౧౦. ఆరుప్పనిద్దేసవణ్ణనా

పఠమారుప్పవణ్ణనా

౨౭౫. ఉద్దిట్ఠేసూతి ‘‘చత్తారో ఆరుప్పా’’తి ఏవం ఉద్దిట్ఠేసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. తేనేవాహ ‘‘చతూసు ఆరుప్పేసూ’’తి. తత్థ రూపవివేకేన అరూపం, అరూపమేవ ఆరుప్పం ఝానం, ఇధ పన తదత్థం కమ్మట్ఠానం అధిప్పేతం. తం భావేతుకామో చతుత్థజ్ఝానం ఉప్పాదేతీతి సమ్బన్ధో. రూపాధికరణన్తి రూపహేతు. హేతుఅత్థో హి ఏత్థ అధికరణ-సద్దో ‘‘కామాధికరణ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౬౮-౧౬౯) వియ. దణ్డనట్ఠేన దణ్డో, ముగ్గరాది. పరపీళాధిప్పాయేన తస్స ఆదానం దణ్డాదానం. సత్తానం ససనట్ఠేన సత్థం, ఆవుధం. భణ్డనం కలహో. విరోధో విగ్గహో. నానావాదో వివాదో. ఏతన్తి యథావుత్తం దణ్డాదానాదికం. సబ్బసోతి అనవసేసతో. ఆరుప్పే అరూపభావే, ఆరుప్పే వా భవే. రూపానంయేవాతి దిట్ఠాదీనవానం రూపానంయేవ, న అరూపానన్తి అధిప్పాయో. నిబ్బిదాయాతి విక్ఖమ్భనవసేన నిబ్బిన్దనత్థాయ. విరాగాయాతి విరజ్జనత్థాయ. నిరోధాయాతి నిరుజ్ఝనత్థాయ. సబ్బమేతం సమతిక్కమం సన్ధాయ వుత్తం. దణ్డాదానాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదానాదికం సబ్బం రూపహేతుకం అనత్థం సఙ్గణ్హాతి, న ఇధ పాళియం ఆగతమేవాతి దట్ఠబ్బం. కరజరూపేతి యథావుత్తాదీనవాధికరణభావయోగ్యం దస్సేతుం వుత్తం, ఓళారికరూపేతి అత్థో. ఆదీనవన్తి దోసం. తస్సాతి రూపస్స. ఆలోకోతి వణ్ణవిసేసో ఏవాతి తత్థ పవత్తం పటిభాగనిమిత్తం ఉగ్ఘాటేత్వా సియా ఆకాసనిమిత్తం ఉగ్గహేతుం, న పన పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా. తస్స హి ఉగ్ఘాటనా నామ రూపనిమిత్తేనేవ సియాతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం నవసూ’’తి. కేచి పన ‘‘ఆలోకకసిణమ్పి ఠపేత్వా అట్ఠసూ’’తి వదన్తి, తస్స పన ఠపనే కారణం న దిస్సతి, కరజరూపం అతిక్కన్తం హోతి తస్స అనాలమ్బనతో.

యది ఏవం కస్మా ‘‘చతుత్థజ్ఝానవసేనా’’తి వుత్తం. నను పఠమజ్ఝానాదీనిపి తస్స అనాలమ్బనవసేనేవ పవత్తన్తి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణత్తా? సచ్చమేతం, ఓళారికఙ్గప్పహానతో పన సన్తసభావేన ఆనేఞ్జప్పత్తేన చతుత్థజ్ఝానేన అతిక్కన్తం సుట్ఠు అతిక్కన్తం నామ హోతీతి ‘‘చతుత్థజ్ఝానవసేనా’’తి వుత్తం. కేచి ‘‘అస్సాసపస్సాసానం నిరుజ్ఝనతో, కామధాతుసమతిక్కమనతో చా’’తి వదన్తి, తం అకారణం, ఇతరేసం చిత్తసముట్ఠానరూపానం సమ్భవతో, హేట్ఠిమజ్ఝానానఞ్చ అకామధాతుసంవత్తనీయతో. తప్పటిభాగమేవాతి కరజరూపపటిభాగమేవ నిమిత్తగ్గాహసమ్భవతో. సదిసఞ్చ నామ తం న హోతి, తస్మా కిం తస్స సమతిక్కమనేనాతి అనుయోగం సన్ధాయ ‘‘కథం? యథా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కథన్తి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. యథాతి ఓపమ్మత్థే నిపాతో. లేఖాచిత్తన్తి కాళవణ్ణాదినా కతపరికమ్మాయ లేఖాయ చిత్తం. ఫలితన్తరన్తి వివరం. దిస్వాతి దూరతో దిస్వా. సమానరూపసద్దసముదాచారన్తి సదిసరూపసణ్ఠానసరప్పయోగం.

ఆరమ్మణవసేనాతి ‘‘మమ చక్ఖు సోభనం, మమ కాయో థిరో, మమ పరిక్ఖారా సున్దరా’’తి ఏవం ఆరమ్మణకరణవసేన. కరజరూపసమఙ్గికాలోతి అత్తనో అత్తభావరూపేన చేవ ఆరమ్మణరూపేన చ సమన్నాగతకాలో. తమ్పీతి కసిణరూపస్సపి. సామిఅత్థే హి ఇదం ఉపయోగవచనం. భయసన్తాసఅదస్సనకామతా వియ సమతిక్కమితుకామతాతి యోజనా. ఇదఞ్చ యథావుత్తానం నిబ్బిదావిరాగనిరోధానం సాధారణవచనం. తే హి తయో అపేక్ఖిత్వా భయసన్తాసఅదస్సనకామతా వుత్తా. ఏకో కిర సునఖో వనే సూకరేన పహటమత్తో పలాతో, సో అరూపదస్సనవేలాయ భత్తపచనఉక్ఖలిం దూరతో దిస్వా సూకరసఞ్ఞాయ భీతో ఉత్తసన్తో పలాయి, పిసాచభీరుకో పురిసో రత్తిభాగే అపరిచితే దేసే మత్థకచ్ఛిన్నం తాలక్ఖన్ధం దిస్వా పిసాచసఞ్ఞాయ భీతో ఉత్తసన్తో ముచ్ఛితో పపతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సూకరా…పే… వేదితబ్బా’’తి.

౨౭౬. ఏవన్తి యథావుత్తం ఓపమ్మత్థం నిగమేన్తో ఆహ. సోతి యోగావచరో. తస్మిం ఝానే ఆదీనవం పస్సతీతి సమ్బన్ధో. రూపన్తి కసిణరూపం. సన్తవిమోక్ఖతోతి అరూపజ్ఝానతో. తాని హి ‘‘యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౭౨; ౧౦.౯) సన్తవిమోక్ఖాతి ఆగతా. సన్తతాసిద్ధి చస్స అనుస్సుతితో దట్ఠబ్బా. యథేవాతి ఏవ-కారేన యేన పకారేన ఏతం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం దువఙ్గికం, ఏవం ఆరుప్పానిపీతి ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతావసేన దువఙ్గికత్తం దస్సేతి, న తతియజ్ఝానే వియ దువఙ్గికతామత్తం. నను చేత్థాపి దువఙ్గికతామత్తమేవ భూమిభేదతోతి? నాయం దోసో ఉపమోపమేయ్యభావస్స భిన్నాధికరణతో.

తత్థాతి తస్మిం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే. నికన్తిన్తి అపేక్ఖం. పరియాదాయాతి ఆదీనవదస్సనేన తస్మిం ఝానే ఖేపేత్వా, అనపేక్ఖో హుత్వాతి అత్థో. సన్తతో మనసికరణేనేవ పణీతతో, సుఖుమతో చ మనసికారో సిద్ధో హోతీతి ఆహ ‘‘సన్తతో అనన్తతో మనసి కరిత్వా’’తి. పత్థరిత్వాతి పగేవ వడ్ఢితం, తదా వడ్ఢనవసేన వా పత్థరిత్వా. తేనాతి కసిణరూపేన. ఉగ్ఘాటేతి కసిణన్తి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానస్స ఆరమ్మణభూతం పథవీకసిణాదికసిణరూపం అపనేతి. ఉగ్ఘాటనవిధిం పన దస్సేన్తో ‘‘ఉగ్ఘాటేన్తో హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సంవేల్లేతీతి పటిసంహరతి. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసేన. నేవ ఉబ్బట్టతీతి నేవ ఉట్ఠహతి. న వివట్టతీతి న వినివట్టతి. ఇమస్సాతి ఇమస్స కసిణరూపస్స. అమనసికారన్తి మనసి అకరణం అచిన్తనం. మనసికారఞ్చ పటిచ్చాతి ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి భావనామనసికారఞ్చ నిస్సాయ. ఇదం వుత్తం హోతి – రూపావచరచతుత్థజ్ఝానస్స ఆరమ్మణభూతం కసిణరూపం న సబ్బేన సబ్బం మనసి కరోతో, తేన చ ఫుట్ఠోకాసం ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి మనసి కరోతో యదా తం భావనానుభావేన ఆకాసం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తదా సో కసిణం ఉగ్ఘాటేతి నామ, తఞ్చ తేన ఉగ్ఘాటితం నామ హోతీతి. తేనాహ ‘‘కసిణుగ్ఘాటిమాకాసమత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి. సబ్బమేతన్తి తివిధమ్పేతం ఏకమేవ పరియాయభావతో.

‘‘నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం? నను రూపావచరపఠమజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ నీవరణాని విక్ఖమ్భితాని, తతో పట్ఠాయ చస్స న నేసం పరియుట్ఠానం. యది సియా, ఝానతో పరిహాయేయ్య? యం పనేకే వదన్తి ‘‘అత్థేవ సుఖుమాని అరూపజ్ఝానవిక్ఖమ్భనేయ్యాని నీవరణాని, తాని సన్ధాయేతం వుత్త’’న్తి, తం తేసం మతిమత్తం. న హి మహగ్గతకుసలేసు లోకుత్తరకుసలేసు వియ ఓధిసో పహానం నామ అత్థి. యో పన రూపావచరేహి ఆరుప్పానం ఉళారఫలతాదివిసేసో, సో భావనావిసేసేన సన్తతరపణీతతరభావేన తేసుయేవ పురిమపురిమేహి పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం వియాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘విక్ఖమ్భన్తీ’’తి పన వచనం వణ్ణభణనవసేన వుత్తం. తథా హి అఞ్ఞత్థాపి హేట్ఠా పహీనానం ఉపరి పహానం వుచ్చతి. యే పన ‘‘సబ్బే కుసలా ధమ్మా సబ్బేసం అకుసలానం పటిపక్ఖాతి కత్వా ఏవం వుత్త’’న్తి వదన్తి, తేహి దుతియజ్ఝానూపచారాదీసు నీవరణవిక్ఖమ్భనావచనస్స కారణం వత్తబ్బం. సతి సన్తిట్ఠతీతి ఆకాసనిమిత్తారమ్మణా సతి సమ్మా సూపట్ఠితా హుత్వా తిట్ఠతి. సతిసీసేన చేత్థ ఉపచారజ్ఝానానుగుణానం సద్ధాపఞ్చమానం సకిచ్చయోగం దస్సేతి. ఉపచారేనాతి ఉపచారజ్ఝానేన. ఇధాపీతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం సన్ధాయ సమ్పిణ్డనం. తం హి ఉపేక్ఖావేదనాసమ్పయుత్తం. సేసన్తి ‘‘సేసాని కామావచరానీ’’తిఆది. యం ఇధ వత్తబ్బమవుత్తం, తం పన పథవీకసిణనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౫౧ ఆదయో) వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పథవీకసిణే వుత్తనయమేవా’’తి.

ఏవం యం తత్థ అవిసిట్ఠం, తం అతిదిసిత్వా ఇదాని విసిట్ఠం దస్సేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆదిమాహ. యానప్పుతోళి కుమ్భిముఖాదీనన్తి ఓగుణ్ఠనసివికాదియానానం ముఖం యానముఖం, పుతోళియా ఖుద్దకద్వారస్స ముఖం పుతోళిముఖం, కుమ్భిముఖన్తి పచ్చేకం ముఖ-సద్దో సమ్బన్ధితబ్బో. ఆకాసంయేవ యానముఖాదిపరిచ్ఛిన్నం. పరికమ్మమనసికారేనాతి పరికమ్మభూతేన మనసికారేన ఉపచారజ్ఝానేన. పరికమ్మం అనులోమం ఉపచారోతి చ అనత్థన్తరఞ్హేతం. పేక్ఖమానో అరూపావచరజ్ఝానచక్ఖునా.

౨౭౭. సబ్బాకారేనాతి రూపనిమిత్తం దణ్డాదానసమ్భవదస్సనాదినా సబ్బేన రూపధమ్మేసు, పథవీకసిణాదిరూపనిమిత్తేసు, తదారమ్మణజ్ఝానేసు చ దోసదస్సనాకారేన, తేసు ఏవ వా రూపాదీసు నికన్తిప్పహానఅనావజ్జితుకామతాదినా. రూపజ్ఝానమ్పి రూపన్తి వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬౦; విభ. ౬౨౫) యథా రూపభవో రూపం. రూపీతి హి రూపజ్ఝానలాభీతి అత్థో. ఆరమ్మణమ్పి కసిణరూపం రూపన్తి వుచ్చతి పురిమపదలోపేన యథా ‘‘దేవదత్తో దత్తో’’తి. రూపాని పస్సతీతి కసిణరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతీతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఉత్తరపదలోపేన, పురిమపదలోపేన చ యథాక్కమం రూపజ్ఝానకసిణరూపేసు రూపవోహారో దిస్సతి, తస్మా. రూపే రూపజ్ఝానే తంసహగతా సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. తదారమ్మణస్స చాతి చ-సద్దేన యథావుత్తం రూపావచరజ్ఝానం సమ్పిణ్డేతి, తేన పాళియం ‘‘రూపసఞ్ఞాన’’న్తి సరూపేకసేసేన నిద్దేసో కతోతి దస్సేతి. విరాగాతి జిగుచ్ఛనతో. నిరోధాతి తప్పటిబన్ధఛన్దరాగవిక్ఖమ్భనేన నిరోధనతో. వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్స సబ్బాకారేన విరాగా అనవసేసానం నిరోధాతి ఏవం వా ఏత్థ యోజనా కాతబ్బా.

‘‘ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స సఞ్ఞాసమతిక్కమో న హోతీ’’తి ఇదం యస్మా ఇమాని ఝానాని ఆరమ్మణాతిక్కమేన పత్తబ్బాని, న అఙ్గాతిక్కమేనాతి కత్వా వుత్తం. యస్మా పనేత్థ సఞ్ఞాసమతిక్కమో ఆరమ్మణసమతిక్కమేన వినా న హోతి, తస్మా ‘‘సమతిక్కన్తాసు చ సఞ్ఞాసు ఆరమ్మణం సమతిక్కన్తమేవ హోతీ’’తి ఆహ. అవత్వా వుత్తోతి సమ్బన్ధో. సమాపన్నస్సాతిఆదీసు కుసలసఞ్ఞావసేన సమాపన్నగ్గహణం, విపాకసఞ్ఞావసేన ఉపపన్నగ్గహణం, కిరియాసఞ్ఞావసేన దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారగ్గహణం. అరహతో హి ఝానాని విసేసతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో. యది సఞ్ఞాసమతిక్కమస్స అనునిప్ఫాదిఆరమ్మణసమతిక్కమో విభఙ్గే చ అవుత్తో, అథ కస్మా ఇధ గహితోతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేనాపి అయమత్థవణ్ణనా కతా, ‘‘తదారమ్మణస్స చేతం అధివచన’’న్తిఆదినా విభఙ్గే వియ సఞ్ఞాసమతిక్కమమేవ అవత్వాతి అధిప్పాయో.

౨౭౮. పటిఘాతేనాతి పటిహననేన విసయీవిసయసమోధానేన. అత్థఙ్గమాతిఆదీసు పురిమం పురిమం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స అత్థవచనం, తస్మా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమో ఝానసమఙ్గికాలే అనుప్పత్తీతి తస్స ఇధేవ గహణే కారణం అనుయోగముఖేన దస్సేతుం ‘‘కామఞ్చేతా’’తిఆది వుత్తం. ఉస్సాహజననత్థం పటిపజ్జనకానం. ఏతాసం పటిఘసఞ్ఞానం. ఏత్థ పఠమారుప్పకథాయం. వచనం అత్థఙ్గమవసేన.

కిం వా పసంసాకిత్తనేన, పటిఘసఞ్ఞానం పన అత్థఙ్గమో ఇధేవ వత్తబ్బత్తా వుత్తోతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సభావధమ్మస్స అభావో నామ పటిపక్ఖేన పహీనతాయ వా పచ్చయాభావేన వా. తేసు రూపజ్ఝానసమఙ్గినో పటిఘసఞ్ఞానం అభావో పచ్చయాభావమత్తేన, న పటిపక్ఖాధిగమేనాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తత్థ తాతి పటిఘసఞ్ఞా. రూపావచరన్తి రూపావచరజ్ఝానం. సమాపన్నస్సాతి సమాపజ్జిత్వా విహరన్తస్స. కిఞ్చాపి న సన్తీతి యోజనా. న పహీనత్తా న సన్తీతి న తదా పటిఘసఞ్ఞా పహీనభావేన న సన్తి నామ. తత్థ కారణమాహ ‘‘న హి రూపవిరాగాయ రూపావచరభావనా సంవత్తతీ’’తి. నను చ పటిఘసఞ్ఞాపి అరూపధమ్మా ఏవాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘రూపాయత్తా చ ఏతాసం పవత్తీ’’తి. అయం పన భావనాతి అరూపభావనమాహ. ధారేతున్తి అవధారేతుం. ఇధాతి అరూపజ్ఝానే. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారవచనాదీహి ఆనేఞ్జతా. ‘‘యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౭౨; ౧౦.౯) సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా.

౨౭౯. దోసదస్సనపుబ్బకపటిపక్ఖభావనావసేన పటిఘసఞ్ఞానం సుప్పహీనత్తా మహతాపి సద్దేన అరూపసమాపత్తితో న వుట్ఠాతి. తథా పన న సుప్పహీనత్తా సబ్బరూపావచరసమాపత్తితో వుట్ఠానం సియా, పఠమజ్ఝానం పన అప్పకమ్పి సద్దం న సహతీతి తం సమాపన్నస్స సద్దో కణ్టకోతి వుత్తం. ఆరుప్పభావనాయ అభావే చుతితో ఉద్ధం ఉప్పత్తిరహానం రూపసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞానం యావ అత్తనో విపాకప్పవత్తి, తావ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన సమతిక్కమో, అత్థఙ్గమో చ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యా తస్మిం భవే న ఉప్పజ్జన్తి ఏకన్తరూపనిస్సితా, తా అనోకాసతాయ న ఉప్పజ్జన్తి, న ఆరుప్పభావనాయ నివారితత్తా, అనివారితత్తా చ కాచి ఉప్పజ్జన్తి. తస్మా తాసం అమనసికారో అనావజ్జనం అపచ్చవేక్ఖణం, జవనపటిపాదకేన వా భవఙ్గమనస్స అన్తో అకరణం అప్పవేసనం వుత్తం.

తేన చ నానత్తసఞ్ఞామనసికారహేతూనం రూపానం సమతిక్కమా సమాధిస్స థిరభావం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖేపతో’’తిఆది వుత్తం. అపిచ ఇమేహి తీహి పదేహి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా వణ్ణో కథితో సోతూనం ఉస్సాహజననత్థం, పలోభనత్థఞ్చ. యే హి అకుసలా ఏవంగాహినో ‘‘సబ్బస్సాదరహితే ఆకాసే పవత్తితసఞ్ఞాయ కో ఆనిసంసో’’తి, తే తతో మిచ్ఛాగాహతో నివత్తేతుం తీహి పదేహి ఝానస్స ఆనిసంసో కథితో. తం హి సుత్వా తేసం ఏవం భవిస్సతి ‘‘ఏవం సన్తా కిరాయం సమాపత్తి ఏవం పణీతా, హన్దస్సా నిబ్బత్తనత్థం ఉస్సాహం కరిస్సామీ’’తి.

౨౮౦. అస్సాతి ఆకాసస్స. ఉప్పాదో ఏవ అన్తో ఉప్పాదన్తో, తథా వయన్తో. సభావధమ్మో హి అహుత్వా సమ్భవతో, హుత్వా చ వినస్సనతో ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నో. ఆకాసో పన అసభావధమ్మత్తా తదుభయాభావతో అనన్తో వుత్తో. అజటాకాసపరిచ్ఛిన్నాకాసానం ఇధ అనధిప్పేతత్తా ‘‘ఆకాసోతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో వుచ్చతీ’’తి ఆహ. కసిణం ఉగ్ఘాటీయతి ఏతేనాతి కసిణుగ్ఘాటో, తదేవ కసిణుగ్ఘాటిమం. మనసికారవసేనాపీతి రూపవివేకమత్తగ్గహణేన పరిచ్ఛేదస్స అగ్గహణతో అనన్తఫరణాకారేన పవత్తపరికమ్మమనసికారవసేనాపి. అనన్తం ఫరతీతి అగ్గహితపరిచ్ఛేదతాయ అనన్తం కత్వా పరికమ్మసమ్ఫస్సపుబ్బకేన ఝానసమ్ఫస్సేన ఫుసతి. యథా భిసగ్గమేవ భేసజ్జం, ఏవం ఆకాసానన్తమేవ ఆకాసానఞ్చం సంయోగపరస్స త-కారస్స చ-కారం కత్వా. ఝానస్స పవత్తిట్ఠానభావతో ఆరమ్మణం అధిట్ఠానట్ఠేన ‘‘ఆయతనమస్సా’’తి వుత్తం, అధిట్ఠానట్ఠే ఆయతన-సద్దస్స దస్సనతో. కారణాకరసఞ్జాతిదేసనివాసత్థేపి ఆయతన-సద్దో ఇధ యుజ్జతేవ.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకథావణ్ణనా

౨౮౧. చిణ్ణో చరితో పగుణికతో ఆవజ్జనాదిలక్ఖణో వసీభావో ఏతేనాతి చిణ్ణవసీభావో, తేన చిణ్ణవసీభావేన. రూపావచరసఞ్ఞం అనతిక్కమిత్వా అనధిగన్తబ్బతో, తంసహగతసఞ్ఞామనసికారసముదాచారస్స హానభాగియభావావహతో, తంసమతిక్కమేనేవ తదఞ్ఞేసం సమతిక్కమితబ్బానం సమతిక్కమసిద్ధితో చ వుత్తం ‘‘ఆసన్నరూపావచరజ్ఝానపచ్చత్థికా’’తి. వీథిపటిపన్నాయ భావనాయ ఉపరూపరివిసేసావహభావతో, పణీతభావసిద్ధితో చ పఠమారుప్పతో దుతియారుప్పం సన్తతరసభావన్తి ఆహ ‘‘నో చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనమివ సన్తా’’తి వక్ఖతి హి ‘‘సుప్పణీతతరా హోన్తి, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౯౦). అనన్తం అనన్తన్తి కేవలం ‘‘అనన్తం అనన్త’’న్తి న మనసి కాతబ్బం న భావేతబ్బం, ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణం, అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి పన మనసి కాతబ్బం, ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణ’’న్తి వా.

తస్మిం నిమిత్తేతి తస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణసఙ్ఖాతే విఞ్ఞాణనిమిత్తే. చిత్తం చారేన్తస్సాతి భావనాచిత్తం పవత్తేన్తస్స. ఆకాసఫుటే విఞ్ఞాణేతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం ఫరిత్వా పవత్తే పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణే ఆరమ్మణభూతే. అప్పేతీతి అప్పనావసేన పవత్తతి. సభావధమ్మేపి ఆరమ్మణసమతిక్కమభావనాభావతో ఇదం అప్పనాప్పత్తం హోతి చతుత్థారుప్పం వియ. అప్పనానయో పనేత్థ వుత్తనయేనేవాతి ఏత్థ దుతియారుప్పజ్ఝానే పురిమభాగే తీణి, చత్తారి వా జవనాని కామావచరాని ఉపేక్ఖావేదనాసమ్పయుత్తానేవ హోన్తి. ‘‘చతుత్థం పఞ్చమం వా అరూపావచర’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౭౬) పఠమారుప్పజ్ఝానే వుత్తేన నయేన, అథ వా అప్పనానయోతి సభావధమ్మేపి ఆరమ్మణే ఝానస్స అప్పనానయో ఆరమ్మణాతిక్కమభావనావసేన ఆరుప్పం అప్పనం పాపుణాతి, ‘‘అప్పనాప్పత్తస్సేవ హి ఝానస్స ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తం తత్థ హోతీ’’తి మరణానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౭౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బోతి అత్థో.

౨౮౨. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన పఠమారుప్పే ‘‘ఆసన్నరూపజ్ఝానపచ్చత్థికతా, అసన్తసభావతా’’తి ఏవమాదినా సబ్బేన దోసదస్సనాకారేన, తత్థ వా నికన్తిపహానఅనావజ్జితుకామతాదిఆకారేన, సబ్బం వా కుసలవిపాకకిరియాభేదతో అనవసేసన్తి అత్థో. స్వాయమత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేన ఞాతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘సబ్బసోతి ఇదం వుత్తనయమేవా’’తి. ఝానస్స ఆకాసానఞ్చాయతనతా బాహిరత్థసమాసవసేన హేట్ఠా వుత్తాతి ఆహ ‘‘పుబ్బే వుత్తనయేన ఝానమ్పి ఆకాసానఞ్చాయతన’’న్తి. ఆరమ్మణస్స పన సమానాధికరణసమాసవసేనాతి సన్దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘పురిమనయేనేవా’’తి ఇదం ‘‘నాస్స అన్తో’’తిఆదినా వుత్తపదసిద్ధిం సన్ధాయ వుత్తం. యథా అధిట్ఠానట్ఠేన, ఏవం సఞ్జాతిదేసట్ఠేనపి ఆయతన-సద్దేన ఇధ అత్థో యుజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘తథా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఞ్జాయతి ఏత్థాతి సఞ్జాతి, సఞ్జాతి ఏవ దేసో సఞ్జాతిదేసో. ఝానం అప్పవత్తికరణేన. ఆరమ్మణం అమనసికరణేన. ఉభయమ్పి వా ఉభయతా యోజేతబ్బా. ఝానస్సపి హి అనావజ్జనం, జవనపటిపాదకేన వా భవఙ్గమనస్స అన్తో అకరణం అమనసికరణం, ఆరమ్మణస్స చ ఆరమ్మణకరణవసేన అప్పవత్తనం అప్పవత్తికరణన్తి అత్థస్స సమ్భవతో ఏకజ్ఝం కత్వా సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసనయేన వా.

పుబ్బే అనన్తస్స ఆకాసస్స ఆరమ్మణకరణవసేన పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం అత్తనో ఫరణాకారేనేవ ‘‘అనన్త’’న్తి మనసి కాతబ్బత్తా ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి పున ‘‘మనసికారవసేన వా అనన్త’’న్తి వుత్తం, సబ్బసో మనసికరణవసేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అనవసేసతో మనసి కరోన్తో ‘అనన్త’న్తి మనసి కరోతీ’’తి. ఝానవిభఙ్గేపి అయమేవత్థో వుత్తోతి దస్సేన్తో ‘‘యం పన విభఙ్గే వుత్త’’న్తిఆదిమాహ. తస్సా పాళియా ఏవం వా అత్థో వేదితబ్బో – తంయేవ ఆకాసం ఫుటం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణేన మనసి కరోతీతి. అయం పనత్థో యుత్తో వియ దిస్సతి, తంయేవ ఆకాసం విఞ్ఞాణేన ఫుటం తేన గహితాకారం మనసి కరోతి. ఏవం తం విఞ్ఞాణం అనన్తం ఫరతీతి. యం హి ఆకాసం పఠమారుప్పసమఙ్గీ విఞ్ఞాణేన అనన్తం ఫరతి, తం ఫరణాకారసహితమేవ విఞ్ఞాణం మనసి కరోన్తో దుతియారుప్పసమఙ్గీ అనన్తం ఫరతీతి వుచ్చతి.

మనసికారవసేన అనన్తఫరణాకారేన ఇధ అనన్తతా, న ఆకాసస్స వియ ఉప్పాదన్తాదిఅభావేనాతి ‘‘నాస్స అన్తోతి అనన్త’’న్తి ఏత్తకమేవాహ. ‘‘రుళ్హీసద్దో’’తి ఇమినా ‘‘విఞ్ఞాణానఞ్చ’’న్తి ఏతస్స పదస్స అత్థే విఞ్ఞాణఞ్చ-సద్దో నిరుళ్హోతి దస్సేతి, యథావుత్తం వా విఞ్ఞాణం దుతియారుప్పజ్ఝానేన అఞ్చీయతి వుత్తాకారేన ఆలమ్బీయతీతి విఞ్ఞాణఞ్చన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం వుత్తత్థమేవాతి ఆహ ‘‘సేసం పురిమసదిసమేవా’’తి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకథావణ్ణనా

౨౮౩. తతియారుప్పకమ్మట్ఠానే యం హేట్ఠా వుత్తసదిసం, తం వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం, అపుబ్బమేవ వణ్ణయిస్సామ. తత్థ తస్సేవాతి యం ఆరబ్భ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం పవత్తం, తస్సేవ. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణస్సా’’తి. ఏతేన తతో అఞ్ఞం తతియారుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణం నత్థీతి దస్సేతి. ‘‘ఆరమ్మణభూతస్సా’’తి ఇమినా తస్స అనారమ్మణభూతం దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణం నివత్తేతి. అభావోతి నత్థితా. సుఞ్ఞతాతి రిత్తతా. వివిత్తాకారోతి వివేకో. తీహి పదేహి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స అపగమమేవ వదతి. ‘‘మనసి కాతబ్బో’’తి వత్వా మనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘తం విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అమనసికరిత్వాతి సబ్బేన సబ్బం మనసి అకత్వా అచిన్తేత్వా. వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన తీసు పకారేసు ఏకేనపి అత్థసిద్ధీతి దస్సేతి.

తస్మిం నిమిత్తేతి తస్మిం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స అభావసఙ్ఖాతే ఝానుప్పత్తినిమిత్తే. ఆకాసే ఫుటేతి ఆకాసం ఫరిత్వా పవత్తే. ‘‘ఆకాసఫుటే’’తి వా పాఠో. సుఞ్ఞవివిత్తనత్థిభావేతి సుఞ్ఞభావే, వివిత్తభావే, నత్థిభావే చాతి యేన ఆకారేన భావితం, తస్స గహణత్థం వుత్తం. అథ వా సుఞ్ఞవివిత్తనత్థిభావేతి సుఞ్ఞవివిత్తతాసఙ్ఖాతే నత్థిభావే, తేన వినాసాభావమేవ దస్సేతి, న పురే అభావాదికే.

తస్మిం హి అప్పనాచిత్తేతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనజ్ఝానసమ్పయుత్తే అప్పనావసేన పవత్తే చిత్తే, తస్మిం వా పఠమారుప్పస్స అపగమసఙ్ఖాతే నత్థిభావే యథావుత్తే అప్పనాచిత్తే ఉప్పన్నే. సో భిక్ఖు అభావమేవ పస్సన్తో విహరతీతి సమ్బన్ధో. పురిసో కత్థచి గన్త్వా ఆగన్త్వా సుఞ్ఞమేవ పస్సతి, నత్థిభావమేవ పస్సతీతి యోజనా. తం ఠానన్తి తం సన్నిపాతట్ఠానం. ‘‘పరికమ్మమనసికారేన అన్తరహితే’’తి ఇమినా ఆరమ్మణకరణాభావేన తస్స అన్తరధానం న నట్ఠత్తాతి దస్సేతి. తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా సో పురిసో తత్థ సన్నిపతితం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా గతో, తతో సబ్బేసు భిక్ఖూసు కేనచిదేవ కరణీయేన అపగతేసు ఆగన్త్వా తం ఠానం భిక్ఖూహి సుఞ్ఞమేవ పస్సతి, న భిక్ఖూనం తతోపి అపగతకారణం, ఏవమయం యోగావచరో పుబ్బే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనజ్ఝానచక్ఖునా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం దిస్వా పచ్ఛా నత్థీతి పరికమ్మమనసికారేన తస్మిం అపగతే తతియారుప్పజ్ఝానచక్ఖునా తస్స నత్థిభావమేవ పస్సన్తో విహరతి, న తస్స అపగమనకారణం వీమంసతి ఝానస్స తాదిసాభోగాభావతోతి. సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం.

౨౮౪. నత్థితా పరియాయాసుఞ్ఞవివిత్తభావాతి ‘‘నత్థీ’’తి పదస్స అత్థం వదన్తేన సుఞ్ఞవివిత్తపదానిపి గహితాని. ఆమేడితవచనం పన భావనాకారదస్సనం. విభఙ్గేపి ఇమస్స పదస్స అయమేవత్థో వుత్తోతి దస్సేతుం ‘‘యమ్పి విభఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీతి యం పుబ్బే ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి మనసి కతం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం, తంయేవాతి అత్థో. తంయేవ హి ఆరమ్మణభూతం పఠమేన వియ రూపనిమిత్తం తతియేనారుప్పేనాభావేతీతి. ఖయతో సమ్మసనన్తి భఙ్గానుపస్సనమాహ. సా హి సఙ్ఖతధమ్మానం భఙ్గాభావమేవ పస్సన్తీ ‘‘విఞ్ఞాణమ్పి అభావేతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బతం లభతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఖయతో సమ్మసనం వియ వుత్త’’న్తి. అస్సాతి పాఠస్స. పున అస్సాతి విఞ్ఞాణస్స. అభావేతీతి అభావం కరోతి. యథా ఞాణస్స న ఉపతిట్ఠతి, ఏవం కరోతి అమనసికరణతో. తతో ఏవ విభావేతి విగతభావం కరోతి, వినాసేతి వా యథా న దిస్సతి, తథా కరణతో. తేనేవ అన్తరధాపేతి తిరోభావం గమేతి. న అఞ్ఞథాతి ఇమిస్సా పాళియా ఏవమత్థో, న ఇతో అఞ్ఞథా అయుజ్జమానకత్తాతి అధిప్పాయో.

అస్సాతి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణాభావస్స. కిఞ్చనన్తి కిఞ్చిపి. సభావధమ్మస్స అప్పావసేసతా నామ భఙ్గో ఏవ సియాతి ఆహ ‘‘భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీ’’తి. సతి హి భఙ్గమత్తేపి తస్స సకిఞ్చనతా సియా. అకిఞ్చనన్తి చ విఞ్ఞాణస్స కిఞ్చి పకారం అగ్గహేత్వా సబ్బేన సబ్బం విభావనమాహ. సేసం వుత్తనయమేవ.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకథావణ్ణనా

౨౮౫. నో చ సన్తాతి యథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తియా సవిసేసా సన్తా, ఏవమయం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి నో చ సన్తా తదభావతో. యా అయం ఖన్ధేసు పచ్చయయాపనీయతాయ, రోగమూలతాయ చ రోగసరిక్ఖతా, దుక్ఖతాసూలయోగాదినా గణ్డసరిక్ఖతా, పీళాజననాదినా సల్లసరిక్ఖతా చ, సా సఞ్ఞాయ సతి హోతి, నాసతీతి వుత్తం ‘‘సఞ్ఞా రోగో, సఞ్ఞా గణ్డో, సఞ్ఞా సల్ల’’న్తి. సా చేత్థ పటుకిచ్చా పఞ్చవోకారభవతో ఓళారికసఞ్ఞా వేదితబ్బా. న కేవలం సఞ్ఞా ఏవ, అథ ఖో వేదనాచేతనాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సఞ్ఞాసీసేన పన నిద్దేసో కతో. ఏతం సన్తన్తి ఏతం అసన్తభావకరరోగాదిసరిక్ఖసఞ్ఞావిరహతో సన్తం. తతో ఏవ పణీతం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా’’తి? తదపదేసేన తంసమ్పయుత్తజ్ఝానమాహ ‘‘ఆదీనవ’’న్తి. ఏత్థ రోగాదిసరిక్ఖసఞ్ఞాదిసబ్భావోపి ఆదీనవో దట్ఠబ్బో, న ఆసన్నవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనపచ్చత్థికతావ. ఉపరీతి చతుత్థారుప్పే. సా వాతి సా ఏవ. వత్తితాతి పవత్తితా నిబ్బత్తితా వళఞ్జితా.

తస్మిం నిమిత్తేతి తస్మిం తతియారుప్పసమాపత్తిసఙ్ఖాతే ఝాననిమిత్తే. మానసన్తి చిత్తం ‘‘మనో ఏవ మానస’’న్తి కత్వా, భావనామనసికారం వా. తం హి మనసి భవన్తి మానసన్తి వుచ్చతి. ఝానసమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి ఝానానుగుణతాయ సమాపత్తిపరియాయో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఖన్ధేసూ’’తి, ఆరమ్మణభూతేసూతి అధిప్పాయో.

౨౮౬. యథావుత్తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం ఆరమ్మణపచ్చయభావతో ఆయతనం కారణమస్సాతి ఝానం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞమేవ ఆరమ్మణపచ్చయభూతం ఝానస్స కారణన్తి ఆరమ్మణం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం.

యాయ సఞ్ఞాయ భావతోతి యాదిసాయ సఞ్ఞాయ అత్థిభావేన. యా హి సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చస్స అభావతో సఞ్ఞాతిపి న వత్తబ్బా, సఞ్ఞాసభావానాతివత్తనతో అసఞ్ఞాతిపి న వత్తబ్బా, తస్సా విజ్జమానత్తాతి అత్థో. తన్తి తం ఝానం. తం తావ దస్సేతున్తి ఏత్థ తన్తి తం ససాపటిపదం, యథావుత్తసఞ్ఞం, తస్సా చ అధిగముపాయన్తి అత్థో. నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి హి పుగ్గలాధిట్ఠానేన ధమ్మం ఉద్ధరన్తేన సఞ్ఞావన్తముఖేన సఞ్ఞా ఉద్ధటా, అఞ్ఞథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఉద్ధరితబ్బం సియా. సా పన పటిపదా యత్థ పవత్తతి, యథా చ పవత్తతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతీ’’తి వుత్తం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం హి చతుత్థారుప్పభావనాయ పవత్తిట్ఠానం, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తి పవత్తిఆకారోతి. యత్ర హి నామాతి యా నామ. నత్థిభావమ్పీతి విఞ్ఞాణస్స సుఞ్ఞతమ్పి, ఏవం సుఖుమమ్పీతి అధిప్పాయో. సన్తారమ్మణతాయాతి సన్తం ఆరమ్మణం ఏతిస్సాతి సన్తారమ్మణా, తబ్భావో సన్తారమ్మణతా, తాయ, న ఝానసన్తతాయ. న హి తతియారుప్పసమాపత్తి చతుత్థారుప్పజ్ఝానతో సన్తా.

చోదకో ‘‘యం సన్తతో మనసి కరోతి, న తత్థ ఆదీనవదస్సనం భవేయ్య. అసతి చ ఆదీనవదస్సనే సమతిక్కమో ఏవ న సియా’’తి దస్సేన్తో ‘‘సన్తతో చే మనసి కరోతి, కథం సమతిక్కమో హోతీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘అసమాపజ్జితుకామతాయా’’తి పరిహారమాహ, తేన ఆదీనవదస్సనమ్పి అత్థేవాతి దస్సేతి. సో హీతిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ యస్మిం ఝానే అభిరతి, తత్థ ఆవజ్జనసమాపజ్జనాదిపటిపత్తియా భవితబ్బం. సా పనస్స తతియారుప్పే సబ్బసో నత్థి, కేవలం అఞ్ఞాభావతో ఆరమ్మణకరణమత్తమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆదిమాహ.

సమతిక్కమిత్వావ గచ్ఛతీతి తేసం సిప్పీనం జీవికం తిణాయపి అమఞ్ఞమానో తే వీతివత్తతియేవ. సోతి యోగావచరో. తన్తి తతియారుప్పసమాపత్తిం. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ‘‘సన్తా వతాయం సమాపత్తీ’’తిఆదినా వుత్తేన నయేన సన్తతో మనసి కరోన్తో. తన్తి యాయ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ నామ హోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతీతి వుచ్చతి, తం సఞ్ఞం పాపుణాతీతి యోజనా. సఞ్ఞాసీసేన హి దేసనా. పరమసుఖుమన్తి ఉక్కంసగతసుఖుమభావం. సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిన్తి ఉక్కంసగతసుఖుమతాయ సఙ్ఖారానం సేసతామత్తం సమాపత్తిం. తేనాహ ‘‘అచ్చన్తసుఖుమభావప్పత్తసఙ్ఖార’’న్తి. అన్తమతిచ్చ అచ్చన్తం. యతో సుఖుమతమం నామ నత్థి, తథాపరముక్కంసగతసుఖుమసఙ్ఖారన్తి అత్థో. పఠమజ్ఝానూపచారతో పట్ఠాయ హి తచ్ఛన్తియా వియ పవత్తమానాయ భావనాయ అనుక్కమేన సఙ్ఖారా తత్థ అన్తిమకోట్ఠాసతం పాపితా, తతో పరం నిరోధో ఏవ, న సఙ్ఖారప్పవత్తీతి. తేన వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారావసేససమాపత్తీ’’తి.

౨౮౭. యం తం చతుక్ఖన్ధం. అత్థతోతి కుసలాదివిసేసవిసిట్ఠపరమత్థతో. విసేసతో అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయ అధిట్ఠానభూతం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ఇధ సమాపన్నస్స చిత్తచేతసికా ధమ్మా అధిప్పేతా’’తి. ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతోతి యదిపి చతుత్థారుప్పవిపాకసఞ్ఞాయ చతుత్థారుప్పకుసలసఞ్ఞా ఓళారికా, తథా విపస్సనామగ్గఫలసఞ్ఞాహి, తథాపి ఓళారికసుఖుమతా నామ ఉపాదాయుపాదాయ గహేతబ్బాతి పఞ్చవోకారభవపరియాపన్నాయ వియ చతువోకారేపి హేట్ఠా తీసు భూమీసు సఞ్ఞాయ వియ ఓళారికాయ అభావతో. సుఖుమాయాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తియా సుఖుమాయ సఞ్ఞాయ భావతో విజ్జమానత్తా. నేవసఞ్ఞాతి ఏత్థ న-కారో అభావత్థో, నాసఞ్ఞన్తి ఏత్థ న-కారో అఞ్ఞత్థో, అ-కారో అభావత్థోవ, అసఞ్ఞం అనసఞ్ఞఞ్చాతి అత్థో. పరియాపన్నత్తాతి ఏకదేసభావేన అన్తోగధత్తా. ఏత్థాతి చతుత్థారుప్పే. దుతియే అత్థవికప్పే నేవసఞ్ఞాతి ఏత్థ న-కారో అఞ్ఞత్థో. తథా నాసఞ్ఞాతి ఏత్థ న-కారో, అ-కారో చ అఞ్ఞత్థో ఏవాతి తేన ద్వయేన సఞ్ఞాభావో ఏవ దస్సితోతి ధమ్మాయతనపరియాపన్నతాయ ఆయతనభావో వుత్తోవాతి ‘‘అధిట్ఠానట్ఠేనా’’తి వుత్తం నిస్సయపచ్చయభావతో.

కిం పన కారణం, యేనేత్థ సఞ్ఞావ ఏదిసీ జాతాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘న కేవల’’న్తిఆది. సఞ్ఞాసీసేనాయం దేసనా కతా ‘‘నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౪౧, ౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౪) వియాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం ఏస అత్థోతి కఞ్చి విసేసం ఉపాదాయ సభావతో అత్థీతి వత్తబ్బస్సేవ ధమ్మస్స కఞ్చి విసేసం ఉపాదాయ నత్థీతి వత్తబ్బతాసఙ్ఖాతో అత్థో.

అతిథోకమ్పి యం తేలమత్థి భన్తేతి ఆహ అకప్పియభావం ఉపాదాయ, తదేవ నత్థి, భన్తే, తేలన్తి ఆహ నాళిపూరణం ఉపాదాయ. తేనాహ ‘‘తత్థ యథా’’తిఆది.

యది ఆరమ్మణసఞ్జాననం సఞ్ఞాకిచ్చం, తం సఞ్ఞా సమానా కథమయం కాతుం న సక్కోతీతి ఆహ ‘‘దహనకిచ్చమివా’’తిఆది. సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తియా ఏవ హేసా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, తతో ఏవ చ ఞాణస్స సుగయ్హాపి న హోతి. తేనాహ ‘‘నిబ్బిదాజననమ్పి కాతుం న సక్కోతీ’’తి. అకతాభినివేసోతి అకతవిపస్సనాభినివేసో అప్పవత్తితసమ్మసనచారో. పకతివిపస్సకోతి పకతియా విపస్సకో. ఖన్ధాదిముఖేన విపస్సనం అభినివిసిత్వా ద్వారాలమ్బనేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మానం విపస్సకో సక్కుణేయ్య తబ్బిసయఉదయబ్బయఞాణం ఉప్పాదేతుం, యథా పన సక్కోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సోపీ’’తిఆది వుత్తం. కలాపసమ్మసనవసేనేవాతి చతుత్థారుప్పచిత్తుప్పాదపరియాపన్నే ఫస్సాదిధమ్మే అవినిబ్భుజ్జ ఏకతో గహేత్వా కలాపతో సమూహతో సమ్మసనవసేన నయవిపస్సనాసఙ్ఖాతకలాపసమ్మసనవసేన. ఫస్సాదిధమ్మే వినిబ్భుజ్జిత్వా విసుం విసుం సరూపతో గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన సమ్మసనం అనుపదధమ్మవిపస్సనా. ఏవం సుఖుమత్తం గతా యథా ధమ్మసేనాపతినాపి నామ అనుపదం న విపస్సనేయ్యాతి అత్థో.

థేరస్సాతి అఞ్ఞతరస్స థేరస్స. అఞ్ఞాహిపీతి ఏత్థ అయమపరా ఉపమా – ఏకో కిర బ్రాహ్మణో అఞ్ఞతరం పురిసం మనుఞ్ఞం మత్తికభాజనం గహేత్వా ఠితం దిస్వా యాచి ‘‘దేహి మే ఇమం భాజన’’న్తి. సో సురాసిత్తతం సన్ధాయ ‘‘నాయ్యో సక్కా దాతుం, సురా ఏత్థ అత్థీ’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో అత్తనో సమీపే ఠితం పురిసం ఉద్దిస్స ఆహ ‘‘తేన హి ఇమస్స పాతుం దేహీ’’తి. ఇతరో ‘‘నత్థయ్యో’’తి ఆహ. తత్థ యథా బ్రాహ్మణస్స అయోగ్యభావం ఉపాదాయ ‘‘అత్థీ’’తిపి వత్తబ్బం, పాతబ్బతాయ తత్థ అభావతో ‘‘నత్థీ’’తిపి వత్తబ్బం జాతం, ఏవం ఇధాపీతి దట్ఠబ్బం.

కస్మా పనేత్థ యథా హేట్ఠా ‘‘అనన్తో ఆకాసో, అనన్తం విఞ్ఞాణం, నత్థి కిఞ్చీ’’తి తత్థ తత్థ భావనాకారో గహితో, ఏవం కోచి భావనాకారో న గహితోతి? కేచి తావ ఆహు – ‘‘భావనాకారో నామ సోపచారస్స ఝానస్స యథాసకం ఆరమ్మణే పవత్తిఆకారో, ఆరమ్మణఞ్చేత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనధమ్మా. తే పన గయ్హమానా ఏకస్స వా పుబ్బఙ్గమధమ్మస్స వసేన గహేతబ్బా సియుం, సబ్బే ఏవ వా. తత్థ పఠమపక్ఖే విఞ్ఞాణస్స గహణం ఆపన్నన్తి ‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణ’న్తి మనసికారే చతుత్థారుప్పస్స విఞ్ఞాణఞ్చాయతనభావో ఆపజ్జతి. దుతియపక్ఖే పన సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనధమ్మారమ్మణతాయ ఝానస్స ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞం ఆకిఞ్చఞ్ఞ’న్తి మనసికారే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతా వా సియా, అభావారమ్మణతా వా. సబ్బథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభావో న లబ్భతీ’’తి. తదిదమకారణం తథా ఝానస్స అప్పవత్తనతో. న హి చతుత్థారుప్పభావనా విఞ్ఞాణమాకిఞ్చఞ్ఞం వా ఆమసన్తీ పవత్తతి, కిఞ్చరహి? తతియారుప్పస్స సన్తతం.

యది ఏవం, కస్మా పాళియం ‘‘సన్త’’న్తి న గహితన్తి? కిఞ్చాపి న గహితతం సుత్తే (దీ. ని. ౨.౧౨౯; సం. ని. ౨.౧౫౨), విభఙ్గే (విభ. ౬౦౬ ఆదయో) పన గహితమేవ. యథాహ – ‘‘తఞ్ఞేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతీ’’తి (విభ. ౬౧౯). అథ కస్మా విభఙ్గే వియ సుత్తే భావనాకారో న గహితోతి? వేనేయ్యజ్ఝాసయతో, దేసనావిలాసతో చ. యే హి వేనేయ్యా యథా హేట్ఠా తీసు ఆరుప్పేసు ‘‘అనన్తో ఆకాసో, అనన్తం విఞ్ఞాణం, నత్థి కిఞ్చీ’’తి భావనాకారో గహితో, ఏవం అగ్గహితే ఏవ తస్మిం తమత్థం పటివిజ్ఝన్తి, తేసం వసేన సుత్తే తథా దేసనా కతా, సుత్తన్తగతికావ అభిధమ్మే సుత్తన్తభాజనీయే (విభ. ౬౦౫ ఆదయో) ఉద్దేసదేసనా. యే పన వేనేయ్యా విభజిత్వా వుత్తేయేవ తస్మిం తమత్థం పటివిజ్ఝన్తి, తేసం వసేన విభఙ్గే భావనాకారో వుత్తో. ధమ్మిస్సరో పన భగవా సమ్మాసమ్బుద్ధో ధమ్మానం దేసేతబ్బప్పకారం జానన్తో కత్థచి భావనాకారం గణ్హాతి, కత్థచి భావనాకారం న గణ్హాతి. సా చ దేసనా యావదేవ వేనేయ్యవినయత్థాతి అయమేత్థ దేసనావిలాసో. సుత్తన్తదేసనా వా పరియాయకథాతి తత్థ భావనాకారో న గహితో, అభిధమ్మదేసనా పన నిప్పరియాయకథాతి తత్థ భావనాకారో గహితోతి ఏవమ్పేత్థ భావనాకారస్స గహణే, అగ్గహణే చ కారణం వేదితబ్బం.

అపరే పన భణన్తి – ‘‘చతుత్థారుప్పే విసేసదస్సనత్థం సుత్తే భావనాకారస్స అగ్గహణం, స్వాయం విసేసో అనుపుబ్బభావనాజనితో. సా చ అనుపుబ్బభావనా పహానక్కమోపజనితా పహాతబ్బసమతిక్కమేన ఝానానం అధిగన్తబ్బతో. తథా హి కామాదివివేకవితక్కవిచారవూపసమపీతివిరాగసోమనస్సత్థఙ్గమముఖేన రూపావచరజ్ఝానాని దేసితాని, రూపసఞ్ఞాదిసమతిక్కమముఖేన అరూపజ్ఝానాని. న కేవలఞ్చ ఝానానియేవ, అథ ఖో సబ్బమ్పి సీలం, సబ్బాపి పఞ్ఞా పటిపక్ఖధమ్మప్పహానవసేనేవ సమ్పాదేతబ్బతో పహాతబ్బధమ్మసమతిక్కమదస్సనముఖేనేవ దేసనా ఆరుళ్హా. తథా హి ‘‘పాణాతిపాతం పహాయ పాణాతిపాతా పటివిరతో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౮, ౧౯౪) సీలసంవరో, ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౪౧౧, ౪౨౧; ౩.౧౫, ౭౫) ఇన్ద్రియసంవరో, ‘‘నేవ దవాయ న మదాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩, ౪౨౨; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౨.౬౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬; విభ. ౫౧౮) భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, ‘‘ఇధ భిక్ఖు మిచ్ఛాజీవం పహాయ సమ్మాఆజీవేన జీవికం కప్పేతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౮) ఆజీవపారిసుద్ధి, ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౭; మ. ని. ౧.౪౧౨, ౪౨౫; ౩.౧౬, ౭౫) జాగరియానుయోగో, ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాతాయ, అనిచ్చసఞ్ఞినో, మేఘియ, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతి, అనత్తసఞ్ఞీ అస్మిమానసముగ్ఘాతం గచ్ఛతి, ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదినా పఞ్ఞా పటిపక్ఖధమ్మప్పహానవసేనేవ దేసితా. తస్మా ఝానాని దేసేన్తో భగవా ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) పహాతబ్బధమ్మసమతిక్కమదస్సనముఖేనేవ దేసేసి. తేన వుత్తం ‘‘కామాదివివేకవితక్కవిచారవూపసమపీతివిరాగసోమనస్సత్థఙ్గమముఖేన రూపావచరజ్ఝానాని దేసితాని, రూపసఞ్ఞాదిసమతిక్కమముఖేన అరూపజ్ఝానానీ’’తి. తత్థ యథా రూపావచరం పఠమం ఝానం భావనావిసేసాధిగతేహి వితక్కాదీహి వియ సద్ధాదీహిపి తిక్ఖవిసదసూరసభావేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా కామచ్ఛన్దాదీనం నీవరణానం, తదేకట్ఠానఞ్చ పాపధమ్మానం విక్ఖమ్భనతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మభావప్పత్తం కామావచరధమ్మేహి సణ్హసుఖుమం, సన్తం, పణీతఞ్చ హోతి; దుతియజ్ఝానాదీని పన భావనావిసేసేన ఓళారికఙ్గప్పహానతో తతో సాతిసయం సణ్హసుఖుమసణ్హసుఖుమతరాదిభావప్పత్తాని హోన్తి. తథా అరూపావచరం పఠమజ్ఝానం రూపవిరాగభావనాభావేన పవత్తమానం ఆరమ్మణసన్తతాయపి అఙ్గసన్తతాయపి పాకతికపరిత్తధమ్మేహి వియ సబ్బరూపావచరధమ్మేహి సన్తసుఖుమభావప్పత్తం హోతి. ఆరమ్మణసన్తభావేనాపి హి తదారమ్మణధమ్మా సన్తసభావా హోన్తి, సేయ్యథాపి లోకుత్తరధమ్మారమ్మణా ధమ్మా.

సతిపి ధమ్మతో, మహగ్గతభావేనాపి చ అభేదే రూపావచరచతుత్థతో ఆరుప్పం అఙ్గతోపి సన్తమేవ, యతస్స సన్తవిమోక్ఖతా వుత్తా. దుతియారుప్పాదీని పన పఠమారుప్పాదితో అఙ్గతో, ఆరమ్మణతో చ సన్తసన్తతరసన్తతమభావప్పత్తాని తథా భావనావిసేససమాయోగతో, స్వాయం భావనావిసేసో పఠమజ్ఝానూపచారతో పట్ఠాయ తంతంపహాతబ్బసమతిక్కమనవసేన తస్స తస్స ఝానస్స సన్తసుఖుమభావం ఆపాదేన్తో చతుత్థారుప్పే సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావం పాపేతి. యతో చతుత్థారుప్పం యథా అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన విపస్సనాయ ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా పకతివిపస్సకస్సాపి నిబ్బిదుప్పత్తియా పచ్చయో న హోతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తితో, తథా సయం తతియారుప్పధమ్మేసు పవత్తమానం తే యాథావతో విభావేతుం న సక్కోతి, యథా తదఞ్ఞజ్ఝానాని అత్తనో ఆరమ్మణం. కేవలం పన ఆరబ్భ పవత్తిమత్తమేవస్స తత్థ హోతి, తయిదం ఆరమ్మణభావేనాపి నామ విభూతాకారతాయ ఠాతుం అప్పహోన్తం ఆరమ్మణకరణే కిం పహోతి. తస్మా తదస్స అవిభూతకిచ్చతం దిస్వా సత్థా హేట్ఠా తీసు ఠానేసు భావనాకారం వత్వా తాదిసో ఇధ న లబ్భతీతి దీపేతుం చతుత్థారుప్పదేసనాయం సుత్తే భావనాకారం పరియాయదేసనత్తా న కథేసి.

యస్మా పన సారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణే పవత్తిఆకారో అత్థేవాతి అతిసుఖుమభావప్పత్తం తం దస్సేతుం ‘‘తంయేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతీ’’తి (విభ. ౬౧౯) విభఙ్గే వుత్తం యథాధమ్మసాసనభావతో, పుబ్బభాగవసేన వా విభఙ్గే ‘‘సన్తతో మనసి కరోతీ’’తి వుత్తం తదా యోగినో తస్స విభూతభావతో. అప్పనావసేన పన సుత్తే భావనాకారో న గహితో అవిభూతభావతో. కమ్మట్ఠానం హి కిఞ్చి ఆదితో అవిభూతం హోతి, యథా తం? బుద్ధానుస్సతిఆది. కిఞ్చి మజ్ఝే, యథా తం? ఆనాపానస్సతి. కిఞ్చి ఉభయత్థ, యథా తం? ఉపసమానుస్సతిఆది. చతుత్థారుప్పకమ్మట్ఠానం పన పరియోసానే అవిభూతం భావనాయ మత్థకప్పత్తియం ఆరమ్మణస్స అవిభూతభావతో. తస్మా చతుత్థారుప్పే ఇమం విసేసం దస్సేతుం సత్థారా సుత్తే భావనాకారో న గహితో, న సబ్బేన సబ్బం అభావతోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౨౮౮. అసదిసరూపోతి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాకేతుమాలాదీహి రూపగుణేహి అఞ్ఞేహి అసాధారణరూపకాయో, సభావత్థో వా రూప-సద్దో ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూప’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩) వియ. తస్మా అసదిసరూపోతి అసదిససభావో, తేన దసబలచతువేసారజ్జాదిగుణవిసేససమాయోగదీపనతో సత్థు ధమ్మకాయసమ్పత్తియాపి అసదిసతా దస్సితా హోతి. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. తస్మిన్తి ఆరుప్పే. పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యాతి పుబ్బే వియ అసాధారణం తత్థ తత్థ ఝానే పతినియతమేవ అత్థం అగ్గహేత్వా సాధారణభావతో తత్థ తత్థేవ పకిణ్ణకం విసటం అత్థం గహేత్వా పవత్తా పకిణ్ణకకథాపి విజానితబ్బా.

౨౮౯. రూపనిమిత్తాతిక్కమతోతి కసిణరూపసఙ్ఖాతస్స పటిభాగనిమిత్తస్స అతిక్కమనతో. ఆకాసాతిక్కమతోతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్స అతిక్కమనతో. ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతోతి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స అతిక్కమనతో, న దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణాతిక్కమనతో. తదతిక్కమతో హి తస్సేవ విభావనం హోతి. దుతియారుప్పవిఞ్ఞాణవిభావనే హి తదేవ అతిక్కన్తం సియా, న తస్స ఆరమ్మణం, న చ ఆరమ్మణే దోసం దిస్వా అనారమ్మణస్స విభావనాతిక్కమో యుజ్జతి. పాళియఞ్చ ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సతో సమాపజ్జతి…పే… సతో వుట్ఠహిత్వా తంయేవ విఞ్ఞాణం అభావేతీ’’తి వుత్తం, న వుత్తం ‘‘తంయేవ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అభావేతీ’’తి, ‘‘తంయేవ అభావేతీ’’తి వా. ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జా’’తి ఏత్థ పన ద్వయం వుత్తం ఆరమ్మణఞ్చ విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనఞ్చ. తస్మిం ద్వయే యేన కేనచి, యతో వా వుట్ఠితో, తేనేవ పధాననిద్దిట్ఠేన తం-సద్దస్స సమ్బన్ధే ఆపన్నే ‘‘అయఞ్చ ఆరమ్మణాతిక్కమభావనా’’తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స నివత్తనత్థం విఞ్ఞాణవచనం. తస్మా పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్సేవ అభావనాతిక్కమో వుత్తో.

౨౯౦. ఏవం సన్తేపీతి అఙ్గాతిక్కమే అసతిపి. సుప్పణీతతరాతి సుట్ఠు పణీతతరా, సున్దరా పణీతతరా చాతి వా అత్థో. సతిపి చతున్నం పాసాదతలానం, సాటికానఞ్చ తబ్భావతో, పమాణతో చ సమభావే ఉపరూపరి పన కామగుణానం, సుఖసమ్ఫస్సాదీనఞ్చ విసేసేన పణీతతరాదిభావో వియ ఏతాసం చతున్నం సమాపత్తీనం ఆరుప్పభావతో, అఙ్గతో చ సతిపి సమభావే భావనావిసేససిద్ధో పన సాతిసయో ఉపరూపరి పణీతతరాదిభావోతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా.

౨౯౧. నిస్సితోతి నిస్సాయ ఠితో. దుట్ఠితాతి న సమ్మా ఠితా, దుక్ఖం వా ఠితా. తన్నిస్సితన్తి తేన నిస్సితం, ఠానన్తి అత్థో. తన్నిస్సితన్తి వా తం మణ్డపలగ్గం పురిసం నిస్సాయ ఠితం పురిసన్తి అత్థో. మణ్డపలగ్గఞ్హి అనిస్సాయ తేన వినాభూతే వివిత్తే బహి ఓకాసే ఠానం వియ ఆకాసలగ్గవిఞ్ఞాణస్స వివేకే తదపగమే తతియారుప్పస్స ఠానన్తి.

౨౯౨. ఆరమ్మణం కరోతేవ, అఞ్ఞాభావేన తం ఇదన్తి ‘‘ఆసన్నవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనపచ్చత్థికరూపాసన్నాకాసారమ్మణవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణం, నో చ సన్త’’న్తి చ దిట్ఠాదీనవమ్పి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనజ్ఝానం అఞ్ఞస్స తాదిసస్స ఆరమ్మణభావయోగ్యస్స అభావేన అలాభేన ఆరమ్మణం కరోతి ఏవ. ‘‘సబ్బదిసమ్పతి’’న్తి ఇదం జనస్స అగతికభావదస్సనత్థం వుత్తం. వుత్తిన్తి జీవికం. వత్తతీతి జీవతి.

౨౯౩. ఆరుళ్హోతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా కోచి పురిసో అనేకపోరిసం దీఘనిస్సేణిం ఆరుళ్హో తస్స ఉపరిమపదే ఠితో తస్సా నిస్సేణియా బాహుమేవ ఓలుబ్భతి అఞ్ఞస్స అలాభతో, యథా చ పంసుపబ్బతస్స, మిస్సకపబ్బతస్స వా అగ్గకోటిం ఆరుళ్హో తస్స మత్థకమేవ ఓలుబ్భతి, యథా చ గిరిం సిలాపబ్బతం ఆరుళ్హో పరిప్ఫన్దమానో అఞ్ఞాభావతో అత్తనో జణ్ణుకమేవ ఓలుబ్భతి, తథా ఏతం చతుత్థారుప్పజ్ఝానం తం తతియారుప్పం ఓలుబ్భిత్వా పవత్తతీతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం ఉత్తానమేవ.

ఆరుప్పనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి దసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.