౧౩. అభిఞ్ఞానిద్దేసవణ్ణనా

దిబ్బసోతధాతుకథావణ్ణనా

౪౦౦. తత్థాతి దిబ్బసోతధాతుయా నిద్దేసే. అభిఞ్ఞాపాళియా హి నిద్దేసముఖేన అభిఞ్ఞానం నిబ్బత్తనవిధి విధీయతి. అభిఞ్ఞాసీసేనేత్థ అభిఞ్ఞాపాళి వుత్తా. తేనాహ ‘‘తతో పరాసు చ తీసు అభిఞ్ఞాసూ’’తి. తతో పరాసూతి చ సత్థునో దేసనాక్కమం, అత్తనో చ ఉద్దేసక్కమం సన్ధాయ వుత్తం, న పటిపత్తిక్కమం. న హి పటిపజ్జన్తా ఇమినావ కమేన పటిపజ్జన్తి. సబ్బత్థాతి దిబ్బసోతధాతుపాళియం, సేసాభిఞ్ఞాపాళియఞ్చాతి సబ్బత్థ. తత్రాతి వాక్యోపఞ్ఞాసే నిపాతమత్తం, తత్ర వా యథావుత్తపాఠే. దిబ్బసదిసత్తాతి దిబ్బే భవాతి దిబ్బా, దేవానం సోతధాతు, తాయ దిబ్బాయ సదిసత్తా. ఇదాని తం దిబ్బసదిసతం విభావేతుం ‘‘దేవానం హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుచరితకమ్మనిబ్బత్తాతి సద్ధాబహులతావిసుద్ధదిట్ఠితానిసంసదస్సావితాదిసమ్పత్తియా సుట్ఠు చరితత్తా సుచరితేన దేవూపపత్తిజనకేన పుఞ్ఞకమ్మేన నిబ్బత్తా. పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహీతి ఆది-సద్దేన వాతరోగాదీనం సఙ్గహో. అపలిబుద్ధాతి అనుపద్దుతా. పిత్తాదీహి అనుపద్దుతత్తా, కమ్మస్స చ ఉళారతాయ ఉపక్కిలేసవిముత్తి వేదితబ్బా. ఉపక్కిలేసదోసరహితం హి కమ్మం తిణాదిదోసరహితం వియ సస్సం ఉళారఫలం అనుపక్కిలిట్ఠం హోతి. కారణూపచారేన చస్స ఫలం తథా వోహరీయతి, యథా ‘‘సుక్కం సుక్కవిపాక’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౧౨; మ. ని. ౨.౮౧; అ. ని. ౪.౨౩౩). దూరేపీతి పి-సద్దేన సుఖుమస్సాపి ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛనసమత్థతం సఙ్గణ్హాతి. పసాదసోతధాతూతి చతుమహాభూతానం పసాదలక్ఖణా సోతధాతు.

వీరియారమ్భవసేనేవ ఇజ్ఝనతో సబ్బాపి కుసలభావనా వీరియభావనా, పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతా వా ఇద్ధిపాదభావనాపి విసేసతో వీరియభావనా, తస్సా ఆనుభావేన నిబ్బత్తా వీరియభావనాబలనిబ్బత్తా. ఞాణమయా సోతధాతు ఞాణసోతధాతు. తాదిసాయేవాతి ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ, దూరేపి సుఖుమస్సపి ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛనసమత్థతాయ చ తంసదిసా ఏవ. దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తాతి దిబ్బవిహారసఙ్ఖాతానం చతున్నం భూమీనం వసేన పటిలద్ధత్తా, ఇమినా కారణవసేనస్సా దిబ్బభావమాహ. యం చేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగమేన ఉక్కంసగతం పాదకజ్ఝానసఙ్ఖాతం దిబ్బవిహారం సన్నిస్సాయ పవత్తత్తా, దిబ్బవిహారపరియాపన్నం వా అత్తనా సమ్పయుత్తం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం నిస్సయపచ్చయభూతం సన్నిస్సితత్తాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. సవనట్ఠేనాతి సద్దగహణట్ఠేన. యాథావతో హి సద్దూపలద్ధి సద్దసభావావబోధో సవనం. సన్తేసుపి అఞ్ఞేసు సభావధారణాదీసు ధాతుఅత్థేసు అత్తసుఞ్ఞతాసన్దస్సనత్థా సత్థు ధాతుదేసనాతి ఆహ ‘‘నిజ్జీవట్ఠేన చా’’తి. సోతధాతుకిచ్చం సద్దసమ్పటిచ్ఛనం, సద్దసన్నిట్ఠానపచ్చయతా చ.

ఞాణస్స పరిసుద్ధి ఉపక్కిలేసవిగమేనేవాతి ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేసాయా’’తి. మానుసికా మనుస్స సన్తకా, మంససోతధాతు, దిబ్బవిదూరాదివిసయగ్గహణసఙ్ఖాతేన అత్తనో కిచ్చవిసేసేన అతిక్కన్తం మానుసికం ఏతాయాతి అతిక్కన్తమానుసికా. తేనాహ ‘‘మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా సద్దసవనేనా’’తి. తత్థ మనుస్సూపచారన్తి మనుస్సేహి ఉపచరితబ్బట్ఠానం, పకతియా సోతద్వారేన గహేతబ్బం విసయన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సద్దసవనేనా’’తి. దిబ్బేతి దేవలోకపరియాపన్నే. తే పన విసేసతో దేవానం కథా సద్దా హోన్తీతి ఆహ ‘‘దేవానం సద్దే’’తి. మనుస్సానం ఏతేతి మానుసా, తే మానుసే. ఏవం దేవమనుస్ససద్దానంయేవ గహితత్తా వుత్తం ‘‘పదేసపరియాదాన’’న్తి, ఏకదేసగ్గహణన్తి అత్థో. సదేహసన్నిస్సితా అత్తనో సరీరే సన్నిస్సితా. నిప్పదేసపరియాదానం ఠానభేదగ్గహణముఖేన సవిఞ్ఞాణకాదిభేదభిన్నస్స సద్దస్స అనవసేసేన సఙ్గణ్హనతో.

అయం దిబ్బసోతధాతు. పరికమ్మసమాధిచిత్తేనాతి పరికమ్మభూతావేణికసమాధిచిత్తేన, దిబ్బసోతఞాణస్స పరికమ్మవసేన పవత్తక్ఖణికసమాధినా సమాహితచిత్తేనాతి అత్థో. పరికమ్మసమాధి నామ దిబ్బసోతధాతుయా ఉపచారావత్థాతిపి వదన్తి. సా పన నానావజ్జనవసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. సబ్బోళారికసద్దదస్సనత్థం సీహాదీనం సద్దో పఠమం గహితో. తియోజనమత్థకేపి కిర కేసరసీహస్స సీహనాదసద్దో సుయ్యతి. ఆది-సద్దేన మేఘసద్దబ్యగ్ఘసద్దాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ యథా ఓళారికసద్దావజ్జనం యావదేవ సుఖుమసద్దావజ్జనూపాయదస్సనత్థం, తథా సద్దగ్గహణభావనాబలేన సుఖుమతరసద్దగ్గహణసంసిద్ధితో.

ఏవం ఆసన్నసద్దగ్గహణానుసారేన దూరదూరతరసద్దగ్గహణమ్పి సమిజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయా’’తిఆదినా దిసాసమ్బన్ధవసేన సద్దానం మనసికారవిధి ఆరద్ధో. తత్థ సద్దనిమిత్తన్తి ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో సద్దో ఏవ సద్దనిమిత్తం, యో వా యథావుత్తో ఉపాదాయుపాదాయ లబ్భమానో సద్దానం ఓళారికసుఖుమాకారో, తం సద్దనిమిత్తం. తేనేవాహ ‘‘సద్దానం సద్దనిమిత్త’’న్తి. యం పన వుత్తం ‘‘ఓళారికానమ్పి సుఖుమానమ్పి సద్దానం సద్దనిమిత్తం మనసి కాతబ్బ’’న్తి, తం ఓళారికసుఖుమసమ్మతేసుపి ఓళారికసుఖుమసబ్భావదస్సనత్థం. తఞ్చ సబ్బం సుఖుమే ఞాణపరిచయదస్సనత్థం దట్ఠబ్బం. సద్దనిమిత్తస్స అపచ్చుప్పన్నసభావత్తా ‘‘సద్దోవ సద్దనిమిత్త’’న్తి అయమేవ పక్ఖో ఞాయాగతోతి కేచి, తం న ఓళారికసుఖుమానం సద్దానం వణ్ణారమ్మణేన ఞాణేన నీలపీతాదివణ్ణానం వియ తత్థేవ గహేతబ్బతో. ఓళారికసుఖుమభావో చేత్థ సద్దనిమిత్తన్తి అధిప్పేతన్తి. తస్సాతి యథావుత్తేన విధినా పటిపజ్జన్తస్స యోగినో. తే సద్దాతి యే సబ్బోళారికతో పభుతి ఆవజ్జన్తస్స అనుక్కమేన సుఖుమసుఖుమా సద్దా ఆవజ్జితా, తే. పాకతికచిత్తస్సాపీతి పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనతో పుబ్బే పవత్తచిత్తస్సాపి. పరికమ్మసమాధిచిత్తస్సాతి దిబ్బసోతధాతుయా ఉప్పాదనత్థం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితస్స సద్దం ఆరబ్భ పరికమ్మకరణవసేన పవత్తక్ఖణికసమాధిచిత్తస్స. పుబ్బేపి ఞాణేన పరిమద్దితత్తా అతివియ పాకటా హోన్తీతి సమ్బన్ధో.

తేసు సద్దేసూతి యే పరికమ్మస్స విసయదస్సనత్థం బహూ సద్దా వుత్తా, తేసు సద్దేసు. అఞ్ఞతరన్తి యత్థస్స పరికమ్మకరణవసేన అభిణ్హం మనసికారో పవత్తో, తం ఏకం సద్దం. తతో పరన్తి తతో అప్పనుప్పత్తితో పరం. తస్మిం సోతేతి తస్మిం ఞాణసోతే. పతితో హోతీతి దిబ్బసోతధాతు అన్తోగధా హోతి అప్పనాచిత్తస్స ఉప్పత్తితో పభుతి దిబ్బసోతఞాణలాభీ నామ హోతి, న దానిస్స తదత్థం భావనాభియోగో ఇచ్ఛితబ్బోతి అత్థో. తన్తి దిబ్బసోతధాతుం. థామజాతన్తి జాతథామం దళ్హభావప్పత్తం. వడ్ఢేతబ్బం పాదకజ్ఝానారమ్మణం. కిన్తి కిత్తకన్తి ఆహ ‘‘ఏత్థన్తరే సద్దం సుణామీతి ఏకఙ్గులమత్తం పరిచ్ఛిన్దిత్వా’’తి. పాదకజ్ఝానస్స హి ఆరమ్మణభూతం కసిణనిమిత్తం ‘‘ఏత్తకం ఠానం ఫరతూ’’తి మనసి కరిత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జన్తస్స కసిణనిమిత్తం తత్తకం ఠానం ఫరిత్వా తిట్ఠతి. సో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తత్థ గతే సద్దే ఆవజ్జతి, సుభావితభావనత్తా తత్థ అఞ్ఞతరం సద్దం ఆరబ్భ ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని ఉప్పజ్జన్తి. తేసు పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం, ఇతరస్స పునపి పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జితబ్బమేవ. తతో ఏవ హి పాదకజ్ఝానారమ్మణేన ఫుట్ఠోకాసబ్భన్తరగతేపి సద్దే సుణాతియేవాతి సాసఙ్కం వదతి. ఏకఙ్గులద్వఙ్గులాదిగ్గహణఞ్చేత్థ సుఖుమసద్దాపేక్ఖాయ కతం.

ఏవం సుణన్తోవాతి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా సవనేన వసీకతాభిఞ్ఞో హుత్వా యథావజ్జితే సద్దే సుణన్తో ఏవ. పాటియేక్కన్తి ఏకజ్ఝం పవత్తమానేపి తే సద్దే పచ్చేకం వత్థుభేదేన వవత్థపేతుకామతాయ సతి.

దిబ్బసోతధాతుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చేతోపరియఞాణకథావణ్ణనా

౪౦౧. పరియాతీతి సరాగాదివిభాగేన పరిచ్ఛిజ్జ జానాతి. తేనాహ ‘‘పరిచ్ఛిన్దతీతి అత్థో’’తి. యేసఞ్హి ధాతూనం గతి అత్థో, బుద్ధిపి తేసం అత్థో. ‘‘పరసత్తాన’’న్తి ఏత్థ పర-సద్దో అఞ్ఞత్థోతి ఆహ ‘‘అత్తానం ఠపేత్వా సేససత్తాన’’న్తి, యథా హి యో పరో న హోతి, సో అత్తా. యో అత్తా న హోతి, సో పరోతి. సత్తానన్తి చేత్థ రూపాదీసు సత్తాతి సత్తా. తస్సా పన పఞ్ఞత్తియా సవిఞ్ఞాణకసన్తానే నిరుళ్హత్తా నిచ్ఛన్దరాగాపి సత్తాత్వేవ వుచ్చన్తి, భూతపుబ్బగతియా వా. ‘‘పు’’న్తి నరకం, తత్థ గలన్తి పపతన్తీతి పుగ్గలా, పాపకారినో. ఇతరేపి సంసారే సంసారినో తంసభావానాతివత్తనతో పుగ్గలాత్వేవ వుచ్చన్తి. తంతంసత్తనికాయస్స వా తత్థ తత్థ ఉపపత్తియా పూరణతో, అనిచ్చతావసేన గలనతో చ పుగ్గలాతి నేరుత్తా.

ఏతఞ్హీతి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ‘‘ఏతం చేతోపరియఞాణం దిబ్బచక్ఖుఞాణవసేన ఇజ్ఝతీ’’తి తం దిబ్బచక్ఖుఞాణం, ఏతస్స చేతోపరియఞాణస్స ఉప్పాదనే పరికమ్మం, తస్మా తేన చేతోపరియఞాణం ఉప్పాదేతుకామేన అధిగతదిబ్బచక్ఖుఞాణేన భిక్ఖునాతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. హదయరూపన్తి న హదయవత్థు, అథ ఖో హదయమంసపేసి. యం బహి కమలమకుళసణ్ఠానం, అన్తో కోసాతకీఫలసదిసన్తి వుచ్చతి, తఞ్హి నిస్సాయ దాని వుచ్చమానం లోహితం తిట్ఠతి. హదయవత్థు పన ఇమం లోహితం నిస్సాయ పవత్తతీతి. కథం పన దిబ్బచక్ఖునా లోహితస్స వణ్ణదస్సనేన అరూపం చిత్తం పరియేసతీతి ఆహ ‘‘యదా హీ’’తిఆది. కథం పన సోమనస్ససహగతాదిచిత్తవుత్తియా కమ్మజస్స లోహితస్స వివిధవణ్ణభావాపత్తీతి? కో వా ఏవమాహ ‘‘కమ్మజమేవ తం లోహిత’’న్తి చతుసన్తతిరూపస్సాపి తత్థ లబ్భమానత్తా. తేనేవాహ ‘‘ఇదం రూపం సోమనస్సిన్ద్రియసముట్ఠాన’’న్తిఆది. ఏవమ్పి యం తత్థ అచిత్తజం, తస్స యథావుత్తవణ్ణభేదేన న భవితబ్బన్తి? భవితబ్బం, సేసతిసన్తతిరూపానం తదనువత్తనతో. యథా హి గమనాదీసు చిత్తజరూపాని ఉతుకమ్మాహారసముట్ఠానరూపేహి అనువత్తీయన్తి, అఞ్ఞథా కాయస్స దేసన్తరుప్పత్తియేవ న సియా, ఏవమిధాపి చిత్తజరూపం సేసతిసన్తతిరూపాని అనువత్తమానాని పవత్తన్తి. పసాదకోధవేలాసు చక్ఖుస్స వణ్ణభేదాపత్తియేవ చ తదత్థస్స నిదస్సనం దట్ఠబ్బం.

పరియేసన్తేనాతి పఠమం తావ అనుమానతో ఞాణం పేసేత్వా గవేసన్తేన. చేతోపరియఞాణఞ్హి ఉప్పాదేతుకామేన యోగినా హేట్ఠా వుత్తనయేన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం అభినీహారక్ఖమం కత్వా దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స లాభీ సమానో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా పరస్స హదయమంసపేసిం నిస్సాయ పవత్తమానస్స లోహితస్స వణ్ణదస్సనేన ‘‘ఇదాని ఇమస్స చిత్తం సోమనస్ససహగత’’న్తి వా ‘‘దోమనస్ససహగత’’న్తి వా ‘‘ఉపేక్ఖాసహగత’’న్తి వా నయగ్గాహవసేనపి వవత్థపేత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఇమస్స చిత్తం జానామీ’’తి పరికమ్మం కాతబ్బం. కాలసతమ్పి కాలసహస్సమ్పి పునప్పునం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తథేవ పటిపజ్జితబ్బం. తస్సేవం దిబ్బచక్ఖునా హదయలోహితవణ్ణదస్సనాదివిధినా పటిపజ్జన్తస్స ఇదాని చేతోపరియఞాణం ఉప్పజ్జిస్సతీతి యం తదా పవత్తతీతి వవత్థాపితం చిత్తం, తం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం నిరుద్ధే చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి. తేసం పురిమాని తీణి, చత్తారి వా పరికమ్మాదిసమఞ్ఞాని కామావచరాని, చతుత్థం, పఞ్చమం వా అప్పనాచిత్తం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానికం. తత్థ యం అన్తేన అప్పనాచిత్తేన సద్ధిం ఉప్పన్నం ఞాణం, ఇదం చేతోపరియఞాణం. తఞ్హి యత్థానేన పరికమ్మం కతం, తం పరస్స చిత్తం పచ్చక్ఖతో పటివిజ్ఝన్తం విభావేన్తమేవ హుత్వా పవత్తతి రూపం వియ చ దిబ్బచక్ఖుఞాణం, సద్దం వియ చ దిబ్బసోతఞాణం. తతో పరం పన కామావచరచిత్తేహి సరాగాదివవత్థాపనం హోతి నీలాదివవత్థాపనం వియ. ఏవమధిగతస్స పన చేతోపరియఞాణస్స థామగమనవిధానమ్పి అధిగమనవిధానసదిసమేవాతి తం దస్సేతుం ‘‘తస్మా తేన…పే… థామగతం కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

ఏవం థామగతే హీతిఆది థామగతానిసంసదస్సనం. సబ్బమ్పి కామావచరచిత్తన్తి చతుపణ్ణాసవిధమ్పి కామావచరచిత్తం. ‘‘సబ్బమ్పీ’’తి పదం ‘‘రూపావచరారూపావచరచిత్త’’న్తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేన పఞ్చదసవిధమ్పి రూపావచరచిత్తం, ద్వాదసవిధమ్పి అరూపావచరచిత్తన్తి వుత్తం హోతి. పజానాతీతి సరాగాదిపకారేహి జానాతి, పచ్చక్ఖతో పటివిజ్ఝతీతి అధిప్పాయో. పుథుజ్జనవసేనాయం అభిఞ్ఞాకథాతి లోకుత్తరం చిత్తం ఇధ అనుద్ధటం. తమ్పి హి ఉపరిమో, సదిసో వా అరియో హేట్ఠిమస్స, సదిసస్స చ చిత్తమ్పి పజానాతి ఏవ. తేనాహ ‘‘అనుత్తరం వా చిత్త’’న్తిఆది. సఙ్కమన్తోతి ఞాణేన ఉపసఙ్కమన్తో. ఏకచ్చఞ్హి చిత్తం ఞత్వా పరికమ్మేన వినా తదఞ్ఞం చిత్తం జానన్తో ‘‘చిత్తా చిత్తం సఙ్కమన్తో’’తి వుత్తో. తేనాహ ‘‘వినాపి హదయరూపదస్సనేనా’’తి. హదయరూపదస్సనాదివిధానం హి ఆదికమ్మికవసేన వుత్తం. తేనాహ ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది. యత్థ కత్థచీతి పఞ్చవోకారభవే, చతువోకారభవేపి వా. న కతో అభిఞ్ఞానుయోగసఙ్ఖాతో అభినివేసో ఏతేనాతి అకతాభినివేసో, తస్స, ఆదికమ్మికస్సాతి అత్థో. అయం కథాతి ‘‘ఆలోకం వడ్ఢేత్వా’’తిఆదినా వుత్తపరికమ్మకథా.

అవసేసన్తి వుత్తావసేసం. ఏవం అవిభాగేన వుత్తం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘చతుభూమకం కుసలాబ్యాకతం చిత్తం వీతరాగ’’న్తి ఆహ. తఞ్హి యోనిసోమనసికారప్పచ్చయతంహేతుకతాహి రాగేన సమ్పయోగాసఙ్కాభావతో ‘‘వీతరాగ’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి. సేసాకుసలచిత్తానం రాగేన సమ్పయోగాభావతో నత్థేవ సరాగతా, తంనిమిత్తకతాయ పన సియా తంసహితతాలేసోతి నత్థేవ వీతరాగతాపీతి దుకవినిముత్తతావ యుత్తాతి వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం దుకే సఙ్గహం న గచ్ఛన్తీ’’తి. యది ఏవం పదేసికం చేతోపరియఞాణం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, దుకన్తరపరియాపన్నత్తా తేసం. యే పన ‘‘పటిపక్ఖభావే అసతిపి సమ్పయోగాభావో ఏవేత్థ పమాణం ఏకచ్చఅబ్యాకతానం వియా’’తి సేసాకుసలచిత్తానమ్పి వీతరాగతం పటిజానన్తి, తే సన్ధాయాహ ‘‘కేచి పన థేరా తానిపి సఙ్గణ్హన్తీ’’తి. సదోసదుకేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

పాటిపుగ్గలికనయేనాతి ఆవేణికనయేన, తదఞ్ఞాకుసలచిత్తేసు వియ లోభదోసేహి అమిస్సితస్స మోహస్సేవ సబ్భావతోతి అత్థో. అకుసలమూలసఙ్ఖాతేసు సహ మోహేనేవాతి సమోహం పఠమనయే, దుతియనయే పన సహేవ మోహేనాతి సమోహన్తి ఏవం ఉత్తరపురిమపదావధారణతో ద్వీసు నయేసు భేదో వేదితబ్బో. అత్తనా సమ్పయుత్తం థినమిద్ధం అనువత్తనవసేన గతం పవత్తం థినమిద్ధానుగతం పఞ్చవిధం ససఙ్ఖారికాకుసలచిత్తం సంఖిత్తం, ఆరమ్మణే సఙ్కోచనవసేన పవత్తనతో. వుత్తనయేన ఉద్ధచ్చానుగతం వేదితబ్బం, తం పన ఉద్ధచ్చసహగతం చిత్తం, యత్థ వా ఉద్ధచ్చం పచ్చయవిసేసేన థామజాతం హుత్వా పవత్తతి. కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ, విపులఫలతాయ, దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతం, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దవీరియచిత్తపఞ్ఞేహి గతం పటిపన్నన్తి మహగ్గతం. అవసేసన్తి పరిత్తఅప్పమాణం. అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరం. ఉత్తిణ్ణన్తి ఉత్తరం, లోకే అపరియాపన్నభావేన లోకతో ఉత్తరన్తి లోకుత్తరం. తతో ఏవ నత్థి ఏతస్స ఉత్తరన్తి అనుత్తరం. ఉపనిజ్ఝానలక్ఖణప్పత్తేన సమాధినా సమ్మదేవ ఆహితన్తి సమాహితం. తదఙ్గవిముత్తిప్పత్తం కామావచరకుసలచిత్తం. విక్ఖమ్భనవిముత్తిప్పత్తం మహగ్గతచిత్తం. సముచ్ఛేదవిముత్తిప్పత్తం మగ్గచిత్తం. పటిప్పస్సద్ధివిముత్తిప్పత్తం ఫలచిత్తం. నిస్సరణవిముత్తిప్పత్తమ్పి తదుభయమేవ. కామం కానిచి పచ్చవేక్ఖణచిత్తాదీని నిబ్బానారమ్మణాని హోన్తి, నిస్సరణవిముత్తిప్పత్తాని పన న హోన్తి తాదిసకిచ్చాయోగతో. పాళియం ఆగతసరాగాదిభేదవసేన చేవ తేసం అన్తరభేదవసేన చ సబ్బప్పకారమ్పి.

చేతోపరియఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణకథావణ్ణనా

౪౦౨. పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, తస్స వా అనుస్సరణం పుబ్బేనివాసానుస్సతి, తం నిస్సయాదిపచ్చయభూతం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనతో ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిమ్హి యం ఞాణం, తదత్థాయా’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం వివరన్తో పుబ్బేనివాసం తావ దస్సేత్వా తత్థ సతిఞాణాని దస్సేతుం ‘‘పుబ్బేనివాసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘పుబ్బే’’తి ఇదం పదం ‘‘ఏకమ్పి జాతి’’న్తిఆదివచనతో అతీతభవవిసయం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అతీతజాతీసూ’’తి నివాస-సద్దో కమ్మసాధనో, ఖన్ధవినిముత్తో చ నివసితధమ్మో నత్థీతి ఆహ ‘‘నివుత్థక్ఖన్ధా’’తి. నివుత్థతా చేత్థ ససన్తానే పవత్తతా, తథాభూతా చ తే అను అను భూతా జాతా పవత్తా తత్థ ఉప్పజ్జిత్వా విగతావ హోన్తీతి ఆహ ‘‘నివుత్థాతి అజ్ఝావుత్థా అనుభూతా అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా’’తి. ఏవం ససన్తతిపరియాపన్నధమ్మవసేన నివాస-సద్దస్స అత్థం వత్వా ఇదాని అవిసేసేన వత్తుం ‘‘నివుత్థధమ్మా వా నివుత్థా’’తి వత్వా తం వివరితుం ‘‘గోచరనివాసేనా’’తిఆది వుత్తం. గోచరభూతాపి హి గోచరాసేవనాయ ఆసేవితా ఆరమ్మణకరణవసేన అనుభూతా నివుత్థా నామ హోన్తీతి. తే పన దువిధా సపరవిఞ్ఞాణగోచరతాయాతి ఉభయేపి తే దస్సేతుం ‘‘అత్తనో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ‘‘అత్తనో విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతా’’తి వత్వా ‘‘పరిచ్ఛిన్నా’’తి వచనం యే తే గోచరనివాసేన నివుత్థధమ్మా, తే న కేవలం విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాణమత్తా, అథ ఖో యథా పుబ్బే జాతినామగోత్తవణ్ణలిఙ్గాహారాదివిసేసేహి పరిచ్ఛేదకారికాయ పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిజ్జ గహితా, తథేవేతం ఞాణం పరిచ్ఛిజ్జ గణ్హాతీతి ఇమస్స అత్థస్స దీపనత్థం వుత్తం. పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతాపి వా నివుత్థాతి సమ్బన్ధో. న కేవలం అత్తనోవ విఞ్ఞాణేన, అథ ఖో పరేసం విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతాపి వాతి అత్థో. ఇధాపి ‘‘పరిచ్ఛిన్నా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘పరేసమ్పి వా విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతా పరిచ్ఛిన్నా’’తి. తస్స చ గహణే పయోజనం వుత్తనయేనేవ వత్తబ్బం. తే చ ఖో యస్మా అభీతాసు ఏవ జాతీసు అఞ్ఞేహి విఞ్ఞాతా పరిచ్ఛిన్నా, తే చ పరినిబ్బుతాపి హోన్తి. యే హి తే విఞ్ఞాతా, తేసం తదా వత్తమానసన్తానానుసారేన తేసమ్పి అతీతే పవత్తి ఞాయతీతి సిఖాప్పత్తం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స విసయభూతం పుబ్బేనివాసం దస్సేతుం ‘‘ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసూ’’తి వుత్తం. ఛిన్నవటుమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం అనుస్సరణా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణం. ఆది-సద్దేన పచ్చేకసమ్బుద్ధబుద్ధసావకానుస్సరణాని గయ్హన్తీతి వదన్తి. ఛిన్నవటుమకా పన సబ్బేవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతా. తేసం అనుస్సరణం నామ తేసం పటిపత్తియా అనుస్సరణం, సా పన పటిపత్తి సఙ్ఖేపతో ఛళారమ్మణగ్గహణలక్ఖణాతి తాని ఇధ పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతగ్గహణేన గహితాని, తే పనేతే సమ్మాసమ్బుద్ధానంయేవ విసయా, న అఞ్ఞేసన్తి ఆహ ‘‘తే బుద్ధానంయేవ లబ్భన్తీ’’తి. న హి అతీతే బుద్ధా భగవన్తో ఏవం విపస్సింసు, ఏవం మగ్గం భావేసుం, ఏవం ఫలనిబ్బానాని సచ్ఛాకంసు, ఏవం వేనేయ్యే వినేసున్తి ఏత్థ సబ్బదా అఞ్ఞేసం ఞాణస్స గతి అత్థీతి. యాయ సతియా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సా పుబ్బేనివాసానుస్సతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

అనేకవిధన్తి నానాభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసాదివసేన బహువిధం. పకారేహీతి నామగోత్తాదిఆకారేహి సద్ధిం, సహయోగే చేతం కరణవచనం. పవత్తితం దేసనావసేన. తేనాహ ‘‘సంవణ్ణిత’’న్తి, విత్థారితన్తి అత్థో. ‘‘నివాస’’న్తి అన్తోగధభేదసామఞ్ఞవచనమేతన్తి తే భేదే బ్యాపనిచ్ఛావసేన సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ తత్థ నివుత్థసన్తాన’’న్తి ఆహ. సావకస్సేవేతం అనుస్సరణం, న సత్థునోతి వుత్తం ‘‘ఖన్ధపటిపాటివసేన చుతిపటిసన్ధివసేన వా’’తి. ఖన్ధపటిపాటి ఖన్ధానం అనుక్కమో. సా చ ఖో చుతితో పట్ఠాయ ఉప్పటిపాటివసేన. కేచి పనేత్థ ‘‘ఇరియాపథపటిపాటి ఖన్ధపటిపాటీ’’తి వదన్తి. అనుగన్త్వా అనుగన్త్వాతి ఞాణగతియా అనుగన్త్వా అనుగన్త్వా. తిత్థియాతి అఞ్ఞతిత్థియా, తే పన కమ్మవాదినో కిరియవాదినో తాపసాదయో. ఠపేత్వా అగ్గసావకమహాసావకే ఇతరే సత్థు సావకా పకతిసావకా.

యస్మా తిత్థియానం బ్రహ్మజాలాదీసు చత్తాలీసాయ ఏవ సంవట్టవివట్టానం అనుస్సరణం ఆగతం, తస్మా ‘‘న తతో పర’’న్తి వత్వా తం కారణం వదన్తో ‘‘దుబ్బలపఞ్ఞత్తా’’తిఆదిమాహ, తేన విపస్సనాభియోగో పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స విసేసకారణన్తి దస్సేతి. బలవపఞ్ఞత్తాతి ఏత్థ నామరూపపరిచ్ఛేదాదియేవ పఞ్ఞాయ బలవకారణం దట్ఠబ్బం. తఞ్హేత్థ నేసం సాధారణకారణం. ఏత్తకోతి కప్పానం లక్ఖం, తదధికం ఏకం, ద్వే చ అసఙ్ఖ్యేయ్యానీతి కాలవసేన ఏవంపరిమాణో యథాక్కమం తేసం మహాసావకఅగ్గసావకపచ్చేకబుద్ధానం పుఞ్ఞఞాణాభినీహారో సావకపచ్చేకబోధిపారమితా సమితా. యది బోధిసమ్భారసమ్భరణకాలపరిచ్ఛిన్నో తేసం తేసం అరియానం అభిఞ్ఞాఞాణవిభాగో, ఏవం సన్తే బుద్ధానమ్పి విసయపరిచ్ఛేదతా ఆపన్నాతి ఆహ ‘‘బుద్ధానం పన పరిచ్ఛేదో నామ నత్థీ’’తి. ‘‘యావతకం ఞేయ్యం, తావతకం ఞాణ’’న్తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫) వచనతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వియ బుద్ధానం అభిఞ్ఞాఞాణానమ్పి విసయే పరిచ్ఛేదో నామ నత్థి. తత్థ యం యం ఞాతుం ఇచ్ఛన్తి, తం తం జానన్తి ఏవ. అథ వా సతిపి కాలపరిచ్ఛేదే కారణూపాయకోసల్లపరిగ్గహాదినా సాతిసయత్తా మహాబోధిసమ్భారానం పఞ్ఞాపారమితాయ పవత్తిఆనుభావస్స పరిచ్ఛేదో నామ నత్థి, కుతో తన్నిబ్బత్తానం అభిఞ్ఞాఞాణానన్తి ఆహ ‘‘బుద్ధానం పన పరిచ్ఛేదో నామ నత్థీ’’తి. అతీతే ఏత్తకాని కప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యానీతి ఏవం కాలపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి, అనాగతే అనాగతంసఞాణస్స వియ.

ఏవం ఛన్నం జనానం పుబ్బేనివాసానుస్సరణం కాలవిభాగతో దస్సేత్వా ఇదాని ఆరమ్మణగ్గహణతో ఆనుభావవిసేసతో, పవత్తిఆకారతో చ దస్సేతుం ‘‘తిత్థియా చా’’తిఆది వుత్తం. చుతిపటిసన్ధివసేనాతి అత్తనో, పరస్స వా తస్మిం తస్మిం అత్తభావే చుతిం దిస్వా అన్తరా కిఞ్చి అనామసిత్వా పటిసన్ధియా ఏవ గహణవసేన. వుత్తమేవత్థం బ్యతిరేకతో, అన్వయతో చ విభావేతుం ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. పకతిసావకా చుతిపటిసన్ధివసేనపి సఙ్కమన్తీతి అయమత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేన ‘‘బలవపఞ్ఞత్తా’’తి హేతునా విభావేతబ్బో, చుతిపటిసన్ధివసేన సఙ్కమనం వేమజ్ఝదస్సనే పయోజనాభావతో. ఞాణబలదస్సనత్థం పనేత్థ వుత్తం.

తం తం పాకటమేవాతి యథా నామ సరదసమయే ఠితమజ్ఝన్హికవేలాయం చతురతనికే గేహే చక్ఖుమతో పురిసస్స రూపగతం సుపాకటమేవ హోతీతి లోకసిద్ధమేతం, సియా పన తస్స సుఖుమతరతిరోహితాదిభేదస్స రూపగతస్స అగోచరతా. నత్థేవ బుద్ధానం ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స ఞేయ్యస్స అగోచరతా, అథ ఖో తం ఞాణాలోకేన ఓభాసితం హత్థతలే ఆమలకం వియ సుపాకటం సువిభూతమేవ హోతి తథా ఞేయ్యావరణస్స సుపహీనత్తా. పేయ్యాలపాళిం వియ సఙ్ఖిపిత్వాతి యథా పేయ్యాలపాళిం పఠన్తా ‘‘పఠమం ఝానం…పే… పఞ్చమం ఝాన’’న్తి ఆదిపరియోసానమేవ గణ్హన్తా సఙ్ఖిపిత్వా సజ్ఝాయన్తి, న అనుపదం, ఏవం అనేకాపి కప్పకోటియో సఙ్ఖిపిత్వా. యం యం ఇచ్ఛన్తీతి యస్మిం కప్పే, యస్మిం భవే యం యం జానితుం ఇచ్ఛన్తి, తత్థ తత్థేవ ఞాతుం ఇచ్ఛితే ఏవ ఞాణేన ఓక్కమన్తా. సీహోక్కన్తవసేన సీహగతిపతనవసేన ఞాణగతియా గచ్ఛన్తి. సతధా భిన్నస్స వాళస్స కోటియా కోటిపటిపాదనవసేన కతవాలవేధపరిచయస్స. సరభఙ్గసదిసస్సాతి సరభఙ్గబోధిసత్తసదిసస్స (జా. ౨.౧౭.౫౦ ఆదయో). లక్ఖట్ఠానస్స అప్పత్తవసేన న సజ్జతి. అతిక్కమనపస్సగమనవసేన న విరజ్ఝతి.

ఖజ్జుపనకప్పభాసదిసం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి ఞాణస్స అతివియ అప్పానుభావతాయ ఖజ్జోతోభాససమం హుత్వా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం ఉపట్ఠాతి. ఏస నయో సేసేసుపి. దీపప్పభాసదిసన్తి పాకతికదీపాలోకసదిసం. ఉక్కాపభా మహాఉమ్ముకాలోకో. ఓసధితారకప్పభాతి ఉస్సన్నా పభా ఏతాయ ధీయతీతి ఓసధి, ఓసధీనం వా అనుబలప్పదాయికత్తా ఓసధీతి ఏవం లద్ధనామాయ తారకాయ పభా. సరదసూరియమణ్డలసదిసం సవిసయే సబ్బసో అన్ధకారవిధమనతో.

యట్ఠికోటిగమనం వియ ఖన్ధపటిపాటియా అముఞ్చనతో. కున్నదీనం అతిక్కమనాయ ఏకేనేవ రుక్ఖదణ్డేన కతసఙ్కమో దణ్డకసేతు. చతూహి, పఞ్చహి వా జనేహి గన్తుం సక్కుణేయ్యో ఫలకే అత్థరిత్వా ఆణియో కోట్టేత్వా కతసఙ్కమో జఙ్ఘసేతు. జఙ్ఘసత్థస్స గమనయోగ్గో సఙ్కమో జఙ్ఘసేతు జఙ్ఘమగ్గో వియ. సకటస్స గమనయోగ్గో సఙ్కమో సకటసేతు సకటమగ్గో వియ. మహతా జఙ్ఘసత్థేన గన్తబ్బమగ్గో మహాజఙ్ఘమగ్గో. బహూహి వీసాయ వా తింసాయ వా సకటేహి ఏకజ్ఝం గన్తబ్బమగ్గో మహాసకటమగ్గో.

ఇమస్మిం పన అధికారేతి ‘‘చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) చిత్తసీసేన సావకస్స నిద్దిట్ఠసమాధిభావనాధికారే.

౪౦౩. తస్మాతి యస్మా సావకానం పుబ్బేనివాసానుస్సరణం ఇధాధిప్పేతం, తస్మా. ఏవన్తి యథా తే అనుస్సరన్తి, ఏవం అనుస్సరితుకామేన. హేట్ఠా తీసు ఝానేసు యథారహం పీతిసుఖేహి కాయచిత్తానం సమ్పీననాయ ‘‘చత్తారి ఝానాని సమాపజ్జిత్వా’’తి వుత్తం, అఞ్ఞథా పాదకజ్ఝానమేవ సమాపజ్జితబ్బం సియా. యాయ నిసజ్జాయ నిసిన్నస్స అనుస్సరణారమ్భో, సా ఇధ సబ్బపచ్ఛిమా నిసజ్జా. తతో ఆసనపఞ్ఞాపనన్తి తతో నిసజ్జాయ పురిమకం ఆసనపఞ్ఞాపనం ఆవజ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏస నయో సేసేసుపి. భోజనకాలోతిఆదీసు కాలసీసేన తస్మిం తస్మిం కాలే కతకిచ్చమాహ. చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవన్దనకాలోతి చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు చేతియబోధీనం వన్దనకాలో. సకలం రత్తిన్దివన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం.

కిఞ్చి కిచ్చం. ఏత్తకేనాతి పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనేన. పాదకజ్ఝానఞ్హి సత్థకస్స వియ నిసానసిలా సతిపఞ్ఞానమ్పి నిసితభావావహం. యం తస్స, తా తం సమాపజ్జనేన పరమనేపక్కప్పత్తా హోన్తి. తేనాహ ‘‘దీపే జలితే వియ పాకటం హోతీ’’తి, అన్ధకారట్ఠానేతి అధిప్పాయో. పురిమభవేతి ఇమస్స భవస్స అనన్తరే పురిమస్మిం భవే. పవత్తితనామరూపన్తి అత్తనో పచ్చయేహి పవత్తితనామరూపం. తఞ్చ ఖో పఠమం రూపం ఆవజ్జిత్వా నామం ఆవజ్జితబ్బం. పఠమం నామం ఆవజ్జిత్వా పచ్ఛా రూపన్తి అపరే. పహోతీతి సక్కోతి. పణ్డితో నామ ఇమిస్సా అభిఞ్ఞాభావనాయ కతాధికారో.

‘‘అఞ్ఞం ఉప్పన్న’’న్తి ఇదం అఞ్ఞస్మా కమ్మభవా అఞ్ఞో ఉపపత్తిభవో ఉప్పన్నోతి కత్వా వుత్తం అద్ధాపచ్చుప్పన్నన్తరభావతో. అఞ్ఞథా ఏకభవేపి అఞ్ఞమఞ్ఞమేవ నామరూపం ఉప్పజ్జతి, నిరుద్ధఞ్చ అప్పటిసన్ధికం. తేనేవాహ –

‘‘యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;

సబ్బేపి సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా’’తి. (మహాని. ౩౯);

తం ఠానన్తి తం నిక్ఖేపట్ఠానం. ఆహున్దరికన్తి సమన్తతో, ఉపరి చ ఘనసఞ్ఛన్నం సమ్బాధట్ఠానం. అన్ధతమమివాతి అన్ధకారతిమిసా వియ.

కూటాగారకణ్ణికత్థాయాతి కూటాగారస్స కూటత్థాయ. కూటాగారస్స కణ్ణికా వియ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, మహారుక్ఖో వియ పురిమభవే చుతిక్ఖణే పవత్తనామరూపం, సాఖాపలాసా వియ తేన సమ్బన్ధం ఇమస్మిం భవే పటిసన్ధిచిత్తం, ఫరసుధారా వియ పరికమ్మభావనా, కమ్మారసాలా వియ పాదకజ్ఝానన్తి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. కట్ఠఫాలకోపమాపి ‘‘యథా నామ బలవా పురిసో ఓదనపచనాదిఅత్థం మహన్తం దారుం ఫాలేన్తో తస్స తచఫేగ్గుమత్తఫాలనే ఫరసుధారాయ విపన్నాయ మహన్తం దారుం ఫాలేతుం అసక్కోన్తో ధురనిక్ఖేపం అకత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. తథా కేసోహారకూపమా.

పుబ్బేనివాసఞాణం నామ న హోతి అతీతాసు జాతీసు నివుత్థధమ్మారమ్మణత్తాభావా. తన్తి పచ్ఛిమనిసజ్జతో పభుతి యావ పటిసన్ధి పవత్తం ఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స పరికమ్మభావేన పవత్తసమాధినా సమ్పయుత్తఞాణం పరికమ్మసమాధిఞాణం. తం రూపావచరం సన్ధాయ న యుజ్జతీతి తం తేసం వచనం అతీతంసఞాణం చే, రూపావచరం అధిప్పేతం న యుజ్జతి పరికమ్మసమాధిఞాణస్స కామావచరభావతో. న హి అనన్తరచుతిచిత్తస్స ఓరతో పవత్తిక్ఖన్ధే ఆరబ్భ రూపావచరం చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి పాళియం, అట్ఠకథాయం వా ఆగతం అత్థి. యేసం జవనానం పురిమానీతి యోజనా. యదా పన అప్పనాచిత్తం హోతి, తదాస్సాతి సమ్బన్ధో. ఇదం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నామాతి కామం అనన్తరస్స భవస్స చుతిక్ఖణే పవత్తితనామరూపం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తఞాణం దస్సితం, తం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం ఞాణసామఞ్ఞస్స జోతితభావతో. యథేవ హి తతో నామరూపతో పభుతి సబ్బే అతీతా ఖన్ధా, ఖన్ధపటిబద్ధా చ సబ్బో పుబ్బేనివాసో, ఏవం తస్స పటివిజ్ఝనవసేన పవత్తఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం. తేనాహ ‘‘తేన ఞాణేన సమ్పయుత్తాయ సతియా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతీ’’తి.

౪౦౪. ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి భవం. సో హి ఏకకమ్మనిబ్బత్తో ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నో అన్తోగధధమ్మప్పభేదో ఖన్ధప్పబన్ధో ఇధ జాతీతి అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘ఏకమ్పి…పే… ఖన్ధసన్తాన’’న్తి. పరిహాయమానోతి ఖీయమానో వినస్సమానో. కప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పో. సో పన అత్థతో కాలో, తదా పవత్తమానసఙ్ఖారవసేనస్స పరిహాని వేదితబ్బా. వడ్ఢమానో వివట్టకప్పోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యో పన ‘‘కాలం ఖేపేతీ’’తి, ‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా’’తి (జా. ౧.౨.౧౯౦) చ ఆదీసు కాలస్సాపి ఖయో వుచ్చతి, సో ఇధ నాధిప్పేతో అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. సంవట్టనం వినస్సనం సంవట్టో, సంవట్టతో ఉద్ధం తథా ఠాయీ సంవట్టట్ఠాయీ. తంమూలకత్తాతి తంపుబ్బకత్తా. వివట్టనం నిబ్బత్తనం, వడ్ఢనం వా వివట్టో.

తేజోసంవట్టో ఆపోసంవట్టో వాయోసంవట్టోతి ఏవం సంవట్టసీమానుక్కమేన సంవట్టేసు వత్తబ్బేసు తథా అవత్వా ‘‘ఆపోసంవట్టోతేజోసంవట్టో వాయోసంవట్టో’’తి వచనం సంవట్టకమహాభూతదేసనానుపుబ్బియాతి కేచి. సంవట్టానుపుబ్బియాతి అపరే. ఆపేన సంవట్టో ఆపోసంవట్టో. సంవట్టసీమాతి సంవట్టమరియాదా.

సంవట్టతీతి వినస్సతి. సదాతి సబ్బకాలం, తీసుపి సంవట్టకాలేసూతి అత్థో.

‘‘ఏకం బుద్ధఖేత్త’’న్తి ఇధ యం సన్ధాయ వుత్తం, తం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘బుద్ధఖేత్తం నామ తివిధ’’న్తిఆది వుత్తం. యత్తకే ఠానే తథాగతస్స పటిసన్ధిఞాణానుభావో పుఞ్ఞఫలసముత్తేజితో సరసేనేవ పథవీ విజమ్భతి, తం సబ్బమ్పి బుద్ధఙ్కురస్స నిబ్బత్తనఖేత్తం నామాతి ఆహ ‘‘జాతిఖేత్తం దససహస్సచక్కవాళపరియన్త’’న్తి. ఆనుభావో వత్తతీతి ఇధ ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఆణాఖేత్తపరియాపన్నే యత్థ కత్థచి చక్కవాళే ఠత్వా అత్తనో అత్థాయ పరిత్తం కత్వా తత్థేవ అఞ్ఞం చక్కవాళం గతోపి కతపరిత్తో ఏవ హోతి. అథ వా తత్థ ఏకచక్కవాళే ఠత్వా సబ్బసత్తానం అత్థాయ పరిత్తే కతే ఆణాఖేత్తే సబ్బసత్తానం అభిసమ్భుణాత్వేవ పరిత్తానుభావో తత్థ దేవతాహి పరిత్తాణాయ సమ్పటిచ్ఛితబ్బతో. యం విసయఖేత్తం సన్ధాయ ఏకస్మింయేవ ఖణే సరేన అభివిఞ్ఞాపనం, అత్తనో రూపదస్సనఞ్చ పటిజానన్తేన భగవతా ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వుత్తం. యత్థాతి యస్మిం అనన్తాపరిమాణే విసయఖేత్తే. యం యం తథాగతో ఆకఙ్ఖతి, తం తం జానాతి ఆకఙ్ఖామత్తపటిబద్ధవుత్తితాయ బుద్ధఞాణస్స. సణ్ఠహన్తన్తి వివట్టమానం జాయమానం.

౪౦౫. గోఖాయితకమత్తేసూతి గోహి ఖాదితబ్బప్పమాణేసు. యన్తి యస్మిం సమయే. పుప్ఫఫలూపజీవినియో చ దేవతా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తీతి సమ్బన్ధో.

ఏతేసన్తి ‘‘వస్సూపజీవినో’’తిఆదినా వుత్తసత్తానం. తత్థాతి బ్రహ్మలోకే. సో చ ఖో పరిత్తాభాదిబ్రహ్మలోకో వేదితబ్బో. ‘‘పటిలద్ధజ్ఝానవసేనా’’తి వత్వా ఝానప్పటిలాభస్స సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘తదా హీ’’తిఆది వుత్తం. లోకం బ్యూహేన్తి సమ్పిణ్డేన్తీతి లోకబ్యూహా. తే కిర దిస్వా మనుస్సా తత్థ తత్థ ఠితాపి నిసిన్నాపి సంవేగజాతా, సమ్భమప్పత్తా చ హుత్వా తేసం ఆసన్నే ఠానే సన్నిపతన్తి. సిఖాబన్ధస్స ముత్తతాయ ముత్తసిరా. ఇతో చితో చ విధూయమానకేసతాయ వికిణ్ణకేసా. లోకవినాసభయేన సోకవన్తచిత్తతాయ అతివియ విరూపవేసధారినో. మారిసాతి దేవానం పియసముదాచారో. కథం పనేతే కప్పవుట్ఠానం జానన్తీతి? ధమ్మతాయ సఞ్చోదితాతి ఆచరియా. తాదిసనిమిత్తదస్సనేనాతి ఏకే. బ్రహ్మదేవతాహి ఉయ్యోజితాతి అపరే.

మేత్తాదీనీతి మేత్తామనసికారాదీని కామావచరపుఞ్ఞాని. దేవలోకేతి కామదేవలోకే. దేవానం కిర సుఖసమ్ఫస్సవాతగ్గహణపరిచయేన వాయోకసిణే ఝానాని సుఖేనేవ ఇజ్ఝన్తి. తేన వుత్తం ‘‘వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా ఝానం పటిలభన్తీ’’తి. తదఞ్ఞే పనాతి ఆపాయికే సన్ధాయాహ. తత్థాతి దేవలోకే.

దుతియో సూరియోతి దుతియం సూరియమణ్డలం. సత్తసూరియన్తి సత్తసూరియపాతుభావసుత్తం. పకతిసూరియేతి కప్పవుట్ఠానకాలతో పుబ్బే ఉప్పన్నసూరియవిమానే. కప్పవుట్ఠానకాలే పన యథా అఞ్ఞే కామావచరదేవా, ఏవం సూరియదేవపుత్తోపి ఝానం నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకం ఉపపజ్జతి, సూరియమణ్డలం పన పభస్సరతరఞ్చేవ తేజవన్తతరఞ్చ హుత్వా పవత్తతి. తం అన్తరధాయిత్వా అఞ్ఞమేవ ఉప్పజ్జతీతి అపరే. గఙ్గా యమునా సరభూ అచిరవతీ మహీతి ఇమా పఞ్చ మహానదియో.

పభవాతి ఉప్పత్తిట్ఠానభూతా. హంసపాతనోతి మన్దాకినిమాహ.

న సణ్ఠాతీతి న తిట్ఠతి.

పరియాదిన్నసినేహన్తి పరిక్ఖీణసినేహం. యాయ ఆపోధాతుయా తత్థ తత్థ పథవీధాతు ఆబన్ధత్తా సమ్పిణ్డతా హుత్వా తిట్ఠతి, సా ఛసూరియపాతుభావేన పరిక్ఖయం గచ్ఛతి. యథా చిదన్తి యథా చ ఇదం చక్కవాళం. ఏవం కోటిసతసహస్సచక్కవాళానిపీతి విపత్తిమహామేఘుప్పత్తితో పట్ఠాయ ఇధ వుత్తం సబ్బం కప్పవుట్ఠానం, తం తత్థ అతిదిసతి.

పలుజ్జిత్వాతి ఛిజ్జిత్వా. సఙ్ఖారగతన్తి భూతుపాదాయప్పభేదం సఙ్ఖారజాతం. సబ్బసఙ్ఖారపరిక్ఖయాతి ఝాపేతబ్బసఙ్ఖారపరిక్ఖయా. సయమ్పి సఙ్ఖారగతం సమానం ఇన్ధనాభావతో ఛారికమ్పి అసేసేత్వా నిడ్డహిత్వా వూపసమతీతి ఆహ ‘‘సప్పి…పే… నిబ్బాయతీ’’తి.

౪౦౬. దీఘస్స అద్ధునోతి సంవట్టట్ఠాయీఅసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పసఙ్ఖాతస్స దీఘస్స కాలస్స అచ్చయేన. తాలక్ఖన్ధాదీతి ఆది-సద్దేన సాకసాలాదిరుక్ఖే సఙ్గణ్హాతి. ఘనం కరోతీతి విసరితుం అదత్వా పిణ్డితం కరోతి. తేనాహ ‘‘పరివటుమ’’న్తి, వట్టభావేన పరిచ్ఛిన్నం. తన్తి ఉదకం. అస్సాతి వాతస్స. వివరం దేతీతి యథా ఘనం కరోతి సమ్పిణ్డేతి, ఏవం తత్థ అన్తరం దేతి. పరిక్ఖయమానన్తి పుబ్బే యావ బ్రహ్మలోకా ఏకోఘభూతేన వాతేన పరిసోసియమానతాయ పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తం. బ్రహ్మలోకో పాతుభవతీతి యోజనా. బ్రహ్మలోకోతి చ పఠమజ్ఝానభూమిమాహ. ఉపరి చతుకామావచరదేవలోకట్ఠానేతి యామదేవలోకాదీనం చతున్నం పతిట్ఠానట్ఠానే. చాతుమహారాజికతావతింసభవనానం పన పతిట్ఠానట్ఠానాని పథవీసమ్బన్ధతాయ న తావ పాతుభవన్తి.

రున్ధన్తీతి యథా హేట్ఠా న భస్సతి, ఏవం నిరోధేన్తి.

‘‘పఠమతరాభినిబ్బత్తా’’తి ఇదం ఆయుక్ఖయస్స సమ్భవదస్సనం, తేన ద్విన్నం, చతున్నం, అట్ఠన్నం వా కప్పానం ఆదిమ్హి నిబ్బత్తాతి దస్సేతి. తతోతి ఆభస్సరబ్రహ్మలోకతో. పరిత్తాభఅప్పమాణాభాపి హి ఆభస్సరగ్గహణేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ‘‘తే హోన్తి సయంపభా అన్తలిక్ఖచరా’’తి ఇదం ఉపచారజ్ఝానపుఞ్ఞస్స మహానుభావతాయ వుత్తం. ఆలుప్పకారకన్తి ఆలోపం కత్వా కత్వాతి వదన్తి, ఆలుప్పనం విలోపం కత్వాతి అత్థో.

హట్ఠతుట్ఠాతి అతివియ హట్ఠా ఉప్పిలావితచిత్తా. నామం కరోన్తీతి తథా వోహరన్తి.

సినేరుచక్కవాళహిమవన్తపబ్బతాతి ఏత్థ దీపసముద్దాపీతి వత్తబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిన్ననిన్నట్ఠానే సముద్దా, సమసమట్ఠానే దీపా’’తి. థూపథూపాతి ఉన్నతున్నతా.

అతిమఞ్ఞన్తీతి అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞన్తి, హీళేన్తీతి అత్థో. తేనేవ నయేనాతి ‘‘ఏకచ్చే వణ్ణవన్తో హోన్తీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౧౨౩) వుత్తేన నయేనేవ. పదాలతాతి ఏవంనామికా లతాజాతి. తస్సా కిర పారాసవజాతి గళోచీతి వదన్తి. అకట్ఠే ఏవ భూమిప్పదేసే పచ్చనకో అకట్ఠపాకో. అకణోతి కుణ్డకరహితో.

సుమనసఙ్ఖాతజాతిపుప్ఫసదిసో సుమనజాతిపుప్ఫసదిసో. యో యో రసో ఏతస్సాతి యంయంరసో, ఓదనో, తం యంయంరసం, యాదిసరసవన్తన్తి అత్థో. రసపథవీ, భూమిపప్పటకో, పదాలతా చ పరిభుత్తా సుధాహారో వియ ఖుద్దం వినోదేత్వా రసహరణీహి రసమేవ బ్రూహేన్తా తిట్ఠన్తి, న వత్థునో సుఖుమభావేన నిస్సన్దా, సుఖుమభావేనేవ గహణిన్ధనమేవ చ హోన్తి. ఓదనో పన పరిభుత్తో రసం వడ్ఢేన్తోపి వత్థునో ఓళారికభావేన నిస్సన్దం విస్సజ్జేన్తో పస్సావం, కసటఞ్చ ఉప్పాదేతీతి ఆహ ‘‘తతో పభుతి ముత్తకరీసం సఞ్జాయతీ’’తి. పురిమత్తభావేసు పవత్తఉపచారజ్ఝానానుభావేన యావ సత్తసన్తానే కామరాగవిక్ఖమ్భనవేగో న సమితో, న తావ బలవకామరాగూపనిస్సయాని ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని పాతురహేసుం. యదా పనస్స విచ్ఛిన్నతాయ బలవకామరాగో లద్ధావసరో అహోసి, తదా తదుపనిస్సయాని తాని సత్తానం అత్తభావేసు సఞ్జాయింసు. తేన వుత్తం ‘‘పురిసస్స…పే… పాతుభవతీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘తత్ర సుద’’న్తిఆది.

అలసజాతికస్సాతి సజ్జుకమేవ తణ్డులం అగ్గహేత్వా పరదివసస్సత్థాయ గహణేన అలసపకతికస్స.

అనుత్థునన్తీతి అనుసోచన్తి. సమ్మన్నేయ్యామాతి సమనుజానేయ్యామ. నోతి అమ్హేసు. సమ్మాతి సమ్మదేవ యథారహం. ఖీయితబ్బన్తి ఖీయనారహం నిన్దనీయం. గరహితబ్బన్తి హీళేతబ్బం.

అయమేవ భగవా పటిబలో పగ్గహనిగ్గహం కాతున్తి యోజనా. రఞ్జేతీతి సఙ్గహవత్థూహి సమ్మదేవ రమేతి పీణేతి.

వివట్టట్ఠాయీఅసఙ్ఖ్యేయ్యం చతుసట్ఠిఅన్తరకప్పసఙ్గహం. వీసతిఅన్తరకప్పసఙ్గహన్తి కేచి. సేసాసఙ్ఖ్యేయ్యాని కాలతో తేన సమప్పమాణానేవ.

౪౦౭. మహాధారాహీతి తాలసాలక్ఖన్ధప్పమాణాహి మహతీహి ఖారుదకధారాహి. సమన్తతోతి సబ్బసో. పథవితోతి పథవియా హేట్ఠిమన్తతో పభుతి. తేన హి ఖారుదకేన ఫుట్ఠఫుట్ఠా పథవీపబ్బతాదయో ఉదకే పక్ఖిత్తలోణసక్ఖరా వియ విలీయన్తేవ, తస్మా పథవీసన్ధారుదకేన సద్ధిం ఏకూదకమేవ తం హోతీతి కేచి. అపరే ‘‘పథవీసన్ధారకం ఉదకక్ఖన్ధఞ్చ ఉదకసన్ధారకం వాయుక్ఖన్ధఞ్చ అనవసేసతో వినాసేత్వా సబ్బత్థ సయమేవ ఏకోఘభూతం తిట్ఠతీ’’తి వదన్తి, తం యుత్తం. తయోపి బ్రహ్మలోకేతి పరిత్తాభఅప్పమాణాభఆభస్సరబ్రహ్మలోకే, తయిదం ‘‘అయం పన విసేసో’’తి ఆరద్ధత్తా వుత్తం, అఞ్ఞథా ‘‘ఛపి బ్రహ్మలోకే’’తి వత్తబ్బం సియా. సుభకిణ్హేతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన తతియజ్ఝానభూమియా ఉపలక్ఖణం. పరిత్తాసుభఅప్పమాణాసుభేపి హి ఆహచ్చ ఉదకం తిట్ఠతి. హేట్ఠా ‘‘ఆభస్సరే ఆహచ్చ తిట్ఠతీ’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తన్తి తం కప్పవినాసకఉదకం. ఉదకానుగతన్తి ఉదకేన అనుగతం ఫుట్ఠం. అభిభవిత్వాతి విలీయాపేత్వా.

ఇదమేకం అసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి ఇదం సంవట్టసఙ్ఖాతం కప్పస్స ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం.

౪౦౮. థూలరజే అపగతే ఏవ పథవీనిస్సితం సణ్హరజం అపగచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘తతో సణ్హరజ’’న్తి. సముట్ఠాపేతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘విసమట్ఠానే ఠితమహారుక్ఖే’’తి ఇదం పఠమం సముట్ఠాపేతబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం.

చక్కవాళపబ్బతమ్పి సినేరుపబ్బతమ్పీతి మహాపథవియా విపరివత్తనేనేవ విపరివత్తితం చక్కవాళపబ్బతమ్పి సినేరుపబ్బతమ్పి వాతో ఉక్ఖిపిత్వా ఆకాసే ఖిపతి. తే చక్కవాళపబ్బతాదయో. అభిహన్త్వాతి ఘట్టేత్వా. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి ఏకిస్సా లోకధాతుయా చక్కవాళహిమవన్తసినేరుం అఞ్ఞిస్సా లోకధాతుయా చక్కవాళాదీహీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగమవసేన ఘట్టేత్వా. సబ్బసఙ్ఖారగతన్తి పథవీసన్ధారకఉదకం, తంసన్ధారకవాతన్తి సబ్బం సఙ్ఖారగతం వినాసేత్వా సయమ్పి వినస్సతి అవట్ఠానస్స కారణాభావతో.

౪౦౯. యదిపి సఙ్ఖారానం అహేతుకో సరసనిరోధో వినాసకాభావతో, సన్తాననిరోధో పన హేతువిరహితో నత్థి యథా తం సత్తకాయేసూతి. భాజనలోకస్సాపి సహేతుకేన వినాసేన భవితబ్బన్తి హేతుం పుచ్ఛతి ‘‘కిం కారణా ఏవం లోకో వినస్సతీ’’తి. ఇతరో యథా తత్థ నిబ్బత్తనకసత్తానం పుఞ్ఞబలేన పఠమం లోకో వివట్టతి, ఏవం తేసం పాపబలేన సంవట్టతీతి దస్సేన్తో ‘‘అకుసలమూలకారణా’’తి ఆహ. యథా హి రాగదోసమోహానం అధికభావేన యథాక్కమం రోగన్తరకప్పో, సత్థన్తరకప్పో, దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పోతి ఇమే తివిధా అన్తరకప్పా వివట్టట్ఠాయిమ్హి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పే జాయన్తి, ఏవమేతే యథావుత్తా తయో సంవట్టా రాగాదీనం అధికభావేనేవ హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అకుసలమూలేసు హీ’’తిఆదిమాహ. ఉస్సన్నతరేతి అతివియ ఉస్సన్నే. దోసే ఉస్సన్నతరే అధికతరదోసేన వియ తిక్ఖతరేన ఖారుదకేన వినాసో యుత్తోతి వుత్తం ‘‘దోసే ఉస్సన్నతరే ఉదకేన వినస్సతీ’’తి. పాకటసత్తుసదిసస్స దోసస్స అగ్గిసదిసతా, అపాకటసత్తుసదిసస్స రాగస్స ఖారుదకసదిసతా చ యుత్తాతి అధిప్పాయేన ‘‘దోసే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా, రాగే ఉస్సన్నతరే ఉదకేనా’’తి కేచివాదస్స అధిప్పాయో వేదితబ్బో. రాగో సత్తానం బహులం పవత్తతీతి రాగవసేన బహుసో లోకవినాసో.

౪౧౦. ఏవం పసఙ్గేన సంవట్టాదికే పకాసేత్వా ఇదాని యథాధికతం నేసం అనుస్సరణాకారం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తోపీ’’తిఆది ఆరద్ధం.

‘‘అముమ్హి సంవట్టకప్పే’’తి ఇదం సంవట్టకప్పస్స ఆదితో పాళియం (దీ. ని. ౧.౨౪౪) గహితత్తా వుత్తం. తత్థాపి హి ఇమస్స కతిపయం కాలం భవాదీసు సంసరణం ఉపలబ్భతీతి. సంవట్టకప్పే వా వట్టమానేసు భవాదీసు ఇమస్స ఉపపత్తి అహోసి, తందస్సనమేతం దట్ఠబ్బం. అథ వా అముమ్హి సంవట్టకప్పేతి ఏత్థ వా-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో దట్ఠబ్బో, తేన చ అనియమత్థేన ఇతరాసఙ్ఖ్యేయ్యానమ్పి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. భవే వాతిఆదీసు కామాదిభవే వా అణ్డజాదియోనియా వా దేవాది గతియా వా నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞీఆదివిఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా ఖత్తియాది సత్తనికాయే వా. ఆసిన్తి అహోసిం. వణ్ణసమ్పత్తిం వాతి వా-సద్దేన వణ్ణవిపత్తిం వాతి దస్సేతి.

సాలిమంసోదనాహారో వా గిహికాలే. పవత్తఫలభోజనో వా తాపసాదికాలే. సామిసా గేహస్సితా సోమనస్సాదయో. నిరామిసా నేక్ఖమ్మస్సితా. ఆది-సద్దేన వివేకజసమాధిజసుఖాదీనం సఙ్గహో.

‘‘అముత్రాసి’’న్తిఆదినా సబ్బం యావదిచ్ఛకం అనుస్సరణం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞథా అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అముత్రాసిన్తి సామఞ్ఞనిద్దేసోయం, బ్యాపనిచ్ఛాలోపో వా, అముత్ర అముత్రాసిన్తి వుత్తం హోతి. అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స యావదిచ్ఛకం అనుస్సరణన్తి ఏత్థ ఆరోహన్తస్సాతి పటిలోమతో ఞాణేన పుబ్బేనివాసం ఆరోహన్తస్స. పచ్చవేక్ఖణన్తి అనుస్సరితానుస్సరితస్స పచ్చవేక్ఖణం, న అనుస్సరణం. ఇతీతి వుత్తత్థనిదస్సనం. తఞ్చ ఖో యథారహతో, న యథానుపుబ్బతోతి దస్సేన్తో ‘‘నామగోత్తవసేనా’’తిఆదిమాహ. వణ్ణాదీహీతి వణ్ణాహారవేదయితాయుపరిచ్ఛేదేహి. ఓదాతోతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, తేన ఏవమాది ఏవంపకారనానత్తతోతి దస్సితం హోతి.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

చుతూపపాతఞాణకథావణ్ణనా

౪౧౧. చుతియాతి చవనే. ఉపపాతేతి ఉపపజ్జనే. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం, చుతిక్ఖణసామన్తా, ఉపపత్తిక్ఖణసామన్తా చాతి వుత్తం హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘యే పన ఆసన్నచుతికా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౨.౪౧౧). దిబ్బచక్ఖుఞాణేనేవ సత్తానం చుతి చ ఉపపత్తి చ ఞాయతీతి ఆహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుఞాణత్థన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. దిబ్బసదిసత్తాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అయం పన విసేసో – తత్థ ‘‘సోతధాతూ’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తం, ఇధ నపుంసకలిఙ్గవసేన వత్తబ్బం. తత్థ చ ఆలోకపరిగ్గహేన పయోజనం నత్థి, ఇధ అత్థీతి వుత్తం ‘‘ఆలోకపరిగ్గహేన మహాజుతికత్తాపి దిబ్బ’’న్తి, కసిణాలోకానుగ్గహేన పత్తబ్బత్తా, సయం ఞాణాలోకఫరణభావేన చ మహాజుతికభావతోతి అత్థో. మహాజుతికమ్పి హి ‘‘దిబ్బ’’న్తి వుచ్చతి ‘‘దిబ్బమిదం బ్యమ్హ’’న్తిఆదీసు. మహాగతికత్తాతి మహనీయగమనత్తా, విమ్హయనీయపవత్తికత్తాతి అత్థో. విమ్హయనీయా హిస్స పవత్తి తిరోకుట్టాదిగతరూపదస్సనతో. ‘‘దిబ్బసదిసత్తా’’తి చ హీనూపమాదస్సనం దేవతానం దిబ్బచక్ఖుతోపి ఇమస్స మహానుభావత్తా. తేన దిబ్బచక్ఖులాభాయ యోగినో పరికమ్మకరణం తప్పటిపక్ఖాభిభవస్స అత్థతో తస్స విజయిచ్ఛా నామ హోతి, దిబ్బచక్ఖులాభీ చ ఇద్ధిమా దేవతానం వచనగ్గహణక్ఖమనధమ్మదానవసేన మహామోగ్గల్లానత్థేరాదయో వియ దానగ్గహణలక్ఖణే, వోహారే చ పవత్తేయ్యాతి ఏవం విహారవిజయిచ్ఛావోహారజుతిగతిసఙ్ఖాతానం అత్థానం వసేన ఇమస్స అభిఞ్ఞాఞాణస్స దిబ్బచక్ఖుభావసిద్ధితో. సద్దవిదూ చ తేసు ఏవ అత్థేసు దివు-సద్దం ఇచ్ఛన్తీతి వుత్తం ‘‘తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బ’’న్తి.

దస్సనట్ఠేనాతి రూపదస్సనభావేన. చక్ఖునా హి సత్తా రూపం పస్సన్తి. యథా మంసచక్ఖు విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ పవత్తతి, న తథా ఇదం. ఇదం పన సయమేవ తతో సాతిసయం చక్ఖుకిచ్చకారీతి ఆహ ‘‘చక్ఖుకిచ్చకరణేన చక్ఖుమివాతిపి చక్ఖూ’’తి. ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి పరతో ఉపపత్తియా అదస్సనతో ఏత్థేవాయం సత్తో ఉచ్ఛిన్నో, ఏవమితరేపీతి. నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి లాభీ అధిచ్చసముప్పత్తికో వియ. బుద్ధపుత్తా పస్సన్తియేవాతి ఉత్తరపదావధారణం, న పురిమపదావధారణం. ఏవం హి జయద్దిసజాతకాదీహి అవిరోధో సిద్ధో హోతి.

మనుస్సానం ఇదన్తి మానుసకం, మనుస్సానం గోచరభూతం రూపారమ్మణం. తదఞ్ఞస్స పన దిబ్బతిరోహితాతిసుఖుమాదిభేదస్స రూపస్స దస్సనతో అతిక్కన్తమానుసకం. ఏవరూపఞ్చ మనుస్సూపచారం అతిక్కన్తం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేనా’’తి. ఏవం విసయముఖేన దస్సేత్వా ఇదాని విసయీముఖేన దస్సేతుం ‘‘మానుసకం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాపి మంసచక్ఖాతిక్కమో తస్స కిచ్చాతిక్కమేనేవ దట్ఠబ్బో.

దిబ్బచక్ఖునాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణేనపి. దట్ఠుం న సక్కా ఖణస్స అతిఇత్తరతాయ అతిసుఖుమతాయ కేసఞ్చి రూపస్స. అపిచ దిబ్బచక్ఖుస్స పచ్చుప్పన్నం రూపారమ్మణం, తఞ్చ పురేజాతపచ్చయభూతం, న చ ఆవజ్జనపరికమ్మేహి వినా మహగ్గతస్స పవత్తి అత్థి, నాపి ఉప్పజ్జమానమేవ రూపం ఆరమ్మణపచ్చయో భవితుం సక్కోతి, భిజ్జమానం వా. తస్మా ‘‘చుతూపపాతక్ఖణే రూపం దిబ్బచక్ఖునా దట్ఠుం న సక్కా’’తి సువుత్తమేతం. యది దిబ్బచక్ఖుఞాణం రూపారమ్మణమేవ, అథ కస్మా ‘‘సత్తే పస్సతీ’’తి వుత్తన్తి? యేభుయ్యేన సత్తసన్తానగతరూపదస్సనతో ఏవం వుత్తం. సత్తగహణస్స వా కారణభావతో వోహారవసేన వుత్తన్తిపి కేచి. తే చవమానాతి అధిప్పేతాతి సమ్బన్ధో. ఏవరూపేతి న చుతూపపాతక్ఖణసమఙ్గినోతి అధిప్పాయో.

మోహూపనిస్సయం నామ కమ్మం నిహీనం నిహీనఫలం హోతీతి ఆహ ‘‘మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా’’తి. తబ్బిపరీతేతి తస్స హీళితాదిభావస్స విపరీతే, అహీళితే అనోహీళితే అనోఞ్ఞాతే అనవఞ్ఞాతే చిత్తీకతేతి అత్థో. సువణ్ణేతి సున్దరవణ్ణే. దుబ్బణ్ణేతి అసున్దరవణ్ణే. సా పనాయం సువణ్ణదుబ్బణ్ణతా యథాక్కమం కమ్మస్స అదోసదోసూపనిస్సయతాయ హోతీతి ఆహ ‘‘అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా’’తిఆది. సున్దరం గతిం గతా సుగతాతి ఆహ ‘‘సుగతిగతే’’తి, సుగతిం ఉపపన్నేతి అత్థో. అలోభజ్ఝాసయా సత్తా వదఞ్ఞూ విగతమచ్ఛేరా అలోభూపనిస్సయేన కమ్మునా సుభగా సమిద్ధా హోన్తీతి ఆహ ‘‘అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే’’తి. దుక్ఖం గతిం గతా దుగ్గతాతి ఆహ ‘‘దుగ్గతిగతే’’తి. లోభజ్ఝాసయా సత్తా లుద్ధా మచ్ఛరినో లోభూపనిస్సయేన కమ్మునా దుగ్గతా దురుపేతా హోన్తీతి ఆహ ‘‘లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానే’’తి.

ఉపచితన్తి ఫలావహభావేన కతం. యథా కతం హి కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితం. చవమానేతిఆదీహి దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తన్తి విసయముఖేన విసయీబ్యాపారమాహ. పురిమేహీతి వా ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా’’తిఆదీని పదాని సన్ధాయ వుత్తం. ఆదీహీతి ఏత్థ చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తస్మా ‘‘దిబ్బేన…పే… పస్సతీ’’తి ఇమేహి, ‘‘చవమానే’’తిఆదీహి చ దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తన్తి అత్థో.

ఇమినా పన పదేనాతి ‘‘యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానాతీ’’తి ఇమినా వాక్యేన. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు, దిబ్బచక్ఖుఞాణలాభీతి అధిప్పాయో. సో చ దిబ్బచక్ఖుఞాణలాభీ నేరయికే చ సత్తే పచ్చక్ఖతో దిస్వా ఠితో. ఏవం మనసి కరోతీతి తేసం నేరయికానం నిరయసంవత్తనియస్స కమ్మస్స ఞాతుకామతావసేన పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ పరికమ్మవసేన మనసి కరోతి. కిం ను ఖోతిఆది మనసికారవిధిదస్సనం. ఏవం పన పరికమ్మం కత్వా పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితస్స తం కమ్మం ఆరమ్మణం కత్వా ఆవజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం నిరుద్ధే చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని జవన్తీతిఆది సబ్బం వుత్తనయమేవ. ‘‘విసుం పరికమ్మం నామ నత్థీ’’తి ఇదం పన దిబ్బచక్ఖుఞాణేన వినా యథాకమ్మూపగఞాణస్స విసుం పరికమ్మం నత్థీతి అధిప్పాయేన వుత్తం. ఏవఞ్చేతం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా యథాకమ్మూపగఞాణస్స మహగ్గతభావో ఏవ న సియా. దేవానం దస్సనేపి ఏసేవ నయో. నేరయికదేవగ్గహణం చేత్థ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. ఆకఙ్ఖమానో హి దిబ్బచక్ఖులాభీ అఞ్ఞగతికేసుపి ఏవం పటిపజ్జతియేవ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోనిం దీపేతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౧౧), ‘‘సుగతిగ్గహణేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౪౧౧) చ. తం నిరయసంవత్తనియం కమ్మం ఆరమ్మణం ఏతస్సాతి తంకమ్మారమ్మణం. ఫారుసకవనాదీసూతి ఆది-సద్దేన చిత్తలతావనాదీనం సఙ్గహో.

యథా చిమస్సాతి యథా చ ఇమస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స విసుం పరికమ్మం నత్థి, ఏవం అనాగతంసఞాణస్సపీతి విసుం పరికమ్మాభావం నిదస్సేతి. తత్థ కారణమాహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుపాదకానేవ హి ఇమానీ’’తి. తత్రాయమధిప్పాయో – యథా దిబ్బచక్ఖులాభీ నిరయాదిఅభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా, నేరయికాదికే సత్తే దిస్వా తేహి పుబ్బే ఆయూహితం నిరయసంవత్తనియాదికం కమ్మం తాదిసేన సమాదానేన, తజ్జేన చ మనసికారేన పరిక్ఖతే చిత్తే యాథావతో జానాతి, ఏవం యస్స యస్స సత్తస్స సమనన్తరా అనాగతం అత్తభావం ఞాతుకామో తం తం ఓదిస్స ఆలోకం వడ్ఢేత్వా తేన తేన అతీతే, ఏతరహి వా ఆయూహితం తస్స నిబ్బత్తకం కమ్మం యథాకమ్మూపగఞాణేన దిస్వా తేన నిబ్బత్తేతబ్బం అనాగతం అత్తభావం ఞాతుకామో తాదిసేన సమాదానేన, తజ్జేన చ మనసికారేన పరిక్ఖతే చిత్తే యాథావతో జానాతి. ఏసేవ నయో తతో పరేసుపి అత్తభావేసు. ఏతం అనాగతంసఞాణం నామ. యస్మా ఏతం ద్వయం దిబ్బచక్ఖుఞాణే సతియేవ సిజ్ఝతి, నాసతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇమాని దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తీ’’తి.

కాయేన దుట్ఠు చరితం, కాయతో వా ఉప్పన్నం కిలేసపూతికత్తా దుట్ఠం చరితం కాయదుచ్చరితన్తి ఏవం యోజేతబ్బో. కాయోతి చేత్థ చోపనకాయో అధిప్పేతో. కాయవిఞ్ఞత్తివసేన పవత్తం అకుసలం కాయకమ్మం కాయదుచ్చరితన్తి. ఇతరేసూతి వచీమనోదుచ్చరితేసు. యస్మిం సన్తానే కమ్మం కతూపచితం, అసతిస్స అన్తరుపచ్ఛేదే విపాకారహభావస్స అవిగచ్ఛనతో సో తేన సహితోయేవాతి వత్తబ్బోతి ఆహ ‘‘సమన్నాగతాతి సమఙ్గీభూతా’’తి. ‘‘అనత్థకామా హుత్వా’’తి ఏతేన మాతాపితరో వియ పుత్తానం, ఆచరియుపజ్ఝాయా వియ చ నిస్సితకానం అత్థకామా హుత్వా గరహకా ఉపవాదకా న హోన్తీతి దస్సేతి. గుణపరిధంసనేనాతి విజ్జమానానం గుణానం విద్ధంసనేన, వినాసనేనాతి అత్థో. నను చ అన్తిమవత్థునాపి ఉపవాదో గుణపరిధంసనమేవాతి? సచ్చమేతం. గుణాతి పనేత్థ ఝానాదివిసేసా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అధిప్పేతాతి సీలపరిధంసనం విసుం గహితం. తేనాహ ‘‘నత్థి ఇమేసం సమణధమ్మో’’తిఆది. సమణధమ్మోతి చ సీలసంయమం సన్ధాయ వదతి. జానం వాతి యం ఉపవదతి, తస్స అరియభావం జానన్తో వా. అజానం వాతి అజానన్తో వా. జాననం అజాననం చేత్థ అప్పమాణం, అరియభావో ఏవ పమాణం. తేనాహ ‘‘ఉభయథాపి అరియూపవాదోవ హోతీ’’తి. ‘‘అరియో’’తి పన అజానతో అదుట్ఠచిత్తస్సేవ తత్థ అరియగుణాభావం పవేదేన్తస్స గుణపరిధంసనం న హోతీతి తస్స అరియూపవాదో నత్థీతి వదన్తి. సతేకిచ్ఛం పన హోతి ఖమాపనేన, న అనన్తరియం వియ అతేకిచ్ఛం.

రుజ్ఝతీతి తుదతి, దుక్ఖం వేదనం ఉప్పాదేతీతి అత్థో. తన్తి తం థేరం, తం వా కిరియం. జానన్తో ఏవ థేరో ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, పతిట్ఠా’’తి పుచ్ఛి. ఇతరోపి సచ్చాభిసమయో సాసనే పతిట్ఠాతి ఆహ ‘‘సోతాపన్నో అహ’’న్తి. థేరో తం కరుణాయమానో ‘‘ఖీణాసవో తయా ఉపవదితో’’తి అత్తానం ఆవికాసి.

సచే నవకతరా హోన్తి తస్మిం విహారే భిక్ఖూ. సమ్ముఖా అఖమాపేన్తేపీతి పురతో ఖమాపనే అసమ్భవన్తేపి. ‘‘అఖమన్తే’’తి వా పాఠో. తం సోతాపన్నస్స వసేన వేదితబ్బం.

పరినిబ్బుతమఞ్చట్ఠానన్తి పూజాకరణట్ఠానం సన్ధాయాహ.

సమాదాతబ్బట్ఠేన సమాదానాని, కమ్మాని సమాదానాని యేసం, తే కమ్మసమాదానా, మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన కమ్మసమాదానా, హేతుఅత్థం వా అన్తోగధం కత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన పరే కమ్మేసు సమాదాపకా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా. తయిమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠివసేనా’’తిఆదిమాహ. సీలసమ్పన్నోతిఆది పరిపక్కిన్ద్రియస్స మగ్గసమఙ్గినో వసేన వుత్తం. అగ్గమగ్గట్ఠే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. అఞ్ఞన్తి అరహత్తం. ఏవంసమ్పదన్తి యథా తం అవస్సమ్భావీ, ఏవమిదమ్పీతి అత్థో. తం వాచం అప్పహాయాతిఆదీసు అరియూపవాదం సన్ధాయ ‘‘పున ఏవరూపిం వాచం న వక్ఖామీ’’తి వదన్తో వాచం పజహతి నామ, ‘‘పున ఏవరూపం చిత్తం న ఉప్పాదేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో చిత్తం పజహతి నామ, ‘‘పున ఏవరూపిం దిట్ఠిం న గణ్హిస్సామీ’’తి పజహన్తో దిట్ఠిం పజహతి నామ, తథా అకరోన్తో నేవ పజహతి, న పటినిస్సజ్జతి. యథాభతం నిక్ఖిత్తో, ఏవం నిరయేతి యథా నిరయపాలేహి ఆహరిత్వా నిరయే ఠపితో, ఏవం నిరయే ఠపితోయేవాతి అత్థో. మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన అకత్తబ్బం నామ పాపం నత్థి, యతో సంసారఖాణుభావోపి నామ హోతీతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, వజ్జానీ’’తి.

‘‘ఉచ్ఛిన్నభవనేత్తికో, భిక్ఖవే, తథాగతస్స కాయో తిట్ఠతి, అయఞ్చేవ కాయో, బహిద్ధా చ నామరూప’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౪౭) ఏవమాదీసు వియ ఇధ కాయ-సద్దో ఖన్ధపఞ్చకవిసయోతి ఆహ ‘‘కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా’’తి. అవీతరాగస్స మరణతో పరం నామ భవన్తరూపాదానమేవాతి ఆహ ‘‘పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తిక్ఖన్ధగ్గహణే’’తి. యేన తిట్ఠతి, తస్స ఉపచ్ఛేదేనేవ కాయో భిజ్జతీతి ఆహ ‘‘కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా’’తి.

ఏతి ఇమస్మా సుఖన్తి అయో, పుఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘పుఞ్ఞసమ్మతా అయా’’తి. అయన్తి ఏతస్మా సుఖానీతి ఆయో, పుఞ్ఞకమ్మాదిసుఖసాధనం. తేనాహ ‘‘సుఖానం వా ఆయస్స అభావా’’తి. ఇయతి అస్సాదియతీతి అయో, అస్సాదోతి ఆహ ‘‘అస్సాదసఞ్ఞితో అయో’’తి.

నాగరాజాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సుపణ్ణాదీనం సఙ్గహో. అసురసదిసన్తి పేతాసురసదిసం. సోతి అసురకాయో. సబ్బసముస్సయేహీతి సబ్బేహి సమ్పత్తిసముస్సయేహి. వుత్తవిపరియాయేనాతి ‘‘సుట్ఠు చరితం, సోభనం వా చరితం అనవజ్జత్తా’’తిఆదినా ‘‘కాయదుచ్చరితేనా’’తిఆదీనం పదానం వుత్తస్స అత్థస్స విపరియాయేన.

నిగమనవచనం వుత్తస్సేవత్థస్స పున వచనన్తి కత్వా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థోతి ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా…పే… పస్సతీ’’తి ఏత్థ అయం యథావుత్తో సఙ్ఖేపత్థో.

౪౧౨. కసిణారమ్మణన్తి అట్ఠన్నమ్పి కసిణానం వసేన కసిణారమ్మణం. సబ్బాకారేనాతి ‘‘చుద్దసవిధేన చిత్తపరిదమనేన అట్ఠఙ్గసమన్నాగమేన భూమిపాదపదమూలసమ్పాదనేనా’’తి ఇమినా సబ్బప్పకారేన. అభినీహారక్ఖమం దిబ్బచక్ఖుఞాణాభిముఖం పేసనారహం పేసనయోగ్గం కత్వా. ఆసన్నం కాతబ్బన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణుప్పత్తియా సమీపభూతం కాతబ్బం. తత్థ ఉపచారజ్ఝానం పగుణతరం కత్వా ఆరమ్మణఞ్చ వడ్ఢేతబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉపచారజ్ఝానగోచరం కత్వా వడ్ఢేత్వా ఠపేతబ్బ’’న్తి. తత్థాతి తస్మిం వడ్ఢితే కసిణారమ్మణే. అప్పనాతి ఝానవసేన అప్పనా. న హి అకతపరికమ్మస్స అభిఞ్ఞావసేన అప్పనా ఇజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘పాదకజ్ఝాననిస్సయం హోతీ’’తి, పాదకజ్ఝానారమ్మణం హోతీతి అత్థో. న పరికమ్మనిస్సయన్తి పరికమ్మస్స తం కసిణారమ్మణం అపస్సయో న హోతి. తథా సతి రూపదస్సనం న సియా. ఇమేసూతి యథావుత్తేసు తేజోకసిణాదీసు తీసు కసిణేసు. ఉప్పాదేత్వాతి ఉపచారజ్ఝానుప్పాదనేన ఉప్పాదేత్వా. ఉపచారజ్ఝానపవత్తియా హి సద్ధిం పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తి. తత్థాతి కసిణనిద్దేసే.

అన్తోయేవ రూపగతం పస్సితబ్బం న బహిద్ధా విక్ఖేపాపత్తిహేతుభావతో. పరికమ్మస్స వారో అతిక్కమతీతి ఇధ పరికమ్మం నామ యథావుత్తకసిణారమ్మణం ఉపచారజ్ఝానం, తం రూపగతం పస్సతో న పవత్తతి. కసిణాలోకవసేన చ రూపగతదస్సనం, కసిణాలోకో చ పరికమ్మవసేనాతి తదుభయమ్పి పరికమ్మస్స అప్పవత్తియా న హోతి. తేనాహ ‘‘తతో ఆలోకో అన్తరధాయతి, తస్మిం అన్తరహితే రూపగతమ్పి న దిస్సతీ’’తి. రూపగతం పస్సతో పరికమ్మస్స వారో అతిక్కమతి, పరికమ్మమతిక్కన్తస్స కసిణారమ్మణం ఞాణం న హోతీతి రూపగతం న దిస్సతి, కథం పన పటిపజ్జితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అథానేనా’’తిఆది. ఏవం అనుక్కమేనాతి పునప్పునం పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో తతో వుట్ఠాయ అభిణ్హం ఆలోకస్స ఫరణవసేన ఆలోకో థామగతో హోతి చిరట్ఠాయీ. తథా చ సతి తత్థ సుచిరమ్పి రూపగతం పస్సతేవ. తేన వుత్తం ‘‘ఏత్థ ఆలోకో…పే… హోతీ’’తి.

స్వాయమత్థో తిణుక్కూపమాయ విభావేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రత్తిం తిణుక్కాయా’’తిఆది. తత్థ పునప్పునం పవేసనన్తి పునప్పునం పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం. థామగతాలోకస్స యథాపరిచ్ఛేదేన ఠానన్తి యత్తకం ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా కసిణం వడ్ఢితం, థామగతస్స ఆలోకస్స తత్తకం ఫరిత్వా అవట్ఠానం.

అనాపాథగతన్తి ఆపాథగమనయోగ్యస్స వసేన వుత్తం. అన్తోకుచ్ఛిగతాది పన తదభావతో తేన విసేసితబ్బమేవ. తదేవాతి దిబ్బచక్ఖుమేవ. ఏత్థాతి ఏతేసు రూపమారబ్భ పవత్తచిత్తేసు. రూపదస్సనసమత్థన్తి రూపం సభావతో విభావనసమత్థం చక్ఖువిఞ్ఞాణం వియ. పుబ్బభాగచిత్తానీతి ఆవజ్జనపరికమ్మసఙ్ఖాతాని పుబ్బభాగచిత్తాని. తాని హి ఆరమ్మణం కరోన్తానిపి న యాథావతో తం విభావేత్వా పవత్తన్తి ఆవజ్జనసమ్పటిచ్ఛనచిత్తాని వియ.

తం పనేతం దిబ్బచక్ఖు. పరిపన్థోతి అన్తరాయికో. ఝానవిబ్భన్తకోతి ఝానుమ్మత్తకో ఝానభావనాముఖేన ఉమ్మాదప్పత్తో. అప్పమత్తేన భవితబ్బన్తి ‘‘దిబ్బచక్ఖు మయా అధిగత’’న్తి సన్తోసం అనాపజ్జిత్వా విపస్సనానుయోగవసేన వా సచ్చాభిసమయవసేన వా అప్పమత్తేన భవితబ్బం.

‘‘ఏవం పస్సితుకామేనా’’తిఆదినా దిబ్బచక్ఖుస్స నానావజ్జనపరికమ్మఞ్చేవ దిబ్బచక్ఖుఞాణఞ్చ దస్సితం, న తస్స ఉప్పత్తిక్కమోతి తం దస్సేతుం ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆది వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చుతూపపాతఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౪౧౩. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేనాతి అత్థో. తేన ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪, ౪౩౧-౪౩౩; పారా. ౧౨-౧౪) యథాదస్సితపాళిగతిం, తస్సా అత్థవివరణనయఞ్చ పచ్చామసతి. సచ్చేసు వియ అరియసచ్చాని ఖన్ధేసు ఉపాదానక్ఖన్ధా అన్తోగధా. తదుభయే చ సభావతో, సముదయతో, అత్థఙ్గమతో, అస్సాదతో, ఆదీనవతో, నిస్సరణతో చ యథాభూతం సయమ్భుఞాణేన అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి పవేదేసి వాతి సాతిసయేన పఞ్చక్ఖన్ధావబోధేన భగవావ థోమేతబ్బోతి ఆహ ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధవిదూ’’తి. ఞత్వా విఞ్ఞేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తాసూతి పఞ్చసు అభిఞ్ఞాసు. తగ్గహణేనేవ చ పరిభణ్డఞాణానం గహితత్తా ‘‘పఞ్చా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఏతాసు హీ’’తిఆది.

తత్థ పరిభణ్డఞాణానీతి పరివారఞాణాని. యథా హి సినేరుస్స పరివారట్ఠానాని యాని తంసిద్ధియా సిద్ధాని మేఖలట్ఠానాని పరిభణ్డానీతి వుచ్చన్తి, ఏవం ఇమానిపి దిబ్బచక్ఖుసిద్ధియా సిద్ధాని తస్స పరిభణ్డానీతి వుత్తాని. ఇధాగతానీతి ఏత్థ ఇధాతి యథాదస్సితాని సుత్తపదాని సన్ధాయ వుత్తం. తతో అఞ్ఞేసు పన సామఞ్ఞఫలాదీసు మనోమయఞాణమ్పి విసుం అభిఞ్ఞాఞాణభావేన ఆగతం.

‘‘తేసూ’’తి ఇదం పచ్చామసనం కిం తికానం, ఉదాహు ఆరమ్మణానన్తి? కిఞ్చేత్థ యది తికానం, తదయుత్తం. న హి తికేసు అభిఞ్ఞాఞాణాని పవత్తన్తి. అథ ఆరమ్మణానం, తమ్పి అయుత్తం. న హి అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా అఞ్ఞస్స పచ్చామసనం యుత్తన్తి. యథా ఇచ్ఛతి, తథా భవతు తావ తికానం, నను వుత్తం ‘‘న హి తికేసు అభిఞ్ఞాఞాణాని పవత్తన్తీ’’తి? నాయం విరోధో తికవోహారేన ఆరమ్మణానంయేవ గయ్హమానత్తా. అథ వా పన హోతు ఆరమ్మణానం, నను వుత్తం ‘‘న హి అఞ్ఞం ఉద్దిసిత్వా అఞ్ఞస్స పచ్చామసనం యుత్త’’న్తి? అయమ్పి న దోసో యథావుత్తకారణేనేవాతి.

౪౧౪. అసతిపి వత్థుభేదే భూమికాలసన్తానభేదవసేన భిన్నేసు సత్తసు ఆరమ్మణేసు. తికవసేన హేస భేదో గహితో. ఇద్ధివిధఞాణస్స మగ్గారమ్మణతాయ అభావతో ఇధ మగ్గారమ్మణతికో న లబ్భతి. తన్తి ఇద్ధివిధఞాణం. కాయం చిత్తసన్నిస్సితం కత్వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఉపయోగలద్ధన్తి లద్ధఉపయోగవచనం. దుతియావిభత్తివసేన వుత్తం ‘‘కాయం పరిణామేతీ’’తి. తేనాహ ‘‘రూపకాయారమ్మణతో’’తి, రూపకాయస్స వణ్ణారమ్మణతోతి అత్థో.

తదేవ చిత్తన్తి యదేవ కాయవసేన చిత్తపరిణామనే వుత్తం పాదకజ్ఝానచిత్తం, తదేవ. రామగామే చేతియం ఠపేత్వా సేసేసు సత్తసు చేతియేసు ధాతుయో ఇద్ధియా ఆహరిత్వా రాజగహే భూమిఘరమణ్డపే కతం మహాధాతునిధానం. ‘‘ఇమే గన్ధా’’తిఆదినా పచ్చుప్పన్నే గన్ధాదికే గహేత్వాపి అసుస్సనాదివిసేసయుత్తం అనాగతమేవ నేసం రూపం అధిట్ఠానచిత్తస్స ఆరమ్మణం హోతి అనాగతాధిట్ఠానత్తా. వత్తనియసేనాసనం నామ విఞ్ఝాటవియం విహారో. దధిరసన్తి దధిమణ్డో, తం అధిట్ఠహన్తస్స అనాగతం దధివణ్ణం ఆరమ్మణం హోతి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి పచ్చుప్పన్నస్స రూపకాయస్స ఆరమ్మణకరణతో.

సకాయచిత్తానన్తి అత్తనో కాయస్స, చిత్తస్స చ.

౪౧౫. సద్దో చ పరిత్తో సబ్బస్స రూపస్స కామావచరభావతో. విజ్జమానమేవాతి వత్తమానంయేవ.

౪౧౬. సోతాపన్నస్స చిత్తన్తి సోతాపన్నస్స ఆవేణికం చిత్తం. సకదాగామిస్సాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. యావ అరహతో నేతబ్బన్తి ‘‘సకదాగామీ అనాగామినో చిత్తం న జానాతి, అనాగామీ అరహతో’’తి ఏవం నేతబ్బం. సబ్బేసన్తి సబ్బేసం అరియానం జానాతి, కో పన వాదో అనరియానం. అఞ్ఞోపి చ ఉపరిమో అనాగామిఆది హేట్ఠిమస్స సకదాగామిఆదికస్స చిత్తం జానాతీతి సమ్బన్ధో.

అతీతస్స, అనాగతస్స చ పరస్స చిత్తస్స జాననం సమ్భవతి, పచ్చుప్పన్నస్స పన న సమ్భవతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి ‘‘కథం పచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం హోతీ’’తి. ఇతరో యత్థ సమ్భవతి, తందస్సనత్థం పచ్చుప్పన్నం తావ విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘పచ్చుప్పన్నం నామ తివిధ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గప్పత్తన్తి ఉప్పాదం, ఠితిం, భఙ్గఞ్చ పత్తం, ఖణత్తయపరియాపన్నన్తి అత్థో. ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బాతి ఏత్థన్తరే పవత్తా రూపసన్తతివారా ఏకద్వేసన్తతివారా నామాతి వేదితబ్బాతి అత్థో. ఆలోకట్ఠానతో ఓవరకం పవిట్ఠస్స పగేవ తత్థ నిసిన్నస్స వియ యావ రూపగతం పాకటం హోతి. తత్థ ఉపడ్ఢవేలా అవిభూతవారా, ఉపడ్ఢవేలా విభూతవారా, తదుభయం గహేత్వా ‘‘ద్వే సన్తతివారా’’తి వుత్తం. తయిదం న సబ్బసాధారణం, ఏకచ్చస్స సీఘమ్పి పాకటం హోతీతి ‘‘ఏకద్వేసన్తతివారా’’తి ఏకగ్గహణమ్పి కతం, అతిపరిత్తసభావఉతుఆదిసముట్ఠానా వా ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా.

తీరే అక్కన్తఉదకలేఖా నామ కాలుస్సియం గతా తీరసమీపే ఉదకరాజి. యావ న విప్పసీదతీతి కాలుస్సియవిగమేన యావ విప్పసన్నా న హోతి. కేచి పన ‘‘అతిన్తే తీరే అల్లపాదేన అక్కన్తే యావ పాదే ఉదకలేఖా న విప్పసీదతి, న సంసీదతి, న వూపసమ్మతీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి. తే పనేతే కిరియాభేదేన వుత్తా కాలవిసేసా, న అఞ్ఞమఞ్ఞం సమసమా, ఊనాధికభాగవన్తోవ దట్ఠబ్బా. ద్వే తయో జవనవారా కామావచరజవనవసేన వేదితబ్బా, న ఇతరజవనవసేన. న హి తే పరిమితకాలా, అనన్తరా పవత్తభవఙ్గాదయోపి తదన్తోగధావ దట్ఠబ్బా. తదుభయన్తి రూపారూపసన్తతిద్వయం.

ఏకభవపరిచ్ఛిన్నన్తి పటిసన్ధిచుతిపరిచ్ఛిన్నం. ఏకభవపరియాపన్నం ధమ్మజాతం ఏతరహీతి వత్తబ్బం అద్ధాపచ్చుప్పన్నం నామ. మనోతి ససమ్పయుత్తం విఞ్ఞాణమాహ. ధమ్మాతి ఆరమ్మణధమ్మా. మనోతి వా మనాయతనం. ధమ్మాతి వేదనాదయో అరూపక్ఖన్ధా. ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నన్తి అద్ధాపచ్చుప్పన్నం హోన్తం ఏతం ఉభయం హోతీతి అత్థో. విఞ్ఞాణన్తి నికన్తివిఞ్ఞాణం. తఞ్హి తస్మిం పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగవసేన పటిబద్ధం హోతి. అభినన్దతీతి తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనాహి అభినన్దతి. తథాభూతో చ వత్థుపరిఞ్ఞాయ అభావతో తేసు పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతి తణ్హాదిట్ఠీహి ఆకడ్ఢీయతి. ఏత్థ చ ద్వాదసాయతనానం ‘‘ఏతం పచ్చుప్పన్న’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౮౪) ఆగతత్తా తత్థ పవత్తో ఛన్దరాగో అద్ధాపచ్చుప్పన్నారమ్మణో, న ఖణపచ్చుప్పన్నారమ్మణోతి విఞ్ఞాయతీతి దస్సేన్తో ‘‘యం సన్ధాయ భద్దేకరత్తసుత్తే…పే… సంహీరతీతి వుత్త’’న్తి ఆహ. ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మం, తత్థ తత్థ విపస్సతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౭౨, ౨౮౫) ఏత్థాపి విపస్సనాచిత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నం, విపస్సితబ్బధమ్మా అద్ధాపచ్చుప్పన్నాతి గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా విపస్సనావ న సమ్భవేయ్య. ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నం పాళియం ఆగత’’న్తి న వుత్తం తస్స వసేన ఆరమ్మణకరణస్స అట్ఠకథాయం అనాగతత్తా.

కేచీతి అభయగిరివాసినో. ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి ఇద్ధిచిత్తస్స ఉప్పత్తిసమకాలమేవ పరచిత్తస్సపి ఉప్పత్తిసమ్భవతోతి యుత్తిదస్సనం. యథా ఆకాసేతిఆది సదిసూదాహరణం. తం పన తేసం వచనం అయుత్తం. కస్మా? మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞత్థ అనిట్ఠే ఠానే ఆవజ్జనజవనానం నానారమ్మణభావప్పత్తిదోసతోతి యుత్తివచనం.

యది ఏవం కథం చేతోపరియఞాణం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతీతి ఆహ ‘‘సన్తతిపచ్చుప్పన్నం పనా’’తిఆది. అద్ధాపచ్చుప్పన్నం పన జవనవారేన దీపేతబ్బం, న సకలేన పచ్చుప్పన్నద్ధునాతి అధిప్పాయో.

తత్రాయం దీపనాతిఆది జవనవారస్స అద్ధాపచ్చుప్పన్నభావదీపనముఖేన ఇద్ధిచిత్తస్స పవత్తిఆకారదీపనం. ఇతరానీతి ఆవజ్జనపరికమ్మచిత్తాని. ఏత్థ చ ‘‘కేచీ’’తి యదిపి అభయగిరివాసినో అధిప్పేతా, తే పన చిత్తస్స ఠితిక్ఖణం న ఇచ్ఛన్తీతి ‘‘ఠితిక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీ’’తి న వత్తబ్బం సియా. తథా యే ‘‘ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి వదన్తి, తేసం ‘‘ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీ’’తి వచనం న సమేతి. న హి తస్మిం ఖణద్వయే ఉప్పజ్జమానం పరచిత్తేన సహ ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామాతి. ఠితిభఙ్గక్ఖణేసు చ ఉప్పజ్జమానం ఏకదేసం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం, ఏకదేసం అతీతారమ్మణం ఆపజ్జతి. యఞ్చ వుత్తం ‘‘పరస్స చిత్తం జానిస్సామీతి రాసివసేన మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే’’తి, ఏత్థ చ మహాజనో అత్థతో పరే అనేకపుగ్గలాతి ‘‘పరేసం చిత్తం జానిస్సామీ’’తి ఆవజ్జనప్పవత్తి వత్తబ్బా సియా. అథాపి పరస్సాతి మహాజనస్సాతి అత్థో సమ్భవేయ్య, తథాపి తస్స ఏకపుగ్గలస్సేవ వా చిత్తరాసిం ఆవజ్జిత్వా ఏకస్స పటివిజ్ఝనం అయుత్తం. న హి రాసిఆవజ్జనం ఏకదేసావజ్జనం హోతీతి, తస్మా తేహి ‘‘మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే’’తిఆది న వత్తబ్బం.

యం పన తే వదన్తి ‘‘యస్మా ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి. తత్థాయం అధిప్పాయో యుత్తో సియా, చేతోపరియఞాణలాభీ పరస్స చిత్తం ఞాతుకామో పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అతీతాదివిభాగం అకత్వా చిత్తసామఞ్ఞేన ‘‘ఇమస్స చిత్తం జానామి, ఇమస్స చిత్తం జానామీ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సామఞ్ఞేనేవ చిత్తం ఆవజ్జిత్వా తిణ్ణం, చతున్నం వా పరికమ్మానం అనన్తరా చేతోపరియఞాణేన పరచిత్తం పటివిజ్ఝతి విభావేతి రూపం వియ దిబ్బచక్ఖునా. తతో పరం పన కామావచరచిత్తేహి సరాగాదివవత్థానం హోతి నీలాదివవత్థానం వియ. తత్థ దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠహదయవత్థురూపస్స సత్తస్స అభిముఖీభూతస్స చిత్తసామఞ్ఞేన చిత్తం ఆవజ్జయమానం ఆవజ్జనం అభిముఖీభూతం విజ్జమానం చిత్తం ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తం ఆవజ్జేతి. పరికమ్మాని చ తం తం విజ్జమానం చిత్తం చిత్తసామఞ్ఞేనేవ ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తజాననపరికమ్మాని హుత్వా పవత్తన్తి. చేతోపరియఞాణం పన విజ్జమానం చిత్తం పటివిజ్ఝన్తం విభావేన్తం తేన సహ ఏకక్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జతి.

తత్థ యస్మా సన్తానస్స సన్తానగ్గహణతో ఏకత్తవసేన ఆవజ్జనాదీని ‘‘చిత్త’’న్త్వేవ పవత్తాని. తఞ్చ చిత్తమేవ, యం చేతోపరియఞాణేన విభావితం. తస్మా సమానాకారప్పవత్తితో న అనిట్ఠే మగ్గఫలవీథితో అఞ్ఞస్మిం ఠానే నానారమ్మణతా ఆవజ్జనజవనానం హోతి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణఞ్చ పరికమ్మం పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స చేతోపరియఞాణస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయోతి సిద్ధం హోతి. అతీతత్తికో చ ఏవం ఉపపన్నో హోతి. అఞ్ఞథా సన్తతిపచ్చుప్పన్నే, అద్ధాపచ్చుప్పన్నే చ ‘‘పచ్చుప్పన్న’’న్తి ఇధ వుచ్చమానే అతీతానాగతానఞ్చ పచ్చుప్పన్నతా ఆపజ్జేయ్య. తథా చ సతి ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వత్తబ్బం సియా, న చ తం వుత్తం. ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో. పురిమా పురిమా అతీతా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం పచ్చుప్పన్నానం ఖన్ధానం అనన్తర …పే… అనులోమం గోత్రభుస్సా’’తిఆది వచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౮.౫) న అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నేస్వేవ చ అనన్తరాతీతా చత్తారో ఖన్ధా అతీతాతి విఞ్ఞాయన్తి. న చ అభిధమ్మమాతికాయం (ధ. స. తికమాతికా ౧౮-౧౯) ఆగతస్స పచ్చుప్పన్నపదస్స అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నపదత్థతా కత్థచి పాళియం వుత్తా. తస్మా తేహి ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తుప్పత్తియా చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా వుత్తా. యదా పన ‘‘యం ఇమస్స చిత్తం పవత్తం, తం జానామి. యం భవిస్సతి, తం జానామీ’’తి వా ఆభోగం కత్వా పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనాదీని కరోతి, తదా ఆవజ్జనపరికమ్మాని, చేతోపరియఞాణఞ్చ అతీతానాగతారమ్మణానేవ హోన్తి ఆవజ్జనేనేవ విభాగస్స కతత్తా.

యే పన ‘‘ఇద్ధిమా పరస్స చిత్తం జానితుకామో ఆవజ్జేతి, ఆవజ్జనం ఖణపచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం కత్వా తేనేవ సహ నిరుజ్ఝతి. తతో చత్తారి, పఞ్చ వా జవనాని, యేసం పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం, సేసాని కామావచరాని, తేసం సబ్బేసమ్పి తదేవ నిరుద్ధం చిత్తం ఆరమ్మణం హోతి, న చ తాని నానారమ్మణాని హోన్తి అద్ధానవసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా’’తి ఇదం వచనం నిస్సాయ ‘‘ఆవజ్జనజవనానం పచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణభావేపి నానారమ్మణతాభావో వియ ఏకద్వితిచతుపఞ్చచిత్తక్ఖణానాగతేసుపి చిత్తేసు ఆవజ్జితేసు ఆవజ్జనజవనానం యథాసమ్భవం అనాగతపచ్చుప్పన్నాతీతారమ్మణభావేపి నానారమ్మణతా న సియా. తేన చతుపఞ్చచిత్తక్ఖణానాగతే ఆవజ్జితే అనాగతారమ్మణపరికమ్మానన్తరం ఖణపచ్చుప్పన్నారమ్మణం చేతోపరియఞాణం సిద్ధ’’న్తి వదన్తి. తేసం వాదో ‘‘అనాగతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో, పచ్చుప్పన్నారమ్మణో ధమ్మో అతీతారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఇమేసం పఞ్హానం అనుద్ధటత్తా, గణనాయ చ ‘‘ఆసేవనే తీణీ’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౩౯) వుత్తత్తా న సిజ్ఝతి. న హి కుసలకిరియామహగ్గతం అనాసేవనం అత్థీతి. ఏతస్స చ వాదస్స నిస్సయభావో ఆవజ్జనజవనానం ఖణపచ్చుప్పన్ననిరుద్ధారమ్మణతావచనస్స న సిజ్ఝతి, ‘‘యం పవత్తం, పవత్తిస్సతి చా’’తి విసేసం అకత్వా గహణే ఆవజ్జనస్స అనాగతగ్గహణాభావం, తదభావా జవనానమ్పి వత్తమానగ్గహణాభావఞ్చ సన్ధాయేవ తస్స వుత్తత్తా. తదా హి భవఙ్గచలనానన్తరం అభిముఖీభూతమేవ చిత్తం ఆరబ్భ ఆవజ్జనా పవత్తతీతి జాననచిత్తస్సపి వత్తమానారమ్మణభావే ఆవజ్జనజాననచిత్తానం సహట్ఠానదోసాపత్తియా, రాసిఏకదేసావజ్జనపటివేధే సమ్పత్తసమ్పత్తావజ్జనజాననే చ అనిట్ఠే ఠానే ఆవజ్జనజవనానం నానారమ్మణభావదోసాపత్తియా చ యం వుత్తం ‘‘ఖణపచ్చుప్పన్నం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతీ’’తి, తం అయుత్తన్తి పటిక్ఖిపిత్వా యథావుత్తదోసాపత్తిం, కాలవసేన చ అద్ధాసన్తతిపచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా నానారమ్మణతాభావం దిస్వా ఆవజ్జనజవనానం వత్తమానతం నిరుద్ధారమ్మణభావో వుత్తోతి. తమ్పి వచనం పురిమవాదినో నానుజానేయ్యుం. తస్మిం హి సతి ‘‘ఆవజ్జనా కుసలాన’’న్తిఆదీసు (పట్ఠా ౧.౧.౪౧౭) వియ అఞ్ఞపదసఙ్గహితస్స అనన్తరపచ్చయవిధానతో ‘‘పచ్చుప్పన్నారమ్మణఆవజ్జనా అతీతారమ్మణానం ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చ వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తన్తి.

కస్మా పనేవం చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా విచారితా, నను ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స, అనాగతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౨) ఏతేసం విభఙ్గేసు ‘‘అతీతా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, అనాగతా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి, ఉప్పన్నత్తికే చ ‘‘అనుప్పన్నా ఖన్ధా ఉప్పాదినో ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౭.౩) చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్వా ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్సా’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౩) ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౩), ఉప్పన్నత్తికే చ ‘‘ఉప్పన్నా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౭.౨) ఏత్తకస్సేవ వుత్తత్తా పచ్చుప్పన్నే చిత్తే చేతోపరియఞాణం నప్పవత్తతీతి విఞ్ఞాయతి. యది హి పవత్తేయ్య, పురిమేసు వియ ఇతరేసు చ చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్తబ్బం సియాతి? సచ్చం కత్తబ్బం, నయదస్సనవసేన పన తం సంఖిత్తన్తి అఞ్ఞాయ పాళియా విఞ్ఞాయతి.

‘‘అతీతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, అనాగతారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్స, పచ్చుప్పన్నారమ్మణో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నారమ్మణస్సా’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౦-౨౨) ఏతేసం హి విభఙ్గేసు ‘‘చేతోపరియఞాణేన అతీతారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానాతి, అతీతారమ్మణా పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, చేతోపరియఞాణేన అనాగతారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానాతి, అనాగతారమ్మణా పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, చేతోపరియఞాణేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణపచ్చుప్పన్నచిత్తసమఙ్గిస్స చిత్తం జానాతి, పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పచ్చుప్పన్నా ఖన్ధా చేతోపరియఞాణస్స ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౯.౨౦-౨౨) చేతోపరియఞాణస్స పచ్చుప్పన్నారమ్మణే పవత్తి వుత్తాతి. తేనేవాయం విచారణా కతాతి వేదితబ్బా.

౪౧౭. తేసన్తి తేసు ద్వీసు ఞాణేసూతి నిద్ధారణే సామివచనం. చిత్తమేవ ఆరమ్మణం చేతోపరియఞాణత్తాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞం ఖన్ధం వా ఖన్ధప్పటిబద్ధం వా న జానాతీ’’తి. తత్థ ఖన్ధప్పటిబద్ధం నామగోత్తాది. యది ఏవం కథం మగ్గారమ్మణన్తి ఆహ ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తారమ్మణత్తా పన పరియాయతో మగ్గారమ్మణన్తి వుత్త’’న్తి. చేతనామత్తమేవ ఆరమ్మణం, తథా హి తం ‘‘యథాకమ్మూపగఞాణ’’న్తి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో. ఖన్ధప్పటిబద్ధేసూతి ఏత్థ నిబ్బానమ్పి ఖన్ధప్పటిబద్ధమేవ. ఖన్ధేహి విసయీకతత్తాతి వదన్తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం ‘‘అతీతే బుద్ధా మగ్గం భావయింసు, ఫలం సచ్ఛాకంసు, అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయింసూతి ఛిన్నవటుమకానుస్సరణవసేన మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతోపి అప్పమాణారమ్మణ’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౨౧). తత్థ మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణాని తావ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన మగ్గఫలేసు ఞాణేసు పవత్తన్తి. నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణఞ్చ నిబ్బానారమ్మణేసు అప్పమాణధమ్మేసు ఞాణేసూతి మగ్గాదిపచ్చవేక్ఖణాని పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అప్పమాణారమ్మణతం సాధేన్తీతి వేదితబ్బాని. ‘‘అప్పమాణా ఖన్ధా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’ఇచ్చేవ (పట్ఠా. ౯.౧౨.౫౮) హి వుత్తం, న వుత్తం ‘‘నిబ్బాన’’న్తి. తస్మా పుబ్బేనివాసఞాణేన ఏవ మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణకిచ్చే వుచ్చమానేపి నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతా న సక్కా వత్తుం. అట్ఠకథాయం పన నిబ్బానారమ్మణతా నిదస్సితా.

కుసలా ఖన్ధాతి ఇద్ధివిధపుబ్బేనివాసానాగతంసఞాణాపేక్ఖో బహువచననిద్దేసో, న చేతోపరియయథాకమ్మూపగఞాణాపేక్ఖాతి తేసం చతుక్ఖన్ధారమ్మణభావస్స అసాధకోతి చే? న, అఞ్ఞత్థ ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చ చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౬.౭౨), ‘‘సవితక్కసవిచారా ఖన్ధా చ వితక్కో చ చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౬.౭౩) చ వుత్తత్తా చేతోపరియఞాణాపేక్ఖాపి బహువచననిద్దేసోతి ఇమస్స అత్థస్స సిద్ధితో. ఏవమ్పి యథాకమ్మూపగఞాణస్స ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చా’’తిఆదీసు అవుత్తత్తా చతుక్ఖన్ధారమ్మణతా న సిజ్ఝతీతి? న, తత్థ అవచనస్స అఞ్ఞకారణత్తా. యథాకమ్మూపగఞాణేన హి కమ్మసంసట్ఠా చత్తారో ఖన్ధా కమ్మముఖేన గయ్హతి. తఞ్హి యథా చేతోపరియఞాణం పురిమపరికమ్మవసేన అవితక్కాదివిభాగం, సరాగాదివిభాగఞ్చ చిత్తం విభావేతి, న ఏవం విభాగం విభావేతి. కమ్మవసేనేవ పన సముదాయం విభావేతి, తస్మా ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ఖన్ధా చ విచారో చా’’తిఆదికే విభాగకరణే తం న వుత్తం, న చతుక్ఖన్ధానారమ్మణతోతి. ఇదం పనస్స అకారణన్తి కేచి. తత్థాపి ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్మూపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్సా’’తి పఠన్తి ఏవ. న హి తం కుసలాకుసలవిభాగం వియ సవితక్కాదివిభాగం కమ్మం విభావేతుం అసమత్థం. దుచ్చరితసుచరితవిభావనమ్పి హి లోభాదిఅలోభాదిసమ్పయోగవిభాగవిసేసవిభావనం హోతీతి.

‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నామగోత్తానుస్సరణకాలే న వత్తబ్బారమ్మణ’’న్తి ఏత్తకమేవ అట్ఠకథాయం వుత్తం. నామగోత్తం పన ఖన్ధూపనిబన్ధో సమ్ముతిసిద్ధో బ్యఞ్జనత్థో, న బ్యఞ్జనన్తి. అయమేత్థ అమ్హాకం ఖన్తీతి ఆచరియస్సాయం అత్తనో మతి. యం పన వుత్తం ‘‘న బ్యఞ్జన’’న్తి, తస్స సమత్థనం ‘‘బ్యఞ్జనఞ్హీ’’తిఆది.

౪౧౯. కామావచరే నిబ్బత్తిస్సతీతి నిబ్బత్తిక్ఖన్ధజాననమాహ.

౪౨౦. ఏత్థాతి ఏతస్మిం అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికవసేన అభిఞ్ఞాఞాణానం, ఆరమ్మణవిచారే. ‘‘అజ్ఝత్తారమ్మణఞ్చేవ బహిద్ధారమ్మణఞ్చా’’తి ఏకజ్ఝం గహేత్వా యం వుత్తం పోరాణట్ఠకథాయం, తం ‘‘కాలేన…పే… హోతియేవా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తన్తి అత్థో. న హి అజ్ఝత్తబహిద్ధా నామ విసుం ఏకం అత్థి, నాపి తం ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం కరీయతీతి. యది ఏవం తికో ఏవ న పూరతి పదద్వయాసఙ్గహితస్స తతియస్స అత్థన్తరస్స అభావతో, న, పకారభేదవిసయత్తా తికనిద్దేసస్స. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘తే ఏవ తిప్పకారేపి ధమ్మే’’తి వుత్తం. తే ఏవ అజ్ఝత్తాదివసేన తివిధేపి ధమ్మేతి అత్థో. ఏత్థ హి ‘‘తే ఏవ ధమ్మే’’తి అవత్వా ‘‘తిప్పకారే’’తి వచనం పకారభేదనిబన్ధనా అయం తికదేసనాతి దస్సనత్థం. యథా హి కుసలత్తికాదీనం దేసనా యథారహం ధమ్మానం జాతిసమ్పయోగప్పహానసిక్ఖాభూమిఆరమ్మణప్పభేదనియమకాలాదిభేదనిబన్ధనా, న ఏవమయం జాతిఆదిభేదనిబన్ధనా, నాపి సనిదస్సనత్తికహేతుదుకాదిదేసనా వియ సభావాదిభేదనిబన్ధనా, అథ ఖో పకారభేదనిబన్ధనా. పఞ్చేవ హి ఖన్ధా ససన్తతిపరియాపన్నతం ఉపాదాయ ‘‘అజ్ఝత్తా’’తి వుత్తా, పరసన్తతిపరియాపన్నతం ఉపాదాయ ‘‘బహిద్ధా’’తి, తదుభయం ఉపాదాయ ‘‘అజ్ఝత్తబహిద్ధా’’తి. తేనాహ ‘‘అనిన్ద్రియబద్ధరూపఞ్చ నిబ్బానఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బే ధమ్మా సియా అజ్ఝత్తా, సియా బహిద్ధా, సియా అజ్ఝత్తబహిద్ధా’’తి (ధ. స. ౧౪౩౫). నను చేత్థ అత్థన్తరాభావతో, పకారన్తరస్స చ అనామట్ఠత్తా తతియో రాసి నత్థీతి? నయిదమేవం. యదిపి హి పఠమపదేన అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేన దుతియపదస్స పవత్తత్తా సబ్బేపి సభావధమ్మా పదద్వయేనేవ పరిగ్గహితా, తేహి పన విసుం విసుం గహితధమ్మే ఏకజ్ఝం గహణవసేన తతియపదం వుత్తన్తి అత్థేవ తతియో రాసి. న హి సముదాయో అవయవో హోతి, భిన్నవత్థుకే పన ధమ్మే అధిట్ఠానభేదం అముఞ్చిత్వా ఏకజ్ఝం గహణం న సమ్భవతీతి కాలేన అజ్ఝత్తం, కాలేన బహిద్ధా జాననకాలేతి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

అభిఞ్ఞానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి తేరసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.