావతా ఉపసమ్పన్నో’’తి గాథం అభాసి. తమత్థం దస్సేతుం ‘‘వనన్తరే ఠితో’’తి పఠమగాథా ఠపితా. తత్థ గజ్జమానకోతి సీహగజ్జితం గజ్జన్తో. గుణమేసన్తోతి అత్తనో గుణసముదయం గవేసన్తో పచ్చవేక్ఖన్తో.
మణిలరుక్ఖే నివాసితాయ తం దేవతం ‘‘మణిలియా’’తి వోహరన్తి, తస్మా సా దేవతాపి ‘‘అహం, భన్తే, మణిలియా’’తి ఆహ. రుక్ఖదేవతానం హి యేభుయ్యేన నివాసరుక్ఖవసేన వోహారో యథా ఫన్దనదేవతాతి. తత్థేవాతి చిత్తలపబ్బతేయేవ.
‘‘బలవపియచిత్తతాయా’’తి ఇమినా బలవపియచిత్తతామత్తేనపి సత్థం న కమతి, పగేవ మేత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి దస్సేతి.
ఖిప్పమేవ చిత్తం సమాధియతి కేనచి పరిపన్థేన పరిహీనజ్ఝానస్స బ్యాపాదస్స దూరసముస్సారితభావతో ఖిప్పమేవ సమాధియతి. ఆసవానం ఖయాయాతి కేచి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి ఇతో అఞ్ఞకమ్మట్ఠానవసేన అధిగతజ్ఝానానమ్పి సుఖసుపనాదయో ఆనిసంసా లబ్భన్తి, యథాహ –
‘‘సుఖం సుపన్తి మునయో, అజ్ఝత్తం సుసమాహితా;
సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా’’తి. –
చ ఆది, తథాపిమే ఆనిసంసా బ్రహ్మవిహారలాభినో అనవసేసా లబ్భన్తి బ్యాపాదాదీనం ఉజువిపచ్చనీకభావతో బ్రహ్మవిహారానం. తేనేవాహ ‘‘నిస్సరణం హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స, యదిదం మేత్తా చేతోవిముత్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౩౨౬; అ. ని. ౬.౧౩). బ్యాపాదాదివసేన చ సత్తానం దుక్ఖసుపనాదయోతి తప్పటిపక్ఖభూతేసు బ్రహ్మవిహారేసు సిద్ధేసు సుఖసుపనాదయో హత్థగతా ఏవ హోన్తీతి.
కరుణాభావనావణ్ణనా
౨౫౯. కరుణన్తి కరుణాబ్రహ్మవిహారం. నిక్కరుణతాయాతి విహేసాయ, ‘‘ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా సత్తానం విహేఠనజాతికో హోతీ’’తి ఏవం వుత్తవిహేఠనేతి అత్థో. ఆదీనవన్తి దోసం. యథా తథా సత్తానం విహేఠనాయ పాపకో విపాకో ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ. తథా హి యో సత్తే జీవితా వోరోపనేన వా అఙ్గపచ్చఙ్గచ్ఛేదనేన వా ధనజానియా వా అలాభాయ వా అవాసాయ వా అనత్థాయ వా అయసత్థాయ వా పరిసంసక్కనేన వా అన్తమసో యథావజ్జదస్సనేనపి విహేఠేతి, తస్స సో పమాదవిహారో దిట్ఠేవ ధమ్మే అలాభాయపి హోతి, లద్ధస్స పరిహానాయపి హోతి, తన్నిమిత్తం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, అవిసారదో పరిసం ఉపసఙ్కమతి మఙ్కుభూతో, సమ్మూళ్హో కాలం కరోతి, కాయస్స భేదా దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా, సుగతియమ్పి మనుస్సభూతో దుజ్జచ్చోపి హోతి నీచకులికో, దుబ్బణ్ణోపి హోతి దుద్దసికో, బహ్వాబాధోపి హోతి రోగబహులో, దుగ్గతోపి హోతి అప్పన్నపానో, అప్పాయుకోపి హోతి పరిత్తజీవితోతి ఏవమాదిఅనేకానత్థానుబన్ధితా విహేసాయ పచ్చవేక్ఖితబ్బా, తప్పటిపక్ఖతో కరుణాయ ఆనిసంసా పచ్చవేక్ఖితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘నిక్కరుణతాయ ఆదీనవం కరుణాయ చ ఆనిసంసం పచ్చవేక్ఖిత్వా’’తి. ‘‘పియో హీ’’తిఆదినా పఠమం పియపుగ్గలాదీసు అనారమ్భస్స కారణమాహ. పియం హి పుగ్గలం కరుణాయితుమారభన్తస్స న తావ పియభావో విగచ్ఛతి, అవిగతే చ తస్మిం కుతో కరుణాయనా. తేనాహ ‘‘పియట్ఠానేయేవ తిట్ఠతీ’’తి. సేసపుగ్గలేసుపి ఏసేవ నయో. లిఙ్గవిసభాగకాలకతానం అఖేత్తభావే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
యత్థ పన పఠమం ఆరభితబ్బా, తం పాళినయేనేవ దస్సేతుం ‘‘కథఞ్చ భిక్ఖూ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దుగ్గతన్తి దలిద్దం. సో హి భోగపారిజుఞ్ఞతో సుఖసాధనానం అభావేన దుక్ఖం గతో ఉపగతో దుగ్గతోతి వుచ్చతి. అథ వా దుగ్గతన్తి దుక్ఖేన సమఙ్గిభావం గతం. దురుపేతన్తి కాయదుచ్చరితాదీహి ఉపేతం. గతికులరూపాదివసేన వా తమభావే ఠితో దుగ్గతో. కాయదుచ్చరితాదీహి ఉపేతత్తా తమపరాయణభావే ఠితో దురుపేతోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పరమకిచ్ఛప్పత్తన్తి అతివియ కిచ్ఛమాపన్నం మహాబ్యసనం నిముగ్గం. అప్పేవ నామాతి సాధు వత.
వధేథ నన్తి ‘‘ఘాతేథ నం చోర’’న్తి ఏవం పహితాయ రఞ్ఞో ఆణాయ ఖాదనీయమ్పి…పే… దేన్తి ‘‘ఇదానేవ మారియమానో ఏత్తకమ్పి సుఖం లభతూ’’తి. సుసజ్జితోతి సుఖానుభవనే సన్నద్ధో.
ఏతేనేవ ఉపాయేనాతి యేన యేన విధినా ఏతరహి యథావుత్తే పరమకిచ్ఛాపన్నే ఆయతిం వా దుక్ఖభాగిమ్హి పుగ్గలే కరుణాయితుం కరుణా ఉప్పాదితా, ఏతేనేవ నయేన. పియపుగ్గలేతి పియాయితబ్బపుగ్గలే. ఏతరహి వా దిస్సమానం ఆయతిం వా భావినిం దుక్ఖప్పత్తిం గహేత్వా కరుణా పవత్తేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. మజ్ఝత్తవేరీసుపి ఏసేవ నయో. యో హి సో కరుణాయ వత్థుభూతో దువిధో పుగ్గలో వుత్తో, కామం తత్థ కరుణాభావనా సుఖేనేవ ఇజ్ఝతి, ఇమినా పన భిక్ఖునా తత్థ భావనం పగుణతరం కత్వా సీమాసమ్భేదం కాతుం తదనన్తరం పియపుగ్గలే, తతో మజ్ఝత్తే, తతో వేరిపుగ్గలే కరుణా భావేతబ్బా. భావేన్తేన చ ఏకేకస్మిం కోట్ఠాసే ముదుం కమ్మనియం చిత్తం కత్వా తదనన్తరే తదనన్తరే ఉపసంహరితబ్బం. యస్స పన వేరిపుగ్గలో వా నత్థి, మహాపురిసజాతికత్తా వా అనత్థం కరోన్తేపి వేరిసఞ్ఞావ నుప్పజ్జతి, తేన మజ్ఝత్తే మే చిత్తం కమ్మనియం జాతం, ఇదాని వేరిమ్హి ఉపసంహరామీతి బ్యాపారోవ న కాతబ్బో. యస్స పన అత్థి, తం సన్ధాయాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది.
తత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవాతి మేత్తాకమ్మట్ఠానికస్స (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦ ఆదయో) వుత్తనయేన. తం మేత్తాయ వుత్తనయేనేవ. వూపసమేతబ్బన్తి ‘‘అథానేన పురిమపుగ్గలేసూ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౪౩), ‘‘కకచూపమఓవాదాదీనం అనుస్సరతో’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౪౩) చ మేత్తాభావనాయ వుత్తేన నయేన తం పటిఘం వూపసమేతబ్బం. ఏవం ఏతరహి మహాదుక్ఖప్పత్తే సుఖితేపి అకతకుసలతాయ ఆయతిం దుక్ఖప్పత్తియా వసేన కరుణాయనవిధిం దస్సేత్వా ఇదాని కతకల్యాణేపి తం దస్సేతుం ‘‘యోపి చేత్థా’’తిఆది వుత్తం. తేసన్తి బ్యసనానం. వట్టదుక్ఖం అనతిక్కన్తత్తాతి సమ్మాసమ్బుద్ధేనాపి అక్ఖానేన పరియోసాపేతుం అసక్కుణేయ్యస్స అనాగతస్స ఆపాయికస్స సుగతీసుపి జాతిజరాదిభేదస్సాతి అపరిమితస్స సంసారదుక్ఖస్స అనతిక్కన్తభావతో. సబ్బథాపి కరుణాయిత్వాతి దుక్ఖప్పత్తియా, సుఖప్పత్తియా అకతకుసలతాయ వా కతాకుసలతాయ వాతి సబ్బపకారేనపి కరుణాయ వత్థుభావస్స సల్లక్ఖణేన తస్మిం తస్మిం పుగ్గలే కరుణం కత్వా కరుణాభావనం వడ్ఢేత్వా. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘అథానేన పునప్పునం మేత్తాయన్తేనా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౪౩) మేత్తాభావనాయం వుత్తేన నయేన. తం నిమిత్తన్తి సీమాసమ్భేదవసేన పవత్తం సమథనిమిత్తం. మేత్తాయ వుత్తనయేనేవాతి యథా మేత్తాభావనాయం ‘‘అప్పకసిరేనేవా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౫౩) తికచతుక్కజ్ఝానవసేన అప్పనా ‘‘ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౫౩-౨౫౪) తస్సా వడ్ఢనా చ వుత్తా, ఏవమిధ కరుణాభావనాయం తికచతుక్కజ్ఝానవసేన అప్పనా వేదితబ్బా చ వడ్ఢేతబ్బా చ, తథేవస్సా వడ్ఢనావిధిపి వేదితబ్బాతి అధిప్పాయో. వుత్తనయేనేవాతి అవధారణేన ‘‘పఠమం వేరిపుగ్గలో కరుణాయితబ్బో’’తి ఇదం యథా పాళివిరుద్ధం, ఏవం యుత్తివిరుద్ధమ్పీతి ఇమమత్థం దీపేతి. పఠమం హి వేరిం సమనుస్సరతో కోధో ఉప్పజ్జేయ్య, న కరుణా. అత్తాపి సక్ఖిభావేన కరుణాయనవసేన గహేతబ్బో, సో కిమితి పచ్ఛా గయ్హతీతి. ‘‘అప్పనా వడ్ఢేతబ్బా’’తి ఇమినా చ అప్పనాప్పత్తచిత్తస్సేవ ‘‘కరుణాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫, ౪౫౨, ౪౭౧; ౩.౨౩౦) వుత్తవికుబ్బనా ఇజ్ఝతీతి అయమత్థో దస్సితో.
కరుణాపదమత్తమేవ చస్సా పాళియా విసేసోతి తం అనామసిత్వా పటిసమ్భిదాయం వుత్తవికుబ్బనా, మేత్తాయ వుత్తఆనిసంసా చ ఇధ లబ్భన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తతో పరం…పే… వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. తత్థ తతో పరన్తి ‘‘కరుణాసహగతేన చేతసా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫, ౪౫౨, ౪౭౧; ౩.౨౩౦) వుత్తవికుబ్బనతో ఉపరి. సేసం వుత్తనయమేవ.
ముదితాభావనావణ్ణనా
౨౬౦. పియపుగ్గలాదీసూతి పియమజ్ఝత్తవేరీసు న ఆరభితబ్బా. ముదితాభావనాతి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజనా. న హీతిఆది తత్థ కారణవచనం. పియభావమత్తేనాతి ఏత్థ మత్త-సద్దో విసేసనివత్తి అత్థో, తేన సోమనస్సపటిసన్ధికతాదిసిద్ధా నిచ్చప్పహంసితముఖతా, పుబ్బభాసితా, సుఖసమ్భాసతా, సఖిలతా, సమ్మోదకతాతి ఏవమాదికే ముదితాయ పదట్ఠానభూతే విసేసే ఉల్లిఙ్గేతి, ఈదిసేహి విసేసేహి విరహితోతి వుత్తం హోతి. ఏవ-కారేన పన పియపుగ్గలస్స సుఖసమప్పితతాదిం, ముదితాయ చ హేతుభూతం పమోదప్పవత్తిం నివత్తేతి. పియపుగ్గలేపి హి పరమాయ సమ్పత్తియా పముదితే హట్ఠతుట్ఠే భిక్ఖునో ముదితోకాసం లభేయ్య. వక్ఖతి హి ‘‘పియపుగ్గలం వా’’తిఆది. ఆదితో మజ్ఝత్తపుగ్గలం అనుస్సరన్తస్స ఉదాసినతా సణ్ఠాతి, వేరిం సమనుస్సరన్తస్స కోధో ఉప్పజ్జతి. తేనాహ ‘‘పగేవ మజ్ఝత్తవేరినో’’తి.
పమోదప్పవత్తియా సోణ్డసదిసో సహాయో సోణ్డసహాయో. ముదితముదితోవాతి పసాదసోమ్మతాయ అతివియ ముదితో ఏవ. పసాదే హి ఇదం ఆమేడితం. ఏవం అట్ఠకథానయేన ఆదితో ముదితాభావనాయ వత్థుం దస్సేత్వా ఇదాని పాళినయేన దస్సేతుం ‘‘పియపుగ్గలం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుఖితన్తి సఞ్జాతసుఖం, సుఖప్పత్తన్తి అత్థో. సజ్జితన్తి సుఖానుభవనే సన్నద్ధం పటియత్తసుఖసాధనం. అహో సాధూతి తస్స సత్తస్స సమ్పత్తియం సమ్పజఞ్ఞపుబ్బపమోదనాకారదస్సనం. పున అహో సుట్ఠూతి తస్స పమోదనస్స బహులీకారదస్సనం. పియం మనాపన్తి ఏత్థ మనాప-గ్గహణేన పాళియమ్పి అతిప్పియసహాయకో అధిప్పేతోతి ఏకే.
అతీతేతి తస్మింయేవ అత్తభావే అతీతే. అనాగతేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. న హి భవన్తరగతే బ్రహ్మవిహారభావనా రుహతి. యది ఏవం, అతీతానాగతే కథన్తి? నాయం దోసో. ‘‘సో ఏవాయం దత్తో తిస్సో’’తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నతాయ విజ్జమానభావేన గహేతబ్బతో. కథం పనస్స అనాగతే సమ్పత్తి ఆరమ్మణం హోతీతి? ఆదేసాదితో, పచ్చుప్పన్నాయ వా పయోగసమ్పత్తియా అనుమానతో లద్ధాయ గహేతబ్బతో.
పియపుగ్గలేతి సోణ్డసహాయసఞ్ఞితే అతిప్పియపుగ్గలే, పియపుగ్గలే చ. దువిధోపి చేస ఇధ పియభావసామఞ్ఞతో ‘‘పియపుగ్గలో’’తి వుత్తో. అనుక్కమేనాతి అతిప్పియపుగ్గలో పియపుగ్గలో మజ్ఝత్తో వేరీతి చతూసు కోట్ఠాసేసు ఏకేకస్మిం కమ్మట్ఠానం పగుణం, ముదుం, కమ్మనియఞ్చ కత్వా సేసేసు ఉపసంహరణానుక్కమేన. కిఞ్చాపి చతూసు జనేసు సమచిత్తతావ సీమాసమ్భేదో సీమా సమ్భిజ్జతి ఏతాయాతి కత్వా. భావనాయ పన తథా బహుసో పవత్తమానాయ పురిమసిద్ధం హేతుం, ఇతరం ఫలఞ్చ కత్వా వుత్తం ‘‘సమచిత్తతాయ సీమాసమ్భేదం కత్వా’’తి. యథావుత్తసీమాభావో వా సీమాసమ్భేదోతి వుత్తం ‘‘సమచిత్తతాయ సీమాసమ్భేదం కత్వా’’తి. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
ఉపేక్ఖాభావనావణ్ణనా
౨౬౧. ఉపేక్ఖాభావనన్తి ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారభావనం. యస్మా పురిమబ్రహ్మవిహారత్తయనిస్సన్దో చతుత్థబ్రహ్మవిహారో, తస్మా వుత్తం ‘‘మేత్తాదీసు పటిలద్ధతికచతుక్కజ్ఝానేనా’’తి. పగుణతతియజ్ఝానాతి సుభావితం వసీభావం పాపితం పగుణం, తథారూపా తతియబ్రహ్మవిహారజ్ఝానతో. అప్పగుణం హి ఉపరిఝానస్స పదట్ఠానం న హోతి. చతుక్కనయవసేన చేత్థ తతియగ్గహణం. సుఖితా హోన్తూతిఆదివసేనాతి ఆది-సద్దేన ‘‘నిద్దుక్ఖా హోన్తూ’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సత్తకేలాయనం సత్తేసు మమాయనం మమత్తకరణం, తథా మనసికారేన యోగో సత్తకేలాయనమనసికారయుత్తత్తం, తస్మా. మేత్తాదీనం రాగగేహస్సితదోమనస్ససోమనస్సానం ఆసన్నవుత్తితాయ యథారహం పటిఘానునయసమీపచారితా వేదితబ్బా. అథ వా ‘‘సుఖితా హోన్తు, దుక్ఖతో ముచ్చన్తు మోదన్తూ’’తి హితేసితభావప్పత్తియా తిస్సన్నమ్పి అనునయస్స ఆసన్నచారితా. సతి చ తబ్బిపరియాయే లోహితప్పకోపే పుబ్బో వియ లద్ధోకాసమేవేత్థ పటిఘన్తి అవిసేసేన తాసం పటిఘానునయసమీపచారితా దట్ఠబ్బా.
‘‘సోమనస్సయోగేన ఓళారికత్తా’’తి ఇదం తతియజ్ఝానస్స వసేన వుత్తం, తతో వుట్ఠితస్స ఇదమాదీనవదస్సనన్తి. మేత్తాదివసేన పన ఓళారికభావే వుచ్చమానే వితక్కవిచారపీతియోగేనేవ ఓళారికతా వత్తబ్బా సియా, తాహిపి తాసం సమాయోగసమ్భవతో, ఉపేక్ఖాయ చ తదభావతో. న వా వత్తబ్బా తతియజ్ఝానికానంయేవ మేత్తాదీనం ఇధాధిప్పేతత్తా, తంతంఝానసమతిక్కమేనేవ చ తంతంఝానికా మేత్తాదయోపి సమతిక్కన్తా ఏవ నామ హోన్తి, ఝానసామఞ్ఞేన వియ మేత్తాదిసామఞ్ఞేన వోహారమత్తం. పురిమాసూతి మేత్తాకరుణాముదితాసు. సన్తభావతోతి యథావుత్తసత్తకేలాయనాదిఅనుపసన్తభావాభావతో ఉపేక్ఖాయ సన్తభావతో. ‘‘సన్తభావతో’’తి చ ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. సుఖుమతా పణీతతా విదూరకిలేసతా విపులఫలతాతి ఏవమాదయోపి ఉపేక్ఖాయ ఆనిసంసా దట్ఠబ్బా. పకతిమజ్ఝత్తోతి కిఞ్చి కారణం అనపేక్ఖిత్వా పకతియా సభావేనేవ ఇమస్స భిక్ఖునో ఉదాసినపక్ఖే ఠితో. అజ్ఝుపేక్ఖిత్వాతి అత్తనా కతకమ్మవసేనేవ అయమాయస్మా ఆగతో గచ్ఛతి చ, త్వమ్పి అత్తనా కతకమ్మవసేనేవ ఆగతో గచ్ఛసి చ, న తస్స తవ పయోగేన కిఞ్చి సుఖం వా ఉపనేతుం, దుక్ఖం వా అపనేతుం లబ్భా, కేవలం పనేతం చిత్తస్స అనుజుకమ్మం, యదిదం మేత్తాయనాదినా సత్తేసు కేలాయనం. బుద్ధాదీహి అరియేహి గతమగ్గో చేస అపణ్ణకపటిపదాభూతో, యదిదం సబ్బసత్తేసు మజ్ఝత్తతాతి ఏవం పటిపక్ఖజిగుచ్ఛాముఖేన మజ్ఝత్తతాయ సముపజాతగారవబహుమానాదరో తం పుగ్గలం పునప్పునం అజ్ఝుపేక్ఖతి, తత్థ చ సవిసేసం ఉపేక్ఖం పచ్చుపట్ఠపేతి, తస్స తథా పటిపజ్జతో పకతియాపి ఉదాసినత్తా సాతిసయం తత్థ మజ్ఝత్తతా సణ్ఠాతి. భావనాబలేన నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి, కిలేసా సన్నిసిన్నా ఏవ హోన్తి, సో తం ఉపేక్ఖం పియపుగ్గలాదీసు ఉపసంహరతి. తేనాహ ‘‘ఉపేక్ఖా ఉప్పాదేతబ్బా. తతో పియపుగ్గలాదీసూ’’తి. ఏకం పుగ్గలన్తి ఏత్థ అఞ్ఞత్థో ఏక-సద్దో ‘‘ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) వియ. ఏకవచనేనేవ చేత్థ సఙ్ఖ్యావిసేసో సిద్ధో, తస్మా అఞ్ఞం ఏకం పుగ్గలన్తి అయమేత్థ అత్థో. తేన అత్తానం నివత్తేతి. ‘‘నేవ మనాప’’న్తి ఇమినా పియపుగ్గలం, అతిప్పియసహాయకఞ్చ నివత్తేతి, అత్తానమ్పి వా అత్తని అమనాపతాయ అభావతో. ‘‘న అమనాప’’న్తి ఇమినా అప్పియం, వేరిపుగ్గలఞ్చ, పారిసేసతో మజ్ఝత్తపుగ్గలస్స గహణం ఆపన్నం. ఇతి ‘‘ఏకం పుగ్గలం నేవ మనాపం నామనాప’’న్తి ఇమినా అత్తనో, పియాదీనఞ్చ పటిక్ఖేపముఖేన ఉదాసినపుగ్గలం దస్సేతి.
వుత్తనయేనాతి ‘‘య్వాస్స పకతిమజ్ఝత్తో’’తిఆదినా అనన్తరం వుత్తేన నయేన. అత్తసినేహస్స బలవభావతో వేరితోపి అత్తని మజ్ఝత్తతాయ దురూపసంహారత్తా ‘‘ఇమేసు చ అత్తని చా’’తి అత్తా పచ్ఛా వుత్తో. పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవాతి ‘‘అయం సమాపత్తి ఆసన్నపీతిపచ్చత్థికా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౮౭) పథవీకసిణే వుత్తనయేన. యం హి హేట్ఠా ‘‘పగుణతతియజ్ఝానా వుట్ఠాయా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౮౭) వుత్తం, తం హేట్ఠా తీసు బ్రహ్మవిహారేసు, చతుత్థబ్రహ్మవిహారే చ ఆదీనవానిసంసదస్సనవసేన వుత్తం. ఇదం పన తతియజ్ఝానే ఆదీనవం, చతుత్థజ్ఝానే చ ఆనిసంసం దిస్వా చతుత్థాధిగమాయ యోగం కరోన్తస్స చతుత్థజ్ఝానస్స ఉప్పజ్జనాకారదస్సనం. తస్మా తత్థ వుత్తం ‘‘పథవీసద్దం అపనేత్వా తదేవ నిమిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా యోజేతబ్బం.
పథవీకసిణాదీసూతి ఆది-సద్దేన సేసకసిణాని, అస్సాసపస్సాసనిమిత్తఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. కామం కసిణానాపానేసు ఉప్పన్నస్సాపి తతియజ్ఝానస్స ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారేన రూపావచరజ్ఝానాదితాయ అత్థేవ సభాగతా, తం పన అకారణం ఆరమ్మణస్స విసదిసతాయాతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణవిసభాగతాయా’’తి. నను చ అఞ్ఞథావ కసిణాదిభావనా, అఞ్ఞథా బ్రహ్మవిహారభావనాతి భావనావసేనాపి యథావుత్తజ్ఝానానం అత్థేవ విసదిసతాతి? సచ్చమేతం, భావనావసేన పన విసదిసతా అనుప్పత్తియా న ఏకన్తికం కారణం. తథా హి అఞ్ఞథావ మేత్తాదిభావనా, అఞ్ఞథా ఉపేక్ఖాభావనా. తథాపి సత్తేసు యథాపవత్తితం హితేసితాదిఆకారం బ్యతిరేకముఖేన ఆమసన్తీ, తతో వినివత్తమానరూపేన అజ్ఝుపేక్ఖనాకారేన బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా పవత్తతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కమ్మస్సకా సత్తా, తే కస్స రుచియా సుఖితా వా భవిస్సన్తీ’’తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౨౬౩). ఆరమ్మణసభాగతాపి చేత్థ అత్థీతి మేత్తాదివసేన పటిలద్ధతతియజ్ఝానస్స ఇజ్ఝతి ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో. తేన వుత్తం ‘‘మేత్తాదీసూ’’తిఆది. తత్థ మేత్తాదీసూతి మేత్తాదీసు నిప్ఫాదేతబ్బేసు, మేత్తాదివసేనాతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
౨౬౨. బ్రహ్ముత్తమేనాతి ఏత్థ సమ్ముతిబ్రహ్మానో ఉపపత్తిబ్రహ్మానో విసుద్ధిబ్రహ్మానోతి తివిధా బ్రహ్మానో.
‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;
పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే. (జా. ౧.౧౪.౧);
పరిబ్బజ మహాబ్రహ్మే, పచన్తఞ్ఞేపి పాణినో’’తి. (పాచి. ౬౪౭) –
చ ఏవమాదీసు హి బ్రహ్మసద్దేన సమ్ముతిబ్రహ్మానో వుత్తా.
‘‘అపారుతా తేసం అమతస్స ద్వారా,
యే సోతవన్తో పముఞ్చన్తు సద్ధం;
విహింససఞ్ఞీ పగుణం న భాసిం,
ధమ్మం పణీతం మనుజేసు బ్రహ్మే’’.
‘‘అథ ఖో బ్రహ్మా సహమ్పతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౭౧; మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౪౦; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౯) చ ఏవమాదీసు బ్రహ్మసద్దేన ఉపపత్తిబ్రహ్మానో వుత్తా. ‘‘బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౪౮; సం. ని. ౨.౨౧; అ. ని. ౪.౮; ౫.౧౧; పటి. మ. ౨.౪౪) వచనతో ‘‘బ్రహ్మ’’న్తి అరియధమ్మో వుచ్చతి, తతో నిబ్బత్తత్తా అవిసేసేన సబ్బేపి అరియా విసుద్ధిబ్రహ్మానో నామ పరమత్థబ్రహ్మతాయ. విసేసతో పన ‘‘బ్రహ్మాతి, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి వచనతో సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉత్తమబ్రహ్మా నామ సదేవకే లోకే బ్రహ్మభూతేహి గుణేహి ఉక్కంసపారమిప్పత్తితో. ఇతి బ్రహ్మానం ఉత్తమో, బ్రహ్మా చ సో ఉత్తమో చాతి వా బ్రహ్ముత్తమో, భగవా. తేన కథితే ‘‘సో మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౫౫౬; ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౪౫౯, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫, ౪౫౧, ౪౭౧) తత్థ తత్థ వేనేయ్యానం దేసితే. ఇతీతి ఏవం యథావుత్తేన భావనాక్కమేన చేవ అత్థవణ్ణనాక్కమేన చ విదిత్వా జానిత్వా. పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యాతి పుబ్బే వియ అసాధారణం తంతంబ్రహ్మవిహారపటినియతమేవ అత్థం అగ్గహేత్వా సాధారణభావతో తత్థ తత్థ పకిణ్ణకం విసటం అత్థం గహేత్వా పవత్తితా పకిణ్ణకకథాపి విజానితబ్బా.
మేజ్జతీతి ధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తునివత్తనత్థం ధమ్మమేవ కత్తారం కత్వా నిద్దిసతి. సినియ్హతీతి ఏత్థ సత్తేసు బ్యాపజ్జనవసేన లూఖభావస్స పటిపక్ఖభూతం ఞాణపుబ్బఙ్గమం హితాకారపవత్తివసేన సినేహనం దట్ఠబ్బం, న తణ్హాయనవసేన. తం హి మోహపుబ్బఙ్గమం లుబ్భనసభావం, ఇదం పన అదుస్సనసభావం అలోభసమ్పయుత్తం. నను చ తణ్హాసినేహోపి బ్యాపాదవిరోధీ తేన సహానవట్ఠానతో. యదిపి తేన సహ ఏకస్మిం చిత్తే నప్పవత్తతి, విరోధీ పన న హోతి అప్పహాయకతో. మేజ్జతీతి మిత్తో, హితజ్ఝాసయో ఖన్ధప్పబన్ధో, తప్పరియాపన్నతాయ మిత్తే భవా, మిత్తే వా ఆరమ్మణభూతే పియే పుగ్గలే భవా, మిత్తస్స ఏసా పవత్తి మేజ్జనవసేన వాతి వేదితబ్బా.
కరోతీతి కరుణా, కిం కరోతి, కేసం, కిం నిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పన’’న్తి. కమ్పనన్తి చ పరేసం దుక్ఖం దిస్వా తస్స అపనేతుకామస్స అసహనాకారేన చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం. తయిదం సప్పురిసానంయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సాధూన’’న్తి. సప్పురిసా హి సపరహితసాధనేన ‘‘సాధూ’’తి వుచ్చన్తి. వినాసేతీతి అదస్సనం గమేతి, అపనేతీతి అత్థో. తేనేత్థ హింసనం అపనయనన్తి దస్సేతి. పరదుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా హి కరుణా. ఫరణవసేనాతి ఫుసనవసేన, ఆరమ్మణకరణవసేనాతి అత్థో. ఆరమ్మణకరణఞ్చేత్థ దుక్ఖితేసు దుక్ఖాపనయనాకారేనేవాతి దట్ఠబ్బం.
మోదన్తి తాయాతి మోదనకిరియాయ ముదితాయ కరణభావనిద్దేసో, స్వాయం ఉపచారసిద్ధో, ముదితావినిముత్తో నత్థి తత్థ కోచి కత్తాతి తమేవ కత్తుభావేన నిద్దిసతి ‘‘సయం వా మోదతీ’’తి, అయమ్పి ఉపచారనిద్దేసోవ. ధమ్మానం అవసవత్తనతోతి వసవత్తిభావనివారణత్థం ‘‘మోదనమత్తమేవ వా తన్తి ముదితా’’తి ఆహ.
పియాదీసు పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనముఖేన ఉదాసినభావసఙ్ఖాతా ఉపపత్తితో ఇక్ఖా ఉపేక్ఖా. తేనాహ ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆది. తత్థ ఉపేక్ఖతీతి కత్తునిద్దేసే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
౨౬౩. హితో నామ అత్థచరో, తస్మా హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణాతి సత్తానం హితచరణాకారేన పవత్తిలక్ఖణా, హితాకారస్స వా పవత్తనలక్ఖణా. హితూపసంహారరసాతి సత్తేసు హితస్స ఉపనయనకిచ్చా, ఉపనయనసమ్పత్తికా వా. ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౩౭; విభ. ౯౦౯) పవత్తనకస్స ఆఘాతస్స వినయనాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతి, ఞాణస్స గోచరభావం గచ్ఛతి, యత్థ వా సయం ఉప్పజ్జతి, తత్థ ఆఘాతవినయనం పచ్చుపట్ఠపేతీతి ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా. అమనాపానమ్పి సత్తానం పటిక్కూలే అప్పటిక్కూలసఞ్ఞితారూపేన, పగేవ మనాపానం యం మనాపభావదస్సనం, తథాపవత్తో యోనిసోమనసికారో, తం పదట్ఠానం ఏతిస్సాతి మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమోతి బ్యాపాదస్స విక్ఖమ్భనవసేన వూపసమో. సమ్పత్తీతి సమ్పజ్జనం సమ్మదేవ నిబ్బత్తి. సినేహసమ్భవోతి తణ్హాసినేహస్స ఉప్పత్తి. విపత్తీతి వినాసో. మేత్తాముఖేన హి రాగో వఞ్చేతి.
కరుణాదీనం లక్ఖణాదీసు ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. సత్తానం పవత్తదుక్ఖస్స అపనయనాకారో. అపనయనం పన హోతు వా మా వా, యో దుక్ఖాపనయనాకారో, తథాపవత్తిలక్ఖణా దుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా. అపనేతుకామతాయ పరేసం దుక్ఖస్స అసహనం అనధివాసనం పరదుక్ఖాసహనం. న విహింసా అవిహింసా, సత్తానం అవిహేఠనం. తం పచ్చుపట్ఠపేతి, విహింసాయ వా పటిపక్ఖభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా. విహింసూపసమోతి ఏత్థ విహింసన్తి ఏతాయ సత్తే, విహింసనం వా నేసం తన్తి విహింసా, సత్తానం విహేఠనాకారేన పవత్తో కరుణాయ పటిపక్ఖభూతో పటిఘచిత్తుప్పాదో. కరుణాముఖేన సోకో వఞ్చేతీతి ఆహ ‘‘సోకసమ్భవో విపత్తీ’’తి.
పమోదనలక్ఖణాతి పరసమ్పత్తియా పమోదనలక్ఖణా. అనిస్సాయనరసాతి ఇస్సాయనస్స ఉసూయనస్స పటిపక్ఖభావకిచ్చా. సత్తానం సమ్పత్తియా, పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలధమ్మేసు చ అసహనం అరమణం అరతిఇచ్చేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్సా విహననాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతి, తస్స వా విఘాతం వూపసమం పచ్చుపట్ఠపేతీతి అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా.
పహాసో గేహసితపీతివసేన పహట్ఠభావో ఉప్పిలావితత్తం. సత్తేసు సమభావదస్సనరసాతి పియాదిభేదేసు సబ్బసత్తేసు ఉదాసినవుత్తియా సమభావస్సేవ దస్సనకిచ్చా, ఉపపత్తితో ఇక్ఖణతో సమభావేనేవ తేసం గహణకిచ్చాతి అత్థో. సత్తేసు పటిక్కూలాపటిక్కూలాకారానం అగ్గహణతో తత్థ పటిఘానునయానం వూపసమనాకారేన వుత్తియా తేసం వూపసమం విక్ఖమ్భనం పచ్చుపట్ఠపేతీతి పటిఘానునయవూపసమపచ్చుపట్ఠానా. ఏవం పవత్తకమ్మస్సకతాదస్సనపదట్ఠానాతి ఏత్థ ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా బ్యతిరేకముఖేన హితూపసంహారదుక్ఖాపనయనసమ్పత్తిపమోదనాకారేన పచ్చామసన్తో మేత్తాదీనం తిస్సన్నం పవత్తిఆకారపటిసేధనముఖేన పవత్తం కమ్మస్సకతాఞాణం ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స ఆసన్నకారణం, న యం కిఞ్చీతి దస్సేతి.
౨౬౪. విపస్సనాసుఖఞ్చేవ భవసమ్పత్తి చాతి ఏత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో చాతి వత్తబ్బం. తమ్పి హి నేసం సాధారణపయోజనం. తథా ‘‘సుఖం సుపతీ’’తిఆదయో (అ. ని. ౮.౧; ౧౧.౧౫) ఏకాదసానిసంసా. తే పన హేట్ఠా వుత్తా ఏవాతి ఇధ న గహితా.
నిస్సరతి అపగచ్ఛతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, పహాయకం. కామఞ్చేతేహి పఞ్చపి నీవరణాని, తదేకట్ఠా చ పాపధమ్మా విక్ఖమ్భనవసేన పహీయన్తి, ఉజువిపచ్చనీకదస్సనవసేన పన బ్యాపాదాదయో పాళియం (దీ. ని. ౩.౩౨౬; అ. ని. ౬.౧౩) వుత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా రాగనిస్సరణతావచనం ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స సుట్ఠు సమత్థితం దట్ఠబ్బం.
౨౬౫. ఏత్థాతి ఏతేసు బ్రహ్మవిహారేసు. మేత్తా సత్తేసు యథారహం దానపియవచనాదిసీలసుతాదిగుణగహణవసేన పవత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా’’తి. రాగోపి తత్థ యథా తథా గుణగ్గహణముఖేనేవ పవత్తతి మనాపసఞ్ఞాపలోభతోతి ఆహ ‘‘గుణదస్సనసభాగతాయా’’తి. తస్మా మిత్తముఖసపత్తో వియ తుల్యాకారేన దూసనతో రాగో మేత్తాయ ఆసన్నపచ్చత్థికో, సో లహుం ఓతారం లభతి సతిసమ్మోసమత్తేనాపి మేత్తం అపనీయ తస్సా వత్థుస్మిం ఉప్పజ్జనారహత్తా. తతోతి రాగతో, రాగస్స వా ఓతారలాభతో. సభాగవిసభాగతాయాతి సభాగస్స, సభాగేన వా విసభాగతాయ. సత్తేసు హి మనాపాకారగాహినో మేత్తాసభాగస్స తబ్బిపరీతసభావో బ్యాపాదో తేన విసభాగో. తస్మా సో ఓతారం లభమానో చిరేనేవ లభేయ్యాతి పురిసస్స దూరే ఠితసపత్తో వియ మేత్తాయ దూరపచ్చత్థికో. తతోతి బ్యాపాదతో. నిబ్భయేనాతి అనుస్సఙ్కనపరిసఙ్కనేన, లద్ధపతిట్ఠాయ మేత్తాయ బ్యాపాదేన దుప్పధంసియత్తాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘మేత్తాయిస్సతీ’’తిఆది.
ఇట్ఠానన్తి పియానం. కన్తానన్తి కమనీయానం. మనాపానన్తి మనవడ్ఢనకానం. తతో ఏవ మనో రమేన్తీతి మనోరమానం. లోకామిసపటిసంయుత్తానన్తి తణ్హాసన్నిస్సితానం. అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతోతి అప్పటిలాభేన అహమిమే న లభామీతి పరితస్సతో. అతీతన్తి అతిక్కన్తం. నిరుద్ధన్తి నిరోధప్పత్తం. విపరిణతన్తి సభావవిగమేన విగతం. సమనుస్సరతోతి అనుత్థుననవసేన చిన్తయతో. గేహసితన్తి కామగుణనిస్సితం. ‘‘ఆదినా’’తి ఇమినా ‘‘సోతవిఞ్ఞేయ్యానం సద్దాన’’న్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. విపత్తిదస్సనసభాగతాయాతి యేసు సత్తేసు భోగాదివిపత్తిదస్సనముఖేన కరుణా పవత్తతి, తేసు తన్నిమిత్తమేవ అయోనిసో ఆభోగే సతి యథావుత్తదోమనస్సముఖేన సోకో ఉప్పజ్జేయ్య, సో కరుణాయ ఆసన్నపచ్చత్థికో. సోకో హి ఇధ దోమనస్ససీసేన వుత్తో. సభాగవిసభాగతాయాతి ఏత్థ సత్తేసు దుక్ఖాపనయనకామతాకారస్స కరుణాసభాగస్స తేసు దుక్ఖూపనయనాకారో విహేసాసభావో విసభాగోతి తాయ సభాగవిసభాగతాయ సా ఓతారం లభమానా చిరేనేవ లభేయ్యాతి పురిసస్స దూరే ఠితసపత్తో వియ కరుణాయ దూరపచ్చత్థికా వుత్తా.
సమ్పత్తిదస్సనసభాగతాయాతి యేసు సత్తేసు భోగాదిసమ్పత్తిదస్సనముఖేన ముదితా పవత్తతి, తేసు తన్నిమిత్తమేవ అయోనిసో ఆభోగే సతి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపాన’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౦౬) వుత్తసోమనస్సముఖేన పహాసో ఉప్పజ్జేయ్య, సో చ ముదితాయ ఆసన్నపచ్చత్థికో. పహాసో హి ఇధ సోమనస్ససీసేన వుత్తో. సభాగవిసభాగతాయాతి భోగాదిసమ్పత్తీహి ముదితేసు సత్తేసు పమోదనాకారస్స ముదితాసభాగస్స తత్థ అనభిరమనాకారా అరతి విసభాగాతి తాయ సభాగవిసభాగతాయ సా ఓతారం లభమానా చిరేనేవ లభేయ్యాతి పురిసస్స దూరే ఠితసపత్తో వియ ముదితాయ దూరపచ్చత్థికా వుత్తా. పముదితో చాతిఆది ముదితాయ సిద్ధాయ అయమ్పి అరతి న హోతీతి లద్ధబ్బగుణదస్సనవసేన వుత్తం, న ఇధాధిప్పేతఅరతినిగ్గహదస్సనవసేన. కాయచిత్తవివేకపటిపక్ఖాయ వా అరతియా విక్ఖమ్భితాయ ముదితాయ పటిపక్ఖా అరతి సువిక్ఖమ్భనేయ్యా హోతీతి దస్సనత్థం ఏకదేసేన అరతి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. అధికుసలధమ్మేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు.
బాలకరధమ్మయోగతో బాలస్స. అత్తహితపరహితబ్యామూళ్హతాయ మూళ్హస్స. పుథూనం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనస్స. కిలేసోధీనం మగ్గోధీహి అజితత్తా అనోధిజినస్స, ఓధిజినా వా సేక్ఖా ఓధిసోవ కిలేసానం జితత్తా. తేన ఇమస్స ఓధిజితభావం పటిక్ఖిపతి. సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తనవిపాకస్స అజితత్తా అవిపాకజినస్స, విపాకజినా వా అరహన్తో అప్పటిసన్ధికత్తా. తేనస్స అసేక్ఖత్తం పటిక్ఖిపతి. అనేకాదీనవే సబ్బేసమ్పి పాపధమ్మానం మూలభూతే సమ్మోహే ఆదీనవానం అదస్సనసీలతాయ అనాదీనవదస్సావినో. ఆగమాధిగమాభావా అస్సుతవతో. ఏదిసో ఏకంసేన అన్ధపుథుజ్జనో నామ హోతీతి తస్స అన్ధపుథుజ్జనభావదస్సనత్థం పునపి ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తి వుత్తం. ఏవరూపాతి వుత్తాకారేన సమ్మోహపుబ్బికా. రూపం సా నాతివత్తతీతి రూపానం సమతిక్కమనాయ కారణం న హోతి, రూపారమ్మణే కిలేసే నాతివత్తతీతి అధిప్పాయో. సోమనస్సదోమనస్సరహితం అఞ్ఞాణమేవ అఞ్ఞాణుపేక్ఖా. దోసగుణావిచారణవసేన సభాగత్తాతి యథా బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా మేత్తాదయో వియ సత్తేసు హితూపసంహారాదివసేన గుణదోసే అవిచారేన్తీ కేవలం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనేవ పవత్తతి, ఏవం అఞ్ఞాణుపేక్ఖా సత్తేసు విజ్జమానమ్పి గుణదోసం అచిన్తేన్తీ కేవలం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనేవ పవత్తతీతి దోసగుణావిచారణవసేన సభాగా. తస్మా సా లహుం ఓతారం లభతీతి బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖాయ ఆసన్నపచ్చత్థికా వుత్తా. సభాగవిసభాగతాయాతి ఇట్ఠానిట్ఠేసు మజ్ఝత్తాకారస్స ఉపేక్ఖాసభాగస్స తత్థ అనురోధవిరోధపవత్తిఆకారా రాగపటిఘా విసభాగాతి తాయ సభాగవిసభాగతాయ తే ఓతారం లభమానా చిరేనేవ లభేయ్యున్తి పురిసస్స దూరే ఠితసపత్తో వియ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స దూరపచ్చత్థికా వుత్తా.
౨౬౬. కత్తుకామతా ఛన్దో ఆది ‘‘ఛన్దమూలకా కుసలా ధమ్మా’’తి (అ. ని. ౮.౮౩) వచనతో, అథ వా సత్తేసు హితేసితాదుక్ఖాపనయనకామతాదినా అనవజ్జాభిపత్థనావసేన పవత్తనతో ‘‘కత్తుకామతా ఛన్దో ఆదీ’’తి వుత్తం. ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారోపి హి సత్తేసు అనిరాకతహితచ్ఛన్దోయేవ ‘‘తత్థ అబ్యావటతా అపణ్ణకపటిపదా’’తి అజ్ఝుపేక్ఖనాకారేన పవత్తతి మాతా వియ సకిచ్చపసుతే పుత్తే. నీవరణాదీతి ఆది-సద్దేన తదేకట్ఠకిలేసానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కత్థచి సత్తగ్గహణమ్పి సఙ్ఖారగ్గహణమేవ హోతి పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ యథా ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౭; ఖు. పా. ౪.౧), న ఏవమిధాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మవసేన ఏకో వా సత్తో అనేకే వా సత్తా ఆరమ్మణ’’న్తి. పఞ్ఞత్తిధమ్మవసేనాతి పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతధమ్మవసేన. కామఞ్చేత్థ ‘‘సుఖితా హోన్తూ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౨౩) భావనాయం సుఖాదిగ్గహణమ్పి లబ్భతి. తం పన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి (ధ. ప. ౨౫౫; థేరగా. ౬౭౬; నేత్తి. ౫) విపస్సనాయ అనిచ్చలక్ఖణగహణం వియ అప్పధానభూతం, సత్తపఞ్ఞత్తి ఏవ పధానభావేన గయ్హతీతి దట్ఠబ్బం. ఉపచారే వా పత్తే ఆరమ్మణవడ్ఢనం తత్థాపి సీమాసమ్భేదసిద్ధితోతి అధిప్పాయో.
ఏకమావాసం పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ఏత్థ ‘‘సత్తే మేత్తాయ ఫరిస్సామీ’’తి ఏవం ఞాణేన పరిచ్ఛేదం కత్వా ఏకా రచ్ఛా పరిచ్ఛిన్దితబ్బాతి యోజనా. రచ్ఛాగహణేన రచ్ఛావాసినో సత్తా గహితా యథా ఏకం దిసన్తి. ఏవం సబ్బత్థ.
౨౬౭. కసిణానం నిస్సన్దోతి కసిణజ్ఝానానం నిస్సన్దఫలసదిసా ఆరుప్పా అరూపజ్ఝానాని, కసిణజ్ఝానానం పారిపూరియావ సిజ్ఝనతో. తేహి వినా అసిజ్ఝనతోతి కేచి. సమాధినిస్సన్దోతి రూపజ్ఝానసమాధీనం, హేట్ఠిమానం తిణ్ణం అరూపజ్ఝానసమాధీనఞ్చ నిస్సన్దో పటిపాటియా తే అధిగన్త్వావ పటిలభితబ్బతో. విపస్సనానిస్సన్దో విపస్సనానుభావేన లద్ధబ్బతో, విపస్సనావసేనేవ చ సమాపజ్జితబ్బతో. సమథవిపస్సనానిస్సన్దో నిరోధసమాపత్తి. యథాహ ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౨.౮౬౮). ‘‘పురిమబ్రహ్మవిహారత్తయనిస్సన్దో’’తి ఇమినా మేత్తాదివసేన తీణి ఝానాని అధిగన్త్వా ఠితస్సేవ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో, న ఇతరస్సాతి దస్సేతి. తమేవత్థం ఉపమాయ పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
౨౬౮. సియాతి వుచ్చమానాకారేన సియా కస్సచి పరివితక్కో. ఏత్థాతి ఏతేసు మేత్తాదీసు బ్రహ్మవిహారతా వేదితబ్బా, ఇతరకమ్మట్ఠానాని అత్తహితపటిపత్తిమత్తాని. ఇమాని పన ‘‘సబ్బే సత్తా సుఖితా హోన్తూ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౨౨) పరహితపటిపత్తిభూతాని. తస్మా సత్తేసు సమ్మా పటిపత్తిభావేన సేట్ఠా ఏతే విహారా. బ్రహ్మానోతి ఉపపత్తిబ్రహ్మానో. తే హి ఇధ ఝానభావనాయ వినీవరణచిత్తా హుత్వా బ్రహ్మలోకే ఉప్పన్నా తత్థ యావతాయుకం వినీవరణచిత్తావ హోన్తి. తస్మా ‘‘నిద్దోసచిత్తా విహరన్తీ’’తి వదన్తి. బ్రహ్మానోతి వా సకలబుద్ధగుణహేతుభూతానం దానపారమితాదీనం బుద్ధకరధమ్మానం పరిపూరణవసేన బ్రూహితగుణా మహాసత్తా బోధిసత్తా. తే హి సబ్బసత్తానం హితేసనేన, అహితాపనయనేన, సమ్పత్తిపమోదనేన, సబ్బత్థ వివజ్జితాగతిగమనమజ్ఝత్తభావాధిట్ఠానేన చ నిద్దోసచిత్తా విహరన్తి. ఏవన్తి యథా తే ఉపపత్తిబ్రహ్మానో, మహాబోధిసత్తబ్రహ్మానో వా, ఏవం ఏతేహి బ్రహ్మవిహారేహి సమ్పయుత్తా సమఙ్గీభూతా.
౨౬౯. చతస్సోవాతిఆదిపఞ్హస్సాతి చతస్సోతిఆదికస్స తివిధస్స పఞ్హస్స. విసుద్ధిమగ్గాదివసాతి ఏత్థ బ్యాపాదసంకిలేసాదితో విసుజ్ఝనుపాయో విసుద్ధిమగ్గో. ఆది-సద్దేన హితూపసంహారాదిమనసికారవిసేసా సఙ్గహితా. ఆసం మేత్తాదీనం. అప్పమాణేతి పమాణరహితే. యేనాతి యేన కారణేన. తన్తి తస్మా. ద-కారో పదసన్ధికరో.
బ్యాపాదబహులస్స విసుద్ధిమగ్గోతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, ఉజువిపచ్చనీకభావతోతి అధిప్పాయో. ఏస నయో సేసేసుపి. పక్ఖపాతవసేన అనాభుజనమనాభోగో మజ్ఝత్తాకారోతి అధిప్పాయో. య్వాయం చతుబ్బిధో సత్తేసు మనసికారో వుత్తో, తమేవ ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘యస్మా చ యథా మాతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వుత్తస్సాపి హితూపసంహారాదిఅత్థస్స ఉపమేయ్యభావం ఉపనేత్వా దస్సేతుం అత్థుపనయనత్థో ‘‘యస్మా చా’’తి చ-సద్దో. పరియాయేతి వారే, తస్మిం తస్మిం కిచ్చవసేన పరివత్తనక్కమేతి అత్థో. అబ్యావటాతి అనుస్సుక్కా. తథాతి యథా మాతా దహరాదీసు పుత్తేసు, తథా సబ్బసత్తేసు మేత్తాదివసేన మేత్తాయనాదివసికేన భవితబ్బన్తి యోజనా. తస్మాతి యస్మా సబ్బేపి సంకిలేసధమ్మా యథారహం దోసమోహరాగపక్ఖియా, తేహి చ విసుజ్ఝనుపాయో అప్పమఞ్ఞా, హితూపసంహారాదివసేన చతుబ్బిధో చ సత్తేసు మనసికారో, తస్మా విసుద్ధిమగ్గాదివసా చతస్సోవ అప్పమఞ్ఞా. చతస్సోపి ఏతా భావేతుకామేన న ఏకేకన్తి అధిప్పాయో. సతి హి సబ్బసఙ్గహే కమేన భవితబ్బం. హితేసితా మేత్తాయనన్తి ఆహ ‘‘ఏవం పత్థితహితాన’’న్తి. సమ్భావేత్వా వాతి ‘‘ఇమాయ పటిపత్తియా అయం నిరయాదీసు నిబ్బత్తేయ్యా’’తి పరికప్పేత్వా వా. దుక్ఖాపనయనాకఆరప్పవత్తివసేన పటిపజ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. తతో పరన్తి తతో హితాకారప్పవత్తిఆదితో పరం. కత్తబ్బాభావతోతి చతుత్థస్స పకారస్స కత్తబ్బస్స అభావతో. అయం కమోతి అయం ఇమాసం అప్పమఞ్ఞానం యేభుయ్యేన పవత్తనక్కమోతి కత్వా వుత్తం, న ‘‘ఇమినావ కమేన ఏతాసం పవత్తి, న అఞ్ఞథా’’తి. మేత్తాదీనం హి తిస్సన్నం భావనానం కమనియమో నత్థి, యం వా తం వా పఠమం భావేతుం లబ్భా, దేసనాక్కమవసేన వా ఏవం వుత్తం.
ఏకసత్తస్సాపీతి ఏకస్సాపి సత్తస్స. అప్పటిభాగనిమిత్తత్తా పరిచ్ఛేదగ్గహణం నత్థి, న చ సమ్ముతిసచ్చవసేన పవత్తం సత్తగ్గహణం పరిచ్ఛిన్నరూపాదిగ్గహణం హోతీతి అప్పనాప్పత్తియా అపరామాససత్తగ్గహణముద్ధభూతానం మేత్తాదీనం ఏకసత్తారమ్మణానమ్పి అప్పమాణగోచరతా వుత్తా. ఏవం పమాణం అగ్గహేత్వాతి యథా ఉద్ధుమాతకాదీసు అతిరేకుద్ధుమాతకాదిభావప్పత్తే పదేసే నిమిత్తం గయ్హతి, ఏవం పమాణం అగ్గహేత్వా. సకలఫరణవసేనాతి నిరవసేసఫరణవసేన.
౨౭౦. నిస్సరణత్తాతి ఏత్థ యం యస్స నిస్సరణం, తం తస్స ఉజుపటిపక్ఖభూతమేవ హోతి. యథా కామానం నేక్ఖమ్మం, రూపానం ఆరుప్పా, సఙ్ఖారానం నిబ్బానం, ఏవం దోమనస్ససహితానం బ్యాపాదవిహింసారతీనం నిస్సరణభూతా మేత్తాకరుణాముదితా న సోమనస్సరహితా హోన్తి. నిస్సరణగ్గహణేనేవ చ పుబ్బభాగియానం తాసం ఉపేక్ఖాసమ్పయోగోపి అనుఞ్ఞాతోతి దట్ఠబ్బం అనిస్సరణభావతో. తథా హి అట్ఠవీసతియా చిత్తుప్పాదేసు కరుణాముదితానం పవత్తిం ఆచరియా ఇచ్ఛన్తి. న హి బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా ఉపేక్ఖావేదనం వినా వత్తతి పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా వియ. న హి కదాచి పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా వేదనుపేక్ఖం వినా వత్తతీతి.
౨౭౧. సాతసహగతన్తి సుఖసహగతం. తస్మాతి యస్మా ‘‘తతో త్వం భిక్ఖూ’’తిఆదికాయ (అ. ని. ౮.౬౩) దేసనాయ చతున్నమ్పి అప్పమఞ్ఞానం సవితక్కాదిభావో వియ ఉపేక్ఖాసహగతభావోపి విఞ్ఞాయతి, తస్మా. చతస్సోపి అప్పమఞ్ఞా చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానికాతి చోదకస్స అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సతీతి యది మూలసమాధిమ్హి వుత్తమత్థం అనన్తరం వుత్తతాయ బ్రహ్మవిహారేసు పక్ఖిపతి, ఏవం సన్తే కాయానుపస్సనాదయోపి చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానికా సియుం, న పన హోన్తి విపస్సనావసేన దేసితత్తాతి అధిప్పాయో, హోన్తు కాయానుపస్సనాదయో ఆనాపానభావనావసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానికాతి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కన్తో ఆహ ‘‘వేదనాదీసూ’’తిఆది. బ్యఞ్జనచ్ఛాయామత్తం గహేత్వాతి ‘‘మేత్తా మే చేతోవిముత్తి భావితా భవిస్సతీ’’తిఆదీహి బ్యఞ్జనేహి పకాసితో ఏవ చిత్తసమాధి ‘‘అజ్ఝత్తం మే చిత్తం ఠితం భవిస్సతీ’’తిఆదీహిపి బ్యఞ్జనేహి పకాసితోతి బ్యఞ్జనతో లబ్భమానసమాధిచ్ఛాయామత్తం గహేత్వా ఉభయత్థ లబ్భమానం అధిప్పాయం అగ్గహేత్వాతి అత్థో. సుత్తత్థం హి అఞ్ఞథా వదన్తో అయథావాదితాయ సత్థారం అపవదన్తో నామ హోతి. తేనాహ ‘‘మా భగవన్తం అబ్భాచిక్ఖీ’’తి.
౨౭౨. ‘‘తయిమం దోసం పరిహరితుకామేన న సబ్బం సుత్తం నీతత్థమేవ, తస్మా గరుకులతో అధిప్పాయో మగ్గితబ్బో’’తి దస్సేన్తో ‘‘గమ్భీరం హీ’’తిఆదిం వత్వా తత్థ ఆదితో పట్ఠాయ అధిప్పాయం దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. ఆయాచితా ధమ్మదేసనా ఏతేనాతి ఆయాచితధమ్మదేసనో, తం ఆయాచితధమ్మదేసనం. ఏవమేవాతి గరహనే నిపాతో, ముదా ఏవాతి అత్థో. అజ్ఝత్తన్తి గోచరజ్ఝత్తే, కమ్మట్ఠానారమ్మణేతి అత్థో. యస్మా చిత్తేకగ్గతా నామ ససన్తతిపరియాపన్నా హోతి, తస్మా అత్థవణ్ణనాయం ‘‘నియకజ్ఝత్తవసేనా’’తి వుత్తం. చిత్తం ఠితం భవిస్సతీతి బహిద్ధా అవిక్ఖిప్పమానం ఏకగ్గభావే ఠితం భవిస్సతి. తతో ఏవ సుసణ్ఠితం, సుట్ఠు సమాహితన్తి అత్థో. ఉప్పన్నాతి అవిక్ఖమ్భితా. పాపకాతి లామకా. అకుసలా ధమ్మాతి కామచ్ఛన్దాదయో అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన అకుసలా ధమ్మా. చిత్తం పరియాదాయ పవత్తితుం ఓకాసాదానేన కుసలచిత్తం ఖేపేత్వా న చ ఠస్సన్తీతి యోజనా. ఇమినా యథావుత్తస్స సమాధానస్స కారణమాహ.
చిత్తేకగ్గతామత్తోతి భావనమనుయుత్తేన పటిలద్ధమత్తం నాతిసుభావితం సమాధానం. తం పన ఉపరి వుచ్చమానానం సమాధివిసేసానం మూలకారణభావతో ‘‘మూలసమాధీ’’తి వుత్తో. స్వాయం చిత్తేకగ్గతామత్తో ‘‘అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి సమాదహామీ’’తిఆదీసు వియ ఖణికసమాధి అధిప్పేతో. యథేవ హి అఞ్ఞత్థాపి ‘‘ఆరద్ధం ఖో పన మే, భిక్ఖవే, వీరియం అహోసి అసల్లీనం…పే… సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గ’’న్తి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౧౧) వత్వా ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౮.౧౧) పఠమం వుత్తచిత్తేకగ్గతా ‘‘ఖణికసమాధీ’’తి విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపీతి. సో ఏవ సమాధీతి మూలసమాధిమాహ.
అస్సాతి భిక్ఖునో, అస్స వా మూలసమాధిస్స. భావనన్తి వడ్ఢనం. అయం సమాధీతి చ మూలసమాధియేవ అధిప్పేతో. ఏవం భావితోతి యథా అరణిసహితేన ఉప్పాదితో అగ్గి గోమయచుణ్ణాదీహి వడ్ఢితో గోమయగ్గిఆదిభావం పత్తోపి అరణిసహితేన ఉప్పాదితమూలగ్గీత్వేవ వుచ్చతి, ఏవమిధాపి మూలసమాధి ఏవ మేత్తాదివసేన వడ్ఢితోతి కత్వా వుత్తం.
అఞ్ఞేసుపి ఆరమ్మణేసు పథవీకసిణాదీసు. తత్థ యథా మేత్తాభావనాపుబ్బఙ్గమేన భావనానయేన పథవీకసిణాదీసు సవితక్కాదిభావవసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానసమ్పాపనవిధినా మూలసమాధిస్స భావనా వుత్తా, ఏవం కరుణాదిభావనాపుబ్బఙ్గమం పథవీకసిణాదీసుపి భావనావిధిం దస్సేత్వా పచ్ఛా కాయానుపస్సనాదిపుబ్బఙ్గమం భావనావిధిం దస్సేన్తో ఆసవక్ఖయాయ ధమ్మం దేసేసి. తేన వుత్తం ‘‘కరుణా మే చేతోవిముత్తీ’’తిఆది. యది ఏవం ధమ్మానుపస్సనాపరియోసానాయ దేసనాయ అరహత్తాధిగమాయ కమ్మట్ఠానస్స కథితత్తా పున ‘‘తతో త్వం, భిక్ఖు, ఇమం సమాధిం సవితక్కమ్పీ’’తిఆది (అ. ని. ౮.౬౩) కస్మా వుత్తన్తి? ధమ్మానుపస్సనాయ మత్థకప్పత్తిదస్సనత్థం. సా హి సఙ్ఖారుపేక్ఖాభావేన వత్తమానా యథావుత్తజ్ఝానధమ్మే సమ్మసన్తీ విసేసతో మత్థకప్పత్తా నామ హోతి. ఫలసమాపత్తిభూమిదస్సనత్థం వుత్తన్తి కేచి.
పున యతో ఖో తేతిఆది అరహత్తప్పత్తితో ఉద్ధం లద్ధబ్బఫాసువిహారదస్సనం. తత్థ గగ్ఘసీతి గమిస్ససి. తస్మాతి యస్మా ‘‘సవితక్కమ్పీ’’తిఆదికా దేసనా మేత్తాదీనం ఆరమ్మణతో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే సమాధిం సన్ధాయ వుత్తా, న అప్పమఞ్ఞా, తస్మా. ‘‘తథేవా’’తిఆదినా గన్థన్తరేనపి తమేవత్థం సమత్థేతి. తత్థ తథేవాతి తికచతుక్కజ్ఝానవసేనేవ. అభిధమ్మేతి చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. ౨౫౧ ఆదయో), అప్పమఞ్ఞావిభఙ్గాదీసు (విభ. ౬౮౪ ఆదయో) చ తత్థ తత్థ అభిధమ్మప్పదేసేసు.
౨౭౩. సుభపరమాదివసేనాతి సుభ-సద్దో ‘‘సుభన్తేవ అధిముత్తో హోతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౨; అ. ని. ౮.౬౬) ఏవం వుత్తసుభవిమోక్ఖం సన్ధాయ వుత్తో ఉత్తరపదలోపేన. పరమ-సద్దో ఉక్కంసత్థో. సుభో సుభవిమోక్ఖో పరమో ఉక్కంసో పరమా కోటి ఏతిస్సాతి సుభపరమా, మేత్తాచేతోవిముత్తి, తతో పరం తాయ సాధేతబ్బం నత్థీతి అత్థో. అసాధారణస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా విపస్సనాసుఖాదయో ఇధ అనవసరా. ఇతరేతరవిసిట్ఠాపేతే విసేసా, పగేవ పరేహి. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసో ఆనుభావవిసేసో వేదితబ్బో’’తి. విసేసేత్వాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసిట్ఠం కత్వా.
తస్స తస్స ఉపనిస్సయత్తాతి సుభవిమోక్ఖాదికస్స తస్స తస్స విమోక్ఖస్స పకతూపనిస్సయవసేన ఉపనిస్సయపచ్చయభావతో. ఇదాని తమత్థం పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం ‘‘మేత్తావిహారిస్సా’’తిఆది వుత్తం. అస్స మేత్తావిహారిస్స చిత్తం ఉపసంహరతోతి సమ్బన్ధో. అప్పటిక్కూలపరిచయాతి మేత్తాభావనావసేన సత్తసఞ్ఞితే యత్థ కత్థచి ఆరమ్మణే అప్పటిక్కూలాకారేనేవ గహణస్స పరిచితత్తా. తస్స సఙ్ఖారభూతమ్పి యం కిఞ్చి ఆరమ్మణం అప్పటిక్కూలాకారేనేవ పచ్చుపతిట్ఠతి, పగేవ సభావతో. ‘‘అప్పటిక్కూల’’న్తి తత్థస్స చిత్తం అభిరతివసేన నిరాసఙ్కం పవత్తతి, పచ్చనీకధమ్మేహి చ సుఖేన, సుట్ఠు చ విముచ్చతి, యతస్స ఝానస్స విమోక్ఖపరియాయో వుత్తో. తేనాహ ‘‘అప్పటిక్కూలేసూ’’తిఆది. యథావుత్తో చ అత్థో అనత్థచరణాదిఅధిప్పాయేన సచేతనే ఆరమ్మణే ఆఘాతం ఉప్పాదేన్తస్స పటిక్కూలపరిచయా అచేతనేపి వాతాతపాదికే ఆఘాతుప్పత్తియా విభావేతబ్బో. న తతో పరన్తి తతో సుభవిమోక్ఖతో పరం కస్సచి విమోక్ఖస్స ఉపనిస్సయో న హోతీతి అత్థో.
అభిహనన్తి ఏతేనాతి అభిఘాతో, దణ్డో అభిఘాతో యస్స తం దణ్డాభిఘాతం, తం ఆది యస్స తం దణ్డాభిఘాతాది, దణ్డాభిఘాతాది రూపం నిమిత్తం యస్స తం దణ్డాభిఘాతాదిరూపనిమిత్తం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘సత్తదుక్ఖ’’న్తి, దణ్డప్పహారాదిజనితం కరజరూపహేతుకం సత్తానం ఉప్పజ్జనకదుక్ఖన్తి అత్థో. రూపే ఆదీనవో సుపరివిదితో హోతి కరుణావిహారిస్స రూపనిమిత్తత్తా, దుక్ఖస్స కరుణాయ చ పరదుక్ఖాసహనరసత్తాతి అధిప్పాయో. తత్థ ఆకాసే. చిత్తం పక్ఖన్దతి సబ్బసో రూపానం అభావో వివరమపగమోతి.
తేన తేనాతిఆదీసు అయం యోజనా – తేన తేన భోగసమ్పత్తిఆదినా పామోజ్జకారణేన పముదితానం సత్తానం ఉప్పన్నపామోజ్జవిఞ్ఞాణం సమనుపస్సన్తస్స యోగినో ‘‘సాధు వతాయం సత్తో పమోదతీ’’తి ముదితాయ పవత్తిసమ్భవతో పముదితవిఞ్ఞాణస్స దస్సనేన విఞ్ఞాణగ్గహణపరిచితం చిత్తం హోతీతి.
అనుక్కమాధిగతన్తి ఆకాసకసిణవజ్జే యత్థ కత్థచి కసిణే రూపావచరజ్ఝానాధిగమానుక్కమేన రూపవిరాగభావనాయ అధిగతం. ఆకాసనిమిత్తం గోచరో ఏతస్సాతి ఆకాసనిమిత్తగోచరం, తస్మిం ఆకాసనిమిత్తగోచరే పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే. చిత్తం ఉపసంహరతోతి దుతియారుప్పాధిగమాయ భావనాచిత్తం నేన్తస్స, తథా భావయతోతి అత్థో. తత్థాతి తస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే. చిత్తన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనచిత్తం. పక్ఖన్దతీతి అనుపవిసతి విమోక్ఖభావేన అప్పేతి.
ఆభోగాభావతోతి ‘‘సుఖితా హోన్తూ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౨౩) సుఖాసీసనాదివసేన ఆభుజనాభావతో. సత్తానం సుఖాసీసనాదివసేన పవత్తమానా మేత్తాదిభావనావ పరమత్థగ్గహణముఖేన సత్తే ఆరమ్మణం కరోతి, ఉపేక్ఖాభావనా పన తథా అప్పవత్తిత్వా కేవలం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనేవ సత్తే ఆరమ్మణం కరోతీతి ఆహ ‘‘ఉపేక్ఖావిహారిస్స సుఖదుక్ఖాదిపరమత్థగ్గాహవిముఖభావతో అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖం చిత్తం హోతీ’’తి. నను చ ‘‘కమ్మస్సకా సత్తా, తే కస్స రుచియా సుఖితా వా భవిస్సన్తీ’’తిఆదినా పటిక్ఖేపవసేనపి పరమత్థగ్గహణముఖేనేవ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారోపి సత్తే ఆరమ్మణం కరోతీతి? సచ్చమేతం, తం పన భావనాయ పుబ్బభాగే, మత్థకప్పత్తియం పన కేవలం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనేవ సత్తే ఆరమ్మణం కరోతీతి సవిసేసం పరమత్థతో అవిజ్జమానే ఏవ విసయే తస్స పవత్తి. అవిజ్జమానగ్గహణదుక్ఖతా చ అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన అప్పనాప్పత్తియా అపరామాససత్తగ్గహణముద్ధభూతతాయ వేదితబ్బా. సేసం వుత్తనయమేవ.