౧౧. సమాధినిద్దేసవణ్ణనా
ఆహారేపటిక్కూలభావనావణ్ణనా
౨౯౪. ఉద్దేసో నామ నిద్దేసత్థో ముదుమజ్ఝిమపఞ్ఞాబాహుల్లతో, ఆగతో చ భారో అవస్సం వహితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏకా సఞ్ఞాతి ఏవం ఉద్దిట్ఠాయ ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞాయ భావనానిద్దేసో అనుప్పత్తో’’తి. తత్థాయం సఞ్ఞా-సద్దో ‘‘రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౪) సఞ్జాననలక్ఖణే ధమ్మే ఆగతో, ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా’’తిఆదీసు విపస్సనాయం ఆగతో, ‘‘ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాతి వా సోపాకరూపసఞ్ఞాతి వా ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా ఉదాహు నానత్థా’’తిఆదీసు సమథే ఆగతో. ఇధ పన సమథస్స పరికమ్మే దట్ఠబ్బో. ఆహారే హి పటిక్కూలాకారగ్గహణం, తప్పభావితం వా ఉపచారజ్ఝానం ఇధ ‘‘ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞా’’తి అధిప్పేతం. తత్థ యస్మిం ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞా భావేతబ్బా, తత్థ నిబ్బేదవిరాగుప్పాదనాయ తప్పసఙ్గేన సబ్బమ్పి ఆహారం కిచ్చప్పభేదాదీనవోపమ్మేహి విభావేతుం ‘‘ఆహరతీతి ఆహారో’’తిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ ఆహరతీతి ఆహారపచ్చయసఙ్ఖాతేన ఉప్పత్తియా, ఠితియా వా పచ్చయభావేన అత్తనో ఫలం ఆనేతి నిబ్బత్తేతి పవత్తేతి చాతి అత్థో. కబళం కరీయతీతి కబళీకారో, వత్థువసేన చేతం వుత్తం, లక్ఖణతో పన ఓజాలక్ఖణో వేదితబ్బో, కబళీకారో చ సో యథావుత్తేనత్థేన ఆహారో చాతి కబళీకారాహారో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఫుసతీతి ఫస్సో. అయం హి అరూపధమ్మోపి సమానో ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేనేవ పవత్తతి. తథా హి సో ఫుసనలక్ఖణోతి వుచ్చతి. చేతయతీతి చేతనా, అత్తనో సమ్పయుత్తధమ్మేహి సద్ధిం ఆరమ్మణే అభిసన్దహతీతి అత్థో, మనోసన్నిస్సితా చేతనా మనోసఞ్చేతనా. ఉపపత్తిపరికప్పనవసేన విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. ఏవమేత్థ సామఞ్ఞత్థతో, విసేసత్థతో చ ఆహారా వేదితబ్బా. కస్మా పనేతే చత్తారోవ వుత్తా, అఞ్ఞే ధమ్మా కిం అత్తనో ఫలస్స పచ్చయా న హోన్తీతి? నో న హోన్తి, ఇమే పన తథా చ హోన్తి అఞ్ఞథా చాతి సమానేపి పచ్చయభావే అతిరేకపచ్చయా హోన్తి, తస్మా ఆహారాతి వుచ్చన్తి.
కథం? ఏతేసు హి పఠమో సయం యస్మిం కలాపే తప్పరియాపన్నానం యథారహం పచ్చయో హోన్తోవ ఓజట్ఠమకం రూపం ఆహరతి, దుతియో తిస్సో వేదనా ఆహరతి, తతియో తీసు భవేసు పటిసన్ధిం ఆహరతి, చతుత్థో పటిసన్ధిక్ఖణే నామరూపం ఆహరతి. తేనాహ ‘‘కబళీకారాహారో’’తిఆది. ఏత్థ చ కమ్మజాదిభేదభిన్నా ఓజా సతి పచ్చయలాభే ద్వే తిస్సో పవేణియో ఘటేన్తీ ఓజట్ఠమకరూపం ఆహరతి, సుఖవేదనీయాదిభేదభిన్నో ఫస్సాహారో యథారహం తిస్సో వేదనా ఆహరతి, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదిభేదభిన్నో మనోసఞ్చేతనాహారో కామభవాదీసు తీసు భవేసు యథారహం సవిఞ్ఞాణం, అవిఞ్ఞాణఞ్చ పటిసన్ధిం ఆహరతి, విఞ్ఞాణాహారో యథాపచ్చయం పటిసన్ధిక్ఖణే నామం రూపం, నామరూపఞ్చ ఆహరతీతి దట్ఠబ్బం. అథ వా ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఇమే ఏవ ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. యథా హి కబళీకారాహారో రూపకాయస్స ఉపత్థమ్భకట్ఠేన పచ్చయో, ఏవం అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తధమ్మానం. తథా హి వుత్తం ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో, అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫). అపరో నయో – అజ్ఝత్తికసన్తతియా విసేసపచ్చయత్తా కబళీకారాహారో, ఫస్సాదయో చ తయో ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. విసేసపచ్చయో హి కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారాహారో, నామకాయే వేదనాయ ఫస్సో, విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా, నామరూపస్స విఞ్ఞాణం. యథాహ ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి (సం. ని. ౫.౧౮౩). తథా ఫస్సపచ్చయా వేదనా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (ఉదా. ౧; మహావ. ౧; నేత్తి. ౨౪).
కబళీకారాహారేతి కబళీకారే ఆహారే నికన్తి తణ్హా, తం భయం అనత్థావహతో. గధితస్స హి ఆహారపరిభోగో అనత్థాయ హోతి. హేతుఅత్థే భుమ్మం. ఏవం సేసేసు. నికన్తీతి నికామనా ఛన్దరాగో. భాయతి ఏతస్మాతి భయం, నికన్తి ఏవ భయం నికన్తిభయం. కబళీకారాహారహేతు ఇమేసం సత్తానం ఛన్దరాగో భయం భయానకం దిట్ఠధమ్మికాదిభేదస్స అనత్థస్స సకలస్సాపి వట్టదుక్ఖస్స హేతుభావతో. తేనేవాహ ‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬; మహాని. ౭). ఉపగమనం అప్పహీనవిపల్లాసస్స ఆరమ్మణేన సమోధానం సఙ్గతి సుఖవేదనీయాదిఫస్సుప్పత్తి భయం భయానకం తీహి దుక్ఖతాహి అపరిముచ్చనతో. తేనాహ ‘‘సుఖవేదనీయం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా (సం. ని. ౪.౧౨౯), తస్స వేదనాపచ్చయా తణ్హా…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (ఉదా. ౧). తత్థ తత్థ భవే ఉపపజ్జతి ఏతేనాతి ఉపపత్తి, ఉపపజ్జనం వా ఉపపత్తి, ఖిపనం భయం భయానకం ఉపపత్తిమూలకేహి బ్యసనేహి అపరిముత్తతో. తేనాహ ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞుపగం భవతి విఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞుపగం భవతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౫౧). పటిసన్ధీతి భవన్తరాదీహి పటిసన్ధానం, తం భయం భయానకం పటిసన్ధినిమిత్తేహి దుక్ఖేహి అవిముచ్చనతో. తేనాహ ‘‘విఞ్ఞాణే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౬౪).
పుత్తమంసూపమేన ఓవాదేన దీపేతబ్బో నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగాయ. ఏవం హి తత్థ నికన్తిభయం న హోతి. నిచ్చమ్మా గావీ యం యం ఠానం ఉపగచ్ఛతి, తత్థ తత్థేవ నం పాణినో ఖాదన్తియేవ. ఏవం ఫస్సే సతి వేదనా ఉప్పజ్జతి, వేదనా చ దుక్ఖసల్లాదితో దట్ఠబ్బాతి ఫస్సే ఆదీనవం పస్సన్తస్స ఉపగమనభయం న హోతీతి ఆహ ‘‘ఫస్సాహారో నిచ్చమ్మగావూపమేన దీపేతబ్బో’’తి. ఏకాదసహి అగ్గీహి సబ్బసో ఆదిత్తా భవా అఙ్గారకాసుసదిసాతి పస్సతో ఉపపత్తిభయం న హోతీతి ఆహ ‘‘మనోసఞ్చేతనాహారో అఙ్గారకాసూపమేన దీపేతబ్బో’’తి. చోరసదిసం విఞ్ఞాణం అనత్థపాతతో, పహారసదిసీ వేదనా దురధివాసతోతి సమ్మదేవ పస్సతో పటిసన్ధిభయం న హోతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణాహారో సత్తిసతూపమేన దీపేతబ్బో’’తి.
ఏవం కిచ్చాదిముఖేన ఆహారేసు ఆదీనవం విభావేత్వా ఇదాని తత్థ యథాధిప్పేతం ఆహారం నిద్ధారేత్వా పటిక్కూలతో మనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది వుత్తం. ఉపాదాయరూపనిద్దేసేపి ‘‘కబళీకారో ఆహారో’’తి (ధ. స. ౫౯౫) ఆగతత్తా తతో విసేసేన్తో ‘‘అసితపీతఖాయితసాయితప్పభేదో’’తి ఆహ, భూతకథనం వా ఏతం. తత్థ అసితపీతఖాయితసాయితప్పభేదోతి అసితబ్బపాతబ్బఖాయితబ్బసాయితబ్బవిభాగో కాలభేదవచనిచ్ఛాయ అభావతో యథా ‘‘దుద్ధ’’న్తి. కబళీకారో ఆహారో వాతి అవధారణం యథా ఫస్సాహారాదినివత్తనం, ఏవం ఓజాహారనివత్తనమ్పి దట్ఠబ్బం. సవత్థుకో ఏవ హి ఆహారో ఇధ కమ్మట్ఠానభూతో, తేన ఆహరీయతీతి ఆహారోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆహరతీతి ఆహారోతి అయం పనత్థో నిబ్బత్తితఓజావసేన వేదితబ్బో. ఇమస్మిం అత్థేతి ఇమస్మిం కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే అత్థే. ఉప్పన్నా సఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసీసేన భావనం వదతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘పటిక్కూలాకారగ్గహణవసేన పనా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౩౦౫).
కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేత్వాతి కమ్మట్ఠానం పరియత్తిధమ్మతో, అత్థతో చ సుగ్గహితం సుమనసికతం సూపధారితం కత్వా. తేనాహ ‘‘ఉగ్గహతో ఏకపదమ్పి అవిరజ్ఝన్తేనా’’తి. తత్థ ఉగ్గహతోతి ఆచరియుగ్గహతో. ఏకపదమ్పీతి ఏకమ్పి పదం, ఏకకోట్ఠాసమ్పి వా, పదేసమత్తమ్పీతి అత్థో. దసహాకారేహీతి కస్మా వుత్తం, నను అన్తిమజీవికాభావతో, పిణ్డపాతస్స అలాభలాభేసు పరితస్సనగేధాదిసముప్పత్తితో, భుత్తస్స సమ్మదజననతో, కిమికులసంవద్ధనతోతి ఏవమాదీహిపి ఆకారేహి ఆహారే పటిక్కూలతా పచ్చవేక్ఖితబ్బా? వుత్తం హేతం ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం యదిదం పిణ్డోల్యం, అభిసాపోయం, భిక్ఖవే, లోకస్మిం ‘పిణ్డోలో విచరసి పత్తపాణీ’’’తి (సం. ని. ౩.౮౦), ‘‘అలద్ధా చ పిణ్డపాతం పరితస్సతి, లద్ధా చ పిణ్డపాతం గధితో ముచ్ఛితో అజ్ఝోసన్నో అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౨౪), ‘‘భుత్తో చ ఆహారో కస్సచి కదాచి మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం ఆవహతి, ఉక్కోచకాదయో, తక్కోటకాదయో చ ద్వత్తింస ద్వత్తింస కులప్పభేదా కిమయో చ నం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీ’’తి.
వుచ్చతే – అన్తిమజీవికాభావో తావ చిత్తసంకిలేసవిసోధనత్థం కమ్మట్ఠానాభినివేసతో పగేవ మనసి కాతబ్బో ‘‘మాహం ఛవాలాతసదిసో భవేయ్య’’న్తి. తథా పిణ్డపాతస్స అలాభలాభేసుపి పరితస్సనగేధాదిసముప్పత్తినివారణం పగేవ అనుట్ఠాతబ్బం సుపరిసుద్ధసీలస్స పటిసఙ్ఖానవతో తదభావతో. భత్తసమ్మదో అనేకన్తికో, పరిభోగన్తోగధో వా వేదితబ్బో. కిమికులసంవద్ధనం పన న సఙ్గహేతబ్బం, సఙ్గహితమేవ వా ‘‘దసహాకారేహీ’’తి ఏత్థ నియమస్స అకతత్తా. ఇమినా వా నయేన ఇతరేసమ్పేత్థ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో యథాసమ్భవమేత్థ పటిక్కూలతాపచ్చవేక్ఖణస్స అధిప్పేతత్తా. తథా హి ఘరగోళికవచ్చమూసికజతుకవచ్చాదికం సమ్భవన్తం గహితం, న ఏకన్తికన్తి. తథా పరియేసనాదీసుపి యథాసమ్భవం వత్తబ్బం.
గమనతోతిఆదీసు పచ్చాగమనమ్పి గమనసభాగత్తా గమనేనేవ సఙ్గహితం. పటిక్కమనసాలాదిఉపసఙ్కమనం వియ పరియేసనే సమానపటిక్కూలం హి అసుచిట్ఠానక్కమనవిరూపదుగ్గన్ధదస్సనఘాయనాధివాసనేహి. గమనతోతి భిక్ఖాచారవసేన గోచరగామం ఉద్దిస్స గమనతో. పరియేసనతోతి గోచరగామే భిక్ఖత్థం ఆహిణ్డనతో. పరిభోగతోతి ఆహారస్స పరిభుఞ్జనతో. ఉభయం ఉభయేన ఆసయతి, ఏకజ్ఝం పవత్తమానోపి కమ్మబలవవత్థితో హుత్వా మరియాదవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో సయతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి ఆసయో, ఆమాసయస్స ఉపరి తిట్ఠనకో పిత్తాదికో. మరియాదత్థో హి అయమాకారో, తతో ఆసయతో. నిదధాతి యథాభుత్తో ఆహారో నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి నిధానం, ఆమాసయో, తతో నిధానతో. అపరిపక్కతోతి గహణీసఙ్ఖాతేన కమ్మజతేజేన అపరిపక్కతో. పరిపక్కతోతి యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపక్కభావతో. ఫలతోతి నిబ్బత్తితో. నిస్సన్దతోతి ఇతో చితో చ విస్సన్దనతో. సమ్మక్ఖనతోతి సబ్బసో మక్ఖనతో. సబ్బత్థ ఆహారే పటిక్కూలతా పచ్చవేక్ఖితబ్బాతి యోజనా. తంతంకిరియానిప్ఫత్తిపటిపాటివసేన చాయం గమనతోతిఆదికా అనుపుబ్బీ ఠపితా, సమ్మక్ఖనం పన పరిభోగాదీసు లబ్భమానమ్పి నిస్సన్దవసేన విసేసతో పటిక్కూలన్తి సబ్బపచ్ఛా ఠపితన్తి దట్ఠబ్బం.
౨౯౫. ఏవం మహానుభావేతి ఇదాని వత్తబ్బపటిపత్తియా మహానుభావేతి వదన్తి, సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానపరిహరణాదిసిద్ధం వా ధమ్మసుధమ్మతం పురక్ఖత్వా యోగావచరేన ఏవం పటిపజ్జితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం మహానుభావే నామ సాసనే’’తిఆదిమాహ. తత్థ నామ-సద్దో సమ్భావనే దట్ఠబ్బో. పబ్బజితేన గామాభిముఖేన గన్తబ్బన్తి యోజనా. అయఞ్చ గమనాదితో పచ్చవేక్ఖణా యోగినో న అత్తుద్దేసికావ, అథ ఖో అనుద్దేసికాపీతి దస్సేన్తో ‘‘సకలరత్తి’’న్తిఆదినా ధురద్వయం పరిగ్గహేసి. పరివేణన్తి పరివేణఙ్గణం. వీసతింసవారేతి ఏత్థ సన్తతిపచ్చుప్పన్నవసేన వారపరిచ్ఛేదోతి కేచి, అపరే పన ‘‘ఉణ్హాసనేనా’’తి వదన్తి. నీవరణవిక్ఖమ్భనఞ్హి అప్పత్తా భావనా ఫరణపీతియా అభావతో నిసజ్జావసేన కాయకిలమథం న వినోదతియేవాతి ఇరియాపథచలనం హోతియేవ. వీసతింసగ్గహణం పన యథాసల్లక్ఖితభిక్ఖాచరణవేలావసేన. అథ వా గమనతో యావ సమ్మక్ఖనమనసికారో ఏకో వారో, ఏవం వీసతింసవారే కమ్మట్ఠానం మనసి కరిత్వా. నిజనసమ్బాధానీతి జనసమ్బాధరహితాని, తేన అప్పాకిణ్ణతం, అప్పసద్దతం, అప్పనిగ్ఘోసతఞ్చ దస్సేతి. తతో ఏవ పవివేకసుఖాని జనవివేకేన ఇట్ఠాని, పవివేకస్స వా ఝానానుయోగస్స ఉపకారాని. యస్మా ఛాయూదకసమ్పన్నాని, తస్మా సీతలాని. యస్మా సుచీని, తస్మా రమణీయభూమిభాగానీతి పురిమాని ద్వే పచ్ఛిమానం ద్విన్నం కారణవచనాని. అరియన్తి నిద్దోసం. వివేకరతిన్తి ఝానానుయోగరతిం.
కిఞ్చాపి యోగావచరానం వసనట్ఠానం నామ సుజగ్గితం సుసమ్మట్ఠమేవ హోతి, కదాచి పన జగ్గనతో పచ్ఛా ఏవమ్పి సియాతి పటిక్కూలతాపచ్చవేక్ఖణాయ సమ్భవదస్సనత్థం ‘‘పాదరజఘరగోలికవచ్చాదిసమ్పరికిణ్ణ’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ పచ్చత్థరణన్తి భూమియా ఛవిరక్ఖణత్థం అత్థరితబ్బం చిమిలికాదిఅత్థరణమాహ. జతుకా ఖుద్దకవగ్గులియో. ఉపహతత్తాతి దూసితత్తా. తతోతి తతో తతో. అప్పేకదా ఉలూకపారావతాదీహీతి ఇధాపి ‘‘అప్పేకదా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఉదకచిక్ఖల్లాదీహీతి ఆది-సద్దేన కచవరాదిం సఙ్గణ్హాతి. పరివేణతో విహారఙ్గణప్పవేసమగ్గో విహారరచ్ఛా.
వితక్కమాళకేతి ‘‘కత్థ ను ఖో అజ్జ భిక్ఖాయ చరితబ్బ’’న్తిఆదినా వితక్కనమాళకే. గామమగ్గన్తి గామగామిమగ్గం. ఖాణుకణ్టకమగ్గోతి ఖాణుకణ్టకవన్తో మగ్గో. దట్ఠబ్బో హోతీతి దస్సనేన గమనం ఉపలక్ఖేతి.
గణ్డం పటిచ్ఛాదేన్తేనాతిఆది ఏవమజ్ఝాసయేన నివాసనాది కాతబ్బన్తి వత్తదస్సనం, గణ్డరోగినా వాతాతపాదిపరిస్సయవినోదనత్థం గణ్డం పటిచ్ఛాదయమానేన వియ. అథ వా గణ్డం వియ గణ్డం పటిచ్ఛాదయమానేనాతి ఏకం గణ్డ-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం భవతి. ‘‘గణ్డోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి (అ. ని. ౯.౧౫; సం. ని. ౪.౧౦౩) వచనతో గణ్డోతి అత్తభావస్స పరియాయో, విసేసతో రూపకాయస్స దుక్ఖతాసూలయోగతో, అసుచిపగ్ఘరణతో, ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతకపక్కపభిజ్జనతో. వణచోళకన్తి వణపటిచ్ఛాదకవత్థఖణ్డం. నీహరిత్వాతి థవికతో ఉద్ధరిత్వా. కుణపానిపీతి పి-సద్దో గరహాయం ఏవరూపానిపి దట్ఠబ్బాని భవన్తీతి, సమ్భవదస్సనే వా ఇదమ్పి తత్థ సమ్భవతీతి. అధివాసేతబ్బోతి ఖమితబ్బో అఞ్ఞథా ఆహారస్స అనుపలబ్భనతో. గామద్వారేతి గామద్వారసమీపే, ఉమ్మారబ్భన్తరే వా. గామరచ్ఛా వినివిజ్ఝిత్వా ఠితా ఓలోకేతబ్బా హోన్తి యుగమత్తదస్సినాపి సతాతి అధిప్పాయో.
పచ్చత్థరణాదీతి ఘరగోలికవచ్చాదిసంకిలిట్ఠపచ్చత్థరణాదికం. అనేకకుణపపరియోసానన్తి ఏత్థ దున్నివత్థదుప్పారుతమనుస్ససమాకులానం గామరచ్ఛానం ఓలోకనమ్పి ఆనేత్వా వత్తబ్బం. తమ్పి హి పటిక్కూలమేవాతి. అహో వతాతి గరహనే నిపాతో. భోతి ధమ్మాలపనం. యావఞ్చిదం పటిక్కూలో ఆహారో యదత్థం గమనమ్పి నామ ఏవం జేగుచ్ఛం, దురధివాసనఞ్చాతి అత్థో.
౨౯౬. గమనపటిక్కూలన్తి గమనమేవ పటిక్కూలం గమనపటిక్కూలం. అధివాసేత్వాపీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన ‘‘ఏత్తకేనాపి ముత్తి నత్థి, ఇతో పరమ్పి మహన్తం పటిక్కూలం సకలం అధివాసేతబ్బమేవా’’తి వక్ఖమానం పటిక్కూలం సమ్పిణ్డేతి. సఙ్ఘాటిపారుతేనాతి సఙ్ఘాటియా కప్పనపారుపనేన పారుతసరీరేన. యత్థాతి యాసు వీథీసు. యావ పిణ్డికమంసాపీతి యావ జఙ్ఘపిణ్డికమంసప్పదేసాపి. ఉదకచిక్ఖల్లేతి ఉదకమిస్సే కద్దమే. ఏకేన చీవరన్తి ఏకేన హత్థేన నివత్థచీవరం. మచ్ఛా ధోవీయన్తి ఏతేనాతి మచ్ఛధోవనం, ఉదకం. సమ్మిస్స-సద్దో పచ్చేకం సమ్బన్ధితబ్బో. ఓళిగల్లాని ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం సకద్దమానం సన్దనట్ఠానాని, యాని జణ్ణుమత్తఅసుచిభరితానిపి హోన్తి. చన్దనికాని కేవలానం ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం సన్దనట్ఠానాని. యతోతి ఓళిగల్లాదితో. తా మక్ఖికాతి తత్థ సణ్డసణ్డచారినో నీలమక్ఖికా. నిలీయన్తీతి అచ్ఛన్తి.
దదమానాపీతిఆది సతిపి కేసఞ్చి సద్ధానం వసేన సక్కచ్చకారే పటిక్కూలపచ్చవేక్ఖణాయోగ్యం పన అసద్ధానం వసేన పవత్తనకఅసక్కచ్చకారమేవ దస్సేతుం ఆరద్ధం. తుణ్హీ హోన్తి సయమేవ రిఞ్చిత్వా గచ్ఛిస్సతీతి. గచ్ఛాతి అపేహి. రేతి అమ్భో. ముణ్డకాతి అనాదరాలపనం. సముదాచరన్తీతి కథేన్తి. పిణ్డోల్యస్స అన్తిమజీవికాభావేనాహ ‘‘కపణమనుస్సేన వియ గామే పిణ్డాయ చరిత్వా నిక్ఖమితబ్బ’’న్తి.
౨౯౭. తత్థాతి తస్మిం పత్తగతే ఆహారే. లజ్జితబ్బం హోతి ‘‘ఉచ్ఛిట్ఠం ను ఖో అయం మయ్హం దాతుకామో’’తి ఆసఙ్కేయ్యాతి, సేదో పగ్ఘరమానో ఆహారస్స వా ఉణ్హతాయ, భిక్ఖునో వా సపరిళాహతాయాతి అధిప్పాయో. సుక్ఖథద్ధభత్తమ్పీతి సుక్ఖతాయ థద్ధమ్పి భత్తం, పగేవ తక్కకఞ్జికాదినా ఉపసిత్తన్తి అధిప్పాయో. తేన సేదేన కిలిన్నతాయ పటిక్కూలతం వదతి.
తస్మిన్తి పిణ్డపాతే. సమ్భిన్నసోభేతి సబ్బసో వినట్ఠసోభే. వేమజ్ఝతో పట్ఠాయాతి జివ్హాయ మజ్ఝతో పట్ఠాయ. దన్తగూథకో దన్తమలం. విచుణ్ణితమక్ఖితోతి ఉభయేహి దన్తేహి విచుణ్ణితో ఖేళాదీహి సముపలిత్తో. ఏవంభూతస్స చస్స యాయం పుబ్బే వణ్ణసమ్పదా, గన్ధసమ్పదా, అభిసఙ్ఖారసమ్పదా చ, సా ఏకంసేన వినస్సతి, రసో పన నస్సేయ్య వా న వాతి ఆహ ‘‘అన్తరహితవణ్ణగన్ధసఙ్ఖారవిసేసో’’తి. సువానదోణియన్తి సారమేయ్యానం భుఞ్జనకఅమ్బణే. సువానవమథు వియాతి వన్తసునఖఛడ్డనం వియ. చక్ఖుస్స ఆపాథం అతీతత్తా అజ్ఝోహరితబ్బో హోతీతి ఉక్కంసగతం తస్స పటిక్కూలభావం విభావేతి.
౨౯౮. పరిభోగన్తి అజ్ఝోహరణం. ఏస ఆహారో అన్తో పవిసమానో బహలమధుకతేలమక్ఖితో వియ పరమజేగుచ్ఛో హోతీతి సమ్బన్ధో. అన్తోతి కోట్ఠస్స అబ్భన్తరే. నిధానమనుపగతో ఆమాసయం అప్పత్తోయేవ ఆహారో పిత్తాదీహి విమిస్సితో హోతీతి ఆహ ‘‘పవిసమానో’’తి. ఆమాసయపక్కాసయవినిముత్తో కోయమాసయో నామాతి ఆసఙ్కం సన్ధాయాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. పిత్తమేవాసయో పిత్తాసయో. అధికో హోతీతి వుత్తం మన్దపుఞ్ఞబాహుల్లతో లోకస్స. ఏవం ఆసయతోతి జేగుచ్ఛో హుత్వా అన్తో పవిట్ఠో జేగుచ్ఛతరేహి పిత్తాదీహి విమిస్సితో అతివియ జేగుచ్ఛో హోతీతి ఏవం ఆసయతో పటిక్కూలతా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.
౨౯౯. నిధానతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సోతి ఆహారో. దసవస్సికేనాతి జాతియా దసవస్సేన సత్తేన. ఓకాసేతి ఆమాసయసఙ్ఖాతే పదేసే.
౩౦౦. ఏవరూపేతి ఏదిసే, దసవస్సాని యావ వస్ససతం అధోతవచ్చకూపసదిసేతి అత్థో. నిధానన్తి నిధాతబ్బతం. యథావుత్తప్పకారేతి సచే పన ‘‘దసవస్సికేనా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౨౯౯) యథావుత్తో పకారో ఏతస్సాతి యథావుత్తప్పకారో, తస్మిం. పరమన్ధకారతిమిసేతి అతివియ అన్ధకరణమహాతమసి. అతిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛే పదేసే పరమజేగుచ్ఛభావం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. కత్థ కిం వియాతి ఆహ ‘‘యథా నామా’’తిఆది. కాలమేఘేన అభివుట్ఠే ఆవాటే బహుసో వస్సనేన ఏకచ్చం అసుచిజాతం ఉప్పిలవిత్వా విగచ్ఛేయ్యాతి అకాలమేఘ-గ్గహణం. తిణపణ్ణకిలఞ్జఖణ్డ-గ్గహణం న అసుభస్సాపి అసుభేన సమ్మిస్సతాయ అసుభభావప్పత్తిదస్సనత్థం. కాయగ్గిసన్తాపకుథితకుథనసఞ్జాతఫేణపుబ్బుళకాచితోతి గహణితేజేన పక్కుథితనిప్పక్కతాయ సముప్పన్నఫేణపుబ్బుళనిచితో. అపరిపక్కతోతి అపరిపక్కభావతో.
౩౦౧. సువణ్ణరజతాదిధాతుయో వియాతి యథా సువణ్ణరజతాదిధాతుయో విధినా తాపియమానా సువణ్ణరజతాదికే ముఞ్చన్తియో సువణ్ణరజతాదిభావం ఉపగచ్ఛన్తీతి వుచ్చన్తి, న ఏవమయం. అయం పన ఆహారో కాయగ్గినా పరిపక్కో ఫేణపుబ్బుళకే ముఞ్చన్తో సణ్హం కరోన్తి ఏత్థాతి ‘‘సణ్హకరణీ’’తి లద్ధనామకే నిసదే పిసిత్వా నాళికే ఖుద్దకవేళునాళికాయం వణ్ణసణ్ఠానమత్తేన పక్ఖిప్పమానపణ్డుమత్తికా వియ కరీసభావం ఉపగన్త్వా పక్కాసయం పూరేతి, ముత్తభావం ఉపగన్త్వా ముత్తవత్థిం పూరేతీతి యోజనా. గహణియా ఇన్ధనభాగో వియ కిమిభక్ఖభాగో చ అపాకటోవ. రసభాగో ఫలతో పకాసీయతి, అపరిపక్కసభాగా చ తేతి తే అనామసిత్వా కరీసముత్తభాగా ఏవేత్థ దస్సితా.
౩౦౨. పటిక్కూలస్స నామ ఫలేన పటిక్కూలేనేవ భవితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘సమ్మా పరిపచ్చమానో’’తిఆదిమాహ. నఖదన్తాదీనీతి ఆది-సద్దేన న కేవలం తచాదీని ఏవ ద్వత్తింసాకారపాళియం (మ. ని. ౩.౧౫౪; ఖు. పా. ౩.ద్వత్తింసాకార) ఆగతాని, అథ ఖో అక్ఖిగూథకణ్ణగూథదన్తమలజల్లికాసమ్భవాదీని ద్వత్తింసకోట్ఠాసవినిముత్తాని అసుభాని సఙ్గణ్హన్తో ‘‘నానాకుణపానీ’’తి ఆహాతి దట్ఠబ్బం.
౩౦౩. నిస్సన్దమానోతి విస్సవన్తో, పగ్ఘరన్తోతి అత్థో. ఆదినా పకారేనాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన నాసికాయ సిఙ్ఘాణికా, ముఖేన ఖేళో, కదాచి పిత్తం, సేమ్హం, లోహితం వమతి, వచ్చమగ్గేన ఉచ్చారో, పస్సావమగ్గేన పస్సావో, సకలకాయే లోమకూపేహి సేదజల్లికాతి ఏవంపకారం అసుచిం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘పఠమదివసే’’తి ఇదం నిస్సన్దదివసాపేక్ఖాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘దుతియదివసే నిస్సన్దేన్తో’’తి. వికుణితముఖోతి జిగుచ్ఛావసేన సఙ్కుచితముఖో. తేనాహ ‘‘జేగుచ్ఛీ’’తి. మఙ్కుభూతోతి విమనకజాతో ‘‘ఇమమ్పి నామ పోసేమీ’’తి. రత్తోతి వత్థం వియ రఙ్గజాతేన చిత్తస్స విపరిణామాకారేన ఛన్దరాగేన రత్తో. గిద్ధోతి అభికఙ్ఖనసభావేన అభిగిజ్ఝనేన గిద్ధో గేధం ఆపన్నో. గధితోతి దుమ్మోచనీయభావేన గన్థితో వియ తత్థ పటిబద్ధో. ముచ్ఛితోతి రసతణ్హాయ ముచ్ఛం మోహం ఆపన్నో. విరత్తోతి విగతరాగో. అట్టీయమానోతి దుక్ఖియమానో. హరాయమానోతి లజ్జమానో. జిగుచ్ఛమానోతి హీళేన్తో.
నవద్వారేహీతి పాకటానం మహన్తానం వసేన వుత్తం, లోమకూపవివరేహిపి సన్దతేవాతి. నిలీయతీతి అత్తానం అదస్సేన్తో నిగూహతి, సఙ్కుచతి వా. ఏవన్తి ఏకేన ద్వారేన పవేసనం అనేకేహి ద్వారేహి అనేకధా నిక్ఖామనం, పకాసనం పవేసనం, నిగూళ్హం నిక్ఖామనమ్పీతి సోమనస్సజాతేన పవేసనం, మఙ్కుభూతేన నిక్ఖామనం, సారత్తేన పవేసనం, విరత్తేన నిక్ఖామనన్తి ఇమేహి పకారేహి.
౩౦౪. పరిభోగకాలేపీతి పి-సద్దేన పవిట్ఠమత్తోపి నామ పవేసద్వారం జేగుచ్ఛం కరోతి, పగేవ లద్ధపరివాసో పరిపాకప్పత్తో ఇతరద్వారానీతి దస్సేతి. ఏస ఆహారో. గన్ధహరణత్థన్తి విస్సగన్ధాపనయనత్థం. కాయగ్గినాతి గహణితేజానుగతేన కాయుస్మానా. ఫేణుద్దేహకన్తి ఫేణాని ఉట్ఠపేత్వా ఉట్ఠపేత్వా. పచ్చిత్వాతి పరిపాకం గన్త్వా. ఉత్తరమానోతి ఉప్పిలవన్తో. సేమ్హాదీతి ఆది-సద్దేన పిత్తాదికే సఙ్గణ్హాతి. కరీసాదీతి ఆది-సద్దేన సేదజల్లికాదికే. ఇమాని ద్వారాని ముఖాదీని. ఏకచ్చన్తి పస్సావమగ్గం సన్ధాయ వదతి. చోక్ఖజాతికా పన ముఖాదీనిపి ధోవిత్వా హత్థం పున ధోవన్తియేవ. పున ఏకచ్చన్తి వచ్చమగ్గం. ద్వత్తిక్ఖత్తున్తి ద్విక్ఖత్తుం, తిక్ఖత్తుం వా. ఏత్థ చ ఆహారత్థాయ గమనపరియేసనానం పటిక్కూలతా ఆహారే పటిక్కూలతా వుత్తా. పరిభోగస్స తన్నిస్సయతో, ఆసయనిధానానం తంసమ్బన్ధతో, ఇతరేసం తబ్బికారతోతి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో. కిమిభక్ఖభావోపి హిస్స వికారపక్ఖేయేవ ఠపేతబ్బోతి.
౩౦౫. తం నిమిత్తన్తి యథావుత్తేహి ఆకారేహి పునప్పునం మనసి కరోన్తస్స పటిక్కూలాకారవసేన ఉపట్ఠితం కబళీకారాహారసఞ్ఞితం భావనాయ నిమిత్తం ఆరమ్మణం, న ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తం. యది హి తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జేయ్య, పటిభాగనిమిత్తేనపి భవితబ్బం. తథా చ సతి అప్పనాప్పత్తేన ఝానేన భవితబ్బం, న చ భవతి, కస్మా? భావనాయ నానాకారతో, సభావధమ్మభావేన చ కమ్మట్ఠానస్స గమ్భీరభావతో. తేనాహ ‘‘కబళీకారాహారస్స సభావధమ్మతాయ గమ్భీరత్తా’’తి. ఏత్థ హి యదిపి పటిక్కూలాకారవసేన భావనా పవత్తతి. యే పన ధమ్మే ఉపాదాయ కబళీకారాహారపఞ్ఞత్తి, తే ఏవ ధమ్మా పటిక్కూలా, న పఞ్ఞత్తీతి పటిక్కూలాకారగ్గహణముఖేనపి సభావధమ్మేయేవ ఆరబ్భ భావనాయ పవత్తనతో, సభావధమ్మానఞ్చ సభావేనేవ గమ్భీరభావతో న తత్థ ఝానం అప్పేతుం సక్కోతి. గమ్భీరభావతో హి పురిమసచ్చద్వయం దుద్దసం జాతన్తి. యది ఉపచారసమాధినా చిత్తం సమాధియతి, కథం కమ్మట్ఠానం ‘‘సఞ్ఞా’’ ఇచ్చేవ వోహరీయతీతి ఆహ ‘‘పటిక్కూలాకారగ్గహణవసేన పనా’’తిఆది.
ఇదాని ఇమిస్సా భావనాయ ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘ఇమఞ్చ పనా’’తిఆది వుత్తం. రసతణ్హాయాతి మధురాదిరసవిసయాయ తణ్హాయ. పతిలీయతీతి సఙ్కుచతి అనేకాకారం తత్థ పటిక్కూలతాయ సణ్ఠితత్తా. పతికుటతీతి అపసక్కతి న విసరతి. పతివత్తతీతి నివత్తతి. కన్తారనిత్థరణత్థికోతి మహతో దుబ్భిక్ఖకన్తారస్స నిత్థరణప్పయోజనో. విగతమదోతి మానమదాదీనం అభావేన నిమ్మదో, మదాభావగ్గహణేనేవ చస్స దవమణ్డనవిభూసనాదీనమ్పి అభావో గహితోయేవాతి దట్ఠబ్బం. కబళీకారాహారపరిఞ్ఞాముఖేనాతి వుత్తనయేన పటిక్కూలాకారతో కబళీకారాహారస్స పరిచ్ఛిజ్జ జాననద్వారేన. పఞ్చకామగుణికో రాగోతి అనతివత్తనట్ఠేన పఞ్చసు కామగుణేసు నియుత్తో, తప్పయోజనో వా రాగో. పరిఞ్ఞం సమతిక్కమం గచ్ఛతి. రసతణ్హాయ హి సమ్మదేవ విగతాయ రూపతణ్హాదయోపి విగతా ఏవ హోన్తి భోజనే మత్తఞ్ఞుతాయ ఉక్కంసగమనతో. సతి చ విసయిసమతిక్కమే విసయో సమతిక్కన్తో ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘సో పఞ్చకామగుణపరిఞ్ఞాముఖేన రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’’తి. రూపాయతనాదీసు హి పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తేసు తన్నిస్సయభూతాని, తగ్గాహకా పసాదా చ సుఖేనేవ పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీతి. అపరిపక్కాదీతి ఆది-సద్దేన ఆసయనిధానానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తత్థ అపరిపక్కం తావ ఉదరియమేవ. ఆసయగ్గహణేన పిత్తసేమ్హపుబ్బలోహితానం, పరిపక్కగ్గహణేన కరీసముత్తానం, ఫలగ్గహణేన కేసాదీనం సబ్బేసం పరిగ్గహో సిద్ధో హోతీతి ఆహ ‘‘కాయగతాసతిభావనాపి పారిపూరిం గచ్ఛతీ’’తి. అసుభసఞ్ఞాయాతి అసుభభావనాయ, అవిఞ్ఞాణకఅసుభభావనానుయోగస్సాతి అత్థో. అనులోమపటిపదం పటిపన్నో హోతి పటిక్కూలాకారగ్గహణేన కాయస్స అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛభావసల్లక్ఖణతో. ఇమం పన పటిపత్తిన్తి ఇమం ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞాభావనం. అమతపరియోసానతన్తి నిబ్బాననిట్ఠితం ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞాభావనాసఙ్ఖాతం ఉపచారజ్ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నిబ్బానాధిగమన్తి అత్థో.
ఆహారేపటిక్కూలభావనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుధాతువవత్థానభావనావణ్ణనా
౩౦౬. ‘‘ఏకం వవత్థానన్తి ఏవం ఉద్దిట్ఠస్స చతుధాతువవత్థానస్స భావనానిద్దేసో అనుప్పత్తో’’తి ఉద్దేసో నామ నిద్దేసత్థో ముదుమజ్ఝపఞ్ఞాబాహుల్లతో, ఆగతో చ భారో అవస్సం వహితబ్బోతి కత్వా వుత్తం. తత్థ సతిపి విసయభేదేన వవత్థానస్స భేదే వవత్థానభావసామఞ్ఞేన పన తం అభిన్నం కత్వా వుత్తం ‘‘ఏకం వవత్థాన’’న్తి, పుబ్బభాగే వా సతిపి విసయభేదే అత్థసిద్ధియం తస్స ఏకవిసయతావాతి ‘‘ఏకం వవత్థాన’’న్తి వుత్తం. యథా హి ద్వత్తింసాకారే కమ్మం కరోన్తస్స యోగినో యదిపి పుబ్బభాగే విసుం విసుం కోట్ఠాసేసు మనసికారో పవత్తతి, అపరభాగే పన ఏకస్మిం ఖణే ఏకస్మింయేవ కోట్ఠాసే అత్థసిద్ధి హోతి, న సబ్బేసు, ఏవమిధాపీతి. తత్థ సియా – యథా పటిక్కూలభావసామఞ్ఞేన ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానే అభేదతో మనసికారో పవత్తతి, ఏవం ఇధ ధాతుభావసామఞ్ఞేన అభేదతో మనసికారో పవత్తతీతి ‘‘ఏకం వవత్థాన’’న్తి వుత్తన్తి? నయిదమేవం. తత్థ హి పణ్ణత్తిసమతిక్కమతో పట్ఠాయ పటిక్కూలవసేనేవ సబ్బత్థ మనసికారో పవత్తేతబ్బో, ఇధ పన సభావసరసలక్ఖణతో ధాతుయో మనసి కాతబ్బా, న ధాతుభావసామఞ్ఞతో. తేనేవాహ ‘‘సభావూపలక్ఖణవసేన సన్నిట్ఠాన’’న్తి. కిం వా ఏతేన పపఞ్చేన, అఞ్ఞేహి ఏకూనచత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేహి అసంసట్ఠం చతుధాతువవత్థానం నామ ఏకం కమ్మట్ఠానన్తి దస్సేతుం ‘‘ఏకం వవత్థాన’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘చతుధాతువవత్థానస్స భావనానిద్దేసో’’తి కస్మా వుత్తం, నను చతుధాతువవత్థానం భావనావ? సచ్చం భావనావ, సకిం పవత్తం పన వవత్థానం, తస్స బహులీకారో భావనాతి వచనభేదేన వుత్తం. కథం పన భావనా నిద్దిసీయతి తస్సా వచీగోచరాతిక్కన్తభావతోతి? నాయం దోసో భావనత్థే భావనావోహారతో. భావనత్థో హి కమ్మట్ఠానపరిగ్గహో ఇధ ‘‘భావనా’’తి అధిప్పేతో.
సభావూపలక్ఖణవసేనాతి కక్ఖళత్తాదికస్స సలక్ఖణస్స ఉపధారణవసేన. ఇదం హి కమ్మట్ఠానం పథవీకసిణాదికమ్మట్ఠానం వియ న పణ్ణత్తిమత్తసల్లక్ఖణవసేన, నీలకసిణాదికమ్మట్ఠానం వియ న నీలాదివణ్ణసల్లక్ఖణవసేన, నాపి విపస్సనాకమ్మట్ఠానం వియ సఙ్ఖారానం అనిచ్చతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన పవత్తతి, అథ ఖో పథవీఆదీనం సభావసల్లక్ఖణవసేన పవత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘సభావూపలక్ఖణవసేనా’’తి, కక్ఖళత్తాదికస్స సలక్ఖణస్స ఉపధారణవసేనాతి అత్థో. సన్నిట్ఠానన్తి ఞాణవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో, న యేవాపనకవినిచ్ఛయో, నాపి వితక్కాదివినిచ్ఛయో. ధాతుమనసికారోతి ధాతూసు మనసికారో, చతస్సో ధాతుయో ఆరబ్భ భావనామనసికారోతి అత్థో. కాతబ్బతో కమ్మం, యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో ఠానఞ్చాతి కమ్మట్ఠానం, చతున్నం మహాభూతానం సభావసల్లక్ఖణవసేన పవత్తం యోగకమ్మం. తేనాహ ‘‘ధాతుమనసికారో, ధాతుకమ్మట్ఠానం, చతుధాతువవత్థానన్తి అత్థతో ఏక’’న్తి. తయిదం చతుధాతువవత్థానం. ‘‘ద్విధా ఆగత’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను ధాతువిభఙ్గే నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారవసేన ఆగతం, తస్మా ‘‘తిధా ఆగత’’న్తి వత్తబ్బన్తి? న, తత్థాపి అజ్ఝత్తికానం ధాతూనం పభేదతో అనవసేసపరియాదానస్స కతత్తా, బాహిరానఞ్చ ధాతూనం పరిగ్గహితత్తా. అథ వా ద్విధా ఆగతన్తి ఏత్థ ద్విధావ ఆగతన్తి న ఏవం నియమో గహేతబ్బో, అథ ఖో ద్విధా ఆగతమేవాతి, తేన తతియస్సాపి పకారస్స సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. సో చ నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయో ‘‘సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చా’’తి ఏత్థ ఆవుత్తివసేన, చ-సద్దేనేవ వా సఙ్గహోతి దట్ఠబ్బో. అథ వా యో నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేన అతిసఙ్ఖేపపటిక్ఖేపముఖేన లబ్భమానో విత్థారభాగో, తం విత్థారనయన్తోగధమేవ కత్వా వుత్తం ‘‘ద్విధా ఆగత’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స వసేన విత్థారతో ఆగత’’న్తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి. ‘‘మహాసతిపట్ఠానే’’తి చ ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, సతిపట్ఠాన(దీ. ని. ౨.౩౭౮ ఆదయో; మ. ని. ౩.౧౧౧ ఆదయో) కాయగతాసతిసుత్తాదీసుపి (మ. ని. ౩.౧౫౩ ఆదయో) తథేవ ఆగతత్తా. రాహులోవాదేతి మహారాహులోవాదే (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో). ధాతువిభఙ్గేతి ధాతువిభఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో), అభిధమ్మే ధాతువిభఙ్గే (విభ. ౧౭౨ ఆదయో) చ.
కామం మహాసతిపట్ఠానే అత్థేన ఉపమం పరివారేత్వా దేసనా ఆగతా, ఉపమా చ నామ యావదేవ ఉపమేయ్యత్థవిభావనత్థాతి ఉపమం తావ దస్సేత్వా ఉపమేయ్యత్థం విభావేతుం ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆదినా పాళి ఆనీతా. కస్మా పనేత్థ ధాతువసేన, తత్థపి చతుమహాభూతవసేన కమ్మట్ఠాననిద్దేసో కతోతి? సత్తసుఞ్ఞతాసన్దస్సనత్థం, ఏత్థ ధాతువసేన, తత్థాపి ఓళారికభావేన సుపాకటతాయ, ఏకచ్చవేనేయ్యజనచరితానుకులతాయ చ మహాభూతవసేన కమ్మట్ఠాననిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో. తత్థ పథవీధాతూతిఆదీసు ధాతుత్థో నామ సభావత్థో, సభావత్థో నామ సుఞ్ఞతత్థో, సుఞ్ఞతత్థో నామ నిస్సత్తత్థో. ఏవం సభావసుఞ్ఞతనిస్సత్తత్థేన పథవీయేవ ధాతు పథవీధాతు. ఆపోధాతుఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పథవీధాతూతి సహజరూపధమ్మానం పతిట్ఠా ధాతు, తథా ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు, తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు, వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతూతి ఏవమేత్థ సమాసో, భావత్థో చ వేదితబ్బో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరతో ఆగమిస్సతి.
ఏవం తిక్ఖపఞ్ఞస్సాతిఆదీసు ఏవన్తి యథాదస్సితం పాళిం పచ్చామసతి. నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స విత్థారదేసనాతి కత్వా ఆహ ‘‘తిక్ఖపఞ్ఞస్సా’’తి. యథా వత్థయుగం అరహతీతి వత్థయుగికో, ఏవం ధాతుకమ్మట్ఠానం అరహతి, ధాతుకమ్మట్ఠానపయోజనోతి వా ధాతుకమ్మట్ఠానికో, తస్స ధాతుకమ్మట్ఠానికస్స.
ఛేకోతి తంతంసమఞ్ఞాయ కుసలో, యథాజాతే సూనస్మిం నఙ్గుట్ఠఖురవిసాణాదివన్తే అట్ఠిమంసాదిఅవయవసముదాయే అవిభత్తే గావీసమఞ్ఞా, న విభత్తే, విభత్తే పన అట్ఠిమంసాదిఅవయవసమఞ్ఞాతి జాననకో. గోఘాతకోతి జీవికత్థాయ గున్నం ఘాతకో. అన్తేవాసీతి కమ్మకరణవసేన తస్స సమీపవాసీ తస్స తన్నిస్సాయ జీవనతో. వినివిజ్ఝిత్వాతి ఏకస్మిం ఠానే అఞ్ఞం వినివిజ్ఝిత్వా. మహాపథానం వేమజ్ఝట్ఠానసఙ్ఖాతేతి చతున్నం మహాపథానం తాయ ఏవ వినివిజ్ఝనట్ఠానసఙ్ఖాతే. యస్మా తే చత్తారో మహాపథా చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా సమోహితా వియ హోన్తి, తస్మా తం ఠానం చతుమహాపథానం, తస్మిం చతుమహాపథే. విలీయన్తి భిజ్జన్తి విభజ్జన్తీతి బీలా, భాగా, వ-కారస్స బ-కారం, ఇ-కారస్స చ ఈ-కారం కత్వా. తమేవ హి భాగత్థం దస్సేతుం ‘‘కోట్ఠాసం కత్వా’’తి వుత్తం. కిఞ్చాపి ఠిత-సద్దో ‘‘ఠితో వా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౨౮) వియ ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమఙ్గితాయ, గతినివత్తిఅత్థతాయ వా ఠా-సద్దస్స అఞ్ఞత్థ ఠపేత్వా గమనం సేసఇరియాపథసమఙ్గితాయ బోధకో, ఇధ పన యథా తథా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారబోధకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘చతున్నం ఇరియాపథానం యేన కేనచి ఆకారేన ఠితత్తాయథాఠిత’’న్తి. తత్థ ఆకారేనాతి ఠానాదినా రూపకాయస్స పవత్తిఆకారేన. ఠానాదయో హి ఇరియాసఙ్ఖాతాయ కాయికకిరియాయ పవత్తిట్ఠానతాయ ‘‘ఇరియాపథా’’తి వుచ్చన్తి. యథాఠితన్తి యథాపవత్తం. యథావుత్తట్ఠానమేవేత్థ పణిధానన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘యథాఠితత్తావ యథాపణిహిత’’న్తి. ఠితన్తి వా కాయస్స ఠానసఙ్ఖాతఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. పణిహితన్తి తదఞ్ఞఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం. ఠితన్తి వా కాయసఙ్ఖాతానం రూపధమ్మానం తస్మిం తస్మిం ఖణే సకిచ్చవసేన అవట్ఠానపరిదీపనం. పణిహితన్తి పచ్చయకిచ్చవసేన తేహి తేహి పచ్చయేహి పకారతో నిహితం పణిహితన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధాతుసోతి ధాతుం ధాతుం పథవీఆదిధాతుం విసుం విసుం కత్వా. పచ్చవేక్ఖతీతి పతి పతి అవేక్ఖతి ఞాణచక్ఖునా వినిబ్భుజిత్వా పస్సతి.
యథా ఛేకోతిఆదినా పాళియా సద్దత్థవివరణవసేన వుత్తమేవత్థం ఇదాని భావత్థవిభావనవసేన దస్సేతుం ‘‘యథా గోఘాతకస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పోసేన్తస్సాతి మంసూపచయపరిబ్రూహనాయ కుణ్డకభత్తకప్పాసట్ఠిఆదీహి సంవడ్ఢేన్తస్స. వధితం మతన్తి హింసితం హుత్వా మతం. మతన్తి చ మతమత్తం. తేనేవాహ ‘‘తావదేవా’’తి. గావీతి సఞ్ఞా న అన్తరధాయతి యాని అఙ్గపచ్చఙ్గాని ఉపాదాయ గావీసమఞ్ఞా, మతమత్తాయపి గావియా తేసం సన్నివేసస్స అవినట్ఠత్తా. బిలాసోతి బిలం బిలం కత్వా. విభజిత్వాతి అట్ఠిసఙ్ఘాతతో మంసం వివేచేత్వా, తతో వా వివేచితం మంసం భాగసో కత్వా. తేనేవాహ ‘‘మంససఞ్ఞా పవత్తతీ’’తి. పబ్బజితస్సపి అపరిగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స. ఘనవినిబ్భోగన్తి సన్తతిసమూహకిచ్చఘనానం వినిబ్భుజనం వివేచనం. ధాతుసో పచ్చవేక్ఖతోతి యథావుత్తం ఘనవినిబ్భోగం కత్వా ధాతుసో పచ్చవేక్ఖన్తస్స. సత్తసఞ్ఞాతి అత్తానుదిట్ఠివసేన పవత్తా సత్తసఞ్ఞాతి వదన్తి, వోహారవసేన పవత్తసత్తసఞ్ఞాయపి తదా అన్తరధానం యుత్తమేవ యాథావతో ఘనవినిబ్భోగస్స సమ్పాదనతో. ఏవం హి సతి యథావుత్తఓపమ్మత్థేన ఓపమేయ్యత్థో అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి. తేనేవాహ ‘‘ధాతువసేనేవ చిత్తం సన్తిట్ఠతీ’’తి.
౩౦౭. ఏవం ధాతుకమ్మట్ఠానస్స సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని విత్థారతో ఆగతట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘మహాహత్థిపదూపమే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవన్తి ఇమినా రాహులోవాద- (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) ధాతువిభఙ్గేసు (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో; విభ. ౧౭౨ ఆదయో) ధాతుకమ్మట్ఠానస్స విత్థారతో ఆగమనమేవ ఉపసంహరతి, న సబ్బం దేసనానయం అఞ్ఞథాపి తత్థ దేసనానయస్స ఆగతత్తా.
తత్రాతి తస్మిం యథాదస్సితే మహాహత్థిపదూపమపాఠే. అజ్ఝత్తికాతి సత్తసన్తానపరియాపన్నా. అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి పదద్వయేనాపి తంతంపాటిపుగ్గలికధమ్మో వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘ఉభయమ్పి నియకస్స అధివచన’’న్తి. ససన్తతిపరియాపన్నతాయ పన అత్తని గహేతబ్బభావూపగమనవసేన అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తం అజ్ఝత్తం. తంతంసన్తతిపరియాపన్నతాయ పచ్చత్తం. తేనేవాహ ‘‘అత్తని పవత్తత్తా అజ్ఝత్తం, అత్తానం పటిచ్చ పటిచ్చ పవత్తత్తా పచ్చత్త’’న్తి. కక్ఖళన్తి కథినం. యస్మా తం థద్ధభావేన సహజాతానం పతిట్ఠా హోతి, తస్మా ‘‘థద్ధ’’న్తి వుత్తం. ఖరిగతన్తి ఖరీసు ఖరసభావేసు గతం తప్పరియాపన్నం, ఖరసభావమేవాతి అత్థో. యస్మా పన ఖరసభావం ఫరుసాకారేన ఉపట్ఠానతో ఫరుసాకారం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఫరుస’’న్తి. తేనాహ ‘‘దుతియం ఆకారవచన’’న్తి. ఉపాదిన్నం నామ సరీరట్ఠకం. తం పన కమ్మసముట్ఠానతం సన్ధాయ ఉపాదిన్నమ్పి అత్థి అనుపాదిన్నమ్పి, తణ్హాదీహి ఆదిన్నగహితపరామట్ఠవసేన సబ్బమ్పేతం ఉపాదిన్నమేవాతి దస్సేతుం ‘‘ఉపాదిన్నన్తి దళ్హం ఆదిన్న’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘మమ’’న్తి గహితం ‘‘అహ’’న్తి పరామట్ఠన్తి యోజనా. సేయ్యథిదన్తి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛావాచీతి ఆహ ‘‘తం కతమన్తి చేతి అత్థో’’తి. తతోతి పచ్ఛా. తన్తి తం అజ్ఝత్తికాదిభేదతో దస్సితం పథవీధాతుం. దస్సేన్తోతి వత్థువిభాగేన దస్సేన్తో. కిఞ్చాపి మత్థలుఙ్గం అట్ఠిమిఞ్జేనేవ సఙ్గహేత్వా ఇధ పాళియం విసుం న ఉద్ధటం, పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౪) పన వీసతియా ఆకారేహి పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేతుం విసుం గహితన్తి తమ్పి సఙ్గణ్హన్తో థద్ధభావాధికతాయ పథవీధాతుకోట్ఠాసేసుయేవ ‘‘మత్థలుఙ్గం పక్ఖిపిత్వా వీసతియా ఆకారేహి పథవీధాతు నిద్దిట్ఠాతి వేదితబ్బా’’తి ఆహ. ‘‘యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చీ’’తి వా ఇమినా పాళియం మత్థలుఙ్గస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తస్మా ఇధ ‘‘యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చీ’’తి ఇదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం ‘‘మత్థలుఙ్గం పక్ఖిపిత్వా వీసతియా ఆకారేహి పథవీధాతు నిద్దిట్ఠాతి వేదితబ్బా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చీ’’తి వచనతో. పున యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చీతి అవసేసేసు తీసు కోట్ఠాసేసూతి యోజేతబ్బం. తీసు కోట్ఠాసేసూతి తిప్పకారేసు కోట్ఠాసేసు. న హి తే తయో కోట్ఠాసా.
విస్సన్దనభావేనాతి పగ్ఘరణసభావేన. అప్పోతీతి విసరతి. పప్పోతీతి పాపుణాతి, ససమ్భారఆపవసేన చేతం వుత్తం. సో హి విస్సన్దనభావేన ససమ్భారపథవీసఙ్ఖాతం తం తం ఠానం విసరతి, పాపుణాతి చ, లక్ఖణాపవసేనేవ వా. సోపి హి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయాదిపచ్చయతాయ సేసభూతత్తయసఙ్ఖాతం తం తం ఠానం ద్రవభావసిద్ధేన విస్సన్దనభావేన ఆబన్ధత్తం, ఆసత్తత్తం, అవిప్పకిణ్ణఞ్చ కరోన్తం ‘‘అప్పోతి పప్పోతీ’’తి వత్తబ్బతం అరహతీతి.
తేజనవసేనాతి నిసితభావేన తిక్ఖభావేన. వుత్తనయేనాతి కమ్మసముట్ఠానాదివసేన ‘‘నానావిధేసూ’’తి ఆపోధాతుయం వుత్తనయేన. కుపితేనాతి ఖుభితేన. ఉసుమజాతోతి ఉస్మాభిభూతో. జీరతీతి జిణ్ణో హోతి. తేజోధాతువసేన లబ్భమానా ఇమస్మిం కాయే జరాపవత్తి పాకటజరావసేన వేదితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఇన్ద్రియవేకల్లత’’న్తిఆది వుత్తం. సరీరే పకతిఉసుమం అతిక్కమిత్వా ఉణ్హభావో సన్తాపో, సరీరస్స దహనవసేన పవత్తో మహాదాహో పరిదాహోతి అయమేతేసం విసేసో. యేన జీరీయతీతి చ ఏకాహికాదిజరరోగేన జరీయతీతిపి అత్థో యుజ్జతి. సతక్ఖత్తుం తాపేత్వా తాపేత్వా సీతుదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటా సప్పి ‘‘సతధోతసప్పీ’’తి వదన్తి. అసితన్తి భుత్తం. ఖాయితన్తి ఖాదితం. సాయితన్తి అస్సాదితం. సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛతీతి సమవేపాకినియా గహణియా వసేన వుత్తం, అసమ్మాపరిపాకోపి పన విసమవేపాకినియా తస్సా ఏవ వసేన వేదితబ్బో. రసాదిభావేనాతి రసరుధిరమంసమేదన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జసుక్కవసేన. వివేకన్తి పుథుభావం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసభావం. అసితాదిభేదస్స హి ఆహారస్స పరిణామే రసో హోతి, తం పటిచ్చ రసధాతు ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఏవం ‘‘రసస్స పరిణామే రుధిర’’న్తిఆదినా సబ్బం నేతబ్బం.
వాయనవసేనాతి సముదీరణవసేన, సవేగగమనవసేన వా. ఉగ్గారహిక్కాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఉద్దేకఖిపనాదిపవత్తనకవాతానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఉచ్చారపస్సావాదీతి ఆది-సద్దేన పిత్తసేమ్హలసికాకేవలదుగ్గన్ధాదినీహరణకానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యదిపి కుచ్ఛి-సద్దో ఉదరపరియాయో, కోట్ఠ-సద్దేన పన అన్తన్తరస్స వుచ్చమానత్తా తదవసిట్ఠో ఉదరప్పదేసో ఇధ కుచ్ఛి-సద్దేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కుచ్ఛిసయా వాతాతి అన్తానం బహివాతా’’తి. సమిఞ్జనపసారణాదీతి ఆది-సద్దేన ఆలోకనవిలోకనఉద్ధరణాతిహరణాదికా సబ్బా కాయికకిరియా సఙ్గహితా. ‘‘అస్సాసపస్సాసా చిత్తసముట్ఠానావా’’తి ఏతేన అస్సాసపస్సాసానం సరీరం ముఞ్చిత్వా పవత్తి నత్థీతి దీపేతి. న హి బహిద్ధా చిత్తసముట్ఠానస్స సమ్భవో అత్థీతి. యది ఏవం కథం ‘‘పస్సాసోతి బహినిక్ఖమననాసికవాతో, దీఘనాసికస్స నాసికగ్గం, ఇతరస్స ఉత్తరోట్ఠం ఫుసన్తో పవత్తతీ’’తి వచనం? తం నిక్ఖమనాకారేన పవత్తియా చిత్తసముట్ఠానస్స, సన్తానే పవత్తఉతుసముట్ఠానస్స చ వసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సబ్బత్థాతి ఆపోధాతుఆదీనం తిస్సన్నం ధాతూనం నిద్దేసం సన్ధాయాహ. తత్థ ఆపోధాతునిద్దేసే ‘‘యం వా పనఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా సమ్భవస్స, తేజోధాతునిద్దేసే సరీరే పాకతికఉస్మాయ, వాయోధాతునిద్దేసే ధమనిజాలానుసటస్స తత్థ తత్థ చమ్మఖీలపీళకాదినిబ్బత్తకవాయునో సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సమిఞ్జనాదినిబ్బత్తకవాతా చిత్తసముట్ఠానావ. యది ఏవం, కథం ‘‘పురిమా పఞ్చ చతుసముట్ఠానా’’తి వచనం? న హి సమిఞ్జనాదినిబ్బత్తకా ఏవ అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతా, అథ ఖో తదఞ్ఞేపీతి నత్థి విరోధో.
ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. తేనాహ ‘‘వీసతియా ఆకారేహీ’’తిఆది. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విత్థారతో ఆగతే ధాతుకమ్మట్ఠానేతి అత్థో. తేన అయం వణ్ణనా న కేవలం మహాహత్థిపదూపమస్సేవ (మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో), అథ ఖో మహారాహులోవాద- (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) ధాతువిభఙ్గసుత్తానమ్పి (మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో) అత్థసంవణ్ణనా హోతియేవాతి దస్సితం హోతి. భావనానయేపి ఏసేవ నయో. తథా హి వుత్తం ‘‘ఏవం రాహులోవాదధాతువిభఙ్గేసుపీ’’తి.
౩౦౮. భావనానయేతి భావనాయ నయే. యేన కమ్మట్ఠానభావనా ఇజ్ఝతి, తస్మిం భావనావిధిమ్హీతి అత్థో. ఏత్థాతి ధాతుకమ్మట్ఠానే. యస్మా యేసం ‘‘తిక్ఖపఞ్ఞో నాతితిక్ఖపఞ్ఞో’’తి ఇమేసం దువిధానం పుగ్గలానం వసేన ఇదం కమ్మట్ఠానం ద్విధా ఆగతం ద్విధా దేసితం, తస్మా కమ్మట్ఠానాభినివేసోపి తేసం ద్విధావ ఇచ్ఛితబ్బోతి తం తావ దస్సేతుం ‘‘తిక్ఖపఞ్ఞస్స భిక్ఖునో’’తిఆది ఆరద్ధం. లోమా పథవీధాతూతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఏవం విత్థారతో ధాతుపరిగ్గహోతి ‘‘కేసా పథవీధాతు, లోమా పథవీధాతూ’’తిఆదినా ఏవం ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి విత్థారతో ధాతుకమ్మట్ఠానపరిగ్గహో. పపఞ్చతోతి దన్ధతో సణికతో. యం థద్ధలక్ఖణన్తి కేసాదీసు యం థద్ధలక్ఖణం కక్ఖళభావో. యం ఆబన్ధనలక్ఖణన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం మనసి కరోతోతి వత్థుం అనామసిత్వా ఏవం లక్ఖణమత్తతో మనసికారం పవత్తేన్తస్స. అస్సాతి తిక్ఖపఞ్ఞస్స. కమ్మట్ఠానం పాకటం హోతీతి యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానభూతం తదేవ లక్ఖణం విభూతం హోతి, తస్స వా లక్ఖణస్స సుట్ఠు ఉపట్ఠానతో తం ఆరబ్భ పవత్తమానం మనసికారసఙ్ఖాతం కమ్మట్ఠానం విభూతం విసదం హోతి, తిక్ఖపఞ్ఞస్స ఇన్ద్రియపాటవేన సంఖిత్తరుచిభావతో. సబ్బసో మన్దపఞ్ఞస్స భావనావ న ఇజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్సా’’తి. ఏవం మనసి కరోతోతి వుత్తనయేన సఙ్ఖేపతో మనసి కరోతో. అన్ధకారం అవిభూతం హోతీతి అనుపట్ఠానతో అన్ధం వియ కరోన్తం అపాకటం హోతి కమ్మట్ఠానన్తి యోజనా. పురిమనయేనాతి ‘‘కేసా పథవీధాతూ’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన. వత్థుఆమసనేన విత్థారతో మనసి కరోన్తస్స పాకటం హోతి కమ్మట్ఠానం, నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స అఖిప్పనిసన్తితాయ విత్థారరుచిభావతో.
ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా ద్వీసు భిక్ఖూసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పేయ్యాలముఖన్తి పేయ్యాలపాళియా ముఖభూతం ద్వారభూతం ఆదితో వారం, వారద్వయం వా. విత్థారేత్వాతి అనవసేసతో సజ్ఝాయిత్వా. ఉభతోకోటివసేనేవాతి తస్స తస్స వారస్స ఆదిఅన్తగ్గహణవసేనేవ. ఓట్ఠపరియాహతమత్తన్తి ఓట్ఠానం సమ్ఫుసనమత్తం. యథా గన్థపరివత్తనే తిక్ఖపఞ్ఞస్స భిక్ఖునో సఙ్ఖేపో రుచ్చతి, న విత్థారో. ఇతరస్స చ విత్థారో రుచ్చతి, న సఙ్ఖేపో, ఏవం భావనానయేపీతి ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.
తస్మాతి యస్మా తిక్ఖపఞ్ఞస్స సఙ్ఖేపో, నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స చ విత్థారో సప్పాయో, తస్మా. యస్మా కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జితుకామస్స సీలవిసోధనాదిపుబ్బకిచ్చం ఇచ్ఛితబ్బం, తం సబ్బాకారసమ్పన్నం హేట్ఠా వుత్తమేవాతి ఇధ న ఆమట్ఠం. యస్మా పన వివేకట్ఠకాయస్స, వివేకట్ఠచిత్తస్సేవ చ భావనా ఇజ్ఝతి, న ఇతరస్స, తస్మా తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘రహోగతేన పటిసల్లీనేనా’’తి ఆహ. తత్థ రహోగతేనాతి రహసి గతేన, ఏకాకినా భావనానుకూలట్ఠానం ఉపగతేనాతి అత్థో. పటిసల్లీనేనాతి పతి పతి పుథుత్తారమ్మణతో చిత్తం నిసేధేత్వా కమ్మట్ఠానే సల్లీనేన, తత్థ సంసిలిట్ఠచిత్తేనాతి అత్థో. సకలమ్పి అత్తనో రూపకాయం ఆవజ్జేత్వాతి ఉద్ధం పాదతలా, అధో కేసమత్థకా, తిరియం తచపరియన్తం సబ్బమ్పి అత్తనో కరజకాయం ధాతువసేన మనసి కరోన్తో యస్మా చాతుమహాభూతికో అయం కాయో, తస్మా ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూ’’తి చతుమహాభూతవసేన సమన్నాహరిత్వాతి అత్థో. ఇదాని తాసం ధాతూనం లక్ఖణతో, ఉపట్ఠానాకారతో చ మనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘యో ఇమస్మిం కాయే’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ థద్ధభావోతి లక్ఖణమాహ. థద్ధత్తలక్ఖణా హి పథవీధాతు. ఖరభావోతి ఉపట్ఠానాకారం, ఞాణేన గహేతబ్బాకారన్తి అత్థో. ద్రవభావో లక్ఖణం ఆపోధాతుయా పగ్ఘరణసభావత్తా. ఆబన్ధనం ఉపట్ఠానాకారో. ఉణ్హభావో లక్ఖణం తేజోధాతుయా ఉస్మాసభావత్తా. పరిపాచనం ఉపట్ఠానాకారో. విత్థమ్భనం లక్ఖణం వాయోధాతుయా ఉపత్థమ్భనసభావత్తా. సముదీరణం ఉపట్ఠానాకారో, ఉపట్ఠానాకారో చ నామ ధాతూనం సకిచ్చకరణవసేన ఞాణస్స విభూతాకారో. కస్మా పనేత్థ ఉభయగ్గహణం? పుగ్గలజ్ఝాసయతో. ఏకచ్చస్స హి ధాతుయో మనసి కరోన్తస్స తా సభావతో గహేతబ్బతం గచ్ఛన్తి, ఏకచ్చస్స సకిచ్చకరణతో, యో రసోతి వుచ్చతి. తత్రాయం యోగీ ధాతుయో మనసి కరోన్తో ఆదితో పచ్చేకం సలక్ఖణతో, సరసతోపి పరిగ్గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘యో ఇమస్మిం కాయే థద్ధభావో వా ఖరభావో వా…పే… ఏవం సంఖిత్తేన ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా’’తి. తత్థ పరిగ్గహేత్వాతి పరిగ్గాహకభూతేన ఞాణేన ధాతుయో లక్ఖణతో, రసతో వా పరిచ్ఛిజ్జ గహేత్వా. అయం తావ సంఖిత్తతో భావనానయే కమ్మట్ఠానాభినివేసో.
ఏవం పన ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే పథవీధాతు థద్ధభావో వా ఖరభావో వా, ఆపోధాతు ద్రవభావో వా ఆబన్ధనభావో వా, తేజోధాతు ఉణ్హభావో వా పరిపాచనభావో వా, వాయోధాతు విత్థమ్భనభావో వా సముదీరణభావో వా’’తి ఏవం లక్ఖణాదీహి సద్ధింయేవ ధాతుయో మనసి కరోన్తేన కాలసతమ్పి కాలసహస్సమ్పి పునప్పునం ఆవజ్జితబ్బం మనసి కాతబ్బం, తక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కాతబ్బం. తస్సేవం మనసి కరోతో యం లక్ఖణాదీసు సుపాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తదేవ గహేత్వా ఇతరం విస్సజ్జేత్వా తేన సద్ధిం ‘‘పథవీధాతు ఆపోధాతూ’’తిఆదినా మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏవం మనసి కరోన్తేన హి అనుపుబ్బతో, నాతిసీఘతో, నాతిసణికతో, విక్ఖేపపటిబాహనతో, పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతో, అనుపట్ఠానముఞ్చనతో, లక్ఖణతో, తయో చ సుత్తన్తాతి ఇమేహి దసహాకారేహి మనసికారకోసల్లం అనుట్ఠాతబ్బం.
తత్థ అనుపుబ్బతోతి అనుపటిపాటితో ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గహితపటిపాటితో, సా చ దేసనాపటిపాటియేవ. ఏవం అనుపుబ్బతో మనసి కరోన్తేనాపి నాతిసీఘతో మనసి కాతబ్బం. అతిసీఘతో మనసి కరోతో హి అపరాపరం కమ్మట్ఠానమనసికారో నిరన్తరం పవత్తతి, కమ్మట్ఠానం పన అవిభూతం హోతి, న విసేసం ఆవహతి. తస్మా నాతిసీఘతో మనసి కాతబ్బం. యథా చ నాతిసీఘతో, ఏవం నాతిసణికతోపి. అతిసణికతో మనసి కరోతో హి కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతి, విసేసాధిగమస్స పచ్చయో న హోతి. అతిసీఘం అతిసణికఞ్చ మగ్గం గచ్ఛన్తా పురిసా ఏత్థ నిదస్సేతబ్బా. విక్ఖేపపటిబాహనతోతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపో పటిబాహితబ్బో. బహిద్ధా విక్ఖేపే హి సతి కమ్మట్ఠానా పరిహాయతి పరిధంసతి. ఏకపదికమగ్గగామీ పురిసో చేత్థ నిదస్సేతబ్బో. పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతోతి ‘‘యా అయం పథవీధాతూ’’తిఆదికా పణ్ణత్తి, తం అతిక్కమిత్వా లక్ఖణేసు ఏవ చిత్తం ఠపేతబ్బం.
ఏవం పణ్ణత్తిం విజహిత్వా కక్ఖళలక్ఖణాదీసు ఏవ మనసికారం పవత్తేన్తస్స లక్ఖణాని సుపాకటాని సువిభూతాని హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తస్సేవం పునప్పునం మనసికారవసేన చిత్తం ఆసేవనం లభతి. సబ్బో రూపకాయో ధాతుమత్తతో ఉపట్ఠాతి సుఞ్ఞో నిస్సత్తో నిజ్జీవో యన్తం వియ యన్తసుత్తేన అపరాపరం పరివత్తమానో. సచే పన బహిద్ధాపి మనసికారం ఉపసంహరతి, అథస్స ఆహిణ్డన్తా మనుస్సతిరచ్ఛానాదయో సత్తాకారం విజహిత్వా ధాతుసమూహవసేనేవ ఉపట్ఠహన్తి, తేహి కరియమానా కిరియా ధాతుమయేన యన్తేన పవత్తియమానా హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తేహి అజ్ఝోహరియమానం పానభోజనాది ధాతుసఙ్ఘాతే పక్ఖిప్పమానో ధాతుసఙ్ఘాతో వియ ఉపట్ఠాతి. అథస్స తథా లద్ధాసేవనమ్పి చిత్తం యది అచ్చారద్ధవీరియతాయ ఉద్ధచ్చవసేన వా అతిలీనవీరియతాయ కోసజ్జవసేన వా భావనావిధిం న ఓతరేయ్య, తదా అధిచిత్తసుత్తం (అ. ని. ౩.౧౦౩), అనుత్తరసీతిభావసుత్తం (అ. ని. ౬.౮౫), బోజ్ఝఙ్గసుత్తన్తి (సం. ని. ౫.౧౯౪-౧౯౫) ఇమేసు తీసు సుత్తేసు ఆగతనయేన వీరియసమాధియోజనా కాతబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘తయో చ సుత్తన్తా’’తి. ఏవం పన వీరియసమతం యోజేత్వా తస్మింయేవ లక్ఖణే మనసికారం పవత్తేన్తస్స యదా సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని లద్ధసమతాని సువిసదాని పవత్తన్తి, తదా అసద్ధియాదీనం దూరీభావేన సాతిసయం థామప్పత్తేహి సత్తహి బలేహి లద్ధూపత్థమ్భాని వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని పటుతరాని హుత్వా పాతుభవన్తి, తేసం ఉజువిపచ్చనీకతాయ నీవరణాని విక్ఖమ్భితానియేవ హోన్తి సద్ధిం తదేకట్ఠేహి పాపధమ్మేహి. ఏత్తావతా చానేన ఉపచారజ్ఝానం సమధిగతం హోతి ధాతులక్ఖణారమ్మణం. తేన వుత్తం ‘‘పునప్పునం పథవీధాతు ఆపోధాతూతి…పే… ఉపచారమత్తో సమాధి ఉప్పజ్జతీ’’తి.
తత్థ ధాతుమత్తతోతి విసేసనివత్తిఅత్థో మత్త-సద్దో. తేన యం ఇతో బాహిరకా, లోకియమహాజనో చ ‘‘సత్తో జీవో’’తిఆదికం విసేసం ఇమస్మిం అత్తభావే అవిజ్జమానం వికప్పనామత్తేనేవ సమారోపేన్తి, తం నివత్తేతి. తేనేవాహ ‘‘నిస్సత్తతో నిజ్జీవతో’’తి. ఆవజ్జితబ్బన్తి సమన్నాహరితబ్బం. మనసి కాతబ్బన్తి పునప్పునం భావనావసేన ధాతుమత్తతో ధాతులక్ఖణం మనసి ఠపేతబ్బం. పచ్చవేక్ఖితబ్బన్తి తదేవ ధాతులక్ఖణం పతి పతి అవేక్ఖితబ్బం, భావనాసిద్ధేన ఞాణచక్ఖునా అపరాపరం పచ్చక్ఖతో పస్సితబ్బం.
తస్సేవం వాయమమానస్సాతి తస్స యోగినో ఏవం వుత్తప్పకారేన భావనం అనుయుఞ్జన్తస్స, తత్థ చ భావనాఅనుయోగే సక్కచ్చకారితాయ, సాతచ్చకారితాయ, సప్పాయసేవితాయ, సమథనిమిత్తసల్లక్ఖణేన, బోజ్ఝఙ్గానం అనుపవత్తనేన, కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖవుత్తితాయ, అన్తరా సఙ్కోచం అనాపజ్జన్తేన భావనం ఉస్సుక్కాపేత్వా ఉస్సోళ్హియం అవట్ఠానేన సమ్మదేవ వాయామం పయోగం పరక్కమం పవత్తేన్తస్స. ధాతుప్పభేదావభాసనపఞ్ఞాపరిగ్గహితోతి పథవీఆదీనం ధాతూనం సభావలక్ఖణావభాసనేన అవభాసనకిచ్చాయ భావనాపఞ్ఞాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు అవిజహనేన సబ్బతో గహితో మహగ్గతభావం అప్పత్తతాయ ఉపచారమత్తో సిఖాప్పత్తో కామావచరసమాధి ఉప్పజ్జతి. ఉపచారసమాధీతి చ రుళ్హీవసేన వేదితబ్బం. అప్పనం హి ఉపేచ్చ చారీ సమాధి ఉపచారసమాధి, అప్పనా చేత్థ నత్థి. తాదిసస్స పన సమాధిస్స సమానలక్ఖణతాయ ఏవం వుత్తం. కస్మా పనేత్థ అప్పనా న హోతీతి? తత్థ కారణమాహ ‘‘సభావధమ్మారమ్మణత్తా’’తి. సభావధమ్మే హి తస్స గమ్భీరభావతో అసతి భావనావిసేసే అప్పనాఝానం న ఉప్పజ్జతి, లోకుత్తరం పన ఝానం విసుద్ధిభావనానుక్కమవసేన, ఆరుప్పం ఆరమ్మణాతిక్కమభావనావసేన అప్పనాప్పత్తం హోతీతి మరణానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౭౭) వుత్తోవాయమత్థో.
ఏవం రూపకాయే అవిసేసేన చతున్నం ధాతూనం పరిగ్గణ్హనవసేన ధాతుకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ అట్ఠిఆదీనం వినిబ్భుజనవసేన సఙ్ఖేపతో సుత్తే ఆగతం ధాతుమనసికారవిధిం దస్సేతుం ‘‘అథ వా పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యే ఇమే చత్తారో కోట్ఠాసా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. యథాపచ్చయం ఠితా సన్నివేసవిసిట్ఠా కట్ఠవల్లితిణమత్తికాయో ఉపాదాయ యథా అగారసమఞ్ఞా, న తత్థ కోచి అగారో నామ అత్థి, ఏవం యథాపచ్చయం సన్నివేసవిసిట్ఠాని పవత్తమానాని అట్ఠిన్హారుమంసచమ్మాని పటిచ్చ సరీరసమఞ్ఞా, న ఏత్థ కోచి అత్తా జీవో. కేవలం తేహి పరివారితమాకాసమత్తన్తి దస్సేతి. దేసనా సత్తసుఞ్ఞతాసన్దస్సనపరాతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘నిస్సత్తభావదస్సనత్థ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చాతి పణ్హికట్ఠికాదిభేదం పటిపాటియా ఉస్సితం హుత్వా ఠితం అతిరేకతిసతభేదం అట్ఠిం ఉపాదాయ. న్హారుఞ్చాతి తమేవ అట్ఠిసఙ్ఘాటం ఆబన్ధిత్వా ఠితం నవసతప్పభేదం న్హారుం. మంసన్తి తమేవ అట్ఠిసఙ్ఘాటం అనులిమ్పిత్వా ఠితం నవపేసిసతప్పభేదం మంసం. చమ్మన్తి మచ్ఛికపత్తకచ్ఛాయాయ ఛవియా సఞ్ఛాదితం సకలసరీరం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం బహలచమ్మం పటిచ్చ ఉపాదాయ. సబ్బత్థ చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. ఆకాసో పరివారితోతి యథా భిత్తిపాదాదివసేన ఠపితం కట్ఠం, తస్సేవ ఆబన్ధనవల్లి, అనులేపనమత్తికా, ఛాదనతిణన్తి ఏతాని కట్ఠాదీని అన్తో, బహి చ పరివారేత్వా ఠితో ఆకాసో అగారన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, గేహన్తి పణ్ణత్తిం లభతి, ఏవమేవ యథావుత్తాని అట్ఠిఆదీని అన్తో, బహి చ పరివారేత్వా ఠితో ఆకాసో తానేవ అట్ఠిఆదీని ఉపాదాయ రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, సరీరన్తి వోహారం లభతి. యథా చ కట్ఠాదీని పటిచ్చ సఙ్ఖం గతం అగారం లోకే ‘‘ఖత్తియగేహం, బ్రాహ్మణగేహ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి ‘‘ఖత్తియసరీరం బ్రాహ్మణసరీర’’న్తి వోహరీయతి, నత్థేత్థ కోచి సత్తో వా జీవో వాతి అధిప్పాయో.
తేతి తే చత్తారో కోట్ఠాసే వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వాతి యోజనా. తంతంఅన్తరానుసారినాతి అట్ఠిన్హారూనం న్హారుమంసానం మంసచమ్మానన్తి తేసం తేసం కోట్ఠాసానం వివరానుపాతినా ఞాణసఙ్ఖాతేన హత్థేన. వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వాతి అనేకక్ఖత్తుం వినివేఠేత్వా. అథ వా వినిబ్భుజిత్వా వినిబ్భుజిత్వాతి పచ్చేకం అట్ఠిఆదీనం అన్తరానుసారినా ఞాణహత్థేన వినిబ్భోగం కత్వా. ఏతేసూతి సకలమ్పి అత్తనో రూపకాయం చతుధా కత్వా విభత్తేసు యథావుత్తేసు అట్ఠిఆదీసు చతూసు కోట్ఠాసేసు. పురిమనయేనేవాతి ‘‘యో ఇమస్మిం కాయే థద్ధభావో వా’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ. యం పనేత్థ వత్తబ్బం భావనావిధానం, తం అనన్తరనయే వుత్తాకారేనేవ వత్తబ్బం.
౩౦౯. విత్థారతో ఆగతే పన ‘‘చతుధాతువవత్థానే’’తి ఆనేత్వా యోజనా. ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారేన వేదితబ్బో భావనానయో. ‘‘ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి ధాతుయో ఉగ్గణ్హిత్వా’’తి కస్మా వుత్తం, నను ఆదితో ద్వత్తింసాకారా ధాతుయో న హోన్తీతి? వత్థుసీసేన ధాతూనంయేవ ఉగ్గహేతబ్బత్తా నాయం దోసో. వుత్తప్పకారేతి ‘‘గోచరగామతో నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాదీహి పఞ్చహి అఙ్గేహి సమన్నాగతే’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౫౩) వుత్తప్పకారే. కతసబ్బకిచ్చేనాతి పలిబోధుపచ్ఛేదాదికం కతం సబ్బకిచ్చం ఏతేనాతి కతసబ్బకిచ్చో, తేనస్స సీలవిసోధనాది పన కమ్మట్ఠానుగ్గహణతో పగేవ సిద్ధం హోతీతి దస్సేతి. ససమ్భారసఙ్ఖేపతోతి సమ్భరీయన్తి ఏతేన బుద్ధివోహారాతి సమ్భారో, తన్నిమిత్తం. కిం పనేతం? పథవీఆది. కేసాదీసు హి వీసతియా ఆకారేసు ‘‘పథవీ’’తి బుద్ధివోహారా పథవీనిమిత్తకా థద్ధతం ఉపాదాయ పవత్తనతో. తస్మా తత్థ పథవీసమ్భారో నామ సవిసేసాయ తస్సా అత్థితాయ కేసాదయో సహ సమ్భారేహీతి ససమ్భారా. ఆపోకోట్ఠాసాదీసుపి ఏసేవ నయో. ససమ్భారానం సఙ్ఖేపో ససమ్భారసఙ్ఖేపో, తతో ససమ్భారసఙ్ఖేపతో భావేతబ్బన్తి యోజనా. సఙ్ఖేపతో వీసతియా, ద్వాదససు, చతూసు, ఛసు చ కోట్ఠాసేసు యథాక్కమం పథవీఆదికా చతస్సో ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా ధాతువవత్థానం ససమ్భారసఙ్ఖేపతో భావనా. తేనాహ ‘‘ఇధ భిక్ఖు వీసతియా కోట్ఠాసేసూ’’తిఆది.
ససమ్భారవిభత్తితోతి ససమ్భారానం కేసాదీనం విభాగతో కేసాదికే వీసతి కోట్ఠాసే పుబ్బే వియ ఏకజ్ఝం అగ్గహేత్వా విభాగతో పథవీధాతుభావేన వవత్థాపనం. ఆపోకోట్ఠాసాదీసుపి ఏసేవ నయో. సలక్ఖణసఙ్ఖేపతోతి లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, ధమ్మానం సభావో, ఇధ పన థద్ధతాది. తస్మా థద్ధలక్ఖణాదివన్తతాయ సహ లక్ఖణేహీతి సలక్ఖణా, కేసాదయో ద్వాచత్తాలీస ఆకారా. తేసం సఙ్ఖేపతో. ఇదం వుత్తం హోతి – కేసాదికే వీసతి కోట్ఠాసే ఏకజ్ఝం గహేత్వా తత్థ థద్ధతాదికం చతుబ్బిధమ్పి లక్ఖణం వవత్థపేత్వా భావనా సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో భావనా. ఏస నయో ఆపోకోట్ఠాసాదీసుపి. సలక్ఖణవిభత్తితోతి థద్ధలక్ఖణాదినా సలక్ఖణానం కేసాదీనం విభాగతో కేసాదీసు ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేసు పచ్చేకం థద్ధతాదీనం చతున్నం చతున్నం లక్ఖణానం వవత్థాపనవసేన భావనా.
ఏవం చతూహి ఆకారేహి ఉద్దిట్ఠం భావనానయం నిద్దిసితుం ‘‘కథం ససమ్భారసఙ్ఖేపతో భావేతీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థ చ యథా తిక్ఖపఞ్ఞో పుగ్గలో తిక్ఖతాయ పరోపరియత్తసబ్భావతో తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియతావసేన దువిధోతి. తత్థ తిక్ఖిన్ద్రియస్స వసేన సఙ్ఖేపతో పఠమనయో వుత్తో, ముదిన్ద్రియస్స వసేన దుతియో. ఏవం నాతితిక్ఖపఞ్ఞోపి పుగ్గలోతి. తత్థ యో విసదిన్ద్రియో పుగ్గలో, తస్స వసేన ససమ్భారసఙ్ఖేపతో, సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో చ భావనానయో నిద్దిట్ఠో. యో పన నాతివిసదిన్ద్రియో, తస్స వసేన ససమ్భారవిభత్తితో, సలక్ఖణవిభత్తితో చ భావనానయో నిద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో. తస్స ఏవం వవత్థాపయతో ఏవ ధాతుయో పాకటా హోన్తి సవిసేసం ధాతూనం పరిగ్గహితత్తా. భావనావిధానం పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౩౧౦. యస్సాతి నాతివిసదిన్ద్రియం పుగ్గలం సన్ధాయ వదతి. ఏవం భావయతోతి ససమ్భారసఙ్ఖేపతో భావేన్తస్స. యేన విధినా ఉగ్గహేత్వా కుసలో హోతి, సో సత్తవిధో విధి ‘‘ఉగ్గహకోసల్ల’’న్తి వుచ్చతి, తన్నిబ్బత్తం వా ఞాణం. ఏవం మనసికారకోసల్లమ్పి వేదితబ్బం. ద్వత్తింసాకారేతి ధాతుమనసికారవసేన పరిగ్గహితే కేసాదికే ద్వత్తింసవిధే కోట్ఠాసే. ‘‘ద్వత్తింసాకారే’’తి చ ఇదం తేజవాయుకోట్ఠాసేసు వణ్ణాదివసేన వవత్థానస్స అభావతో వుత్తం. సబ్బం తత్థ వుత్తవిధానం కాతబ్బన్తి ‘‘వచసా మనసా’’తిఆదినా వుత్తఉగ్గహకోసల్లుద్దేసతో పట్ఠాయ యావ ‘‘అనుపుబ్బముఞ్చనాదివసేనా’’తి పదం, తావ ఆగతం సబ్బం భావనావిధానం కాతబ్బం సమ్పాదేతబ్బం. వణ్ణాదివసేనాతి వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన. అయఞ్చ వణ్ణాదివసేన మనసికారో ధాతుపటిక్కూలవణ్ణమనసికారానం సాధారణో పుబ్బభాగోతి నిబ్బత్తితధాతుమనసికారమేవ దస్సేతుం ‘‘అవసానే ఏవం మనసికారో పవత్తేతబ్బో’’తి వుత్తం.
౩౧౧. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగపచ్చవేక్ఖణరహితా ఏతే ధమ్మాతి ఏతే ‘‘సీసకటాహపలివేఠనచమ్మం కేసా’’తి ఏవం వోహరియమానా భూతుపాదాయధమ్మా ‘‘మయి కేసా జాతా, మయమేత్థ జాతా’’తి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆభోగపచ్చవేక్ఖణసుఞ్ఞా. ఇమినా కారణస్స చ ఫలస్స చ అబ్యాపారతాయ ధాతుమత్తతం సన్దస్సేతి, తేన చ ఆభోగపచ్చవేక్ఖణానమ్పి ఏవమేవ అబ్యాపారతా దీపితాతి దట్ఠబ్బం. న హి తాని, తేసం కారణాని చ తథా తథా ఆభుజిత్వా, పచ్చవేక్ఖిత్వా చ ఉప్పజ్జన్తి, పచ్చయభావం వా గచ్ఛన్తీతి. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. అచేతనోతి న చేతనో, చేతనారహితో వా. అబ్యాకతోతి అబ్యాకతరాసిపరియాపన్నో. సుఞ్ఞోతి అత్తసుఞ్ఞో. తతో ఏవ నిస్సత్తో. థద్ధలక్ఖణాధికతాయ థద్ధో. తతో ఏవ పథవీధాతూతి ఏవం మనసికారో పవత్తేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బత్థ.
౩౧౨. సుఞ్ఞగామట్ఠానేతి ఏత్థ సుఞ్ఞగామగ్గహణం పరమత్థతో వేదకవిరహదస్సనత్థం కాయస్స.
౩౧౩. మధుకట్ఠికేతి మధుకబీజాని.
౩౧౪. గేహథమ్భానం ఆధారభావేన ఠపితసిలాయో పాసాణఉదుక్ఖలకానీతి అధిప్పేతాని.
౩౧౫. దుగ్గన్ధాదిభావే చస్స సదిసభావదస్సనత్థం అల్లగోచమ్మగ్గహణం.
౩౧౬. యేభుయ్యేన మంసపేసీనం బహలతాయ మహామత్తికగ్గహణం.
౩౧౭. కుట్టదారూసూతి దారుకుట్టికాయ కుటియా భిత్తిపాదభూతేసు కట్ఠేసు.
౩౧౮. పణ్హికట్ఠిఆదీనం ఆధారభావో వియ గోప్ఫకట్ఠిఆదీనం ఆధేయ్యభావోపి అసమన్నాహారసిద్ధోతి దస్సనత్థం ‘‘పణ్హికట్ఠిగోప్ఫకట్ఠిం ఉక్ఖిపిత్వా ఠిత’’న్తిఆదిం వత్వా పున ‘‘సీసట్ఠిగీవట్ఠికే పతిట్ఠిత’’న్తిఆది వుత్తం.
౩౧౯. సిన్నవేత్తగ్గాదీసూతి సేదితవేత్తకళీరాదీసు.
౩౨౧. ఉరట్ఠిసఙ్ఘాటో పఞ్జరసదిసతాయ ‘‘ఉరట్ఠిపఞ్జర’’న్తి వుత్తో. తస్స అథిరభావదస్సనత్థం జిణ్ణసన్దమానికపఞ్జరం నిదస్సనభావేన గహితం.
౩౨౨. యమకమంసపిణ్డేతి మంసపిణ్డయుగళే.
౩౨౩. కిలోమకస్స సేతవణ్ణతాయ ‘‘పిలోతికపలివేఠితే’’తి పిలోతికం నిదస్సనభావేన వుత్తం. ఏవమేవ న వక్కహదయాని సకలసరీరే చ మంసం జానాతీతి ఏత్థ న వక్కహదయాని జానన్తి ‘‘మయం పటిచ్ఛన్నకిలోమకేన పటిచ్ఛన్నానీ’’తి, న సకలసరీరే చ మంసం జానాతి ‘‘అహం పటిచ్ఛన్నకిలోమకేన పటిచ్ఛన్న’’న్తి యోజేతబ్బం.
౩౨౪. కోట్ఠమత్థకపస్సన్తి కుసూలస్స అబ్భన్తరే మత్థకపస్సం.
౩౨౫. ద్విన్నం థనానమన్తరేతి ద్విన్నం థనప్పదేసానం వేమజ్ఝే, థనప్పదేసో చ అబ్భన్తరవసేన వేదితబ్బో.
౩౨౭. ఏకవీసతిఅన్తభోగేతి ఏకవీసతియా ఠానేసు ఓభగ్గోభగ్గే అన్తమణ్డలే.
౩౨౮. ఆమాసయే ఠితో పరిభుత్తాహారో ఉదరియన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘ఉదరియం ఉదరే ఠితం అసితపీతఖాయితసాయిత’’న్తి.
౩౩౧. అబద్ధపిత్తం సంసరణలోహితం వియ, కాయుస్మా వియ చ కమ్మజరూపపటిబద్ధవుత్తికన్తి ఆహ ‘‘ఆబద్ధపిత్తం జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధం సకలసరీరం బ్యాపేత్వా ఠిత’’న్తి. పటిబద్ధతావచనేన చస్స జీవితిన్ద్రియే సతి సబ్భావమేవ దీపేతి, న జీవితిన్ద్రియస్స వియ ఏకన్తకమ్మజతన్తి దట్ఠబ్బం. పిత్తకోసకేతి మహాకోసాటకీకోససదిసే పిత్తాధారే. యూసభూతోతి రసభూతో.
౩౩౨. ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం ఛడ్డనట్ఠానం చన్దనికా, తస్సం చన్దనికాయం.
౩౩౩. పుబ్బాసయో మన్దపఞ్ఞానం కేసఞ్చిదేవ హోతీతి కత్వా అసబ్బసాధారణన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘పుబ్బో అనిబద్ధోకాసో’’తి.
౩౩౪. పిత్తం వియాతి అబద్ధపిత్తం వియ. సకలసరీరన్తి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధం సబ్బం సరీరప్పదేసం. వక్కహదయయకనపప్ఫాసాని తేమేన్తన్తి ఏత్థ యకనం హేట్ఠాభాగపూరణేన, ఇతరాని తేసం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరణేన చ తేమేతీతి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠా లేడ్డుఖణ్డాదీని తేమయమానేతి తేమకతేమితబ్బానం అబ్యాపారతాసామఞ్ఞనిదస్సనత్థం ఏవ ఉపమా దట్ఠబ్బా, న ఠానసామఞ్ఞనిదస్సనత్థం. సన్నిచితలోహితేన హి తేమేతబ్బానం కేసఞ్చి హేట్ఠా, కస్సచి ఉపరి ఠితతా కాయగతాసతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౨౦౬) దస్సితాతి. యకనస్స హేట్ఠాభాగట్ఠానం ‘‘మయి లోహితం ఠిత’’న్తి న జానాతి, వక్కాదీని ‘‘అమ్హే తేమయమానం లోహితం ఠిత’’న్తి న జానన్తీతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా.
౩౩౬. పత్థిన్నసినేహోతి థినభావం ఘనభావం గతసినేహో. సకలసరీరే మంసన్తి యోజనా, తఞ్చ థూలసరీరం సన్ధాయ వుత్తం. మేదస్స సతిపి పత్థిన్నతాయ ఘనభావే మంసస్స వియ న బద్ధతాతి వుత్తం ‘‘పత్థిన్నయూసో’’తి. తేనేవస్స ఆపోకోట్ఠాసతా.
౩౩౭. ఉదకపుణ్ణేసు తరుణతాలట్ఠికూపకేసూతి నాతిపరిణతానం సజలకానం అగ్గతో ఛిన్నానం తాలసలాటుకానం వివరాని సన్ధాయ వుత్తం.
౩౩౮. వసాయ అత్తనో ఆధారే అభిబ్యాపనముఖేన అబ్యాపారతాసామఞ్ఞం విభావేతబ్బన్తి ఆచామగతతేలం నిదస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.
౩౩౯. ఖేళుప్పత్తిపచ్చయే అమ్బిలగ్గమధురగ్గాదికే.
౩౪౩. కేసాదీసు మనసికారం పవత్తేత్వా తేజోకోట్ఠాసేసు పవత్తేతబ్బో మనసికారోతి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. యేన సన్తప్పతీతి యేన కాయో సన్తప్పతి, అయం సన్తప్పనకిచ్చో. తేజోతి తస్స పరిగ్గణ్హనాకారో ఏవ పచ్చామట్ఠో. యేన జీరీయతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
౩౪౪. అస్సాసపస్సాసవసేనాతి అన్తోపవిసనబహినిక్ఖమననాసికావాతభావేన. ‘‘ఏవం పవత్తమనసికారస్సా’’తి ఇమినా వుత్తాకారేన ససమ్భారవిభత్తితో పవత్తకమ్మట్ఠానమనసికారస్స. ధాతుయో పాకటా హోన్తీతి విత్థారతో పరిగ్గహితత్తా ధాతుయో విభూతా హోన్తి. ఇధాపి భావనావిధానం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౩౪౫. తత్థేవాతి తేసుయేవ వీసతియా కోట్ఠాసేసు. పరిపాచనలక్ఖణం విత్థమ్భనలక్ఖణన్తి ఏత్థాపి ‘‘తత్థేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.
పున తత్థేవాతి తేసుయేవ ద్వాదససు కోట్ఠాసేసూతి అత్థో. ఏత్థ చ కేసాదికోట్ఠాసానం సంవిగ్గహతాయ తత్థ విజ్జమానా ఆపోధాతుఆదయో న్హానియచుణ్ణాదీసు ఉదకాదయో వియ సువిఞ్ఞేయ్యాతి ‘‘తత్థేవ ఆబన్ధనలక్ఖణ’’న్తిఆది వుత్తం.
సన్తప్పనాదితేజోకోట్ఠాసేసు పన వాయోధాతుఆదయో న తథా సువిఞ్ఞేయ్యాతి కత్వా ‘‘తేన అవినిభుత్త’’న్తి వుత్తం, న తత్థేవాతి. యది ఏవం, వాయుకోట్ఠాసేసు కథం తత్థేవాతి? వాయుకోట్ఠాసాపి హి ఉద్ధఙ్గమవాతాదయో పిణ్డాకారేనేవ పరిగ్గహేతబ్బతం ఉపగచ్ఛన్తి, న పన సన్తప్పనాదితేజోకోట్ఠాసాతి నాయం దోసో. తత్థ తేనాతి తేన తేజేన. అవినిభుత్తన్తి అవినాభూతం, తంతంకలాపగతవసేన వా ఏవం వుత్తం. ఏవం వవత్థాపయతోతి వుత్తాకారేన సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో ధాతుయో వవత్థాపేన్తస్స. వుత్తనయేనాతి ‘‘తస్సేవం వాయమమానస్సా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౩౦౮) హేట్ఠా వుత్తనయేన.
౩౪౬. ఏవమ్పి భావయతోతి సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా భావేన్తస్సాపి. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ససమ్భారవిభత్తితో భావనాయం వుత్తేన నయేన. ఏవన్తి యథా కేసే, ఏవం. సబ్బకోట్ఠాసేసూతి ఏకచత్తాలీసభేదేసు సేససబ్బకోట్ఠాసేసు ఏవమేత్థ అట్ఠసట్ఠిధాతుసతస్స పరిగ్గహో వుత్తో హోతి. భావనావిధానం పనేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
ఇదాని వచనత్థాదిముఖేనపి ధాతూసు మనసికారవిధానం దస్సేతుం ‘‘వచనత్థతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వచనత్థతోతి యస్మా సబ్బపఠమం కమ్మట్ఠానస్స ఉగ్గహణం వచనవసేన హోతి వచనద్వారేన తదత్థస్స ఆదితో గహేతబ్బతో, తస్మా వచనత్థతోపి ధాతూనం మనసికాతబ్బతా వుత్తా. కలాపతోతి వచనత్థవసేన విసేసతో, సామఞ్ఞతో చ ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా ఠితస్స యస్మా తా పిణ్డసో పవత్తన్తి, న పచ్చేకం, తస్మా కలాపతోపి మనసికాతబ్బతా వుత్తా. తే పన కలాపా పరమాణుపరిమాణా హోన్తీతి తప్పరియాపన్నానం పథవీధాతుఆదీనం ఏకస్మిం సరీరే పరిమేయ్యపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం చుణ్ణతో మనసికాతబ్బతా వుత్తా. సో పనాయం తాసం చుణ్ణతో మనసికారో సఙ్ఘాటవసేన హోతీతి నిబ్బట్టితసరూపమేవ పరిగ్గహేతబ్బం దస్సేతుం లక్ఖణాదితో మనసికారో వుత్తో. లక్ఖణాదితో ధాతుయో పరిగ్గణ్హన్తేన సలక్ఖణవిభత్తితో కమ్మట్ఠానాభినివేసే యస్మా ద్వాచత్తాలీసాయ కోట్ఠాసానం వసేన ధాతూసు పరిగ్గయ్హమానాసు ‘‘ఏత్తకా ఉతుసముట్ఠానా, ఏత్తకా చిత్తాదిసముట్ఠానా’’తి అయం విభాగో ఞాతబ్బో హోతి, తస్మా సముట్ఠానతో మనసికారో వుత్తో.
ఏవం పరిఞ్ఞాతసముట్ఠానానమ్పి తాసం సద్దానుసారేన వినా విసేససామఞ్ఞపరిగ్గహో కాతబ్బోతి దస్సేతుం నానత్తేకత్తతో మనసికారో వుత్తో. లక్ఖణవిసేసతో వినిభుత్తరూపాపి ఏతా అనిద్దిసితబ్బట్ఠానతాయ పదేసేన అవినిభుత్తాతి అయం విసేసో పరిగ్గహేతబ్బోతి దస్సేతుం వినిబ్భోగావినిబ్భోగతో మనసికారో వుత్తో. సతిపి అవినిబ్భోగవుత్తియం కాచిదేవ కాసఞ్చి సభాగా, కాచి విసభాగాతి అయమ్పి విసేసో పరిగ్గహేతబ్బోతి దస్సేతుం సభాగవిసభాగతో మనసికారో వుత్తో. సభాగవిసభాగాపి ధాతుయో అజ్ఝత్తికా ఈదిసకిచ్చవిసేసయుత్తా, బాహిరా తబ్బిపరీతాతి అయం విసేసో పరిగ్గహేతబ్బోతి దస్సేతుం అజ్ఝత్తికబాహిరవిసేసతో మనసికారో వుత్తో. సజాతిసఙ్గహాదికో ధాతుసఙ్గహవిసేసోపి పరిగ్గహితబ్బోతి దస్సేతుం సఙ్గహతో మనసికారో వుత్తో. సన్ధారణాదీహి యథాసకకిచ్చేహి అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భభావతోపి ధాతుయో పరిగ్గహేతబ్బాతి దస్సేతుం పచ్చయతో మనసికారో వుత్తో. అబ్యాపారనయతో ధాతుయో పరిగ్గహేతబ్బాతి దస్సేతుం అసమన్నాహారతో మనసికారో వుత్తో. అత్తనో పచ్చయధమ్మవిసేసతో, పచ్చయభావవిసేసతో చ ధాతుయో పరిగ్గహేతబ్బాతి దస్సేతుం పచ్చయవిభాగతో మనసికారో వుత్తోతి ఏవమేతేసం తేరసన్నం ఆకారానం పరిగ్గహే కారణం వేదితబ్బం. ఆకారేహీతి పకారేహి, కారణేహి వా.
౩౪౭. తత్థ పత్థటత్తాతి పుథుత్తా, తేన పుథుభావతో పుథువీ, పుథువీ ఏవ పథవీతి నిరుత్తినయేన సద్దత్థమాహ. పత్థనట్ఠేన వా పథవీ, పతిట్ఠాభావేన పత్థాయతి ఉపతిట్ఠతీతి అత్థో. ‘‘అప్పోతీ’’తి పదస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ. ఆపీయతీతి సోసీయతి, పివీయతీతి కేచి. ‘‘అయం పనత్థో ససమ్భారాపే యుజ్జతీ’’తి వదన్తి, లక్ఖణాపేపి యుజ్జతేవ. సోపి హి ఫరుసపాచనవిసోసనాకారేన సేసభూతత్తయేన పీయమానో వియ పవత్తతీతి. అప్పాయతీతి బ్రూహేతి. పరిబ్రూహనరసా హి ఆపోధాతు. తేజతీతి నిసేతి, తిక్ఖభావేన సేసభూతత్తయం ఉస్మాపయతీతి అత్థో. వాయతీతి సమీరేతి, దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన భూతసఙ్ఘాతం గమేతీతి అత్థో.
ఏవం తావ విసేసతో వచనత్థం వత్వా ఇదాని సామఞ్ఞతో వత్తుం ‘‘అవిసేసేన పనా’’తిఆది వుత్తం. సలక్ఖణధారణతోతి యథా తిత్థియపరికప్పితో ‘‘పకతి అత్తా’’తి ఏవమాదికో సభావతో నత్థి, న ఏవమేతా. ఏతా పన సలక్ఖణం సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. దుక్ఖాదానతోతి దుక్ఖస్స విదహనతో. ఏతా హి ధాతుయో కారణభావేన వవత్థితా హుత్వా అయలోహాదిధాతుయో వియ అయలోహాదిం అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి. దుక్ఖాధానతోతి అనప్పకస్స దుక్ఖస్స విధానమత్తతో అవసవత్తనతో, తం వా దుక్ఖం ఏతాహి కారణభూతాహి సత్తేహి అనువిధీయతి, తథావిహితఞ్చ తం ఏతాస్వేవ ధీయతి ఠపీయతీతి ఏవం దుక్ఖాధానతో, ధాతుయో. అపిచ ‘‘నిజ్జీవట్ఠో ధాతుట్ఠో’’తి వుత్తోవాయమత్థో. తథా హి భగవా ‘‘ఛధాతురోయం భిక్ఖు పురిసో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౪౩-౩౪౫) జీవసఞ్ఞాసమూహననత్థం ధాతుదేసనం అకాసీతి. ఇతి వచనత్థముఖేనపి అసాధారణతో, సాధారణతో చ ధాతూనం సరసలక్ఖణమేవ విభావీయతీతి ఆహ ‘‘ఏవం విసేససామఞ్ఞవసేన వచనత్థతో మనసి కాతబ్బా’’తి. మనసికారో పన వచనత్థముఖేన ధాతుయో పరిగ్గహేత్వా ఠితస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౩౪౮. ఆకారేహీతి పకారేహి. అథ వా ఆకరీయన్తి దిస్సన్తి ఏత్థ ధాతుయోతి ఆకారా, కోట్ఠాసా. అట్ఠధమ్మసమోధానాతి యథావుత్తానం పచ్చయవిసేసేన విసిట్ఠరూపానం వణ్ణాదీనం అట్ఠన్నం ధమ్మానం సమవధానతో సన్నివేసవిసేసవసేన సహావట్ఠానతో తం ఉపాదాయ. కేసాతి సమ్ముతి సమఞ్ఞామత్తం హోతి. తేసంయేవ వినిబ్భోగాతి తేసంయేవ వణ్ణాదీనం వినిబ్భుజనతో. యథా హి వణ్ణాదయో అట్ఠ ధమ్మా పఞ్ఞాయ వినిబ్భుజ్జమానా అఞ్ఞమఞ్ఞబ్యతిరేకేన పరమత్థతో ఉపలబ్భన్తి, న ఏవం వణ్ణాదిబ్యతిరేకేన పరమత్థతో కేసా ఉపలబ్భన్తి. తస్మా యే చ ధమ్మే సముదితే ఉపాదాయ ‘‘కేసా’’తి సమ్ముతి, తేసు విసుం విసుం కతేసు నత్థి ‘‘కేసా’’తి సమ్ముతి, వోహారమత్తన్తి అత్థో.
‘‘అట్ఠధమ్మకలాపమత్తమేవా’’తి ఇదం కేసపఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయభూతే వణ్ణాదికే ఏకత్తేన గహేత్వా వుత్తం, న తేసం అట్ఠధమ్మమత్తభావతో. కమ్మసముట్ఠానో కోట్ఠాసోతి కేసేసు తావ కేసమూలం, ఏవం లోమాదీసుపి యథారహం వేదితబ్బం. దసధమ్మకలాపోపీతి ఏత్థ అసితాదిపరిపాచకో తేజోకోట్ఠాసో నవధమ్మకలాపోపీతి వత్తబ్బో. యదిమే కేసాదికోట్ఠాసా యథారహం అట్ఠనవదసధమ్మసమూహభూతా, అథ కస్మా పథవీఆదిధాతుమత్తతో మనసి కరీయన్తీతి ఆహ ‘‘ఉస్సదవసేన పనా’’తిఆది. యస్మా అయం ధాతుమనసికారో యావదేవ సత్తసఞ్ఞాసముగ్ఘాటనత్థో, ధమ్మవినిబ్భోగో చ సాతిసయం సత్తసఞ్ఞాసముగ్ఘాటాయ సంవత్తతి, తస్మా కోట్ఠాసేసు ఏవం ధమ్మవిభాగో వేదితబ్బో. ఏత్థ హి ఉదరియం కరీసం పుబ్బో ముత్తఞ్చ ఉతుసముట్ఠానా, అసితాదిపరిపాచకతేజో కమ్మసముట్ఠానో, అస్సాసపస్సాసవాతో చిత్తసముట్ఠానోతి ఛ ఏకసముట్ఠానా, సేదోఅస్సు ఖేళో సిఙ్ఘాణికాతి చత్తారో ఉతుచిత్తవసేన ద్విసముట్ఠానా, సేసా ద్వత్తింస చతుసముట్ఠానా.
తేసు అసితాదిపరిపాచకే తేజోకోట్ఠాసే ఏకో కలాపో జీవితనవకో, అఞ్ఞేసు ఏకసముట్ఠానేసు ఉతుసముట్ఠానో, చిత్తసముట్ఠానో వా ఏకేకో అట్ఠకో, ద్విసముట్ఠానేసు ఉతుచిత్తవసేన ద్వే ద్వే అట్ఠకా, చతుసముట్ఠానేసు ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానా తయో తయో అట్ఠకా, ఉతుచిత్తసముట్ఠానేసు సద్దనవకా, అట్ఠసు తేజోవాయోకోట్ఠాసేసు అట్ఠ జీవితనవకా, సేసేసు చతువీసతియా కోట్ఠాసేసు కాయభావదసకద్వయసహితా, చక్ఖాదిసఞ్ఞితేసు మంసకోట్ఠాసేసు చక్ఖుసోతఘానజివ్హావత్థుదసకసహితా చాతి పరిపుణ్ణాయతనకే రూపకాయే భేదం అనామసిత్వా ఏకత్తవసేన గయ్హమానా సత్తచత్తాలీసాధికసతరూపకలాపా రూపవిభాగతో సాధికం దియడ్ఢరూపసహస్సం హోతి, కోట్ఠాసానం పన అవయవవిభాగేన తదవయవకలాపానం భేదే గయ్హమానే రూపధమ్మానం అసఙ్ఖ్యేయ్యభేదతా వేదితబ్బా. ఏవం ధమ్మవిభాగతో అనేకభేదభిన్నాపి ఇమే ద్వాచత్తాలీస కోట్ఠాసా ఉస్సదగ్గహణేన చతుధాతువసేనేవ వవత్థపేతబ్బా. తేనాహ ‘‘ఉస్సదవసేన పన…పే… మనసి కాతబ్బా’’తి. తత్థ మనసికారవిధి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౩౪౯. మజ్ఝిమేన పమాణేనాతి ఆరోహపరిణాహేహి మజ్ఝిమసరీరే లబ్భమానేన మజ్ఝిమేన పరిమాణేన. పరిగ్గయ్హమానాతి పఞ్ఞాయ పరితక్కేత్వా గయ్హమానా. పరమాణుభేదసఞ్చుణ్ణాతి ఏత్థ యథా ‘‘అఙ్గులస్స అట్ఠమో భాగో యవో, యవస్స అట్ఠమో భాగో ఊకా, ఊకాయ అట్ఠమో భాగో లిక్ఖా, లిక్ఖాయ అట్ఠమో భాగో రథరేణు, రథరేణుస్స అట్ఠమో భాగో తజ్జారీ, తజ్జారియా అట్ఠమో భాగో అణు, ఏవం అణునో అట్ఠమో భాగో పరమాణు నామా’’తి కేచి. అట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౫౧౫) పన ‘‘సత్తధఞ్ఞమాసప్పమాణం ఏకం అఙ్గులం, సత్తఊకాపమాణో ఏకో ధఞ్ఞమాసో, సత్తలిక్ఖాపమాణా ఏకా ఊకా, ఛత్తింసరథరేణుప్పమాణా ఏకా లిక్ఖా, ఛత్తింసతజ్జారిప్పమాణో ఏకో రథరేణు, ఛత్తింసఅణుప్పమాణా ఏకా తజ్జారీ, ఛత్తింసపరమాణుప్పమాణో ఏకో అణూ’’తి వుత్తం. తస్మా అణునో ఛత్తింసతిమభాగమత్తో పరమాణు నామ ఆకాసకోట్ఠాసికో మంసచక్ఖుస్స అగోచరో దిబ్బచక్ఖుస్సేవ గోచరభూతో. తం సన్ధాయాహ ‘‘పరమాణుభేదసఞ్చుణ్ణా’’తి, యథావుత్తపరమాణుప్పభేదేన చుణ్ణవిచుణ్ణభూతా. సుఖుమరజభూతాతి తతోయేవ అతివియ సుఖుమరజభావం గతా.
దోణమత్తా సియాతి సోళస నాళిమత్తా. ఇధాపి ‘‘మజ్ఝిమేన పమాణేనా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేన ‘‘పకతియా చతుముట్ఠికం కుడువం, చతుకుడువం నాళి, తాయ నాళియా సోళస నాళియో దోణం, తం పన మగధనాళియా ద్వాదస నాళియో హోన్తీ’’తి వదన్తి. సఙ్గహితాతి యథా న విప్పకిరతి, ఏవం ఆబన్ధనవసేన సమ్పిణ్డిత్వా గహితా. అనుపాలితాతి యథా పగ్ఘరణసభావాయ ఆపోధాతుయా వసేన కిలిన్నభావం, పిచ్ఛిలభావం వా నాపజ్జతి, ఏవం అనురక్ఖితా. విత్థమ్భితాతి సఙ్ఘాతవాయునా అతివియ విత్థమ్భనం పాపితా. న వికిరతి న విద్ధంసతీతి సుఖుమరజభూతాపి పథవీధాతు ఆబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి ఆపోతేజోవాయోధాతూహి లద్ధపచ్చయా సినేహేన తేమితా తేజసా పరిపక్కా వాయునా విత్థమ్భనం పాపితా పిట్ఠచుణ్ణా వియ న ఇతో చితో చ వికిరతి న విద్ధంసతి, అథ ఖో పిణ్డితా ఘనభూతా హుత్వా నానప్పకారేన గహేతబ్బతం ఆపజ్జతి. తేనాహ ‘‘అవికిరియమానా’’తిఆది. తత్థ వికప్పన్తి విభాగం. యదిపి తేజోవాయోధాతుయోపి సవిగ్గహా రూపధమ్మభావతో, యాదిసో పన ఘనభావో పథవీఆపోధాతూసు లబ్భతి, న తాదిసో తేజోవాయోధాతూసు లబ్భతీతి మేయ్యభావాభావతో తత్థ చుణ్ణభేదో న ఉద్ధటో. తథా హి ససమ్భారతేజోవాయూసుపి మేయ్యభావో న లబ్భతేవ.
యూసగతాతి యూసభావం ద్రవభావం గతా. తతో ఏవ ఆబన్ధనాకారభూతా. న పగ్ఘరతీతి న ఓగళతి. న పరిస్సవతీతి న విస్సన్దతి. పీణితపీణితభావం దస్సేతీతి ఆపోధాతుయా బ్రూహనరసతాయ వుత్తం.
ఉసుమాకారభూతాతి ఏతేన కాయే పాకతికఉస్మాపి గహణీసఙ్ఖాతాయ తస్సాయేవ తేజోధాతుయా వసేన హోతీతి దస్సేతి. పరిపాచేతీతి సన్తేజేతి. సా హి యథాభుత్తస్స ఆహారస్స సమ్మా పరిణామనేన రసాదిసమ్పత్తియా హేతుభావం గచ్ఛన్తీ ఇమం కాయం పరిపాచేతి సన్తేజేతీతి వుచ్చతి. తేనేవాహ ‘‘న పూతిభావం దస్సేతీ’’తి. కమ్మూపనిస్సయాయ, చిత్తప్పసాదహేతుకాయ చ సరీరే వణ్ణసమ్పదాయ తేజోధాతు విసేసపచ్చయో, పగేవ ఉతుఆహారసముట్ఠానాయ రూపసమ్పత్తియా యథావుత్తతేజోధాతూతి ఆహ ‘‘వణ్ణసమ్పత్తిఞ్చస్స ఆవహతీ’’తి.
సముదీరణవిత్థమ్భనలక్ఖణాతి ఏత్థ సముదీరణం అనుపేల్లనం, విసోసనన్తి కేచి. విత్థమ్భనం సేసభూతత్తయస్స థమ్భితత్తాపాదనం, ఉప్పీలనన్తి ఏకే. తాయాతి విత్థమ్భనలక్ఖణాయ వాయోధాతుయా. అపరాయాతి సముదీరణలక్ఖణాయ. సా హి పేల్లనసభావా. తేనాహ ‘‘సమబ్భాహతో’’తి. సమబ్భాహనఞ్చ రూపకలాపస్స దేసన్తరుప్పత్తియా హేతుభావో. అవఘట్టనం ఆసన్నతరుప్పత్తియా. లాళేతీతి పరివత్తేతి. ఇదాని యదత్థం చుణ్ణతో మనసికారో ఆగతో, తం నిగమనవసేన దస్సేతుం ‘‘ఏవమేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ధాతుయన్తన్తి సుత్తేన వియ యన్తరూపకం అసతిపి కత్తుభూతే అత్తని చిత్తవసేన ధాతుమయం యన్తం పవత్తతి, ఇధాపి మనసికారవిధి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౩౫౦. యదిపి చతున్నం ధాతూనం లక్ఖణాదయో హేట్ఠా తత్థ తత్థ వుత్తా ఏవ, తథాపి తే అనవసేసతో దస్సేత్వా విసుం కమ్మట్ఠానపరిగ్గహవిధిం దస్సేతుం ‘‘లక్ఖణాదితో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ లక్ఖీయతి ఏతేనాతి లక్ఖణం, కక్ఖళత్తం లక్ఖణమేతిస్సాతి కక్ఖళత్తలక్ఖణా. నను చ కక్ఖళత్తమేవ పథవీధాతూతి? సచ్చమేతం, తథాపి విఞ్ఞాతావిఞ్ఞాతసద్దత్థతావసేన అభిన్నేపి ధమ్మే కప్పనాసిద్ధేన భేదేన ఏవం నిద్దేసో కతో. ఏవం హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. అథ వా లక్ఖీయతీతి లక్ఖణం, కక్ఖళత్తం హుత్వా లక్ఖియమానా ధాతు కక్ఖళత్తలక్ఖణాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సేసాసుపి ఏసేవ నయో. పతిట్ఠానరసాతి సహజాతధమ్మానం పతిట్ఠాభావకిచ్చా. తతో ఏవ నేసం సమ్పటిచ్ఛనాకారేన ఞాణస్స పచ్చుపతిట్ఠతీతి సమ్పటిచ్ఛనపచ్చుపట్ఠానా. పదట్ఠానం పనేత్థ అఞ్ఞధమ్మతాయ న ఉద్ధటం, సాధారణభావసబ్భావతో వా దూరకారణం వియ. యథా వా ధమ్ముద్దేసవారవణ్ణనాదీసు రసాదినా అఞ్ఞేసం పచ్చయభావం దస్సేత్వా పచ్చయవన్తతాదస్సనత్థం పదట్ఠానం ఉద్ధటం, న ఏవమిధ. ఇధ పన ధాతూనం అనఞ్ఞసాధారణవిసేసవిభావనపరాయ చోదనాయ అఞ్ఞధమ్మభూతం పదట్ఠానం న ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. బ్రూహనరసాతి సహజాతధమ్మానం వడ్ఢనకిచ్చా. తథా హి సా నేసం పీణితభావం దస్సేతీతి వుచ్చతి. సఙ్గహపచ్చుపట్ఠానాతి బాహిరఉదకం వియ న్హానీయచుణ్ణస్స సహజాతధమ్మానం సఙ్గహణపచ్చుపట్ఠానా. మద్దవానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానాతి బాహిరగ్గి వియ జతులోహాదీనం సహజాతధమ్మానం ముదుభావానుప్పదానపచ్చుపట్ఠానా. అభినీహారో భూతసఙ్ఘాటస్స దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావో, నీహరణం వా బీజతో అఙ్కురస్స వియ.
౩౫౧. ఉతుసముట్ఠానావ కమ్మాదివసేన అనుప్పత్తితో. ఉతుచిత్తసముట్ఠానా కదాచి ఉతుతో, కదాచి చిత్తతో ఉప్పజ్జనతో. అవసేసాతి వుత్తావసేసా కేసాదయో చతువీసతి, ఆదితో తయో తేజోకోట్ఠాసా, పఞ్చ వాయోకోట్ఠాసా చాతి ద్వత్తింస. సబ్బేపీతి తే సబ్బేపి కమ్మాదివసేన ఉప్పజ్జనతో చతుసముట్ఠానా. కేసాదీనమ్పి హి మంసతో అవిముత్తభాగో కమ్మాహారచిత్తసముట్ఠానోవ హోతీతి.
౩౫౨. నానత్తేకత్తతోతి విసేససామఞ్ఞతో. ధమ్మానం హి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసతా నానత్తం, సమానతా ఏకత్తం. సబ్బాసమ్పీతి చతున్నమ్పి. సలక్ఖణాదితోతి సకం లక్ఖణం సలక్ఖణం, తతో సలక్ఖణాదితో. ఆది-సద్దేన రసపచ్చుపట్ఠానానం వియ ముదుసణ్హఫరుసభావాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘కమ్మసముట్ఠానాదివసేన నానత్తభూతాన’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను కమ్మసముట్ఠానాదివసేన చతున్నం ధాతూనం ఏకత్తం హోతి సాధారణత్తాతి? న, ‘‘అఞ్ఞా ఏవ ధాతుయో కమ్మసముట్ఠానా, అఞ్ఞా ఉతుఆదిసముట్ఠానా’’తిఆదికం భేదం సన్ధాయ తథా వచనతో. ఏతాసం ధాతూనం. రుప్పనలక్ఖణం రుప్పనసభావం. కిమ్పనేతం రుప్పనం నామ? యా సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తి, తస్మిం వా సతి యో విజ్జమానస్సేవ విసదిసుప్పత్తియా హేతుభావో, తం రుప్పనం. అనతీతత్తాతి అపరిచ్చజనతో.
మహన్తపాతుభావో చేత్థ ససమ్భారధాతువసేన వేదితబ్బో, తథా మహావికారతా మహాభూతసామఞ్ఞలక్ఖణధాతువసేన, మహాపరిహారతా, మహత్తవిజ్జమానతా చ ఉభయవసేనాతి. భూతసద్దాపేక్ఖాయ ‘‘ఏతానీ’’తి నపుంసకనిద్దేసో. మహన్తాని పాతుభూతాని అనేకసతసహస్స రూపకలాపసఙ్ఘాటతాయ సమూహవసేన, సన్తతివసేన చ అపరిమితపరిమాణానం, అనేకయోజనాయామవిత్థారానఞ్చ ఉప్పజ్జనతో. చత్తారి నహుతానీతి చత్తారి దససహస్సాని. దేవదానవాదీనం తిగావుతాదిసరీరవసేన మహన్తాని పాతుభూతాని.
తత్థాయం వచనత్థో – మహన్తాని భూతాని జాతాని నిబ్బత్తానీతి మహాభూతానీతి. అనేకాభూతవిసేసదస్సనేన, అనేకబ్భుతదస్సనేన చ అనేకచ్ఛరియదస్సనవసేన మహన్తో అబ్భుతో, మహన్తాని వా అభూతాని ఏత్థాతి మహాభూతో, మాయాకారో. యక్ఖాదయో జాతివసేనేవ మహన్తా భూతాతి మహాభూతా, నిరుళ్హో వా అయం తేసు మహాభూతసద్దో దట్ఠబ్బో. పథవీఆదయో పన వఞ్చకతాయ, అనిద్దిసితబ్బట్ఠానతాయ చ మహాభూతా వియ మహాభూతా. భూతసద్దస్స ఉభయలిఙ్గతాయ నపుంసకతా కతా. తత్థ వఞ్చకతా సయం అనీలాదిసభావాని హుత్వా నీలాదిసభావస్స ఉపట్ఠాపనం, అనిత్థిపురిసాదిసభావానేవ చ హుత్వా ఇత్థిపురిసాదిఆకారస్స ఉపట్ఠాపనం. తథా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో, బహి చ అట్ఠితానంయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ అవట్ఠానతో అనిద్దిసితబ్బట్ఠానతా. యది హి ఇమా ధాతుయో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో ఠితా, న సకిచ్చకరా సియుం అఞ్ఞమఞ్ఞానుప్పవేసనతో, అథ బహి ఠితా వినిబ్భుత్తా సియుం. తథా సతి అవినిబ్భుత్తవాదో హాయేయ్య, తస్మా న నిద్దిసితబ్బట్ఠానా. ఏవం సన్తేపి పతిట్ఠానాదినా యథాసకం కిచ్చవిసేసేన సేసానం తిణ్ణం తిణ్ణం ఉపకారికా హోన్తి, యేన సహజాతాదినా పచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి. తేనాహ ‘‘న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తీ’’తి. మనాపేహీతి మనోహరేహి చాతురియవన్తేహి. వణ్ణసణ్ఠానవిక్ఖేపేహీతి కాళసామతాదివణ్ణేహి, పుథులవివరకిసతాదిసణ్ఠానేహి, హత్థభముకాదివిక్ఖేపేహి చ. సరసలక్ఖణన్తి సభావభూతం లక్ఖణం, సకిచ్చకం వా సభావం.
మహాపరిహారతోతి ఏత్థ వచనత్థం వదన్తో ఆహ ‘‘మహన్తేహి…పే… భూతాని, మహాపరిహారాని వా భూతానీ’’తి. తత్థ పచ్ఛిమత్థే పురిమపదే ఉత్తరపదస్స పరిహార-సద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘మహాభూతానీ’’తి వుత్తం.
తథా హీతి తతో ఏవ వికారస్స మహన్తత్తా ఏవాతి తం వికారం దస్సేతుం ‘‘భూమితో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అచ్చిమతోతి అగ్గిస్స. కోటిసతసహస్సం ఏకం కోటిసతసహస్సేకం చక్కవాళన్తి తం సబ్బం ఆణాఖేత్తభావేన ఏకం కత్వా వదతి. విలీయతీతి విపత్తికరమేఘాభివుట్ఠేన ఖారుదకేన లవణం వియ విలయం గచ్ఛతి విద్ధంసతి. కుపితేనాతి ఖుభితేన. వికీరతీతి విధమతి విద్ధంసతి.
అనుపాదిన్నేసు వికారమహత్తం దస్సేత్వా ఉపాదిన్నేసు దస్సేన్తో ‘‘పత్థద్ధో’’తిఆదిమాహ. తత్థ కట్ఠముఖేన వాతి వా-సద్దో ఉపమత్థో. యథా కట్ఠముఖేన సప్పేన డట్ఠో పత్థద్ధో హోతి, ఏవం పథవీధాతుప్పకోపేన సో కాయో కట్ఠముఖేవ హోతి, కట్ఠముఖముఖగతో వియ పత్థద్ధో హోతీతి అత్థో. అథ వా వా-సద్దో అవధారణత్థో. సో ‘‘పథవీధాతుప్పకోపేన వా’’తి ఏవం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కట్ఠముఖేన డట్ఠోపి కాయో పథవీధాతుప్పకోపేనేవ పత్థద్ధో హోతి, తస్మా పథవీధాతుయా అవియుత్తో సో కాయో సబ్బదా కట్ఠముఖముఖగతో వియ హోతీతి. వా-సద్దో వా అనియమత్థో, తత్రాయమత్థో – కట్ఠముఖేన డట్ఠో కాయో పత్థద్ధో హోతి వా, న వా హోతి మన్తాగదవసేన, పథవీధాతుప్పకోపేన పన మన్తాగదరహితో సో కాయో కట్ఠముఖముఖగతో వియ హోతి ఏకన్తపత్థద్ధోతి.
పూతియోతి కుథితో. సన్తత్తోతి సబ్బసో తత్తో సముప్పన్నదాహో. సఞ్ఛిన్నోతి సమన్తతో ఛిన్నో పరమాణుభేదసఞ్చుణ్ణో ఆయస్మతో ఉపసేనత్థేరస్స సరీరం వియ. మహావికారాని భూతానీతి మహావికారవన్తాని భూతాని మహాభూతానీతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన నిద్దేసో దట్ఠబ్బో. ‘‘పథవీ’’తిఆదినా సబ్బలోకస్స పాకటానిపి విపల్లాసం ముఞ్చిత్వా యథాసభావతో పరిగ్గణ్హనే మహన్తేన వాయామేన వినా న పరిగ్గణ్హన్తీతి దువిఞ్ఞేయ్యసభావత్తా ‘‘మహన్తానీ’’తి వుచ్చన్తి. తాని హి సువిఞ్ఞేయ్యాని. ‘‘అమహన్తానీ’’తి మన్త్వా ఠితా తేసం దుప్పరిగ్గహతం దిస్వా ‘‘అహో మహన్తాని ఏతానీ’’తి జానాతీతి మహాభూతేకదేసతాదీహి వా కారణేహి మహాభూతాని. ఏతా హి ధాతుయో మహాభూతేకదేసతో, మహాభూతసామఞ్ఞతో, మహాభూతసన్నిస్సయతో, మహాభూతభావతో, మహాభూతపరియోసానతో చాతి ఇమేహిపి కారణేహి ‘‘మహాభూతానీ’’తి వుచ్చన్తి.
తత్థ మహాభూతేకదేసతోతి ‘‘భూతమిదన్తి, భిక్ఖవే, సమనుపస్సథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౦౧) హి అవిసేసేన ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ యదిదం కామభవే, రూపభవే, పఞ్చవోకారభవే, ఏకచ్చే చ సఞ్ఞీభవే పవత్తం ఖన్ధపఞ్చకం, తం మహావిసయతాయ ‘‘మహాభూత’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి. పథవీఆదయో పన చతస్సో ధాతుయో తస్స మహాభూతస్స ఏకదేసభూతా ‘‘మహాభూతా’’తి వుచ్చన్తి. సముదాయేసు హి పవత్తవోహారా అవయవేసుపి దిస్సన్తి యథా ‘‘సముద్దో దిట్ఠో, పటో దడ్ఢో’’తి చ. మహాభూతసమఞ్ఞతోతి తదధీనవుత్తితాయ భవన్తి ఏత్థ ఉపాదారూపానీతి భూతాని, పథవీఆదయో చతస్సో ధాతుయో. సా పనాయమేతాసు భూతసమఞ్ఞా అనఞ్ఞత్థవుత్తితాయ ఉపాదారూపానం అవిపరీతట్ఠా, లోకస్స చేతా బహూపకారా, చక్ఖుసముద్దాదీనం నిస్సయభూతా చాతి మహన్తాని భూతానీతి సమఞ్ఞాయింసు. మహాభూతసన్నిస్సయతోతి మహన్తానం మహానుభావానం మహాసమ్మతమన్ధాతుప్పభుతీనం రఞ్ఞం, సక్కాదీనం దేవానం, వేపచిత్తిఆదీనం అసురానం, మహాబ్రహ్మాదీనం బ్రహ్మానం, గుణతో వా మహన్తానం బుద్ధానం, పచ్చేకబుద్ధానం, సావకానం ఉపాదాయుపాదాయ వా సబ్బేసమ్పి భూతానం సత్తానం నిస్సయభూతతాయ మహన్తా భూతా ఏతేసూతి మహాభూతా. చాతుమహాభూతికో హి నేసం కాయోతి. మహాభూతభావతోతి బహుభూతభావతో. అయం హి మహా-సద్దో ‘‘మహాజనో సన్నిపతితో’’తిఆదీసు బహుభావే దిస్సతి. పథవీఆదయో చ ధాతుయో ఏకస్మిమ్పి అత్తభావే అపరిమేయ్యప్పభేదా పవత్తన్తి. తస్మా మహన్తా బహూ అనేకసతసహస్సప్పభేదా భూతాతి మహాభూతా. మహాభూతపరియోసానతోతి మహాభూతస్స వసేన పరియోసానప్పత్తితో.
‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా;
యో చ కాలఘసో భూతో, స భూతపచనిం పచీ’’తి. (జా. ౧.౨.౧౯౦) –
హి ఏవమాదీసు ఖీణాసవో ‘‘భూతో’’తి వుత్తో. సో హి ఉచ్ఛిన్నభవనేత్తికతాయ ఆయతిం అప్పటిసన్ధికత్తా ఏకన్తతో ‘‘భూతో’’తి వుచ్చతి, న ఇతరే, భవిస్సన్తీతి వోహారం అనతీతత్తా. భూతో ఏవ ఇధ పూజావసేన ‘‘మహాభూతో’’తి వుత్తో యథా ‘‘మహాఖీణాసవో, మహామోగ్గల్లానో’’తి చ. ఇమాసఞ్చ ధాతూనం అనాదిమతి సంసారే పబన్ధవసేన పవత్తమానానం యథావుత్తస్స మహాభూతస్సేవ సన్తానే పరియోసానప్పత్తి, నాఞ్ఞత్ర. తస్మా మహాభూతే భూతా పరియోసానం పత్తాతి మహాభూతా పురిమపదే భూత-సద్దస్స లోపం కత్వా. ఏవమేతా ధాతుయో మహాభూతేకదేసతాదీహి మహాభూతాతి వేదితబ్బా. పథవీఆదీనం కక్ఖళపగ్ఘరణాదివిసేసలక్ఖణసమఙ్గితా అపరిచ్చత్తధాతులక్ఖణానంయేవాతి ఆహ ‘‘ధాతులక్ఖణం అనతీతత్తా’’తి. న హి సామఞ్ఞపరిచ్చాగేన విసేసో, విసేసనిరపేక్ఖం వా సామఞ్ఞం పవత్తతి. తథా హి వదన్తి –
‘‘తమత్థాపేక్ఖతో భేదం, ససామఞ్ఞం జహాతి నో;
గణ్హాతి సంసయుప్పాదా, సమేవేకత్థకం ద్వయ’’న్తి.
సలక్ఖణధారణేన చాతి యేన సలక్ఖణధారణేన ‘‘ధాతుయో’’తి వుచ్చన్తి, తేనేవ ‘‘ధమ్మా’’తిపి వుచ్చన్తి ఉభయథాపి నిస్సత్తనిజ్జీవతాయ ఏవ విభావనతో. తేనేవాహ – ‘‘ఛధాతురోయం భిక్ఖు పురిసో, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తి చ. అరూపానం ఖణతో రూపానం ఖణస్స నాతిఇత్తరతాయాహ ‘‘అత్తనో ఖణానురూప’’న్తి. ధరణేనాతి ఠానేన, పవత్తనేనాతి అత్థో. ఖయట్ఠేనాతి ఖణభఙ్గుతాయ. భయట్ఠేనాతి ఉదయవయపటిపీళనాదినా సప్పటిభయతాయ. అసారకట్ఠేనాతి అత్తసారవిరహేన.
౩౫౩. సహుప్పన్నావ ఏతాతి ఏతా చతస్సో ధాతుయో సహ ఉప్పన్నావ సహ పవత్తమానావ సమానకాలే లబ్భమానాపి అవకంసతో సబ్బపరియన్తిమే ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానేసు సుద్ధట్ఠకే, కమ్మజేసు జీవితనవకేతి ఏకేకస్మిం సుద్ధట్ఠకాదికలాపేపి పదేసేన అవినిబ్భుత్తా విసుం విసుం అనిద్దిసితబ్బట్ఠానతాయ. యత్థ హి తిస్సన్నం ధాతూనం పతిట్ఠావసేన పథవీ, తత్థేవ తస్సా ఆబన్ధనపరిపాచనసముదీరణవసేన ఇతరా. ఏస నయో సేసాసుపి.
౩౫౪. పురిమా ద్వే గరుకత్తా సభాగా అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ నను పథవియాపి లహుభావో అత్థి. తథా హి సా ‘‘కక్ఖళం ముదుకం సణ్హం ఫరుసం గరుకం లహుక’’న్తి నిద్దిట్ఠా, ఆపేపి లహుభావో లబ్భతేవాతి? న, నిప్పరియాయగరుభావస్స అధిప్పేతత్తా. గరుభావో ఏవ హి పథవీధాతుయా గరుతరం ఉపాదాయ లహుభావోతి పరియాయేన వుత్తో సీతభావో వియ తేజోధాతుయా. యది ఏవం రూపస్స లహుతాతి కథం? అయమ్పి వుత్తనయా ఏవ లహుతాకారం ఉపాదాయ లబ్భనతో. న హి పరిచ్ఛేదవికారలక్ఖణాని పరమత్థతో లబ్భన్తి నిప్ఫన్నరూపానం అవత్థావిసేససభావతో. తస్మా పరమత్థసిద్ధం గరుభావం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పురిమా ద్వే గరుకత్తా సభాగా’’తి. ‘‘తథా’’తి పదేన ‘‘సభాగా’’తి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. ‘‘ద్వే’’తి పన ఇదం యథా ‘‘పురిమా’’తి ఏత్థ, ఏవం ‘‘పచ్ఛిమా’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. విసభాగా గరుకలహుకభావతోతి అధిప్పాయో. యథా చ గరుకలహుకభావేహి, ఏవం పేయ్యభావాపేయ్యభావేహి చ సభాగవిసభాగతా యోజేతబ్బా.
౩౫౫. అజ్ఝత్తికా హేట్ఠా వుత్తఅజ్ఝత్తికా, సత్తసన్తానపరియాపన్నాతి అత్థో. విఞ్ఞాణవత్థు విఞ్ఞత్తిఇన్ద్రియానన్తి చక్ఖాదీనం ఛన్నం విఞ్ఞాణవత్థూనం, ద్విన్నం విఞ్ఞత్తీనం, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియానఞ్చ. యే పన ‘‘విఞ్ఞాణవత్థూతి హదయవత్థు గహిత’’న్తి వదన్తి, తేసం ఇన్ద్రియ-గ్గహణేన అట్ఠన్నమ్పి రూపిన్ద్రియానం గహణం వేదితబ్బం. ‘‘వుత్తవిపరీతప్పకారా’’తి ఇదం బాహిరానం ధాతూనం యథా సబ్బసో విఞ్ఞాణవత్థువిఞ్ఞత్తిఇన్ద్రియానం అనిస్సయతా చ ఇరియాపథవిరహో చ వుత్తవిపరియాయో, ఏవం చతుసముట్ఠానతాపీతి కత్వా వుత్తం, న లక్ఖణరూపస్స వియ కుతోచిపి సముట్ఠానస్స అభావతో ఉతుసముట్ఠానతాయ తాసం. లహుతాదినిస్సయతాపి అజ్ఝత్తికానం ధాతూనం వత్తబ్బా, న వా వత్తబ్బా. విఞ్ఞత్తి-గ్గహణం హి లక్ఖణన్తి.
౩౫౬. ఇతరాహీతి ఆపోతేజోవాయుధాతూహి. ఏకసఙ్గహాతి సజాతిసఙ్గహేన ఏకసఙ్గహా. సమానజాతియానం హి సఙ్గహో సహజాతిసఙ్గహో. తేనాహ ‘‘సముట్ఠాననానత్తాభావతో’’తి.
౩౫౭. తిణ్ణం మహాభూతానం పతిట్ఠా హుత్వా పచ్చయో హోతీతి యేహి మహాభూతేహి సమ్పిణ్డనవసేన సఙ్గహితా, పరిపాచనవసేన అనుపాలితా, సముదీరణవసేన విత్థమ్భితా చ, తేసం అత్తనా సహజాతానం తిణ్ణం మహాభూతానం పతిట్ఠా హుత్వా తతో ఏవ సన్ధారణవసేన అవస్సయో హోతి, వుత్తనయేన వా పతిట్ఠా హుత్వా సహజాతాదివసేన పచ్చయో హోతీతి. ఏస నయో సేసాసుపి.
౩౫౮. యదిపి అఞ్ఞమఞ్ఞఆభోగపచ్చవేక్ఖణరహితా ఏతే ధమ్మాతి హేట్ఠా ధాతూనం అసమన్నాహారతా దస్సితా ఏవ, అథాపి ఇమినావ నయేన విసుం కమ్మట్ఠానపరిగ్గహో కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘పథవీధాతు చేత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పథవీధాతు చేత్థాతి చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన అయమ్పి ఏకో మనసికారప్పకారోతి దీపేతి. ఏత్థాతి ఏతాసు ధాతూసు. అహం ‘‘పథవీధాతూ’’తి వా ‘‘పచ్చయో హోమీ’’తి వా న జానాతీతి అత్తని వియ అత్తనో కిచ్చే చ ఆభోగాభావం దస్సేత్వా ఉపకారకస్స వియ ఉపకత్తబ్బానమ్పి ఆభోగాభావం దస్సేతుం ‘‘ఇతరానిపీ’’తిఆది వుత్తం. సబ్బత్థాతి సబ్బాసు ధాతూసు, తత్థాపి అత్తకిచ్చుపకత్తబ్బభేదేసు సబ్బేసు.
౩౫౯. పచ్చయవిభాగతోతి పచ్చయధమ్మవిభాగతో చేవ పచ్చయభావవిభాగతో చ. ‘‘పచ్చయతో’’తి హి ఇమినా పథవీఆదీనం అఞ్ఞాసాధారణో పతిట్ఠాభావాదినా సేసభూతత్తయస్స పచ్చయభావో వుత్తో. ఇధ పన యేహి ధమ్మేహి పథవీఆదీనం ఉప్పత్తి, తేసం పథవీఆదీనఞ్చ అనవసేసతో పచ్చయభావవిభాగో వుచ్చతీతి అయం ఇమేసం ద్విన్నం ఆకారానం విసేసో. కమ్మన్తి కుసలాకుసలం రూపుప్పాదకం కమ్మం. చిత్తన్తి యం కిఞ్చి రూపుప్పాదకం చిత్తం. ఆహారోతి అజ్ఝత్తికో రూపుప్పాదకో ఆహారో. ఉతూతి యో కోచి ఉతు, అత్థతో తేజోధాతు. కమ్మమేవాతి అవధారణం సముట్ఠానసఙ్కరాభావదస్సనత్థం, తేన అకమ్మజానమ్పి కేసఞ్చి కమ్మస్స పరియాయపచ్చయభావో దీపితో హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠాన’’న్తిఆది. నను చ కమ్మసముట్ఠానానం కమ్మతో అఞ్ఞేనపి పచ్చయేన భవితబ్బన్తి? భవితబ్బం, సో పన కమ్మగతికోవాతి పటియోగీనివత్తనత్థం అవధారణం కతం, తేనాహ ‘‘న చిత్తాదయో’’తి. చిత్తాదిసముట్ఠానానన్తి ఏత్థాపి అయమత్థో యథారహం వత్తబ్బో. ఇతరేతి చిత్తాదితో అఞ్ఞే. జనకపచ్చయోతి సముట్ఠాపకతం సన్ధాయ వుత్తం, పచ్చయో పన కమ్మపచ్చయోవ. వుత్తం హి ‘‘కుసలాకుసలా చేతనా విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౭).
సేసానన్తి చిత్తాదిసముట్ఠానానం. పరియాయతో ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతీతి పట్ఠానే (పట్ఠా. ౧.౧.౯) అరూపానంయేవ ఉపనిస్సయపచ్చయస్స ఆగతత్తా నిప్పరియాయేన రూపధమ్మానం ఉపనిస్సయపచ్చయో నత్థి. సుత్తే పన ‘‘పుగ్గలం ఉపనిస్సాయ వనసణ్డం ఉపనిస్సాయా’’తి వచనతో సుత్తన్తికపరియాయేన వినా అభావో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బో. చిత్తం జనకపచ్చయో హోతీతి సహజాతనిస్సయాహారాదివసేన పచ్చయో హోన్తం చిత్తం సముట్ఠాపకతం ఉపాదాయ ‘‘జనకపచ్చయో హోతీ’’తి వుత్తం. ఆహారఉతూసుపి ఏసేవ నయో.
ఏవం కమ్మాదీనం పచ్చయధమ్మానం వసేన ధాతూసు పచ్చయవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని తంసముట్ఠానానం ధాతూనమ్పి వసేన పచ్చయవిభాగం దస్సేన్తో పఠమం తావ ‘‘కమ్మసముట్ఠానం మహాభూత’’న్తిఆదినా ఉద్దిసిత్వా పున ‘‘తత్థ కమ్మసముట్ఠానా పథవీధాతూ’’తిఆదినా నిద్దిసతి. తత్థ కమ్మసముట్ఠానా పథవీధాతూతి ‘‘కమ్మసముట్ఠానం మహాభూత’’న్తి ఏత్థ సామఞ్ఞతో వుత్తా కమ్మజపథవీధాతు. కమ్మసముట్ఠానానం ఇతరాసన్తి కమ్మజానం ఆపోధాతుఆదీనం తిస్సన్నం ధాతూనం సహుప్పత్తియా అత్తనో ఉపకారకానం తాసం ఉపకారకతో, ఆధారభావతో, ఉప్పాదతో యావ భఙ్గాధరణతో, విగమాభావతో చ సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన చేవ పతిట్ఠావసేన చ పచ్చయో హోతి, హోన్తీ చ కమ్మం వియ అత్తనో, తాసఞ్చ న జనకవసేన పచ్చయో హోతి అసముట్ఠాపకత్తా తాసం. కామఞ్చేత్థ నిస్సయపచ్చయ-గ్గహణేనేవ పతిట్ఠాభావో సఙ్గహితో, పథవీధాతుయా పన అనఞ్ఞసాధారణకిచ్చం సహజాతానం పతిట్ఠాభావోతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం ‘‘పతిట్ఠావసేన చా’’తి విసుం కత్వా వుత్తం. ఆబన్ధనవసేన చాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తిసన్తతిమహాభూతానన్తి ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానానం చతుమహాభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవోకిణ్ణానం, అవిచ్ఛేదేన పవత్తిం ఉపాదాయ సన్తతీతి సన్తతిగ్గహణం. పథవీధాతుయా పతిట్ఠాభావో నామ సహజాతానం ధమ్మానంయేవాతి ఆహ ‘‘న పతిట్ఠావసేనా’’తి. న ఆబన్ధనవసేనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థాతి ఏతేసు కమ్మసముట్ఠానమహాభూతేసు. ‘‘చిత్తసముట్ఠానా పథవీధాతు చిత్తసముట్ఠానానం ఇతరాస’’న్తిఆదీసు సుకరో తన్తినయో నేతున్తి ‘‘చిత్తఆహార…పే… ఏసేవ నయో’’తి అతిదిసతి.
సహజాతాదిపచ్చయవసప్పవత్తాసు చ పనాతి ఏత్థ చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, పన-సద్దో విసేసత్థో, తదుభయేన చ యథావుత్తసహజాతాదిపచ్చయేహి పవత్తమానా ధాతుయో ఇమినా విసేసేన పవత్తన్తీతి ఇమమత్థం దీపేతి.
ఇదాని తం విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఏకం పటిచ్చా’’తిగాథమాహ. తత్థ ఏకం ధాతుం పటిచ్చ తిస్సో ధాతుయో చతుధా సమ్పవత్తన్తి, తిస్సో ధాతుయో పటిచ్చ ఏకావ ధాతు చతుధా సమ్పవత్తతి, ద్వే ధాతుయో పటిచ్చ ద్వే ధాతుయో ఛధా సమ్పవత్తన్తీతి యోజనా. అత్థో పన పథవీఆదీసు ఏకేకిస్సా పచ్చయభావే ఇతరాసం తిస్సన్నం తిస్సన్నం పచ్చయుప్పన్నతాతి అయమేకో చతుక్కో, తిస్సన్నం తిస్సన్నం పచ్చయభావే ఇతరాయ ఏకేకిస్సా పచ్చయుప్పన్నతాతి అయమపరో చతుక్కో, పఠమదుతియా, తతియచతుత్థా, పఠమతతియా, దుతియచతుత్థా, పఠమచతుత్థా, దుతియతతియాతి ఇమాసం ద్విన్నం ద్విన్నం పచ్చయభావే తత్థ తత్థ ఇతరాసం ద్విన్నం ద్విన్నం పచ్చయుప్పన్నతాతి అయమేకో ఛక్కో. ఏవం పచ్చయభావేన చతుధా, ఛధా చ పవత్తమానానం ఏకకద్వికతికవసేన తికదుకఏకకవసేన చ యథాక్కమం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతావిభాగో వేదితబ్బో. అయఞ్చ పచ్చయభావో సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయవసేన, తత్థాపి చ అఞ్ఞమఞ్ఞముఖేనేవ వేదితబ్బో. యం సన్ధాయ వుత్తం పటిచ్చవారే ‘‘ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ తయో మహాభూతా, తయో మహాభూతే పటిచ్చ ఏకం మహాభూతం, ద్వే మహాభూతే పటిచ్చ ద్వే మహాభూతా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩).
అభిక్కమపటిక్కమాదీతి ఆది-సద్దేన ఆదానవిస్సజ్జనాదికాయికకిరియాకరణస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఉప్పీళనస్స పచ్చయో హోతి ఘట్టనకిరియాయ పథవీధాతువసేన సిజ్ఝనతో. సావాతి పథవీధాతుయేవ. ఆపోధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతుయా తత్థ అప్పధానభావం, పథవీధాతుయా చ పధానభావన్తి పతిట్ఠాభావే వియ పతిట్ఠాపనేపి సాతిసయకిచ్చత్తా తస్సా పతిట్ఠాపనస్స పాదట్ఠపనస్స పచ్చయో హోతీతి సమ్బన్ధో. అవక్ఖేపనస్సాతి అధోనిక్ఖిపనస్స. తత్థ చ గరుతరసభావాయ ఆపోధాతుయా సాతిసయో బ్యాపారోతి ఆహ ‘‘పథవీధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతూ’’తి. తథా ఉద్ధఙ్గతికా తేజోధాతూతి ఉద్ధరణే వాయోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో వుత్తో. తిరియం గతికాయ వాయోధాతుయా అతిహరణవీతిహరణేసు సాతిసయో బ్యాపారోతి తేజోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో గహితో. తత్థ ఠితట్ఠానతో అభిముఖం పాదస్స హరణం అతిహరణం, పురతో హరణం. తతో థోకం వీతిక్కమ్మ హరణం వీతిహరణం, పస్సతో హరణం.
ఏకేకేన ముఖేనాతి ‘‘పత్థటత్తా పథవీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౩౪౭) విభత్తేసు తేరససు ఆకారేసు ఏకేకేన ధాతూనం పరిగ్గణ్హనముఖేన. స్వాయన్తి సో అయం ఉపచారసమాధి. కథం పనస్స వవత్థానపరియాయోతి ఆహ ‘‘చతున్నం ధాతూన’’న్తిఆది.
౩౬౦. ఇదాని ఇమిస్సా భావనాయ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఇదఞ్చ పనా’’తిఆది వుత్తం. సుఞ్ఞతం అవగాహతీతి ధాతుమత్తతాదస్సనేన రూపకాయస్స అనత్తకతం వవత్థాపయతో తదనుసారేన నామకాయస్సాపి అనత్తకతా సుపాకటా హోతీతి సబ్బసో అత్తసుఞ్ఞతం పరియోగాహతి తత్థ పతిట్ఠహతి. సత్తసఞ్ఞం సముగ్ఘాతేతీతి తతో ఏవ ‘‘సత్తో పోసో ఇత్థీ పురిసో’’తి ఏవం పవత్తం అయాథావసఞ్ఞం ఉగ్ఘాతేతి సమూహనతి. వాళమిగయక్ఖరక్ఖసాదివికప్పం అనావజ్జమానోతి ససన్తానే వియ పరసన్తానేపి ధాతుమత్తతాయ సుదిట్ఠత్తా ఖీణాసవో వియ ‘‘ఇమే సీహబ్యగ్ఘాదయో వాళమిగా, ఇమే యక్ఖరక్ఖసా’’తి ఏవమాదివికప్పం అకరోన్తో భయభేరవం సహతి అభిభవతి. యథావుత్తవికప్పనాపజ్జనం హి భయభేరవసహనస్స కారణం వుత్తం. ఉగ్ఘాతో ఉప్పిలావితత్తం. నిగ్ఘాతో దీనభావప్పత్తి. మహాపఞ్ఞో చ పన హోతి ధాతువసేన కాయే సమ్మదేవ ఘనవినిబ్భోగస్స కరణతో. తథా హిదం కమ్మట్ఠానం బుద్ధిచరితస్స అనుకూలన్తి వుత్తం, సుగతిపరాయణో వా ఇన్ద్రియానం అపరిపక్కతాయన్తి అధిప్పాయో.
ఏకూనవీసతిభావనానయపటిమణ్డితస్స
చతుధాతువవత్థాననిద్దేసస్స లీనత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩౬౧. ‘‘కో సమాధీ’’తిఆదినా సరూపాదిపుచ్ఛా యావదేవ విభాగావబోధనత్థా. సరూపాదితో హి ఞాతస్స పభేదో వుచ్చమానో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి సఙ్ఖేపపుబ్బకత్తా విత్థారస్స, విత్థారవిధినా చ సఙ్ఖేపవిధి సఙ్గయ్హతీతి ‘‘సమాధిస్స విత్థారం భావనానయఞ్చ దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. అథ వా ‘‘కో సమాధీ’’తిఆదినాపి సమాధిస్సేవ పకారభేదో దస్సీయతి, భావనానిసంసోపి భావనానయనిస్సితో ఏవాతి అధిప్పాయేన ‘‘విత్థారం భావనానయఞ్చ దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. సబ్బప్పకారతోతి పలిబోధుపచ్ఛేదాదికస్స సబ్బస్స భావనాయ పుబ్బకిచ్చస్స కరణప్పకారతో చేవ సబ్బకమ్మట్ఠానభావనావిభావనతో చ.
‘‘సమత్తా హోతీ’’తి వత్వా తమేవ సమత్తభావం విభావేతుం ‘‘దువిధోయేవా’’తిఆది వుత్తం. ఇధ అధిప్పేతో సమాధీతి లోకియసమాధిం ఆహ. దససు కమ్మట్ఠానేసూతి యాని హేట్ఠా ‘‘ఉపచారావహానీ’’తి వుత్తాని దస కమ్మట్ఠానాని, తేసు. అప్పనాపుబ్బభాగచిత్తేసూతి అప్పనాయ పుబ్బభాగచిత్తేసు అట్ఠన్నం ఝానానం పుబ్బభాగచిత్తుప్పాదేసు. ఏకగ్గతాతి ఏకావజ్జనవీథియం, నానావజ్జనవీథియఞ్చ ఏకగ్గతా. అవసేసకమ్మట్ఠానేసూతి ‘‘అప్పనావహానీ’’తి వుత్తేసు తింసకమ్మట్ఠానేసు.
సమాధిఆనిసంసకథావణ్ణనా
౩౬౨. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో అత్తభావో, తత్థ సుఖవిహారో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో. కామం ‘‘సమాపజ్జిత్వా’’తి ఏతేన అప్పనాసమాధియేవ విభావితో, ‘‘ఏకగ్గచిత్తా’’తి పన పదేన ఉపచారసమాధినోపి గహణం హోతీతి తతో నివత్తనత్థం ‘‘అప్పనాసమాధిభావనా’’తి వుత్తం. న ఖో పనేతేతి ఏతే బాహిరకభావితా ఝానధమ్మా చిత్తేకగ్గతామత్తకరా. అరియస్స వినయే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే ‘‘సల్లేఖా’’తి న వుచ్చన్తి కిలేసానం సల్లేఖనపటిపదా న హోతీతి కత్వా, సాసనే పన అవిహింసాదయోపి సల్లేఖావ లోకుత్తరపాదకత్తా.
సమ్బాధేతి తణ్హాసంకిలేసాదినా సంకిలిట్ఠతాయ పరమసమ్బాధే అతివియ సఙ్కటట్ఠానభూతే సంసారప్పవత్తే. ఓకాసాధిగమనయేనాతి అత్థపటిలాభయోగ్గస్స నవమఖణసఙ్ఖాతస్స ఓకాసస్స అధిగమనయేన. తస్స హి దుల్లభతాయ అప్పనాధిగమమ్పి అనధిగమయమానో సంవేగబహులో పుగ్గలో ఉపచారసమాధిమ్హియేవ ఠత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోతి ‘‘సీఘం సంసారదుక్ఖం సమతిక్కమిస్సామీ’’తి.
అభిఞ్ఞాపాదకన్తి ఇద్ధివిధాదిఅభిఞ్ఞాఞాణపాదకభూతం అధిట్ఠానభూతం. హోతీతి వుత్తనయాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, తేన ‘‘ఇమినా పకారేన వుత్తనయా’’తి సేసాభిఞ్ఞానమ్పి వుత్తప్పకారం సఙ్గణ్హాతి. సతి సతి ఆయతనేతి పురిమభవసిద్ధే అభిఞ్ఞాధిగమస్స కారణే విజ్జమానే. అభిఞ్ఞాధిగమస్స హి అధికారో ఇచ్ఛితబ్బో, యో ‘‘పుబ్బహేతూ’’తి వుచ్చతి. న సమాపత్తీసు వసీభావో. తేనాహ భగవా ‘‘సతి సతి ఆయతనే’’తి (మ. ని. ౩.౧౫౮; అ. ని. ౩.౧౦౨). అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయస్సాతి వక్ఖమానవిభాగాయ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ సచ్ఛికాతబ్బస్స. ధమ్మస్సాతి భావేతబ్బస్స చేవ విభావేతబ్బస్స చ ధమ్మస్స. అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ చిత్తం అభినిన్నామేతీతి యోజనా. తత్ర తత్రేవాతి తస్మిం తస్మింయేవ సచ్ఛికాతబ్బధమ్మే. సక్ఖిభావాయ పచ్చక్ఖకారితాయ భబ్బో సక్ఖిభబ్బో, తస్స భావో సక్ఖిభబ్బతా, తం సక్ఖిభబ్బతం.
తం తం భవగమికమ్మం ఆరబ్భ భవపత్థనాయ అనుప్పన్నాయపి కమ్మస్స కతూపచితభావేనేవ భవపత్థనాకిచ్చం సిజ్ఝతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపత్థయమానా వా’’తి. సహ బ్యేతి పవత్తతీతి సహబ్యో, సహాయో, ఇధ పన ఏకభవూపగో అధిప్పేతో, తస్స భావో సహబ్యతా, తం సహబ్యతం.
కిం పన అప్పనాసమాధిభావనాయేవ భవవిసేసానిసంసా, ఉదాహు ఇతరాపీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపచారసమాధిభావనాపీ’’తిఆది.
నిబ్బానన్తి తిస్సన్నం దుక్ఖతానం నిబ్బుతిం. రూపధమ్మే పరియాపన్నా విజ్జమానాపి సఙ్ఖారదుక్ఖతా చిత్తస్స అభావేన అసన్తసమావ. తేనాహ ‘‘సుఖం విహరిస్సామా’’తి. సోళసహి ఞాణచరియాహీతి అనిచ్చానుపస్సనాదుక్ఖఅనత్తనిబ్బిదావిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గవివట్టానుపస్సనాతి ఇమాహి అట్ఠహి, అట్ఠహి చ అరియమగ్గఫలఞాణేహీతి ఏవం సోళసహి. నవహి సమాధిచరియాహీతి పఞ్చన్నం రూపజ్ఝానానం, చతున్నం అరూపజ్ఝానానఞ్చ వసేన ఏవం నవహి. కేచి పన ‘‘చత్తారో రూపజ్ఝానసమాధీ, చత్తారో అరూపజ్ఝానసమాధీ, ఉభయేసం ఉపచారసమాధిం ఏకం కత్వా ఏవం నవా’’తి వదన్తి.
సమాధిభావనాయోగేతి సమాధిభావనాయ అనుయోగే అనుయుఞ్జనే, సమాధిభావనాసఙ్ఖాతే వా యోగే. యోగోతి భావనా వుచ్చతి. యథాహ ‘‘యోగా వే జాయతీ భూరీ’’తి (ధ. ప. ౨౮౨).
౩౬౩. సమాధిపీతి పి-సద్దేన సీలం సమ్పిణ్డేతి.
సమాధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి ఏకాదసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.