౧౨. ఇద్ధివిధనిద్దేసవణ్ణనా

అభిఞ్ఞాకథావణ్ణనా

౩౬౫. సంవణ్ణనావసేన అనన్తరసమాధికథాయ ఆసన్నపచ్చక్ఖతం దీపేన్తో ‘‘అయం సమాధిభావనా’’తి ఆహ. ‘‘అభిఞ్ఞా సమ్పాదేతుం యోగో కాతబ్బో’’తి వత్వా తత్థ పయోజనవిసేసే దస్సేతుం ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. కిఞ్చాపి థిరతరభావో, విపస్సనాభావనాసుఖతా చ సమాధిభావనాయ ఆనిసంసో ఏవ, తథాపి పఞ్చ లోకియాభిఞ్ఞా యథావుత్తసమాధిభావనాయ ఆనిసంసభావేన పాకటా పఞ్ఞాతాతి తాసంయేవ వసేన యోగినో అధిగతానిసంసతా వుత్తా, చుద్దసధా చిత్తపరిదమనేన థిరతరతా వుత్తా. లోకియాభిఞ్ఞాసు వసీభావోపి సమాధిస్సేవ వసీభావో, తథా చ ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪) వచనతో ‘‘సుఖేనేవ పఞ్ఞాభావనం సమ్పాదేస్సతీ’’తి వుత్తం. తస్మాతి యస్మా సమాధిభావనాయ ఆనిసంసలాభో థిరతరతా, సుఖేనేవ చ పఞ్ఞాభావనా ఇజ్ఝతి, తస్మా అభిఞ్ఞాకథం తావ ఆరభిస్సామ, పఞ్ఞాభావనాయ ఓకాసే సమ్పత్తేపీతి అధిప్పాయో.

భగవతా పఞ్చ లోకికాభిఞ్ఞా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. న చతుక్కజ్ఝానమత్తమేవ ఇధ సాసనే సమ్పాదేతబ్బం, నపి ఇద్ధివిధఞాణమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి ఉత్తరుత్తరిపణీతపణీతధమ్మదేసనత్థఞ్చ.

ఇద్ధివికుబ్బనన్తి ఇద్ధిసఙ్ఖాతం పకతివణ్ణజహనకిరియం, ఇదం ఇద్ధీసు వికుబ్బనిద్ధియా పధానతాయ వుత్తం, ఇద్ధిం వికుబ్బనఞ్చాతి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. వికుబ్బనస్స విసుం గహణమ్పి వుత్తకారణేనేవ దట్ఠబ్బం. ఆకాసకసిణవసేన అరూపసమాపత్తియో న సమ్భవన్తి, ఆలోకకసిణఞ్చ ఓదాతకసిణన్తోగధం కత్వా ‘‘ఓదాతకసిణపరియన్తేసూ’’తి వుత్తం కసిణానులోమాదిచిత్తపరిదమనవిధినో అధిప్పేతత్తా, ఆకాసనిమ్మానాదిఅత్థం పన తదుభయమ్పి ఇచ్ఛితబ్బమేవ. అట్ఠ అట్ఠాతి యథావుత్తేసు కసిణేసు ఏకేకస్మిం అట్ఠ అట్ఠ సమాపత్తియో. కసిణానులోమతోతి కసిణపటిపాటితో, పటిపాటి చ దేసనావసేన వేదితబ్బా. ఝానానులోమో పన పటిపత్తివసేనపి. ఉక్కమనం ఉక్కన్తం, ఉక్కన్తమేవ ఉక్కన్తికం, ఝానస్స ఉక్కన్తికం ఝానుక్కన్తికం, తతో, ఝానలఙ్ఘనతోతి అత్థో. అఙ్గసఙ్కన్తితో అఙ్గాతిక్కమతో. చిత్తం పరిదమేతబ్బం యదిచ్ఛకం యత్థిచ్ఛకం ఝానానం సమాపజ్జనాదిసుఖత్థం, తేసం ఆరమ్మణానఞ్చ సల్లక్ఖణత్థం. ఏవఞ్హిస్స తత్థ విసవితా సమిజ్ఝతీతి.

౩౬౬. ఝానం సమాపజ్జతీతి కిం చతుబ్బిధమ్పి ఝానం సమాపజ్జతి, ఉదాహు ఏకేకన్తి? కిఞ్చేత్థ యది చతుబ్బిధమ్పి సమాపజ్జతి, అఙ్గసఙ్కన్తితో విసేసో న సియా, అథ ఏకేకం ఆరమ్మణసఙ్కన్తితో. నాయం దోసో ఆభోగవసేన తేసం విసేససిద్ధితో. యదా హి కసిణానులోమమేవ ఆభుజిత్వా తత్థ తత్థ కసిణే ఝానాని సమాపజ్జతి, న అఙ్గసఙ్కన్తిం, తదా కసిణానులోమో. యదా పన అఙ్గసఙ్కన్తిం ఆభుజిత్వా ఝానాని సమాపజ్జతి, తదా అఙ్గసఙ్కన్తి వేదితబ్బా. ఇమినా నయేన కసిణానులోమఆరమ్మణసఙ్కన్తిఆదీనమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసో వేదితబ్బో. ఇదం కసిణానులోమం నామ చిత్తపరిదమనన్తి అధిప్పాయో.

తథేవాతి ‘‘పటిపాటియా అట్ఠసు కసిణేసు సతక్ఖత్తుమ్పి సహస్సక్ఖత్తుమ్పీ’’తి ఏతస్స ఉపసంహారత్థో తథా-సద్దో. పటిలోమతో చేత్థ పటిపాటి. తేనాహ ‘‘పటిలోమక్కమేనా’’తి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పఠమం ఓదాతకసిణే ఝానం సమాపజ్జతి, తతో లోహితకసిణేతి యావ పథవీకసిణా వత్తబ్బా.

పునప్పునం సమాపజ్జనన్తి ‘‘సతక్ఖత్తుం సహస్సక్ఖత్తు’’న్తి వుత్తం బహులాకారమాహ.

తత్థేవాతి పథవీకసిణేయేవ. తతోతి పచ్ఛా తతియజ్ఝానతో వుట్ఠానన్తరకాలం. తదేవాతి పథవీకసిణమేవ. తతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి తతో పథవీకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తితఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తితో వుట్ఠాయ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం అమనసికరిత్వా తం లఙ్ఘిత్వా యథావుత్తఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణస్స అభావే పవత్తితం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి. పథవీకసిణుగ్ఘాటిమాకాసకసిణం పథవీకసిణపక్ఖికమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘కసిణం అనుక్కమిత్వా’’తి. అథ వా అట్ఠసు కసిణేసు కస్సచి ఉక్కమనం ఇధ కసిణుక్కన్తికం నామాతి ఆహ ‘‘కసిణం అనుక్కమిత్వా’’తి. ఝానుక్కన్తికన్తి ఏత్థ ఇచ్ఛితం అవధారణేన నివత్తేతబ్బం, ఉక్కమనస్స చ సరూపం దస్సేతుం ‘‘ఏవం కసిణ’’న్తిఆదిం వత్వా పున తం పకారం సహ నిస్సయేన సేసకసిణేసు అతిదిసన్తో ‘‘ఏవం ఆపోకసిణాది…పే… కాతబ్బా’’తి ఆహ. తేనాహ ‘‘ఇమినా నయేనా’’తిఆది. యథా పఠమజ్ఝానమూలకం పథవీకసిణాదీసు ఝానుక్కన్తికం దస్సితం, ఏవం దుతియజ్ఝానాదిమూలకమ్పి తం యథారహం దస్సేతబ్బం.

తదేవాతి పఠమజ్ఝానమేవ. కసిణుక్కన్తికేపి ఆపోకసిణాదిమూలికా యోజనా వుత్తనయేనేవ కాతబ్బా, తథా యథారహం దుతియజ్ఝానాదిమూలికా.

లోహితకసిణతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి లోహితకసిణం ఆవజ్జేన్తో అభిముఖం కత్వా తస్స ఉగ్ఘాటనేన ఉపట్ఠితే కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే అమనసికారేన ఆకాసానఞ్చాయతనజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థ పుబ్బే పవత్తవిఞ్ఞాణస్స అపగమం ఆరమ్మణం కత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి.

ఇతరేసన్తి అవసిట్ఠరూపావచరజ్ఝానానం. న హి అరూపజ్ఝానేసు అఙ్గసఙ్కన్తి అత్థి, నాపి తాని పథవీకసిణే పవత్తన్తి. యం పన అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తివచనే ‘‘నీలకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతన’’న్తిఆది వుత్తం, తం యథాలాభవసేన వుత్తం, పరియాయేన వాతి దట్ఠబ్బం. నిప్పరియాయతో పన యథా అఙ్గసఙ్కన్తి రూపజ్ఝానేసు ఏవ లబ్భతి, ఏవం అరూపజ్ఝానేసు ఏవ ఆరమ్మణసఙ్కన్తి. తస్స తస్సేవ హి ఝానస్స ఆరమ్మణన్తరే పవత్తి ఆరమ్మణసఙ్కన్తి. తేనాహ ‘‘సబ్బకసిణేసు ఏకస్సేవ ఝానస్స సమాపజ్జనం ఆరమ్మణసఙ్కన్తికం నామా’’తి.

యథా పన ‘‘సబ్బకసిణేసూ’’తి ఇమినా ఆకాసవిఞ్ఞాణకసిణానమ్పి సఙ్గహో హోతీతి న సక్కా వత్తుం ఇధ అట్ఠన్నంయేవ కసిణానం అధిగతత్తా, ఏవం సబ్బమ్పి అరూపజ్ఝానం ‘‘ఏకం ఝాన’’న్తి న సక్కా వత్తుం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం వసేన చిత్తపరిదమనస్స ఇచ్ఛితత్తా. తస్మా ఆరుప్పజ్ఝానానం వసేన అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తి పరియాయేన వుత్తాతి వేదితబ్బం. తథా హి పీతకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే యం పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం, తదారమ్మణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సన్ధాయాహ ‘‘పీతకసిణతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపజ్జిత్వా’’తి. ఇమినా నయేన సేసద్వయేపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏకన్తరికవసేనాతి అఞ్ఞత్థో అన్తర-సద్దో. అన్తరమేవ అన్తరికం, ఏకజ్ఝం అన్తరికం ఏతస్మిన్తి ఏకన్తరికం, ఝానసమాపజ్జనం, తస్స వసేన. యథా అఙ్గానం, ఆరమ్మణస్స చ ఏకజ్ఝం అఞ్ఞథా విసేసో హోతి, తథా సమాపజ్జనవసేనాతి. సో పన విసేసో హేట్ఠిమానం తేసం అఙ్గారమ్మణానం సమతిక్కమనవసేన హోతీతి వుత్తం ‘‘ఏకన్తరికవసేన అఙ్గానఞ్చ ఆరమ్మణానఞ్చ సఙ్కమన’’న్తి. ‘‘ఇదం ఝానం పఞ్చఙ్గిక’’న్తిఆదినా అఙ్గేసు, ‘‘ఇదం పథవీకసిణ’’న్తిఆదినా ఆరమ్మణేసు చ వవత్థాపితేసు ఏకజ్ఝం తేసం వవత్థాపనే న కోచి విసేసో అత్థీతి అట్ఠకథాసు అయం విధి నాభతో. ఏవఞ్చ కత్వా ఝానుక్కన్తికాదీసు పటిలోమక్కమేన, అనులోమపటిలోమక్కమేన చ ఏకన్తరికభావేన లబ్భమానమ్పి ఝానాదీనం ఉక్కమనం న ఉద్ధటం, తేహి నయేహి వినాపి చిత్తపరిదమనం ఇజ్ఝతీతి పపఞ్చపరిహారత్థం వా తే అట్ఠకథాసు అనాగతాతి దట్ఠబ్బం.

౩౬౭. అభావితభావనో ఝానాభిఞ్ఞాసు అకతాధికారో. తత్థ ఉపనిస్సయరహితోపీతి కేచి. ఆదిభూతం యోగకమ్మం ఆదికమ్మం, తం ఏతస్స అత్థీతి ఆదికమ్మికో, పుబ్బే అకతపరిచయో భావనం అనుయుఞ్జన్తో. తేనాహ ‘‘యోగావచరో’’తి. కసిణపరికమ్మమ్పి భారోతి దోసవివజ్జనాదివిధినా కసిణమణ్డలే పటిపత్తి యావ ఉగ్గహనిమిత్తుప్పత్తి కసిణపరికమ్మం, తమ్పి నామ భారో, పగేవ ఇద్ధివికుబ్బనాతి అధిప్పాయో. నిమిత్తుప్పాదనన్తి పటిభాగనిమిత్తుప్పాదనం. తం వడ్ఢేత్వాతి తం నిమిత్తం, భావనఞ్చ వడ్ఢేత్వా. న హి భావనాయ వినావ నిమిత్తవడ్ఢనం లబ్భతి. కేచి ఉపచారసమాధిం లభిత్వా అప్పనాసమాధిం అధిగన్తుం న సక్కోన్తి, తాదిసాపి బహూ హోన్తేవాతి ఆహ ‘‘అప్పనాధిగమో భారో’’తి. అప్పనాధిగమోతి వా అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అధిగమమాహ. అఞ్ఞోవ సమాపత్తీనం ఉపనిస్సయో, అఞ్ఞో అభిఞ్ఞానన్తి ఆహ ‘‘పరిదమితచిత్తస్సాపి ఇద్ధివికుబ్బనం నామ భారో’’తి. ఖిప్పం నిసన్తి నిసామనం ఝానచక్ఖునా పథవీకసిణాదిఝానారమ్మణస్స దస్సనం ఏతస్సాతి ఖిప్పనిసన్తి, సీఘతరం ఝానం సమాపజ్జితా, తస్స భావో ఖిప్పనిసన్తిభావో. అమ్బతరునిచితం మహామహిన్దత్థేరాదీహి ఓతిణ్ణట్ఠానం థేరమ్బత్థలం. యథా పటిపక్ఖవిజయాయ యోధాజీవా నిమ్మలమేవ అసితోమరాదిం గహేత్వా విచరన్తి, ఏవం భిక్ఖునాపి కిలేసవిజయాయ నిమ్మలావ ఝానాభిఞ్ఞా వళఞ్జితబ్బాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం.

పతిట్ఠాభావోతి ఇధ పరస్స ఉపద్దవూపసమనం అధిప్పేతం. తం హి ఖిప్పనిసన్తిభావతోపి గరుతరం అచ్చాయికకిచ్చసాధనవసేన విధాతబ్బతో దురభిసమ్భవతరత్తా. తం పన రక్ఖితత్థేరనిదస్సనేనేవ సిద్ధమ్పి తతో గరుతరేన అఙ్గారవస్సపరిత్తాణేన విభావేతుం ‘‘గిరిభణ్డవాహనపూజాయ…పే… థేరో వియా’’తి ఆహ. గిరిభణ్డవాహనపూజా నామ చేతియగిరిమాదిం కత్వా సకలదీపే, సముద్దే చ యావ యోజనా మహతీ దీపపూజా. పథవిం మాపేత్వాతి మారేన పవత్తితం అఙ్గారవస్సం ఫులిఙ్గమత్తేనపి యావ మనుస్సే న పాపుణాతి, తావదేవ ఆకాసే పథవిం నిమ్మినిత్వా.

బలవపుబ్బయోగానన్తి గరుతరూపనిస్సయానం, ఇద్ధివిధాదీనం హేతుభూతమహాభినీహారానన్తి అత్థో. అగ్గసావకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ఏకచ్చే మహాసావకే సఙ్గణ్హాతి. భావనానుక్కమో యథావుత్తం చిత్తపరిదమనం. పటిసమ్భిదాదీతి ఆది-సద్దేన ఠానాఠానఞాణాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో, న సేసాభిఞ్ఞానమేవ. సావకానమ్పి హి ఠానాఠానఞాణాదీని పదేసవసేన ఇజ్ఝన్తి. తస్మాతి యస్మా పుబ్బహేతుసమ్పన్నస్సేవ యథావుత్తం భావనానుక్కమం వినా అభిఞ్ఞాయో ఇజ్ఝన్తి, న ఇతరస్స, తస్మా. అగ్గిధమనాదీహీతి అగ్గిమ్హి తాపనకోట్టనాదీహి. యథా చాతి చ-సద్దేన లాఖాకారాదీనం లాఖాకోట్టనాదిం అవుత్తమ్పి సఙ్గణ్హాతి. ఛన్ద…పే… వసేనాతి ‘‘ఛన్దవతో చే అభిఞ్ఞా సిజ్ఝతి, మయ్హమ్పి సిజ్ఝతీ’’తి కత్తుకమ్యతాఛన్దం సీసం ధురం జేట్ఠం పుబ్బఙ్గమం కత్వా, ఛన్దం వా ఉప్పాదేత్వా తం భావనాయ ముఖం కత్వా ఝానస్స సమాపజ్జనవసేన. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ‘‘ఆవజ్జనాదివసీభావవసేనా’’తి ఇదం అట్ఠసుపి సమాపత్తీసు సాతిసయం వసీభావాపాదనం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్చ ఖో ఆదికమ్మికవసేన, న కతాధికారవసేనాతి ఆహ ‘‘పుబ్బహేతు…పే… వట్టతీ’’తి. పుబ్బహేతుసమ్పన్నస్స హి యం ఝానం పాదకం కత్వా అభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేతబ్బా, తత్థేవ సాతిసయం చిణ్ణవసితాపి ఇచ్ఛితబ్బా, న సబ్బత్థేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘చతుత్థజ్ఝానమత్తే చిణ్ణవసినా’’తి వచనతో అరూపసమాపత్తియో వినాపి అభిఞ్ఞా ఇజ్ఝన్తీతి వదన్తి. తమ్పి యది పుబ్బహేతుసమ్పన్నస్స వసేన వుత్తం, యుత్తమేవ. అథేతరస్స, తేసం మతిమత్తం. యథాతి యేన పకారేన యేన విధినా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఇద్ధివిధనిప్ఫాదనే.

౩౬౮. తత్రాతి చ తదేవ పచ్చామసతి. పాళినయానుసారేనేవాతి పాళిగతియా అనుసరణేనేవ, పాఠసంవణ్ణనానుక్కమేనేవాతి అత్థో. ‘‘చతుత్థజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి వత్వా ‘‘సో’’తి వుత్తత్తా ఆహ ‘‘అధిగతచతుత్థజ్ఝానో యోగీ’’తి. ‘‘ఏవం సమాహితే’’తి ఏత్థ ఏవం-సద్దో హేట్ఠాఝానత్తయాధిగమపటిపాటిసిద్ధస్స చతుత్థజ్ఝానసమాధానస్స నిదస్సనత్థోతి ఆహ ‘‘ఏవన్తి చతుత్థజ్ఝానక్కమనిదస్సనమేత’’న్తి, చతుత్థజ్ఝానస్స, తస్స చ అధిగమక్కమస్స నిదస్సనం. యేన సమాధానానుక్కమేన చతుత్థజ్ఝానసమాధి లద్ధో, తదుభయనిదస్సనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇమినా…పే… వుత్తం హోతీ’’తి. యదిపి ‘‘ఏవ’’న్తి ఇదం ఆగమనసమాధినా సద్ధిం చతుత్థజ్ఝానసమాధానం దీపేతి. సతిపారిసుద్ధిసమాధి ఏవ పన ఇద్ధియా అధిట్ఠానభావతో పధానన్తి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితే’’తి. ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేనాతి ఉపేక్ఖాయ జనితసతిపారిసుద్ధిసబ్భావేన. సబ్బపచ్చనీకధమ్మూపక్కిలేసపరిసుద్ధాయ హి పచ్చనీకసమనేపి అబ్యావటాయ పారిసుద్ధిఉపేక్ఖాయ వత్తమానాయ చతుత్థజ్ఝానం, తంసమ్పయుత్తధమ్మా చ సుపరిసుద్ధా, సువిసదా చ హోన్తి, సతిసీసేన పన తత్థ దేసనా కతాతి ఆహ ‘‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేన పరిసుద్ధే’’తి. పరిసుద్ధియా ఏవ పచ్చయవిసేసేన పవత్తివిసేసో పరియోదాతతా సుధన్తసువణ్ణస్స నిఘంసనేన పభస్సరతా వియాతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధత్తాయేవ పరియోదాతే, పభస్సరేతి వుత్తం హోతీ’’తి.

సుఖాదీనం పచ్చయానం ఘాతేనాతి సుఖసోమనస్సానం, దుక్ఖదోమనస్సానఞ్చ యథాక్కమం రాగదోసపచ్చయానం విక్ఖమ్భనేన. ‘‘సుఖం సోమనస్సస్స పచ్చయో, సోమనస్సం రాగస్స, దుక్ఖం దోమనస్సస్సా’’తి హి వుత్తం. యథా రాగాదయో చేతసో మలాసుచిభావేన ‘‘అఙ్గణానీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం ఉపగన్త్వా కిలేసనట్ఠేన ఉపక్కిలేసాతి ఆహ ‘‘అనఙ్గణత్తాయేవ విగతూపక్కిలేసే’’తి. తేనాహ ‘‘అఙ్గణేన హి తం చిత్తం ఉపక్కిలిస్సతీ’’తి, విబాధీయతి ఉపతాపీయతీతి అత్థో. సుభావితత్తాతి పగుణభావాపాదనేన సుట్ఠు భావితత్తా. తేనాహ ‘‘వసీభావప్పత్తే’’తి, ఆవజ్జనాదినా పఞ్చధా, చుద్దసవిధేన వా పరిదమనేన వసవత్తితం ఉపగతేతి అత్థో. వసే వత్తమానం హి చిత్తం పగుణభావాపత్తియా సుపరిమద్దితం వియ చమ్మం, సుపరికమ్మకతా వియ చ లాఖా ముదున్తి వుచ్చతి. కమ్మక్ఖమేతి వికుబ్బనాదిఇద్ధికమ్మక్ఖమే. తఞ్చ ఉభయన్తి ముదుతాకమ్మనియద్వయం.

నాహన్తిఆదీసు న-కారో పటిసేధత్థో. అహన్తి సత్థా అత్తానం నిద్దిసతి. భిక్ఖవేతి భిక్ఖూ ఆలపతి. అఞ్ఞన్తి ఇదాని వుచ్చమానచిత్తతో అఞ్ఞం. ఏకధమ్మమ్పీతి ఏకమ్పి సభావధమ్మం న సమనుపస్సామీతి సమ్బన్ధో. అయం హేత్థ అత్థో – అహం, భిక్ఖవే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తోపి అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి న సమనుపస్సామి. యం వసీభావాపాదనేన భావితం, తథా పునప్పునం కరణేన బహులీకతం, ఏవం సవిసేసముదుభావప్పత్తియా ముదుం, కమ్మక్ఖమతాయ కమ్మనియఞ్చ హోతి. యథయిదం చిత్తన్తి అత్తనో, తేసఞ్చ పచ్చక్ఖతాయ ఏవమాహాతి. యథా యథావుత్తా పరిసుద్ధతాదయో న విగచ్ఛన్తి, ఏవం సుభావితం చిత్తం.

తత్థ అవట్ఠితం ఇధ ‘‘ఠితం, ఆనేఞ్జప్పత్త’’న్తి చ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏతేసు పరిసుద్ధతాదీసు ఠితత్తా ఠితే, ఠితత్తాయేవ ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి. యథా ముదుకమ్మఞ్ఞతా వసీభావప్పత్తియా లక్ఖీయన్తి, ఏవం వసీభావప్పత్తిపి ముదుకమ్మఞ్ఞతాహి లక్ఖీయతీతి, ముదుకమ్మఞ్ఞభావేన వా అత్తనో వసే ఠితత్తా ‘‘ఠితే’’తి వుత్తం. యథా హి కారణేన ఫలం నిద్ధరీయతి, ఏవం ఫలేనాపి కారణం నిద్ధరీయతీతి నిచ్చలభావేన అవట్ఠానం ఆనేఞ్జప్పత్తి. సా చ సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన, పటిపక్ఖేహి అకమ్మనియతాయ చ సమ్భవన్తీ సద్ధాదిబలానం ఆనుభావేన హోతీతి ‘‘సద్ధాదీహి పరిగ్గహితత్తా ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘సద్ధాపరిగ్గహితం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సద్ధాపరిగ్గహితన్తి ఏవం సుభావితం వసీభావప్పత్తం ఏతం చిత్తం ఏకంసేన అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తతీతి ఏవం పవత్తాయ సద్ధాయ పరిగ్గహితం యథావుత్తసద్ధాబలేన ఉపత్థమ్భితం. అస్సద్ధియేనాతి తప్పటిపక్ఖేన అస్సద్ధియేన హేతునా న ఇఞ్జతి న చలతి న కమ్పతి, అఞ్ఞదత్థు ఉపరి విసేసావహభావేనేవ తిట్ఠతి. వీరియపరిగ్గహితన్తిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – వీరియపరిగ్గహితన్తి వసీభావాపాదనపరిదమనసాధనేన వీరియేన ఉపత్థమ్భితం. సతిపరిగ్గహితన్తి యథావుత్తే భావనాబహులీకారే అసమ్మోససాధికాయ, కుసలానఞ్చ ధమ్మానం గతియో సమన్నేసమానాయ సతియా ఉపత్థమ్భితం. సమాధిపరిగ్గహితన్తి తత్థేవ అవిక్ఖేపసాధనేన సమాధానేన ఉపత్థమ్భితం. పఞ్ఞాపరిగ్గహితన్తి తస్సా ఏవ భావనాయ ఉపకారానుపకారధమ్మానం పజాననలక్ఖణాయ పఞ్ఞాయ ఉపత్థమ్భితం. ఓభాసగతన్తి ఞాణోభాససహగతం. ఓభాసభూతేన హి యథావుత్తసమాధానసంవద్ధితేన ఞాణేన సంకిలేసపక్ఖం యాథావతో పస్సన్తో తతో ఉత్రసన్తో ఓత్తప్పన్తో తం అధిభవతి, న తేన అభిభూయతి. తేనాహ ‘‘కిలేసన్ధకారేన న ఇఞ్జతీ’’తి. ఏతేన ఞాణపరిగ్గహితం హిరోత్తప్పబలం దస్సేతి.

అట్ఠఙ్గసమన్నాగతన్తి చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితతా, పరిసుద్ధతా, పరియోదాతతా, అనఙ్గణతా, విగతూపక్కిలేసతా, ముదుభావో, కమ్మనియతా, ఆనేఞ్జప్పత్తియా ఠితతా, సమాహితస్స వా చిత్తస్స ఇమాని అఙ్గానీతి ‘‘సమాహితే’’తి ఇమం అఙ్గభావేన అగ్గహేత్వా ఠితిఆనేఞ్జప్పత్తియో విసుం గహేత్వా ఇమేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం. అభినీహారక్ఖమన్తి ఇద్ధివిధాదిఅత్థం అభినీహారక్ఖమం తదభిముఖం కరణయోగ్గం. తేనాహ ‘‘అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయా’’తి.

కామం నీవరణాని విక్ఖమ్భేత్వా ఏవ పఠమజ్ఝానసమధిగమో, వితక్కాదికే వూపసమే ఏవ చ దుతియజ్ఝానాదిసమధిగమో, తథాపి న తథా తేహి దూరీభూతా అపేతా వా యథా చతుత్థజ్ఝానతో, చేతసో మలీనభావసఙ్ఖాతఉప్పిలాభోగకరేహి నీవరణాదీహి సుట్ఠు విముత్తియా తస్స పరిసుద్ధి, పరియోదాతతా చ యుత్తాతి ఆహ ‘‘నీవరణ…పే… పరియోదాతే’’తి. ఝానపటిలాభపచ్చయానన్తి ఝానపటిలాభహేతుకానం ఝానపటిలాభం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకానం. పాపకానన్తి లామకానం. ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛాయ అవచరానం ఇచ్ఛావసేన ఓతిణ్ణానం ‘‘అహో వత మమేవ సత్థా పటిపుచ్ఛిత్వా పటిపుచ్ఛిత్వా భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేయ్యా’’తిఆదినయప్పవత్తానం మానమాయాసాఠేయ్యాదీనం. అభిజ్ఝాదీనన్తి ఆది-సద్దేనాపి తేసంయేవ సఙ్గహో. అభిజ్ఝా చేత్థ పఠమజ్ఝానేన అవిక్ఖమ్భనేయ్యా, మానాదయో చ తదేకట్ఠా దట్ఠబ్బా ‘‘ఝానపటిలాభపచ్చయాన’’న్తి అనువత్తమానత్తా. విక్ఖమ్భనేయ్యా పన నీవరణగ్గహణేనేవ గహితా, కథం పన పఠమజ్ఝానేన అవిక్ఖమ్భనేయ్యా ఇధ విగచ్ఛన్తీతి? ‘‘సబ్బే కుసలా ధమ్మా సబ్బాకుసలానం పటిపక్ఖా’’తి సల్లేఖపటిపత్తివసేన ఏవం వుత్తం ఝానస్స అపరామట్ఠభావదస్సనతో. యే పనేత్థ ‘‘ఇచ్ఛావచరానం అభిజ్ఝాదీన’’న్తి ఇమేహి పదేహి కోపఅపచ్చయకఆమరాగబ్యాపాదాదయో గహితాతి అధిప్పాయేన ‘‘ఝానపటిలాభపచ్చయాన’’న్తి పాఠం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘ఝానపటిలాభపచ్చనీకాన’’న్తి పాఠోతి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం తథా పాఠస్సేవ అభావతో. ఝానపటిలాభపచ్చనీకా చ నీవరణా చేవ తదేకట్ఠా చ తేసం దూరీభావం వత్వా పున అభావవిగమచోదనాయ అయుజ్జమానత్తా. నను చ అనఙ్గణసుత్త- (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) వత్థసుత్తేసు (మ. ని. ౧.౭౦ ఆదయో) అయమత్థో న లబ్భతి, ఓళారికానంయేవ పాపధమ్మానం తత్థ అధిప్పేతత్తా? సచ్చమేతం, ఇధ పన అధిగతచతుత్థజ్ఝానస్స వసేన వుత్తత్తా సుఖుమాయేవ తే గహితా, అఙ్గణూపక్కిలేసతాసామఞ్ఞేన పనేత్థ సుత్తానం అపదిసనం. తథా హి ‘‘సుత్తానుసారేనా’’తి వుత్తం, న పన సుత్తవసేనాతి. అవస్సం చే తమేవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం అధిగతజ్ఝానానమ్పి కేసఞ్చి ఇచ్ఛావచరానం పవత్తిసబ్భావతో.

ఇద్ధిపాదభావూపగమేనాతి ఇద్ధియా పాదకభావస్స పదట్ఠానభావస్స ఉపగమనేన. భావనాపారిపూరియాతి ఇతో పరం కత్తబ్బస్స అభావవసేన అభినీహారక్ఖమభావనాయ పరిపుణ్ణత్తా. పణీతభావూపగమేనాతి తతో ఏవ పధానభావం నీతతాయ ఉత్తమట్ఠేన, అతిత్తికరట్ఠేన చ పణీతభావస్స ఉపగమనేన. ఉభయఞ్చేతం ఠితియా కారణవచనం పరిపుణ్ణాయ భావనాయ పణీతభావప్పత్తియా ‘‘ఠితే’’తి. ‘‘ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి ఇదం ఠితియా విసేసనం. తేనాహ ‘‘యథా ఆనేఞ్జప్పత్తం హోతి, ఏవం ఠితే’’తి. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి ఉభయమేకం అఙ్గం, ‘‘సమాహితే’’తి పన ఇదమ్పి ఏకమఙ్గం. తేనేవస్స పఠమవికప్పతో విసేసం సన్ధాయాహ ‘‘ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గసమన్నాగత’’న్తి.

దసఇద్ధికథావణ్ణనా

౩౬౯. నిప్ఫత్తిఅత్థేనాతి సిజ్ఝనట్ఠేన. పటిలాభట్ఠేనాతి పాపుణనట్ఠేన. తన్తి కామితం వత్థుం. సమిజ్ఝతీతి నిప్ఫజ్జతి. పబ్బజ్జం ఆదిం కత్వా యావ ఝానమగ్గా ఇధ నేక్ఖమ్మం. ఇజ్ఝతీతి పాపుణీయతి. పటిహరతీతి పాటిహారియన్తి యస్మా పటిపక్ఖం హరతి అపనేతి, తస్మా పాటిహారియం. అత్తనో పటిపక్ఖం హరతీతి పటిహారియం, నేక్ఖమ్మాది, పటిహారియమేవ పాటిహారియం, యథా ‘‘వేకతం, వేసమ’’న్తి చ.

ఇజ్ఝనట్ఠేనాతి నిప్ఫజ్జనట్ఠేన. ఉపాయసమ్పదాయాతి సమ్పన్నఉపాయస్స, ఞాయారమ్భస్సాతి అత్థో. ఇజ్ఝతీతి పసవేతి. సీలవాతి ఆచారసీలేన సీలవా. కల్యాణధమ్మోతి దసకుసలకమ్మపథవసేన సున్దరధమ్మో. సీలసమ్పత్తియా వా సీలవా. దానాదిసేసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన కల్యాణధమ్మో. పణిదహిస్సతీతి పత్థేస్సతి.

ఇజ్ఝన్తీతి వడ్ఢన్తి, ఉక్కంసం పాపుణన్తీతి అత్థో. సాతిసయనిప్ఫజ్జనపటిలాభసిజ్ఝనబుద్ధిఅత్థే హి ఇద్ధి వుత్తా. సా దసవిధాతి సబ్బా ఇద్ధియో ఆనేత్వా అత్థుద్ధారవసేన ఇధాధిప్పేతం ఇద్ధిం దస్సేతుం వుత్తం. బహుభావాదికస్స అధిట్ఠానం అధిట్ఠహనం ఏతిస్సా అత్థీతి అధిట్ఠానా. వివిధం రూపనిమ్మానసఙ్ఖాతం కుబ్బనం ఏతిస్సా అత్థీతి వికుబ్బనా. మనోమయాతి ఝానమనేన నిబ్బత్తిభావతో మనోమయా. ఞాణస్స విప్ఫారో వేగాయితత్తం ఏతిస్సా అత్థీతి ఞాణవిప్ఫారా. అరియానం అయన్తి అరియా. యతో కుతోచి కమ్మవిపాకతో జాతా ఇద్ధి కమ్మవిపాకజా. సాతిసయపుఞ్ఞనిబ్బత్తా ఇద్ధి పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి జాతితో పట్ఠాయ హోతి, ఇతరా యదా తదా పుఞ్ఞస్స విపచ్చనకాలేతి ఏవం వా ఇమాసం విసేసో వేదితబ్బో. ఆథబ్బనవిజ్జాభినిబ్బత్తా విజ్జామయా. సమ్మాపయోగో ఉపాయపయోగో ఞాయారమ్భో.

౩౭౦. పకతియా ఏకోతి సభావేన ఏకో. బహుకన్తి బహుం. తేన అగ్గహితపరిచ్ఛేదం అధిట్ఠాతబ్బస్స అనేకభావం దస్సేత్వా పున పరిచ్ఛేదతో దస్సేతుం ‘‘సతం వా’’తిఆది వుత్తం. ఆవజ్జతీతి పరికమ్మసఙ్ఖాతేన ఆభోగేన ఆభుజతి భావిరూపే తేన పరికమ్మమనసికారేన మనసి కరోతి. ఞాణేన అధిట్ఠాతీతి తథా పరికమ్మం కత్వా అభిఞ్ఞాఞాణేన యథాధిప్పేతే బహుకే అధిట్ఠాతి, అధిట్ఠానచిత్తేన సహేవ బహుభావాపత్తితో బహుభావాపాదకం ఇద్ధివిధఞాణం పవత్తేన్తో చ తథా అధిట్ఠాతీతి వుచ్చతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవన్తి పకారత్థో ఏవం-సద్దో, తేన సబ్బమ్పి అధిట్ఠానప్పకారం సఙ్గణ్హాతి. అధిట్ఠానవసేనాతి ‘‘ఞాణేన అధిట్ఠాతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౦) ఏవం వుత్తఅధిట్ఠానవసేన నిప్ఫన్నత్తా.

౩౭౧. పకతివణ్ణన్తి పకతిసణ్ఠానం అత్తనో పాకతికరూపం. పకతివణ్ణవిజహనవికారవసేనాతి అత్తనో పకతివణ్ణవిజహనపుబ్బకస్స కుమారకవణ్ణాదివణ్ణవికారస్స వసేన.

౩౭౨. ఇమమ్హా కాయాతి పచ్చక్ఖభావేన ‘‘ఇమమ్హా’’తి వుత్తా భిక్ఖుస్స కరజకాయా. అఞ్ఞం కాయన్తి అఞ్ఞం ఇద్ధిమయం కాయం. తతో ఏవ ఇద్ధిమయరూపవన్తతాయ రూపిం. అభిఞ్ఞామనేన నిబ్బత్తత్తా మనోమయం. నిప్ఫత్తివసేనాతి నిప్ఫజ్జనవసేన. అభిఞ్ఞాఞాణస్స హి యథా మనోమయో కాయో నిప్ఫజ్జతి, తథా పవత్తి మనోమయిద్ధి. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. యది ఏవం కథమయమేవ మనోమయిద్ధీతి? రుళ్హీవేసా వేదితబ్బా యథా ‘‘మనోమయో అత్తభావో’’తి, యథా వా ‘‘గోసమఞ్ఞా విసాణాదిమతి పిణ్డే’’. అథ వా అబ్భన్తరతో నిక్ఖన్తే, ఇద్ధిమతా చ ఏకన్తసదిసే ఇమస్మిం నిమ్మానే సుపాకటో మనసా నిబ్బత్తితభావోతి యథా సాతిసయో మనోమయవోహారో, న తథా అఞ్ఞాసు అధిట్ఠానవికుబ్బనిద్ధీసు సమఞ్ఞన్తరవన్తాసూతి వేదితబ్బం.

౩౭౩. ఞాణుప్పత్తితో పుబ్బే వాతి అరహత్తమగ్గఞాణుప్పత్తితో పుబ్బే వా విపస్సనాక్ఖణే, తతోపి వా పుబ్బే అన్తిమభవికస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ. పచ్ఛా వా యావ ఖన్ధపరినిబ్బానా. తఙ్ఖణే వా మగ్గుప్పత్తిసమయే. ఞాణానుభావనిబ్బత్తో విసేసోతి సూరియస్స ఉట్ఠితట్ఠానే, సమన్తతో చ ఆలోకకరణసమత్థతా వియ తస్సేవ ఞాణస్స ఆనుభావేన నిబ్బత్తో సబ్బసో పహాతబ్బపహానభావేతబ్బభావనాపారిపూరిసఙ్ఖాతో విసేసో. వత్థూని పన అనన్తరాయతావసేన ఆగతాని. అనిచ్చానుపస్సనాయాతి సఙ్ఖారే అనిచ్చతో అనుపస్సన్తియా బలవవిపస్సనాయ. ఆరద్ధవిపస్సనస్స హి యథావుత్తవిపస్సనాయ పవత్తిక్ఖణే తతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ పకిణ్ణకసమ్మసనవారే నిచ్చసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతి. ఏసేవ నయో సబ్బత్థ. కామం ఏత్తకాయ సఙ్ఖేపకథాయపి అధిప్పేతత్థో పకాసితోవ, విత్థారకథాయ పన విభూతతరో హోతీతి ఆహ ‘‘విత్థారేన కథేతబ్బ’’న్తి.

గబ్భగతస్సేవాతి అనాదరే సామివచనం. వుత్తనయేనాతి ‘‘పచ్ఛిమభవికస్సా’’తిఆదినా బాకులత్థేరవత్థుమ్హి వుత్తనయేన.

దారుభారం కత్వాతి దారుభారం సకటే కత్వా, ఆరోపేత్వాతి అత్థో. ఓస్సజ్జిత్వాతి ఛడ్డేత్వా. సకటమూలేతి సకటసమీపే. వాళయక్ఖానుచరితేతి కురురేహి యక్ఖేహి అనువిచరితబ్బే. యక్ఖపరిగ్గహితఞ్హి రాజగహనగరం.

౩౭౪. సమాధితోతి పఠమజ్ఝానాదిసమాధితో. పుబ్బేతి ఉపచారజ్ఝానక్ఖణే. పచ్ఛాతి సమాపత్తియా చిణ్ణపరియన్తే. తఙ్ఖణేతి సమాపన్నక్ఖణే. సమథానుభావనిబ్బత్తో విసేసోతి తస్మిం తస్మిం ఝానే సమాధితేజేన నిబ్బత్తో నీవరణవిక్ఖమ్భనవితక్కాదిసమతిక్కమసఞ్ఞావేదయితనిరోధపరిస్సయసహనాదికో విసేసో.

కపోతకన్దరాయన్తి ఏవంనామకే అరఞ్ఞవిహారే. జుణ్హాయ రత్తియాతి చన్దాలోకవతియా రత్తియా. నవోరోపితేహి కేసేహీతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. యస్సాతి పహారస్స. తస్సాతి యక్ఖస్స. ఖిప్పనిసన్తిభావస్స ఉక్కంసగతత్తా థేరో తస్మిం పహరన్తే ఏవ సమాపత్తిం సమాపజ్జీతి ఆహ ‘‘పహరణసమయే సమాపత్తిం అప్పేసీ’’తి. పాళియం పన ‘‘నిసిన్నో హోతి అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వా’’తి (ఉదా. ౩౪) వుత్తం. ఇమే పన థేరా సమాపత్తితో వుట్ఠానసమకాలం తేన పహారో దిన్నోతి వదన్తి.

సఞ్జీవత్థేరన్తి కకుసన్ధస్స భగవతో దుతియం అగ్గసావకం మహాథేరం సన్ధాయాహ. సో హి ఆయస్మా అరఞ్ఞాదీసు యత్థ కత్థచి నిసిన్నో అప్పకసిరేనేవ నిరోధం సమాపజ్జతి, తస్మా ఏకదివసం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిరోధం సమాపజ్జి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నిరోధసమాపన్న’’న్తిఆది. చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయిత్థ, సరీరే కా కథా. తేనేవ హి థేరో ‘‘సఞ్జీవో’’ త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. అయమస్సాతి అస్స ఆయస్మతో సఞ్జీవత్థేరస్స యో నిరోధసమాపత్తియం అగ్గిపరిస్సయాభావో, అయం సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీతి యోజనా. కథం పన నిరోధసమాపత్తియం సమాధివిప్ఫారసమ్భవోతి ఆహ ‘‘అనుపుబ్బ…పే… నిబ్బత్తత్తా’’తి.

పఠమం ఠపితభణ్డకస్సాతి సబ్బపఠమం ఠపితభణ్డకస్స. తఞ్హి గహణకాలే సబ్బపచ్ఛిమం గయ్హతి. కాలపరిచ్ఛేదవసేనాతి ‘‘ఏత్తకే కాలే గతే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి సమాపత్తితో పుబ్బే కతకాలపరిచ్ఛేదవసేన. భీతా విరవింసూతి రత్తన్ధకారే రూపదస్సనేన ‘‘పిసాచో ఉట్ఠహతీ’’తి మఞ్ఞమానా. ఏత్తకేహి నామ భణ్డకేహి అజ్ఝోత్థటో నిబ్బికారో ‘‘అహో మహానుభావో, అహో వివేకవాసీ’’తి చ థేరగతేన పసాదేన.

తత్తతేలకటాహన్తి ఆధారసీసేన ఆధేయ్యమాహ, కటాహే తత్తతేలం కటాహేన ఆసిఞ్చీతి అధిప్పాయో. వివట్టమానన్తి కత్థచిపి అలగ్గనవసేన భస్సన్తం.

సపరివారాతి పఞ్చహి ఇత్థిసతేహి సపరివారా. రాజానం మేత్తాయ ఫరీతి ఓదిస్సకమేత్తాసమాపత్తియా రాజానం ఫుసి. ఖిపితున్తి విజ్ఝితుం. ఓరోపేతున్తి సరసన్నాహం పటిసంహరితుం.

౩౭౫. పటిక్కూలాదీసూతి అనిట్ఠాదీసు. అనిట్ఠం హి పటిక్కూలం, అమనుఞ్ఞమ్పి ‘‘పటిక్కూల’’న్తి వుచ్చతి. ఆది-సద్దేన అపటిక్కూలాదిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థాతి పటిక్కూలారమ్మణే. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో. తత్థాతి పటిక్కూలాపటిక్కూలభేదే వత్థుస్మిం. సతోతి సతివేపుల్లప్పత్తియా సతిమా. సమ్పజానోతి పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సమ్పజానకారీ. అయన్తి అయం పటిక్కూలాదివత్థూసు అపటిక్కూలసఞ్ఞీవిహారాదికా ఖీణాసవానం అగ్గమగ్గాధిగమసిద్ధా చిత్తిస్సరియతా. తేనాహ ‘‘చేతోవసిప్పత్తానం…పే… వుచ్చతీ’’తి.

అనిట్ఠే వత్థుస్మిం సత్తసఞ్ఞితే మేత్తాఫరణం వా ధాతుసో పచ్చవేక్ఖణాయ ధాతుమనసికారం వా గూథాదికే ధాతుమనసికారం కరోన్తోతి యోజేతబ్బం. అపటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతీతి హితేసితాయ, ధమ్మసభావచిన్తనాయ చ న పటిక్కూలసఞ్ఞీ హుత్వా ఇరియాపథవిహారేన విహరతి. ఇట్ఠే వత్థుస్మిం ఞాతిమిత్తాదికే. కేసాదిఅసుచికోట్ఠాసమత్తమేవాతి అసుభఫరణం వా అసుభమనసికారం వా. తత్థ రూపధమ్మజాతం అనిచ్చన్తి ఆదిఅత్థో ఇతి-సద్దో, తస్మా అనిచ్చదుక్ఖానత్తవిపరిణామధమ్మోతి మనసికారం వా కరోన్తోతి యోజనా. పటిక్కూలాపటిక్కూలేసూతి ఇట్ఠానిట్ఠాని వత్థూని ఏకజ్ఝం గహేత్వా వదతి. ఏస నయో ఇతరత్థ. యం వా సత్తానం పఠమం పటిక్కూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా అపటిక్కూలతో ఉపతిట్ఠతి, యఞ్చ అపటిక్కూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా పటిక్కూలతో ఉపతిట్ఠతి, తదుభయేపి ఖీణాసవో సచే ఆకఙ్ఖతి, వుత్తనయేన అపటిక్కూలసఞ్ఞీ వా విహరేయ్య, పటిక్కూలసఞ్ఞీ వాతి అయమరియిద్ధి వుత్తా.

చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన ‘‘చక్ఖూ’’తి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన, చక్ఖునా వా కారణభూతేన, ద్వారభూతేన వా రూపం పస్సిత్వా. నేవ సుమనో హోతీతి గేహస్సితసోమనస్సస్సాయం పటిక్ఖేపో, న నేక్ఖమ్మపక్ఖికాయ కిరియాసోమనస్సవేదనాయ. ఛళఙ్గుపేక్ఖన్తి ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనలక్ఖణం ఛసు ద్వారేసు పవత్తియా ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా’’తి లద్ధనామం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖం. యథావుత్తమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘పటిసమ్భిదాయ’’న్తిఆది వుత్తం.

౩౭౬. పక్ఖీఆదీనన్తి ఆది-సద్దేన దేవాదీనం సఙ్గహో. వేహాసగమనాదికాతి పన ఆది-సద్దేన చక్ఖువిసుద్ధిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తిత్వాపి అకుసలవిపాకానుభావేన సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతికానం. ఝానన్తి అభిఞ్ఞాపత్తం ఝానం సన్ధాయాహ. విపస్సనాపి ఉక్కంసగతా ఉబ్బేగపీతిసహితా ఆకాసే లఙ్ఘాపనమత్తాపి హోతీతి వుత్తం ‘‘విపస్సనం వా’’తి. ‘‘పఠమకప్పికాన’’న్తి ఇదం ‘‘ఏకచ్చానం మనుస్సాన’’న్తి ఇమస్స విసేసనం దట్ఠబ్బం. ఏవమాదీనన్తి ఆది-సద్దేన పునబ్బసుమాతాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

౩౭౭. వేహాసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, అచ్చన్తసంయోగే వా. చక్కవత్తీ హి చక్కరతనం పురక్ఖత్వా అత్తనో భవనతో అబ్భుగ్గన్త్వా ఆకాసేనేవ సినేరుం పదక్ఖిణం కత్వా సకలచక్కవాళం అనుసంయాయతీతి. అస్సబన్ధాతి అస్సపాలా, యే అస్సానం యవదాయకా. తథా గోబన్ధా.

చక్కవత్తిఆదీనం పుఞ్ఞిద్ధియా విత్థారియమానాయ అతిపపఞ్చో హోతీతి పుఞ్ఞవతో ఇద్ధిం లక్ఖణతో దస్సేన్తేన ‘‘పరిపాకం గతే పుఞ్ఞసమ్భారే ఇజ్ఝనకవిసేసో’’తి వత్వాపి జోతికాదీనం పుఞ్ఞిద్ధిం ఏకదేసేన దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సువణ్ణపబ్బతోతి సబ్బసువణ్ణమయో పబ్బతో. తస్స కిర గహితగహితట్ఠానే ఓధి న పఞ్ఞాయతి. ఏకసీతామత్తేతి ఏత్థ సీతా నామ కసనవసేన నఙ్గలస్స గతమగ్గో. తుమ్బం నామ ఆళ్హకం. చుద్దస మగ్గాతి చతుద్దస కసనమగ్గా.

౩౭౮. విజ్జం పరిజపిత్వాతి గన్ధారీవిజ్జాదికం అత్తనో విజ్జం కతూపచారం పరివత్తేత్వా మన్తపఠనక్కమేన పఠిత్వా.

౩౭౯. సమ్మాపయోగేనాతి ఉపాయపయోగేన, యథా యథిచ్ఛితత్థసిద్ధి హోతి, తథా పవత్తితఞాయారమ్భేన. తస్స తస్స కమ్మస్సాతి యథాధిప్పేతస్స నిప్ఫాదేతబ్బకమ్మస్స. ఏత్థ చాతి ‘‘తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగప్పచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౮) ఇమిస్సా దసమాయ ఇద్ధియా నిద్దేసేపి. పురిమపాళిసదిసావా’’తి సమాధివిప్ఫారఇద్ధిఆదీనం నిద్దేససదిసావ. సకటబ్యూహాదికరణవసేనాతి సకటబ్యూహచక్కబ్యూహపదుమబ్యూహాదీనం సంవిధానవసేన నిబ్బత్తవిసేసోతి సమ్బన్ధో. గణితగన్ధబ్బాది సిప్పకమ్మం. సల్లకత్తకాది వేజ్జకమ్మం. ఇరుబ్బేదాదీనం తిణ్ణం వేదానం.

‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధావ హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౩౮; మ. ని. ౧.౧౪౭; సం. ని. ౫.౮౩౪; పటి. మ. ౧.౧౦౨; ౩.౧౦) అధిట్ఠానిద్ధియా ఏవ గహితత్తా ఆహ ‘‘అధిట్ఠానా ఇద్ధియేవ ఆగతా’’తి. ఇమస్మిం పనత్థేతి ఇమస్మిం అభిఞ్ఞానిసంససఙ్ఖాతే, ఇద్ధివిధసఙ్ఖాతే వా అత్థే.

౩౮౦. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థు’’న్తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧) కోట్ఠాసత్థో విధసద్దో, ‘‘వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౧౩) వికప్పత్థో, తదుభయమ్పేత్థ యుజ్జతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇద్ధివిధాయాతి ఇద్ధికోట్ఠాసాయ, ఇద్ధివికప్పాయ వా’’తి. ఇద్ధి హి అభిఞ్ఞాసు ఏకో కోట్ఠాసో, వక్ఖమానేహి భేదేహి అనేకప్పభేదా చ. వుత్తప్పకారవసేనాతి వుత్తస్స చుద్దసప్పకారస్స, చిత్తపరిదమనస్స సమాహితతాదిప్పకారస్స చ వసేన. ‘‘ఇద్ధివిధాయా’’తి తదత్థస్స సమ్పదానవచనన్తి ఆహ ‘‘ఇద్ధివిధాధిగమత్థాయా’’తి. ‘‘కసిణారమ్మణతో అపనేత్వా’’తి ఇదం అభిఞ్ఞాపాదకపరికమ్మచిత్తానం సమానసన్తానతాయ వుత్తం, న పరికమ్మచిత్తస్స కసిణారమ్మణత్తా. ఇద్ధివిధాభిముఖం పేసేతీతి నిప్ఫాదేతబ్బస్స ఇద్ధివిధస్స అభిముఖభావేన పవత్తేతి. యం హి ‘‘సతం హోమీ’’తిఆదినా పరికమ్మచిత్తస్స పవత్తనం, తదేవస్స అభినీహరణం, ఇద్ధివిధాభిముఖపేసనఞ్చ తథేవ ఇద్ధివిధస్స పవత్తనతో అభినిన్నామనం ఇధ పరికమ్మచిత్తస్స ఇద్ధివిధే అధిముత్తీతి ఆహ ‘‘అధిగన్తబ్బఇద్ధిపోణం ఇద్ధిపబ్భారం కరోతీ’’తి. ఇధ పచ్చనుభవనఫుసనా సచ్ఛికిరియాపత్తిపరియాయా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘పాపుణాతీతి అత్థో’’తి ఆహ. అస్సాతి ఇద్ధివిధస్స.

ఏకోపీతి పి-సద్దో వక్ఖమానం బహుభావం ఉపాదాయ సమ్పిణ్డనత్థో. సో హిస్స పటియోగీ ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతి, బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీ’’తి. సో చ ఖో బహుభావం నిమ్మినిత్వా ఠితస్స అన్తరావ ఏకభావూపగమో. యథాకాలపరిచ్ఛేదం పన సరసేనేవ ఏకభావూపగమో ఇధ నాధిప్పేతో అనిద్ధినిమ్మానభావతో. తమ్పి పుబ్బే కతకాలపరిచ్ఛేదవసేన సిద్ధత్తా ఇద్ధానుభావోయేవాతి కేచి. అట్ఠానే వాయం పి-సద్దో, ఏకో హుత్వా బహుధాపి హోతి, బహుధా హుత్వా ఏకోపి హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇమస్మిం పక్ఖే పి-సద్దో వక్ఖమానం ఏకభావం ఉపాదాయ ‘‘సమ్పిణ్డనత్థో’’తి వత్వా ‘‘సో హీ’’తిఆది సబ్బం యథారహం వత్తబ్బం. బహుభావనిమ్మానే పయోజనం దస్సేతుం ‘‘బహూనం సన్తికే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బహూనం సన్తికేతి అత్తనా నిమ్మితానం బహూనం సమీపే, తేహి పరివారితో హుత్వాతి అధిప్పాయో. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన ‘‘ధమ్మం వా కథేతుకామో’’తి ఏవమాది సఙ్గయ్హతి. ‘‘ఞాణేన అధిట్ఠహన్తో ఏవం హోతీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

౩౮౧. భవతి ఏత్థ ఇద్ధీతి భూమియో, ఝానాని. ఏత్థాతి చ హేతుమ్హి భుమ్మవచనం. వివేకతో జాతా భూమి వివేకజభూమి. వివేకజం హి పఠమం ఝానం నీవరణవివేకసమ్భూతత్తా. పీతిసుఖభూతా భూమి పీతిసుఖభూమి. దుతియజ్ఝానఞ్హి పీతిసుఖభూమిభూతఞ్చేవ పీతిసుఖసఞ్జాతఞ్చ సమాధివసేన. ఉపరి ద్వీసుపి ఏసేవ నయో. ఇద్ధిలాభాయాతి ఇద్ధియా అధిగమాయ. ఇద్ధిపటిలాభాయాతి ఇద్ధియా పునప్పునం లభమానాయ, బహులీకరణాయాతి అత్థో. ఇద్ధివికుబ్బనతాయాతి ఇద్ధియా వివిధరూపకారణాయ, వికుబ్బనిద్ధియాతి అత్థో. ఇద్ధివిసవితాయాతి ఇద్ధియా వివిధానిసంసపసవనాయ. ఇద్ధివసితాయాతి ఇద్ధియా ఖిప్పనిసన్తిఆదిభావావహవసీభావత్థాయ. ఇద్ధివేసారజ్జాయాతి ఇద్ధియా పటిపక్ఖదూరీభావేన విగతసంకిలేసతాయ సుట్ఠు విసారదభావాయ. చతుత్థజ్ఝానం తావ ఇద్ధియా భూమి హోతు తత్థ పతిట్ఠాయ నిప్ఫాదేతబ్బతో, ఇతరాని పన కథన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. తత్థ తీణి ఝానాని సమ్భారభూమియోతి వేదితబ్బానీతి సమ్బన్ధో. తతియజ్ఝానే సుఖఫరణేన, పఠమదుతియేసు పీతిఫరణేన సుఖఫరణేన చ హేతుభూతేనాతి యథారహవసేన యోజనా. ఫరణం చేత్థ ఝానస్స సుభావితభావేన సాతిసయానం పీతిసుఖానం వసేన ఝానప్పచ్చయాదినా సహజాతనామకాయస్స పరిబ్రూహనం, రూపకాయస్స చ తంసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి పరిప్ఫుటతా. తేనాహ భగవా ‘‘పీతిసుఖేన అభిసన్దేతి పరిసన్దేతి పరిపూరేతి పరిప్ఫరతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౪౨౭). సుఖసఞ్ఞన్తి ఝానసుఖేన సహగతం సఞ్ఞం. లహుసఞ్ఞన్తి తంసమ్పయుత్తలహుతాసహగతం సఞ్ఞం. ఓక్కమిత్వాతి అనుపవిసిత్వా. తేసు హి ఝానేసు సాతిసయాయ లహుతాయ సమ్పయుత్తం సుఖం సన్తానవసేన పవత్తేన్తో యోగీ తం సమోక్కన్తో వియ హోతీతి ఏవం వుత్తం. సఞ్ఞాసీసేన నిద్దేసో. ఝానసమ్పయుత్తా హి లహుతా వినాపి ఇద్ధియా ఆకాసం లఙ్ఘాపనప్పమాణప్పత్తా వియ హోతి. లహుభావగ్గహణేనేవ చేత్థ ముదుకమ్మఞ్ఞభావాపి గహితా ఏవ. తేనాహ ‘‘లహుముదుకమ్మఞ్ఞకాయో హుత్వా’’తి.

ఇమినా పరియాయేనాతి తిణ్ణం ఝానానం సమాపజ్జనేన సుఖలహుభావప్పత్తనామరూపకాయస్స సతి చిత్తపరిదమనే చతుత్థం ఝానం సుఖేనేవ ఇద్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతీతి ఇమినా పరియాయేన. పకతిభూమియా హి అధిట్ఠానభూతా సమ్భారభూమియో పాకారస్స నేమిప్పదేసో వియాతి.

౩౮౨. ఇద్ధిపాదనిద్దేసే చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇద్ధిపాదాతి ఏత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి. పఠమేనత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదోతి ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేనత్థేన ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. పాదోతి పతిట్ఠా, అధిగమూపాయోతి అత్థో. తేన హి ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి. అయం తావ అట్ఠకథానయో. తత్థ ఇద్ధి-సద్దస్స పఠమో కత్తుఅత్థో, దుతియో కరణత్థో వుత్తో. పాద-సద్దస్స ఏకో కరణత్థోవ. పజ్జితబ్బావ ఇద్ధి వుత్తా, న చ ఇజ్ఝన్తీ, పజ్జితబ్బా చ ఇద్ధి పజ్జనకరణేన పాదేన సమానాధికరణా హోతీతి పఠమేన అత్థేన ‘‘ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి న సక్కా వత్తుం. తథా ఇద్ధికిరియాకరణేన సాధేతబ్బావ వుద్ధిసఙ్ఖాతా ఇద్ధి పజ్జనకిరియాకరణేన పజ్జితబ్బాతి ద్విన్నం కరణానం న అసమానాధికరణతా సమ్భవతీతి దుతియేనత్థేన ‘‘ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి చ న సక్కా వత్తుం. తస్మా పఠమేనత్థేన సమానాధికరణసమాసో, దుతియేన సామివచనసమాసో న యుజ్జతీతి పఠమేనత్థేన ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో, దుతియేనత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదోతి సమాసో యుత్తో, యథావుత్తోపి వా, పాదస్స ఇజ్ఝమానకోట్ఠాసఇజ్ఝనకరణూపాయభావతో.

పుబ్బభాగఛన్దవసేన ఛన్దహేతుకో. సమ్పయుత్తఛన్దవసేన ఛన్దాధికో. పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన ఏవ పన సహజాతఛన్దస్సాపి అధికతా వేదితబ్బా. అథ వా ‘‘ఛన్దఞ్చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం, అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధీ’’తి ఇమాయ పాళియా ఛన్దాధిపతిసమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతి-సద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి. అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేన పన అట్ఠకథాయం ‘‘ఛన్దహేతుకో ఛన్దాధికో వా సమాధీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా’’తిఆది. పధానభూతాతి వీరియభూతాతి కేచి వదన్తి. సఙ్ఖతసఙ్ఖారనివత్తనత్థం పన పధానగ్గహణం. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో అఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణం. పధానభూతా సేట్ఠభూతాతి అత్థో. చతుబ్బిధస్స పన వీరియస్స అధిప్పేతత్తా బహువచననిద్దేసో. యో పన ‘‘ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి ఏవం సమాసయోజనావసేన పాదస్స ఉపాయత్థతం గహేత్వా ఇద్ధిపాదత్థో వుత్తో, సో పటిలాభపుబ్బభాగానం కత్తుకరణిద్ధిభావం ‘‘ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) వా అభిధమ్మే ఆగతత్తా ఛన్దాదీహి ఇద్ధిపాదేహి సాధేతబ్బాయ వుద్ధియా కత్తిద్ధిభావం, ఛన్దాదీనం కరణిద్ధిభావఞ్చ సన్ధాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో.

వీరియిద్ధిపాదే ‘‘వీరియసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగత’’న్తి ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం. తత్థ పురిమం సమాధివిసేసనం వీరియాధిపతి సమాధి వీరియసమాధీతి. దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనం. ద్వే ఏవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని సమాధి, పధానసఙ్ఖారో చ. ఛన్దాదయో సమాధివిసేసనాని, పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ సమన్నాగమఙ్గవసేన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతీతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి, తథా విసిట్ఠేనేవ చ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో, సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన చత్తారో ఇద్ధిపాదా వుత్తా. విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅవస్సయవసేన హోతీతి.

అథ వాతిఆదినా నిస్సయట్ఠేపి పాద-సద్దే ఉపాయట్ఠేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా. తేనేవ అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనీయే ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) ఛన్దాదీనమేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా. పఞ్హాపుచ్ఛకే చ ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తిఆదినావ (విభ. ౪౬౨) ఉద్దేసం కత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి సుత్తే, అభిధమ్మే చ నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం, అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతా న హోతీతి.

౩౮౩. ఛన్దాదీని అట్ఠాతి ఛన్దసమాధి వీరియసమాధి చిత్తసమాధి వీమంసాసమాధీతి ఏవం ఛన్దాదీని అట్ఠ. కామం చేత్థ చతూసుపి ఠానేసు సమాధి సమాధి ఏవ, తథాపి ఇద్ధిం ఉప్పాదేతుకామతాఛన్దసహితోవ సమాధి ఇద్ధిపటిలాభాయ సంవత్తతి, న కేవలో. ఏవం వీరియసమాధిఆదయోపి. తస్మా ఛన్దాదిసహితా ఏతే చత్తారో చ సమాధీ, ఛన్దాదయో చ చత్తారోతి అట్ఠ పజ్జతి ఇద్ధి ఏతేహి పాపుణీయతి, సయం వా పజ్జన్తి ఇద్ధిపటిలాభాయ సమ్పజ్జన్తీతి పదానీతి వుచ్చన్తి. తేనాహ ‘‘ఇద్ధిపటిలాభాయ సంవత్తన్తీ’’తి. యం పన పాళియం ‘‘ఛన్దో న సమాధీ’’తిఆది, తం యదిపి ఛన్దాదయో సమాధిసహితావ ఇద్ధిం నిప్ఫాదేన్తి, తథాపి విసుం నేసం పదభావదస్సనం. ఏకతో నియుత్తోవ, న ఏకేకో హుత్వాతి అధిప్పాయో. నియుత్తోవాతి సహితో ఏవ, న వియుత్తో.

౩౮౪. అనోనతన్తి న ఓనతం, వీరియేన పగ్గహితత్తా అలీనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘కోసజ్జే న ఇఞ్జతీ’’తి, కోసజ్జనిమిత్తం న చలతీతి అత్థో. ఉద్ధం నతం ఉన్నతం, ఉద్ధతం విక్ఖిత్తం. న ఉన్నతం అనున్నతం, అవిక్ఖిత్తం సమాహితన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీ’’తి. అభిసఙ్గవసేన నతం అభినతం, న అభినతం అనభినతం, అరత్తం. అపగమనవసేన నతం అపనతం, కోధవసేన విముఖం. న అపనతం అనపనతం, అదుట్ఠం. దిట్ఠియా ‘‘అహం, మమ’’న్తి నిస్సయవసేన న నిస్సితన్తి అనిస్సితం. ఛన్దరాగవసేన న పటిబద్ధన్తి అప్పటిబద్ధం. రాగో కేవలం ఆసత్తిమత్తం, ఛన్దరాగో పన బహలకిలేసో. తథా హిస్స దూరే ఠితమ్పి ఆరమ్మణం పటిబద్ధమేవ. విప్పముత్తన్తి విసేసతో పముత్తం. ఝానానం కామరాగపటిపక్ఖతాయ ఆహ ‘‘కామరాగే’’తి. విసంయుత్తన్తి వివిత్తం సంకిలేసతో, న వా సంయుత్తం చతూహిపి యోగేహి. విమరియాదికతం కిలేసమరియాదాయ, యథా ఈసకమ్పి కిలేసమరియాదా న హోతి, తథా పటిపన్నం. ఏకత్తగతన్తి ఏకగ్గతం ఉపగతం అచ్చన్తమేవ సమాహితం. తతో ఏవ నానత్తకిలేసేహి నానాసభావేహి కిలేసేహి న ఇఞ్జతి.

ఏస అత్థోతి కోసజ్జాదినిమిత్తం. ఇమస్స చిత్తస్స ఆనేఞ్జనత్థో సిద్ధో ఏవ ఆనేఞ్జప్పత్తియా పకాసనవసేన దస్సితత్తా. పున వుత్తోతి ఇద్ధియా భూమిపాదపదదస్సనప్పసఙ్గేన ‘‘ఇమాని మూలాని నామా’’తి మూలభావదస్సనత్థం పున వుత్తో. పురిమోతి ‘‘సద్ధాదీహి పరిగ్గహితత్తా’’తిఆదినా పుబ్బే ఛధా దస్సితనయో. అయన్తి అధునా సోళసధా దస్సితనయో. సుత్తనయే, పటిసమ్భిదానయే చ దస్సితే తత్థ సమ్మోహో న హోతి, న అదస్సితేతి ఆహ ‘‘ఉభయత్థ అసమ్మోహత్థ’’న్తి.

౩౮౫. ఞాణేన అధిట్ఠహన్తోతి ‘‘కథం పనాయం ఏవం హోతీ’’తి ఏత్థ పుబ్బే అత్తనా వుత్తపదం ఉద్ధరతి అధిట్ఠానవిధిం దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయా’’తి. ఏత్థ అనుపుబ్బేన చత్తారి ఝానాని సమాపజ్జిత్వా చతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయాతి కేచి, తం అయుత్తం. యథిచ్ఛితజ్ఝానసమాపజ్జనత్థఞ్హి చిత్తపరిదమనం, చతుత్థజ్ఝానమేవ చ అభిఞ్ఞాపాదకం, న ఇతరాని. పరికమ్మం కత్వాతి పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ కామావచరచిత్తేన ‘‘సతం హోమీ’’తిఆదినా చిన్తనమేవేత్థ పరికమ్మకరణం, తథావజ్జనమేవ చ ఆవజ్జనం. దుతియమ్పీతి పి-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన తతియమ్పి, తతో భియ్యోపీతి ఇమమత్థం దీపేతి. యథా హి ఝానభావనా, ఏవమభిఞ్ఞాభావనాపి. ‘‘ఏకవారం ద్వేవార’’న్తి ఇదమ్పి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. నిమిత్తారమ్మణన్తి పటిభాగనిమిత్తారమ్మణం. పరికమ్మచిత్తానీతి ఏత్థ ఏకేకస్స పరికమ్మచిత్తస్స సతారమ్మణతా దట్ఠబ్బా ‘‘సతం హోమీ’’తి పవత్తనతో. సహస్సారమ్మణానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. వణ్ణవసేనాతి అత్తనా పరికప్పితవణ్ణవసేన. నో పణ్ణత్తివసేనాతి న సత్తపణ్ణత్తివసేన. తం అధిట్ఠానచిత్తం అప్పనాచిత్తమివాతి ఇవగ్గహణం అభిఞ్ఞాచిత్తస్స ఝానచిత్తస్స పఠముప్పత్తిసదిసభావతో వుత్తం, న తస్స అప్పనాభావతో. రూపావచరచతుత్థజ్ఝానికన్తి రూపావచరచతుత్థఝానవన్తం, తేన సమ్పయుత్తం.

౩౮౬. యది ఏవం ‘‘ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతీ’’తి పటిసమ్భిదావచనం కథన్తి ఆహ ‘‘యమ్పీ’’తిఆది. తత్రాపీతి పటిసమ్భిదాయమ్పి. ఆవజ్జతీతి ‘‘బహుకం ఆవజ్జతీ’’తి ఇదం పాఠపదం పరికమ్మవసేనేవ వుత్తం, న ఆవజ్జనవసేన. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతీతి అభిఞ్ఞాఞాణవసేన వుత్తం, న పరికమ్మచిత్తసమ్పయుత్తస్స, అఞ్ఞస్స వా కామావచరస్స ఞాణస్స వసేన. న హి తస్స తాదిసో ఆనుభావో అత్థీతి. తస్మాతి యస్మా అప్పనాప్పత్తస్స అభిఞ్ఞాఞాణస్సేవ వసేన అధిట్ఠానం, తస్మా. అయమధిట్ఠానక్కమోతి దస్సేన్తో ‘‘బహుకం ఆవజ్జతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్నిట్ఠాపనవసేనాతి నిప్ఫాదనవసేన.

కాయసక్ఖిదస్సనత్థన్తి న కేవలం వచనమత్తమేవ, అథ ఖో అయమేతస్సత్థస్స అత్తనో కాయేన సచ్ఛికతత్తా కాయసక్ఖీతి సక్ఖిదస్సనత్థం.

కోకనదన్తి పదుమవిసేసనం యథా ‘‘కోకాసక’’న్తి. తం కిర బహుపత్తం, వణ్ణసమ్పన్నం, అతివియ సుగన్ధఞ్చ హోతి. పాతోతి పగేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యథా కోకనదసఙ్ఖాతం పదుమం పాతో సూరియస్సుగ్గమనవేలాయం ఫుల్లం వికసితం అవీతగన్ధం సియా విరోచమానం, ఏవం సరీరగన్ధేన, గుణగన్ధేన చ సుగన్ధం సరదకాలే అన్తలిక్ఖే ఆదిచ్చమివ అత్తనో తేజసా తపన్తం అఙ్గేహి నిచ్ఛరణకజుతితాయ అఙ్గీరసం సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సాతి.

అభబ్బోతి పటిపత్తిసారమిదం సాసనం, పటిపత్తి చ పరియత్తిమూలికా, త్వఞ్చ పరియత్తిం ఉగ్గహేతుం అసమత్థో, తస్మా అభబ్బోతి అధిప్పాయో. అభబ్బో నామ న హోతి వాసధురస్సేవ పధానభావతో.

భిక్ఖూతి పబ్బజితవోహారేన వుత్తం, భావినం వా భిక్ఖుభావం ఉపాదాయ యథా ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). పిలోతికఖణ్డన్తి సువిసుద్ధం చోళఖణ్డం. రజో హరతీతి రజోహరణం. అభినిమ్మినిత్వా అదాసి తత్థ పుబ్బే కతాధికారత్తా. తథా హి యోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తో ‘‘అత్తభావస్స పనాయం దోసో’’తి అసుభసఞ్ఞం, అనిచ్చసఞ్ఞఞ్చ పటిలభిత్వా నామరూపపరిగ్గహాదినా పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఞాణం ఓతారేత్వా కలాపసమ్మసనాదిక్కమేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఉదయబ్బయఞాణాదిపటిపాటియా విపస్సనం అనులోమగోత్రభుసమీపం పాపేసి. ఓభాసవిస్సజ్జనపుబ్బికా భాసితగాథా ఓభాసగాథా.

రాగో రజో అరియస్స వినయే, న చ పన రేణు వుచ్చతి ‘‘రజో’’తి. కస్మా? చిత్తస్స మలీనభావకరణతో. రాగస్సేతం అధివచనం ‘‘రజో’’తి. ఏతం రజన్తి ఏతం రాగసఙ్ఖాతం రజం. విప్పజహిత్వాతి అగ్గమగ్గేన విసేసతో పజహనహేతు. పణ్డితా విహరన్తి తేతి తే పజహనకా పణ్డితా హుత్వా విహరన్తి. వీతరజస్స సబ్బసో పహీనరాగాదిరజస్స బుద్ధస్స భగవతో సాసనే. తథా హి వదన్తి –

‘‘చిత్తమ్హి సంకిలిట్ఠమ్హి, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౧౦౦; ఇతివు. అట్ఠ. ౮౮);

ఛళభిఞ్ఞాగహణేన గహితాయ ఛళభిఞ్ఞాయ విభావితేపి అరియమగ్గే అనుత్తరభావసామఞ్ఞేన ఫలనిబ్బానేహి సద్ధిం సఙ్గణ్హన్తో ఆహ ‘‘నవ లోకుత్తరధమ్మా’’తి.

పత్తస్స పిదహనాకారేన హత్థం ఠపేన్తో ‘‘హత్థం పిదహీ’’తి వుత్తో. హత్థన్తి వా కరణత్థే ఉపయోగవచనం, హత్థేన పిదహీతి అత్థో.

సహస్సక్ఖత్తున్తి సహస్సధా. సహస్సధా హి అత్తానం ఏకచిత్తేనేవ నిమ్మినన్తోపి సహస్సవారం నిమ్మినన్తో వియ హోతి. అసతిపి కిరియాబ్యావుత్తియం తదత్థసిద్ధితోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘సహస్సక్ఖత్తు’’న్తి వుత్తం. అమ్బవనేతి అమ్బవనే కతవిహారే. రమ్మేతి రమణీయే. యావ కాలప్పవేదనా, తావ నిసీదీతి యోజనా.

అనియమేత్వాతి వణ్ణావయవసరీరావయవపరిక్ఖారకిరియావిసేసాదీహి నియమం అకత్వా. నానావణ్ణేతి నానాకారే యథావుత్తవణ్ణాదివసేన నానావిధే. మిస్సకకేసేతి పలితేహి మిస్సితకేసే. ఉపడ్ఢరత్తవణ్ణఉపడ్ఢపణ్డువణ్ణాదీసు అఞ్ఞతరవణ్ణన్తి ఏవం ఉపడ్ఢరత్తచీవరే. పదవసేన అత్థస్స, గమనవసేన పాళియా భణనం పదభాణం. పరికథాదివసేన ధమ్మస్స కథనం ధమ్మకథా. సరేన భఞ్ఞం సుత్తాదీనం ఉచ్చారణం సరభఞ్ఞం. అపరేపీతి వుత్తాకారతో అఞ్ఞేపి దీఘరస్సకిసథూలాదికే నానప్పకారకే. ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారాయేవ హోన్తీతి యథా యథా ఇచ్ఛితా, తంతంపకారాయేవ హోన్తి. యత్తకా హి విసేసా వణ్ణాదివసేన తేసు ఇచ్ఛితా, తత్తకవిసేసవన్తోవ తే హోన్తి. తే పన తథా బహుధా భిన్నాకారేపి వణ్ణవసేన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకమేవ అధిట్ఠానచిత్తం పవత్తతి. అయం హిస్స ఆనుభావో – యథా ఏకావ చేతనా నానావిసేసవన్తం అత్తభావం నిబ్బత్తేతి, తత్థ భవపత్థనా కమ్మస్స విసేసపచ్చయో హోతి. అచిన్తేయ్యో చ కమ్మవిపాకోతి చే, ఇధాపి పరికమ్మచిత్తం విసేసపచ్చయో హోతి, అచిన్తేయ్యో చ ఇద్ధివిసయోతి గహేతబ్బం. ఏస నయోతి య్వాయం బహుభావనిమ్మానే ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా’’తిఆదినా అధిట్ఠాననయో వుత్తో, ఏస నయో ఇతరేసుపి అధిట్ఠానేసు.

ఇతి అవిసేసం అతిదేసేన దస్సేత్వా విసేసం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమినా భిక్ఖునా ఇచ్ఛన్తేనాతి సమ్బన్ధో. మం జానిస్సన్తీతి ‘‘ఇద్ధిమా’’తి మం జానిస్సన్తి. అన్తరావాతి పరిచ్ఛిన్నకాలస్స అబ్భన్తరే ఏవ. పాదకజ్ఝానన్తిఆది పరికమ్మకరణాకారదస్సనత్థం వుత్తం, ఇతరం పన అతిదేసేనేవ విభావితన్తి. ఏవం అకరోన్తోతి ‘‘ఏకో హోమీ’’తి అన్తరా అధిట్ఠానం అకరోన్తో. ‘‘యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనా’’తి ఇమినా ‘‘సతం హోమీ’’తిఆదినా అధిట్ఠానం కరోన్తేన కాలపరిచ్ఛేదవసేనేవ కాతబ్బన్తి దస్సేతి. సయమేవ ఏకో హోతి అధిట్ఠానస్స పటిప్పస్సద్ధత్తా. ఏత్థ చ పరికమ్మాధిట్ఠానచిత్తానం ఇద్ధిమా వణ్ణవసేన సయమేవ ఆరమ్మణం హోతి. తేసు పరికమ్మచిత్తాని సన్తతిపచ్చుప్పన్నారమ్మణాని. అధిట్ఠానచిత్తం సమ్పతివత్తమానారమ్మణం అధిట్ఠానస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తాతి వదన్తి.

౩౮౭. ‘‘ఆవిభావ’’న్తి పదస్స హేట్ఠా వుత్తేన హోతి-సద్దేన సమ్బన్ధో న యుజ్జతి ఉపయోగవచనేన వుత్తత్తా, తథా వక్ఖమానేన చ గచ్ఛతి-సద్దేన అత్తనో, పరేసఞ్చ ఆవిభావస్స ఇచ్ఛితత్తా, నామపదఞ్చ కిరియాపదాపేక్ఖన్తి కిరియాసామఞ్ఞవాచినా కరోతి-సద్దేన యోజేత్వా ఆహ ‘‘ఆవిభావం కరోతీ’’తి. తిరోభావన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యది ఏవం కథం పటిసమ్భిదాయన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇదమేవ హీ’’తిఆది. కామం పటిసమ్భిదాయం ‘‘ఆవిభావన్తి కేనచి అనావటం హోతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౧) ఆగతం, తమ్పి ఇదమేవ ఆవిభావకరణం, తిరోభావకరణఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. సేసపదాని తేసంయేవ వేవచనాని. అన్ధకారన్తి రత్తన్ధకారం, దివాపి వా బిలగుహాదిగతం అన్ధకారం. పటిచ్ఛన్నన్తి కుట్టకవాటాదినా పటిచ్ఛాదితం. అనాపాథన్తి దూరతాసుఖుమతరతాదినా న ఆపాథగతం. అయన్తి ఇద్ధిమా. పటిచ్ఛన్నోపి దూరే ఠితోపి అత్తా వా పరో వా యథా దిస్సతీతి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ఆలోకజాతన్తి ఆలోకభూతం, జాతాలోకం వా.

౩౮౮. ఏతం పన పాటిహారియన్తి ఆవిభావపాటిహారియమాహ. కేన కతపుబ్బన్తి తత్థ కాయసక్ఖిం పుచ్ఛిత్వా ‘‘సత్థా తావ కాయసక్ఖీ’’తి దస్సేన్తేన ‘‘భగవతా’’తి వత్వా తమత్థం విభావేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆది వుత్తం. సావత్థివాసికే పస్సన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో, తథా ‘‘యావ అవీచిం దస్సేసీ’’తి. ఆకాసగతేసు హేట్ఠిమహేట్ఠిమవిమానేసు ఉపరూపరివిమానం బ్యవధాయకేసు బ్యూహియమానేసు తగ్గతం ఆకాసం బ్యూళ్హం నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆకాసఞ్చ ద్విధా వియూహిత్వా’’తి.

అయమత్థోతి ఆవిభావపాటిహారియస్స సత్థారా కతభావో. పురిమబుద్ధానం పటిపత్తిఆవజ్జనం బుద్ధప్పవేణియా అనుపాలనత్థం. ‘‘ఏకేన పాదేనా’’తిఆది తివిక్కమదస్సనం. నయం దేతి యస్స నయస్స అనుసారేన వాచనామగ్గం ఠపేసి.

చూళఅనాథపిణ్డికో నామ అనాథపిణ్డికమహాసేట్ఠిస్స కనిట్ఠభాతా.

సినేరుపబ్బతం నిబ్బిజ్ఝిత్వాతి తం పరిసాయ దిస్సమానరూపంయేవ కత్వా నిబ్బిజ్ఝిత్వా. నన్తి సినేరుపబ్బతం.

అనేకసతసహస్ససఙ్ఖస్స ఓకాసలోకస్స, తంనివాసిసత్తలోకస్స చ వివటభావకరణపాటిహారియం లోకవివరణం నామ. మహాబ్రహ్మాతి సహమ్పతిమహాబ్రహ్మా.

పస్సథ తావ అపణ్ణకపటిపదాయ ఫలన్తి నిరయభయేన తజ్జేత్వా సత్థు అనుపుబ్బికథానయేన సగ్గసుఖేన పలోభేత్వా, న పన సగ్గసమ్పత్తియం నిన్నభావాపాదనేన.

౩౮౯. యథా ఆవిభావకరణే ఆలోకకసిణం సమాపజ్జితబ్బం ఆలోకనిమ్మానాయ, ఏవం తిరోభావకరణే అన్ధకారనిమ్మానాయ నీలకసిణం సమాపజ్జితబ్బం. కామఞ్చేతం పాళియం సరూపతో నాగతం, ‘‘వివటం ఆవట’’న్తి (పటి. మ. ౩.౧౧) పన వచనతో అత్థతో ఆగతమేవ. ఓదాతకసిణన్తోగధం వా ఆలోకకసిణన్తి వుత్తోవాయమత్థో. అన్ధకారన్తి అన్ధకారవన్తం.

౩౯౦. అవసేసే ఇట్టియత్థేరాదికే.

౩౯౧. పాకటో ఇద్ధిమా ఏతస్స అత్థీతి పాకటం, పాకటఞ్చ తం పాటిహారియఞ్చాతి పాకటపాటిహారియం. న ఏత్థ ఇద్ధిమా పాకటోతి అపాకటం, అపాకటఞ్చ తం పాటిహారియఞ్చాతి అపాకటపాటిహారియం. ఇద్ధిమతో ఏవ హి పాకటాపాకటభావేనాయం భేదో, న పాటిహారియస్స. న హి తం అపాకటం అత్థి.

ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి మనుస్సధమ్మో వుచ్చతి దస కుసలకమ్మపథధమ్మా, తతో మనుస్సధమ్మతో ఉత్తరి. ఇద్ధిసఙ్ఖాతం పాటిహారియం ఇద్ధిపాటిహారియం. ఆళిన్దేతి పముఖే. ఓకాసేహీతి పకిర. ఇద్ధాభిసఙ్ఖారన్తి ఇద్ధిపయోగం. అభిసఙ్ఖాసీతి అభిసఙ్ఖరి, అకాసీతి అత్థో. తాలచ్ఛిగ్గళేనాతి కుఞ్చికచ్ఛిద్దేన. అగ్గళన్తరికాయాతి పిట్ఠసఙ్ఘాతానం అన్తరేన.

అన్తరహితోతి అన్తరధాయితుకామో. బకో బ్రహ్మా యథా అన్తరధాయితుం న సక్కోతి, తథా కత్వా భగవా సయం తస్స, బ్రహ్మగణస్స చ అనాపాథభావగమనేన అన్తరహితో హుత్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స ఇమస్మిం ఠానే అత్థిభావో వా నత్థిభావో వా న సక్కా జానితు’’న్తి ఏవం బ్రహ్మగణస్స వచనోకాసో మా హోతూతి ‘‘భవేవాహ’’న్తి ఇమం గాథం అభాసి.

తత్థ భవేవాహం భయం దిస్వాతి అహం భవే సంసారే జాతిజరాదిభేదం భయం దిస్వా ఏవ. భవఞ్చ విభవేసినన్తి ఇమఞ్చ కామభవాదిం తివిధమ్పి సత్తభవం, విభవేసినం విభవం గవేసమానమ్పి పరియేసమానమ్పి పునప్పునం భవే ఏవ దిస్వా. భవం నాభివదిన్తి తణ్హాదిట్ఠివసేన కిఞ్చి భవం న అభివదిం న గహేసిం. నన్దిఞ్చ న ఉపాదియిన్తి భవతణ్హం న ఉపగచ్ఛిం, న అగ్గహేసిన్తి అత్థో.

౩౯౨. అలగ్గమానోతి వినివిజ్ఝిత్వా గమనేన కుట్టాదీసు కత్థచి న లగ్గమానో. ఆవజ్జిత్వా కతపరికమ్మేనాతి యస్స పరతో గన్తుకామో, తం ఆవజ్జిత్వా ‘‘ఆకాసో హోతు, ఆకాసో హోతూ’’తి ఏవం కతపరికమ్మేన ఇద్ధిమతా. పాకారపబ్బతాపేక్ఖాయ ‘‘సుసిరో, ఛిద్దో’’తి చ పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. ఉబ్బేధవసేన పవత్తం వివరం సుసిరం. తిరియం పవత్తం ఛిద్దం.

యత్థ కత్థచి కసిణే పరికమ్మం కత్వాతి పథవీకసిణాదీసు యత్థ కత్థచి కసిణే ఝానం సమాపజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా ‘‘ఆకాసో హోతూ’’తి అధిట్ఠాతబ్బో. తత్థ కారణమాహ ‘‘అట్ఠసమాపత్తివసీభావోయేవ పమాణ’’న్తి. తస్మా యం యం ఇచ్ఛతి, తం తదేవ హోతి. ఏతేన పథవియా ఉమ్ముజ్జననిముజ్జనే ఆపోకసిణసమాపజ్జనం, ఉదకాదీసు పథవీనిమ్మానే పథవీకసిణసమాపజ్జనం న ఏకన్తతో ఇచ్ఛితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ఏతన్తి ఏతం తిరోకుట్టాదిగమనపాటిహారియకరణే ఆకాసకసిణసమాపజ్జనం అవస్సం వత్తబ్బం అనుచ్ఛవికభావతో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఆకాసకసిణవసేన పటిచ్ఛన్నానం వివటకరణ’’న్తిఆదివచనం వియ పథవీకసిణవసేన ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తిఆదిభావో ‘‘ఆకాసే వా ఉదకే వా పథవిం నిమ్మినిత్వా పదసా గమనం ఇచ్ఛతీ’’తిఆదినా యం పకిణ్ణకనయే వుత్తం, తమ్పి సమత్థితం హోతి.

‘‘దోసో నత్థీ’’తి ద్విక్ఖత్తుం బద్ధం సుబద్ధం వియ దళ్హీకరణం నామ హోతీతి అధిప్పాయేన వత్వా తేన పయోజనాభావం దస్సేతుం ‘‘పున సమాపజ్జిత్వా’’తిఆది వుత్తం. అధిట్ఠితత్తా ఆకాసో హోతియేవాతి సచేపి కిఞ్చి అన్తరా ఉపట్ఠితం పబ్బతాది సియా, తమ్పి ‘‘ఆకాసో హోతూ’’తి అధిట్ఠితత్తా ఆకాసో హోతియేవ. ఇదమ్పి అట్ఠానపరికప్పనమత్తం, తాదిసస్స ఉపట్ఠానమేవ నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘అన్తరా’’తిఆది వుత్తం.

౩౯౩. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి యథిచ్ఛితట్ఠానం ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా. తత్రాతి తస్మిం పథవియా ఉదకభావాధిట్ఠానే అయం యథావుత్తపటిపత్తివిభావినీ పాళి. పరతో ‘‘తత్రాయం పాళీ’’తి ఆగతట్ఠానేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

సోతి ఇద్ధిమా. అధిట్ఠానకాలే కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా అధిట్ఠాతీతి వుత్తం ‘‘పరిచ్ఛిన్నకాలం పన అతిక్కమిత్వా’’తి. పకతియా ఉదకం అనిమ్మానఉదకం.

౩౯౪. విపరీతన్తి యం ఉదకం అక్కమిత్వా అక్కమన్తో న సంసీదతి, తం పనేత్థ ఇద్ధియా పథవీనిమ్మానవసేన వేదితబ్బం. పథవీకసిణన్తి పథవీకసిణజ్ఝానం.

౩౯౫. పల్లఙ్కన్తి సమన్తతో ఊరుబద్ధాసనం. ఛిన్నపక్ఖో, అసఞ్జాతపక్ఖో వా సకుణో డేతుం న సక్కోతీతి పాళియం ‘‘పక్ఖీ సకుణో’’తి (పటి. మ. ౩.౧౧) పక్ఖీ-సద్దేన విసేసేత్వా సకుణో వుత్తోతి ‘‘పక్ఖేహి యుత్తసకుణో’’తి ఆహ. పరికమ్మం కత్వాతి ‘‘పథవీ హోతూ’’తి పరికమ్మం కత్వా.

ఆకాసే అన్తలిక్ఖేతి అన్తలిక్ఖసఞ్ఞితే ఆకాసే. యత్థ యత్థ హి ఆవరణం నత్థి, తం తం ‘‘ఆకాస’’న్తి వుచ్చతి. అయఞ్చ ఇద్ధిమా న పథవియా ఆసన్నే ఆకాసే గచ్ఛతి. యత్థ పన పక్ఖీనం అగోచరో, తత్థ గచ్ఛతి, తాదిసఞ్చ లోకే ‘‘అన్తలిక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘అన్తలిక్ఖసఞ్ఞితే ఆకాసే’’తి.

థేరోతి పుబ్బే వుత్త తిపిటకచూళాభయత్థేరో. సమాపత్తిసమాపజ్జనన్తి పున సమాపత్తిసమాపజ్జనం. నను సమాహితమేవస్స చిత్తన్తి ఇద్ధిమతో పాటిహారియవసేన పవత్తమానస్స చిత్తం అచ్చన్తం సమాహితమేవ హోతి, న అఞ్ఞదా వియ అసమాహితన్తి అధిప్పాయో. తం పన థేరస్స మతిమత్తం. పుబ్బే హి పథవీకసిణం సమాపజ్జిత్వా పథవిం అధిట్ఠాయ గచ్ఛతి, ఇదాని పన ఆకాసో ఇచ్ఛితబ్బో, తస్మా ఆకాసకసిణం సమాపజ్జితబ్బమేవ. తేనాహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తిరోకుట్టపాటిహారియే వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బన్తి యథా తత్థ కుట్టాది ‘‘ఆకాసో హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన ఆకాసో హోతి, ఏవం ఇధాపి పబ్బతరుక్ఖాదిం అధిట్ఠానేన ఆకాసం కత్వా గన్తబ్బన్తి అత్థో. అథ వా తిరోకుట్టపాటిహారియే వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సచే పనస్స భిక్ఖునో అధిట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తస్సా’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౩౯౨) తత్థ వుత్తనయేన. ఏతేన ‘‘పురిమాధిట్ఠానబలేనేవ చస్స అన్తరా అఞ్ఞో పబ్బతో వా రుక్ఖో వా ఉతుమయో ఉట్ఠహిస్సతీతి అట్ఠానమేవేత’’న్తి నాగాదీహి కయిరమానో విబన్ధో గమనన్తరాయం న కరోతీతి దస్సేతి.

ఓకాసేతి జనవివిత్తే యుత్తట్ఠానే. పాకటో హోతి ఆకాసచారీ అయం సమణోతి.

౩౯౬. ద్వాచత్తాలీసయోజనసహస్సగ్గహణం పఠమకప్పవసేన కతం, తతో పరం పన అనుక్కమేన పథవియా ఉస్సితభావేన తతో కతిపయయోజనూనతా సియా, అప్పకం అధికం వా ఊనం వా గణనూపగం న హోతీతి తథా వుత్తం. తీసు దీపేసు ఏకక్ఖణే ఆలోకకరణేనాతి యదా యస్మిం దీపే మజ్ఝే తిట్ఠన్తి, తదా తతో పురిమస్మిం అత్థం గచ్ఛన్తా పచ్ఛిమే ఉదేన్తా హుత్వా ఆలోకకరణేన. అఞ్ఞజోతీనం వా అభిభవనేన, దుద్దసతాయ చ మహిద్ధికే. సత్తానం సీతపరిళాహవూపసమనేన, ఓసధితిణవనప్పతీనం పరిబ్రూహనేన చ మహానుభావే. ఛుపతీతి ఫుసతి. పరిమజ్జతీతి హత్థం ఇతో చితో చ సఞ్చారేన్తో ఘంసేతి. అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానవసేనేవాతి యస్స కస్సచి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానవసేన. ఏవ-కారేన పాదకజ్ఝానవిసేసం నివత్తేతి, న అధిట్ఠానం. తేనేవాహ ‘‘నత్థేత్థ కసిణసమాపత్తినియమో’’తి. తిరోకుట్టపాటిహారియాదీసు వియ ఇమస్మిం నామ కసిణే ఝానం సమాపజ్జిత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి న ఏత్థ కోచి నియమో అత్థీతి అత్థో. తథా హి పాళియం కిఞ్చి సమాపత్తిం అపరామసిత్వా ‘‘ఇధ సో ఇద్ధిమా’’తిఆది (పటి. మ. ౩.౧౦-౧౧) వుత్తం. హత్థపాసే హోతి ‘‘చన్దిమసూరియే’’తి ఏవం వుత్తం చన్దిమసూరియమణ్డలం. రూపగతం హత్థపాసేతి హత్థపాసే ఠితం రూపగతం, హత్థపాసే వా రూపగతం. హత్థం వా వడ్ఢేత్వా పరామసతీతి యోజనా.

ఉపాదిన్నకం నిస్సాయ అనుపాదిన్నకస్స వడ్ఢనం వుత్తం. యుత్తియా పనేత్థ ఉపాదిన్నకస్సపి వడ్ఢనచ్ఛాయా దిస్సతి. అత్తనో అణుమహన్తభావాపాదనే ఉపాదిన్నకస్స హాపనం వియ వడ్ఢనమ్పి లబ్భతేవ. యథా ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స నన్దోపనన్దదమనేతి ఏవం పవత్తం సహవత్థునా థేరవాదం ఆహరిత్వా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘తిపిటకచూళనాగత్థేరో ఆహా’’తిఆది ఆరద్ధం. కిం పన న హోతి, హోతియేవాతి అధిప్పాయో. ద్వే హి పటిసేధా పకతిం గమేన్తీతి. ‘‘తదా మహన్తం హోతి మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స వియా’’తి ఇదం యథాధికతత్థదస్సనవసేన వుత్తం, ఖుద్దకభావాపాదనమ్పేత్థ లబ్భతేవ.

నన్దోపనన్దనాగదమనకథావణ్ణనా

ఓలోకేసి బుద్ధాచిణ్ణవసేన ‘‘అత్థి ను ఖో అస్స ఉపనిస్సయో’’తి. లోకియం రతనత్తయే పసాదలక్ఖణం సాసనావతారం సన్ధాయాహ ‘‘అప్పసన్నో’’తి. మిచ్ఛాదిట్ఠితో వివేచేత్వా పసాదేతబ్బోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కో ను ఖో…పే… వివేచేయ్యా’’తి.

తం దివసన్తి యదా భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తావతింసభవనాభిముఖో గచ్ఛతి, తం దివసభాగం. ఆపానభూమిం సజ్జయింసూతి యత్థ సో నిసిన్నో భోజనకిచ్చం కరోతి, తం పరివేసనట్ఠానం సిత్తం సమ్మట్ఠం భోజనూపకరణూపనయనాదినా సజ్జయింసు పటియాదేసుం. తివిధనాటకేహీతి వధూకుమారికఞ్ఞావత్థాహి తివిధాహి నాటకిత్థీహి. ఓలోకయమానోతి పేక్ఖన్తో, విచారేన్తో వా.

ఉపరూపరీతి మత్థకమత్థకే. భవనేనాతి భవనపదేసేన. భోగేహీతి సరీరభోగేహి. అవకుజ్జేనాతి నికుజ్జితేన. గహేత్వాతి యథా తావతింసభవనస్స పదేసోపి నావసిస్సతి, ఏవం పరియాదాయ.

సినేరుపరిభణ్డన్తి సినేరుమేఖలం. సినేరుస్స కిర సమన్తతో బహలతో, పుథులతో చ పఞ్చయోజనసహస్సపరిమాణాని చత్తారి పరిభణ్డాని తావతింసభవనస్స ఆరక్ఖాయ నాగేహి, గరుళేహి, కుమ్భణ్డేహి, యక్ఖేహి చ అధిట్ఠితాని, తాని పరిభణ్డభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘పరిభణ్డ’’న్తి వుత్తం. తేహి కిర సినేరుస్స ఉపడ్ఢం పరియాదిన్నం.

అత్తభావం విజహిత్వాతి మనుస్సరూపం అన్తరధాపేత్వా. బాధతీతి ఖేదమత్తం ఉప్పాదేతి.

అత్తభావం విజహిత్వాతి సుఖుమత్తభావనిమ్మానేన నాగరూపం విజహిత్వా. ముఖం వివరి ‘‘ముఖగతం సమణం సంఖాదిస్సామీ’’తి. పాచీనేన చ పచ్ఛిమేన చాతి నాగస్స తథానిపన్నత్తా వుత్తం. సుట్ఠు సతియా పచ్చుపట్ఠాపనత్థమాహ ‘‘మనసి కరోహీ’’తి.

ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బపాటిహారియానీతి తదా థేరేన కతపాటిహారియాని సన్ధాయ వుత్తం. ఇమం పన ఠానన్తి ఇమం నాసావాతవిస్సజ్జనకారణం.

అనుబన్ధీతి ‘‘న సక్కా ఏవంమహిద్ధికస్స ఇమస్స సమణస్స పటిపహరితు’’న్తి భయేన పలాయన్తం అనుబన్ధి.

ఏకపటిపాటియాతి ఏకాయ పటిపాటియా, నిరన్తరన్తి అత్థో. అయమేవాతి యా ఉపాదిన్నకం నిస్సాయ అనుపాదిన్నకస్స వడ్ఢి, అయమేవ. ఏత్థ ఏదిసే హత్థవడ్ఢనాదిపాటిహారియే యుత్తి యుత్తరూపా చిత్తతో, ఉతుతో వా ఉపాదిన్నకరూపానం అనుప్పజ్జనతో. అథ వా ఉపాదిన్నన్తి సకలమేవ ఇన్ద్రియబద్ధం అధిప్పేతం. ఏవమ్పి తస్స తథా వడ్ఢి న యుజ్జతి ఏవాతి వుత్తనయేనేవ వడ్ఢి వేదితబ్బా. ఏకసన్తానే ఉపాదిన్నం, అనుపాదిన్నఞ్చ సమ్భిన్నం వియ పవత్తమానమ్పి అత్థతో అసమ్భిన్నమేవ. తత్థ యథా ఆళ్హకమత్తే ఖీరే అనేకాళ్హకే ఉదకే ఆసిత్తే యదిపి ఖీరం సబ్బేన సమ్భిన్నం సబ్బత్థకమేవ లమ్బమానం హుత్వా తిట్ఠతి, తథాపి న తత్థ ఖీరం వడ్ఢతి, ఉదకమేవ వడ్ఢతి, ఏవమేవం యదిపి ఉపాదిన్నం అనుపాదిన్నఞ్చ సమ్భిన్నం వియ పవత్తతి, తథాపి ఉపాదిన్నం న వడ్ఢతి, ఇద్ధానుభావేన చిత్తజం, తదనుసారేన ఉతుజఞ్చ వడ్ఢతీతి దట్ఠబ్బం.

సోతి సో ఇద్ధిమా. ఏవం కత్వాతి వుత్తాకారేన హత్థం వా వడ్ఢేత్వా తే వా ఆగన్త్వా హత్థపాసే ఠితే కత్వా. పాదట్ఠపనాదిపి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అపరోపి ఇద్ధిమా. తథేవాతి పాటిహారియకరణతో పుబ్బే వియ. తథూపమమేతన్తి యథా ఉదకపుణ్ణాసు నానాపాతీసు బహూహి నానాచన్దమణ్డలేసు దిస్సమానేసు న తేన చన్దమణ్డలస్స గమనాదిఉపరోధో, బహూనఞ్చ పచ్చేకం దస్సనం ఇజ్ఝతి, తథూపమమేతం పాటిహారియం చన్దిమసూరియానం గమనాదిఉపరోధాభావతో, బహూనఞ్చ ఇద్ధిమన్తానం తత్థ ఇద్ధిపయోగస్స యథిచ్ఛితం సమిజ్ఝనతోతి అధిప్పాయో.

౩౯౭. పరిచ్ఛేదం కత్వాతి అభివిధివసేన పన పరిచ్ఛేదం కత్వా, న మరియాదవసేన. తథా హేస బ్రహ్మలోకే అత్తనో కాయేన వసం వత్తేతి. పాళీతి పటిసమ్భిదామగ్గపాళి.

యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి ఏత్థ యస్మా న బ్రహ్మలోకస్సేవ గమనం అధిప్పేతం, నాపి బ్రహ్మలోకస్స గమనమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞథా అఞ్ఞమ్పి. యావ బ్రహ్మలోకాతి పన దూరావధినిదస్సనమేతం, తస్మా ‘‘సచే బ్రహ్మలోకం గన్తుకామా హోతీ’’తి వత్వాపి ఇతరమ్పి దస్సేతుం ‘‘సన్తికేపి దూరే అధిట్ఠాతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పి-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన వుత్తావసేసస్స అధిట్ఠానిద్ధియా నిప్ఫాదేతబ్బస్స సబ్బస్సాపి సఙ్గహో, న వుత్తస్సేవాతి దట్ఠబ్బం.

యమకపాటిహారియావసానేతిఆదినా తివిక్కమస్స అధిట్ఠానిద్ధినిప్ఫన్నతా వుత్తా, అఞ్ఞత్థ పన లక్ఖణానిసంసతా. తదుభయం యథా అఞ్ఞమఞ్ఞం న విరుజ్ఝతి, తథా విచారేత్వా గహేతబ్బం.

నీలమాతికన్తి నీలవణ్ణోదకమాతికం.

మహాబోధిన్తి అపరాజితపల్లఙ్కం మహాబోధిం. చిత్తే ఉప్పన్నే సన్తికే అకాసీతి తథా చిత్తుప్పత్తిసమనన్తరమేవ పథవిం, సముద్దఞ్చ సంఖిపిత్వా మహాబోధిసన్తికే అకాసి.

నక్ఖత్తదివసేతి మహదివసే. చన్దపూవేతి చన్దసదిసే చన్దమణ్డలాకారే పూవే. ఏకపత్తపూరమత్తమకాసీతి యథా తే పమాణతో సరూపేనేవ అన్తోపత్తపరియాపన్నా హోన్తి, తథా అకాసి.

కాకవలియవత్థుస్మిఞ్చ ‘‘భగవా థోకం బహుం అకాసీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తం పన వత్థుం సఙ్ఖేపతోవ దస్సేతుం ‘‘మహాకస్సపత్థేరో కిరా’’తిఆది వుత్తం. సమాపత్తియాతి నిరోధసమాపత్తియా.

గఙ్గాతీరేతి తమ్బపణ్ణిదీపే గఙ్గానదియా తీరే. సఞ్ఞం అదాసీతి యథా తే యథాధిట్ఠితం సప్పిం పస్సన్తి, తథా సఞ్ఞం అదాసి.

తస్సాతి యస్స బ్రహ్మునో రూపం దట్ఠుకామో, తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. సద్దం సుణాతీతి దిబ్బాయ సోతధాతుయా బ్రహ్మునో సద్దం సుణాతి. చిత్తం పజానాతీతి చేతోపరియఞాణేన బ్రహ్మునో చిత్తం పజానాతి. కరజకాయస్స వసేనాతి చాతుమహాభూతికరూపకాయస్స వసేన. ‘‘చిత్తం పరిణామేతీ’’తి ఏత్థ కిం తం చిత్తం, కథం వా పరిణామనన్తి ఆహ ‘‘పాదకజ్ఝానచిత్తం గహేత్వా కాయే ఆరోపేతీ’’తి. కథం పన కాయే ఆరోపేతీతి ఆహ ‘‘కాయానుగతికం కరోతీ’’తి. ఏవమ్పి సద్దదన్ధరోవాయన్తి వచనపథం పచ్ఛిన్దన్తో ఆహ ‘‘దన్ధగమన’’న్తి. కరోతీతి సమ్బన్ధో. కాయగమనం హి దన్ధం, దన్ధమహాభూతపచ్చయత్తాతి అధిప్పాయో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – దిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామతాయ వసేన చిత్తం పరిణామేన్తో యోగీ పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఇదం చిత్తం కాయో వియ దన్ధగమనం హోతూ’’తి పరికమ్మం కరోతి. తథా పరికమ్మకరణం హి సన్ధాయ ‘‘పాదకజ్ఝానచిత్తం గహేత్వా’’తి వుత్తం. పరికమ్మం పన కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠహన్తో తం చిత్తం కాయే ఆరోపేతి, కాయానుగతికం దన్ధగమనం కరోతి.

సుఖసఞ్ఞన్తి సుఖసహగతం సఞ్ఞం, సఞ్ఞాసీసేన నిద్దేసో. లహుభావేన సఞ్ఞాతన్తి లహుసఞ్ఞం. కథం పన ఇద్ధిచిత్తేన సహ సుఖసఞ్ఞాయ సమ్భవోతి ఆహ ‘‘సుఖసఞ్ఞా నామ ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా’’తి. సుఖన్తి సఞ్ఞాతన్తి వా సుఖసఞ్ఞం. తేనేవాహ ‘‘ఉపేక్ఖా హి సన్తం సుఖన్తి వుత్తా’’తి ఏకన్తగరుకేహి నీవరణేహి, ఓళారికేహి అనుపసన్తసభావేహి చ వితక్కాదీహి విప్పయోగో చిత్తచేతసికానం లహుభావస్స కారణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సాయేవ…పే… వేదితబ్బా’’తి. తం ఓక్కన్తస్సాతి తం సుఖలహుసఞ్ఞం అనుప్పత్తస్స. అస్సాతి యోగినో. గన్తుకామతా ఏవ ఏత్థ పమాణన్తి ఏత్థ ఏతస్మిం దిస్సమానేన కాయేన గమనే యం ఠానం గన్తుకామో, తం ఉద్దిస్స గన్తుకామతావసేన పవత్తపరికమ్మాధిట్ఠానాని ఏవ పమాణం, తావతా గమనం ఇజ్ఝతి. తస్మా మగ్గనిమ్మానవాయుఅధిట్ఠానేహి వినాపి ఇచ్ఛితదేసప్పత్తి హోతీతి. ఇదాని తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘సతి హీ’’తిఆది వుత్తం.

కాయం గహేత్వాతి కరజకాయం ఆరమ్మణకరణవసేన పరికమ్మచిత్తేన గహేత్వా. చిత్తే ఆరోపేతీతి ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి పాదకజ్ఝానచిత్తే ఆరోపేతి తగ్గతికం కరోతి. తేనాహ ‘‘చిత్తానుగతికం కరోతి సీఘగమన’’న్తి. చిత్తగమనన్తి చిత్తప్పవత్తిమాహ. ఇదం పన చిత్తవసేన కాయపరిణామనపాటిహారియం. చిత్తగమనమేవాతి చిత్తేన సమానగమనమేవ. కథం పన కాయో దన్ధప్పవత్తికో లహుపరివత్తినా చిత్తేన సమానగతికో హోతీతి? న సబ్బథా సమానగతికో. యథేవ హి కాయవసేన చిత్తపరిణామనే చిత్తం సబ్బథా కాయేన సమానగతికం న హోతి. న హి తదా చిత్తం సభావసిద్ధేన అత్తనో ఖణేన అవత్తిత్వా గరువుత్తికస్స రూపధమ్మస్స ఖణేన వత్తతి. ‘‘ఇదం చిత్తం అయం కాయో వియ హోతూ’’తి పన అధిట్ఠానేన దన్ధగతికస్స కాయస్స అనువత్తనతో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి, తావ కాయగతిఅనులోమేనేవ హుత్వా సన్తానవసేన పవత్తమానం చిత్తం కాయగతియా పరిణామితం నామ హోతి, ఏవం ‘‘అయం కాయో ఇదం చిత్తం వియ హోతూ’’తి అధిట్ఠానేన పగేవ సుఖలహుసఞ్ఞాయ సమ్పాదితత్తా అభావితిద్ధిపాదానం వియ దన్ధం అవత్తిత్వా యథా లహుకతిపయచిత్తవారేహేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తి హోతి, ఏవం పవత్తమానో కాయో చిత్తగతియా పరిణామితో నామ హోతి, న ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ ఇచ్ఛితట్ఠానప్పత్తియా.

ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్యా’’తి ఇదమ్పి ఉపమావచనం నిప్పరియాయేనేవ సమత్థితం హోతి. అవస్సం చేతం ఏవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా సుత్తాభిధమ్మపాఠేహి, వినయఅట్ఠకథాయ చ విరోధో సియా, ధమ్మతా చ విలోమితా. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౧ ఆదయో) హి ఏత్థ అఞ్ఞగహణేన రూపధమ్మా గహితా అలహుపరివత్తితాయ. అభిధమ్మే (పట్ఠా. ౧.౧.౧౦-౧౧) చ పురేజాతపచ్చయో రూపమేవ వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవ. యత్థ యత్థ చ ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జన్తి. నత్థి దేసన్తరసఙ్కమనం, న చ సభావో అఞ్ఞథా హోతీతి. న హి ఇద్ధిబలేన ధమ్మానం కేనచి లక్ఖణం అఞ్ఞథత్తం కాతుం సక్కా, భావఞ్ఞథత్తమేవ పన కాతుం సక్కా. ‘‘తీసుపి ఖణేసూ’’తి ఇదమ్పి గమనారమ్భం సన్ధాయ వుత్తం, న గమననిట్ఠానన్తి వదన్తి. థేరోతి అట్ఠకథాచరియానం అన్తరే ఏకో థేరో. ఇధాతి ఇదం పాటిహారియం విభజిత్వా వుత్తపాఠే. సయం గమనమేవ ఆగతం ‘‘బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా.

చక్ఖుసోతాదీనన్తి చక్ఖుసోతాదీనం అఙ్గానం. తథా హి వుత్తం ‘‘సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గ’’న్తి, సబ్బఅఙ్గపచ్చఙ్గవన్తన్తి అత్థో. పసాదో నామ నత్థీతి ఇమినావ భావజీవితిన్ద్రియానమ్పి అభావో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. రుచివసేనాతి ఇచ్ఛావసేన. అఞ్ఞమ్పీతి భగవతా కరియమానతో అఞ్ఞమ్పి కిరియం కరోతి. అయఞ్చేత్థ బుద్ధానుభావో. యది సావకనిమ్మితేసు నానప్పకారతా నత్థి, ‘‘సచే పన నానావణ్ణే కాతుకామో హోతీ’’తిఆది యం హేట్ఠా వుత్తం, తం కథన్తి? తం తథా తథా పరికమ్మం కత్వా అధిట్ఠహన్తస్స తే తే వణ్ణవయాదివిసేసా పరికమ్మానురూపం ఇజ్ఝన్తీతి కత్వా వుత్తం. ఇధ పన యథాధిట్ఠితే నిమ్మితరూపే సచే సావకో ‘‘ఇమే విసేసా హోన్తూ’’తి ఇచ్ఛతి, న ఇజ్ఝతి, బుద్ధానం పన ఇజ్ఝతీతి అయమత్థో దస్సితోతి న కోచి విరోధో.

ఇదాని యాని తాని ‘‘యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౦) పాళియా అత్థదస్సనవసేన విభత్తాని ‘‘దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీ’’తిఆదీని చుద్దస పాటిహారియాని, తత్థ సిఖాప్పత్తం కాయేన వసవత్తనపాటిహారియం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యన్తి కిరియాపరామసనం, తేన ‘‘రూపం పస్సతీ’’తి ఏత్థ యదేతం రూపదస్సనం, ‘‘సద్దం సుణాతీ’’తి ఏత్థ యదేతం సద్దసవనం, ‘‘చిత్తం పజానాతీ’’తి ఏత్థ యదేతం చిత్తజాననన్తి ఏవం దిబ్బచక్ఖుసోతచేతోపరియఞాణకత్తుకం దస్సనసవనజాననకిరియం పరామసతీతి దట్ఠబ్బం. ఇతో పరేసు సన్తిట్ఠతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. యమ్పిస్సాతి యమ్పి అస్స. యోగినో అధిట్ఠానన్తి సమ్బన్ధో. యఞ్చ ఖోతి ఏత్థ ఖో-సద్దో అవధారణత్థో, విసేసత్థో వా, తేన అయమేవేత్థ కాయేన వసవత్తనపాటిహారియేసు ఉక్కట్ఠతరన్తి దీపేతి. కస్మా? ‘‘అయం ను ఖో ఇద్ధిమా, అయం ను ఖో నిమ్మితో’’తి ఏకచ్చస్స బ్రహ్మునో ఆసఙ్కుప్పాదనతో. యదగ్గేన చేతం అధిట్ఠితం విసేసతో మనోమయన్తి వుచ్చతి, తదగ్గేన ఉక్కట్ఠతరన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా కాయేన వసం వత్తేతి నామా’’తి. యది ఏవం కస్మా ఇధ సేసాని గహితానీతి ఆహ ‘‘సేసం…పే… వుత్త’’న్తి.

౩౯౮. ఇదం నానాకరణన్తి కామమిమాపి ద్వే ఇద్ధియో అధిట్ఠానవసేనేవ ఇజ్ఝన్తి, తథాపి ఇదం ఇదాని వుచ్చమానం ఇమాసం నానాకరణం విసేసో. పకతివణ్ణం విజహిత్వాతి అత్తనో పకతిరూపం విజహిత్వా అపనేత్వా, పరేసం అదస్సేత్వాతి అత్థో. కుమారకవణ్ణన్తి కుమారకసణ్ఠానం. దస్సేతీతి తథా వికుబ్బన్తో అత్తని దస్సేతి. నాగవణ్ణం వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. హత్థిమ్పి దస్సేతీతి అత్తానమ్పి హత్థిం కత్వా దస్సేతి, బహిద్ధాపి హత్థిం దస్సేతి. ఏతదత్థమేవ హి ఇధ ‘‘హత్థివణ్ణం వా దస్సేతీ’’తి అవత్వా ‘‘హత్థిమ్పి దస్సేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౩) వుత్తం. యం పన కేచి బహిద్ధా హత్థిఆదిదస్సనవచనం ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా’’తి వచనేన వికుబ్బనిద్ధిభావేన విరుజ్ఝతీతి వదన్తి, తదయుత్తం. కస్మా? పకతివణ్ణవిజహనం నామ అత్తనో పకతిరూపస్స అఞ్ఞేసం అదస్సనం, న సబ్బేన సబ్బం తస్స నిరోధనం. ఏవం సతి అత్తానం అదస్సేత్వా బహిద్ధా హత్థిం దస్సేన్తో ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా హత్థిం దస్సేతీ’’తి వుచ్చమానే కో ఏత్థ విరోధో, అత్తనా పన హత్థివణ్ణో హుత్వా బహిద్ధాపి హత్థిం దస్సన్తే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తేనేవాహ ‘‘బహిద్ధాపి హత్థిఆదిదస్సనవసేన వుత్త’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వా వికుబ్బనిద్ధిభావేన చ న కోచి విరోధో.

పాళియఞ్చ కుమారకవణ్ణం వాతిఆదీసు అనియమత్థో వా-సద్దో వుత్తో. తేసు ఏకేకస్సేవ కరణదస్సనత్థం. హత్థిమ్పీతిఆదీసు పన హత్థిఆదీనం బహూనం ఏకజ్ఝం కాతబ్బాభావదస్సనత్థం సముచ్చయత్థో పి-సద్దో వుత్తో. తేన ‘‘హత్థిమ్పి దస్సేతీ’’తిఆదీసు దుతియే వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో.

ఇద్ధిమతో అత్తనో కుమారకాకారేన పరేసం దస్సనం కుమారకవణ్ణనిమ్మానం, న ఏత్థ కిఞ్చి అపుబ్బం పథవీఆదివత్థు నిప్ఫాదీయతీతి కసిణనియమేన పయోజనాభావతో ‘‘పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరారమ్మణతో’’తి వుత్తం. సతిపి వా వత్థునిప్ఫాదనే యథారహం తం పథవీకసిణాదివసేనేవ ఇజ్ఝతీతి ఏవమ్పేత్థ కసిణనియమేన పయోజనం నత్థేవ. కుమారకవణ్ణఞ్హి దస్సేన్తేన నీలవణ్ణం వా దస్సేతబ్బం సియా, పీతాదీసు అఞ్ఞతరవణ్ణం వా. తథా సతి నీలాదికసిణాని సమాపజ్జితబ్బానీతి ఆపన్నోవ కసిణనియమో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ఏవమధిట్ఠితే యదేకే పథవీకసిణవసేన ‘‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౨౩౮; మ. ని. ౧.౧౪౭; సం. ని. ౫.౮౪౨; పటి. మ. ౩.౧౦) భావోతి ఏవం పవత్తేన కసిణనిద్దేసేన ఇధ వికుబ్బనిద్ధినిద్దేసే ‘‘పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరారమ్మణతో’’తిఆదివచనస్స విరోధం ఆసఙ్కన్తి, సో అనోకాసోవాతి దట్ఠబ్బం. నిమ్మినితబ్బభావేన అత్తనా ఇచ్ఛితోతి అత్తనో కుమారకవణ్ణో, న పన అత్తనో దహరకాలే కుమారకవణ్ణోతి. నాగాదివణ్ణేసుపి అయం నయో బ్యాపీ ఏవాతి యదేకే ‘‘నాగాదినిమ్మానే న యుజ్జతి వియా’’తి వదన్తి, తదపోహతం దట్ఠబ్బం.

బహిద్ధాపీతి పి-సద్దేన అజ్ఝత్తం సమ్పిణ్డేతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – హత్థిమ్పి దస్సేతీతిఆది అజ్ఝత్తం, బహిద్ధాపి హత్థిఆదిదస్సనవసేన వుత్తం, న ‘‘కుమారకవణ్ణం వా’’తిఆది వియ అజ్ఝత్తమేవ కుమారకవణ్ణాదీనం దస్సనవసేనాతి. యం ఏత్థ వత్తబ్బం అధిట్ఠానవిధానం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

౩౯౯. కాయన్తి అత్తనో కరజకాయం. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘అయం కాయో సుసిరో హోతూ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున ‘‘పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయా’’తి ఇమం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారమాహ. అఞ్ఞం కాయన్తి యం మనోమయం కాయం నిమ్మినితుకామో, తం. ముఞ్జమ్హాతి ముఞ్జతిణతో. ఈసికన్తి తస్స కణ్డం. కోసియాతి అసికోసతో. కరణ్డాయాతి పేళాయ, నిమ్మోకతోతి చ వదన్తి. అబ్బాహతీతి ఉద్ధరతి. పవాహేయ్యాతి ఆకడ్ఢేయ్య.

ఇద్ధివిధనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి ద్వాదసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.