౧౪. ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

పఞ్ఞాకథావణ్ణనా

౪౨౧. సబ్బాకారేనాతి ఉపచారాకారో, అప్పనాకారో, వసీభావాకారో, వితక్కాదిసమతిక్కమాకారో, రూపాదీహి విరజ్జనాకారో, చుద్దసధా చిత్తస్స పరిదమనాకారో, పఞ్చవిధఆనిసంసాధిగమాకారోతి ఏవమాదినా సబ్బేన భావనాకారేన.

తదనన్తరాతి ‘‘చిత్తం పఞ్ఞ’’న్తి ఏవం దేసనాక్కమేన, పటిపత్తిక్కమేన చ తస్స సమాధిస్స అనన్తరా. పఞ్ఞా భావేతబ్బా సమాధిభావనాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి ఏవం అతిసఙ్ఖేపదేసితత్తా, గాథావణ్ణనాయం వా ‘‘సమాధిసిలాయం సునిసితం విపస్సనాపఞ్ఞాసత్థ’’న్తి ఏవం అతివియ సఙ్ఖేపేన భాసితత్తా అయం సా పఞ్ఞాతి సభావతో విఞ్ఞాతుమ్పి తావ న సుకరా. భావనావిధానస్స పన అదస్సితత్తా పగేవ భావేతుం న సుకరాతి సమ్బన్ధో. పుచ్ఛనట్ఠేన పఞ్హా, కమ్మం కిరియా కరణం, పఞ్హావ కమ్మం పఞ్హాకమ్మం, పుచ్ఛనపయోగోతి అత్థో.

కా పఞ్ఞాతి సరూపపుచ్ఛా. కేనట్ఠేన పఞ్ఞాతి కేన అత్థేన పఞ్ఞాతి వుచ్చతి, ‘‘పఞ్ఞా’’తి పదం కం అభిధేయ్యత్థం నిస్సాయ పవత్తన్తి అత్థో. సా పనాయం పఞ్ఞా సభావతో, కిచ్చతో, ఉపట్ఠానాకారతో, ఆసన్నకారణతో చ కథం జానితబ్బాతి ఆహ ‘‘కానస్సా లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీ’’తి. కతివిధాతి పభేదపుచ్ఛా. కస్మా పనేత్థ సంకిలేసవోదానపుచ్ఛా న గహితాతి? వుచ్చతే – లోకుత్తరాయ తావ పఞ్ఞాయ నత్థేవ సంకిలేసో. అసతి చ తస్మిం కుతో వోదానపుచ్ఛాతి తదుభయం న గహితం. లోకియాయ పన తాని భావనావిధానే ఏవ అన్తోగధానీతి కత్వా విసుం న గహితాని మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిఅన్తోగధత్తా, సమాధిభావనాయం వా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బానీతి న గహితాని. పటిపత్తి నామ దిట్ఠానిసంసే ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాభావనాయ కో ఆనిసంసో’’తి.

౪౨౨. తత్రాతి తస్మిం, తస్స వా పఞ్హాకమ్మస్స. విస్సజ్జనన్తి వివరణం. పుచ్ఛితో హి అత్థో అవిభావితత్తా నిగూళ్హో ముట్ఠియం కతో వియ తిట్ఠతి, తస్స వివరణం విస్సజ్జనం విభూతభావకరణతో. కా పఞ్ఞాతి కామఞ్చాయం సరూపపుచ్ఛా, విభాగవన్తానం పన సభావవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి విభాగో తావ అనవసేసతో దస్సేతబ్బో. తందస్సనేన చ అయమాదీనవోతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్ఞా బహువిధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బహువిధాతి కుసలాదివసేన అనేకవిధా. నానప్పకారాతి అత్థజాపికాదిభేదేన, సుతమయఞాణాదిభేదేన చ నానావిధా. తం సబ్బన్తి తం అనవసేసం పఞ్ఞావిభాగం. న సాధేయ్యాతి విపస్సనాభావనాయ సద్ధిం మగ్గభావనా ఇధ అధిప్పేతత్థో. తాయ హి తణ్హాజటావిజటనం, తఞ్చ న సాధేయ్య. అనవసేసతో హి పఞ్ఞాపభేదే విస్సజ్జియమానే ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదికో (విభ. ౭౫౧) సబ్బో ఞాణవత్థు విభఙ్గే, సుత్తన్తేసు చ తత్థ తత్థ ఆగతో పఞ్ఞాపభేదో. సకలోపి వా అభిధమ్మనయో ఆహరిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో భవేయ్య, తథా చ సతి య్వాయం ఇధ పఞ్ఞాభావనావిధి అధిప్పేతో, తస్స విస్సజ్జనాయ ఓకాసోవ న భవేయ్య. కిఞ్చ య్వాయం ఠానాఠానకమ్మన్తరవిపాకన్తరాదివిసయే పఞ్ఞాయ పవత్తిభేదో, సోపి యథారహం సద్ధిం ఫలాఫలభేదేన విభజిత్వా విస్సజ్జేతబ్బో సియా. సో చ పన విస్సజ్జియమానో అఞ్ఞదత్థు విక్ఖేపాయ సంవత్తేయ్య, యథా తం అవిసయే. తేనాహ ‘‘ఉత్తరి చ విక్ఖేపాయ సంవత్తేయ్యా’’తి. కుసలచిత్తసమ్పయుత్తం విపస్సనాఞాణన్తి ఏత్థ కుసల-గ్గహణేన దువిధమ్పి అబ్యాకతం నివత్తేతి, తథా ‘‘అత్థి సంకిలిట్ఠపఞ్ఞా’’తి ఏవం పవత్తం మిచ్ఛావాదం పటిసేధేతి. విపస్సనాఞాణ-గ్గహణేన సేసకుసలపఞ్ఞా.

౪౨౩. సఞ్జాననవిజాననాకారవిసిట్ఠన్తి సఞ్జాననాకారవిజాననాకారేహి సాతిసయం. యతో నానప్పకారతో జాననం జాననభావో విసయగ్గహణాకారో. సో హి నేసం సమానో, న సఞ్జాననాదిఆకారో. పీతకన్తీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన ‘‘లోహితకం ఓదాతం దీఘం రస్స’’న్తిఆదికే సఞ్ఞాయ గహేతబ్బాకారే సఙ్గణ్హాతి. సఞ్జాననమత్తమేవాతి ఏత్థ సఞ్జాననం నామ ‘‘నీలం పీత’’న్తిఆదికం ఆరమ్మణే విజ్జమానం వా అవిజ్జమానం వా సఞ్ఞానిమిత్తం కత్వా జాననం. తథా హేసా పున సఞ్జాననపచ్చయనిమిత్తకరణరసా. మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన విజాననపజాననాకారే నివత్తేతి, ఏవ-సద్దేన కదాచిపి ఇమిస్సా తే విసేసా నత్థేవాతి అవధారేతి. తేనాహ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తత్థ విఞ్ఞాణకిచ్చమ్పి కాతుం అసక్కోన్తీ సఞ్ఞా కుతో పఞ్ఞాకిచ్చం కరేయ్యాతి ‘‘లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి’’చ్చేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘మగ్గపాతుభావ’’న్తి. ఆరమ్మణే పవత్తమానం విఞ్ఞాణం న తత్థ సఞ్ఞా వియ నీలపీతాదికస్స సఞ్జాననవసేనేవ పవత్తతి, అథ ఖో తత్థ అఞ్ఞఞ్చ విసేసం జానన్తమేవ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది. కథం పన విఞ్ఞాణం లక్ఖణపటివేధం పాపేతీతి? పఞ్ఞాయ దస్సితమగ్గేన. లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ హి అనేకవారం లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తమానాయ పగుణభావతో పరిచయవసేన ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేనపి విపస్సనా సమ్భవతి, యథా తం పగుణస్స గన్థస్స సజ్ఝాయనే ఞాయాగతాపి వారా న విఞ్ఞాయన్తి. లక్ఖణపటివేధన్తి చ లక్ఖణానం ఆరమ్మణకరణమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న పటివిజ్ఝనం. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉదయబ్బయఞాణపటిపాటియా ఆయూహిత్వా. మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి అసమ్బోధసభావత్తా. వుత్తనయవసేనాతి విఞ్ఞాణే వుత్తనయవసేన ఆరమ్మణఞ్చ జానాతి, లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి. అత్తనో పన అనఞ్ఞసాధారణేన ఆనుభావేన ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావఞ్చ పాపేతి.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ పతిట్ఠాపేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అజాతబుద్ధీతి అసఞ్జాతబ్యవహారబుద్ధి. ఉపభోగపరిభోగన్తి ఉపభోగపరిభోగారహం, ఉపభోగపరిభోగవత్థూనం పటిలాభయోగ్యన్తి అత్థో. ఛేకోతి మహాసారో. కూటోతి కహాపణపతిరూపకో తమ్బకంసాదిమయో. అద్ధసారోతి ఉపడ్ఢగ్ఘనకో. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన పాదసార సమసారపరోపాదసారాదీనం సఙ్గహో. తే పకారేతి ఇన్దజాలాజాతిపుప్ఫాదిప్పకారే చేవ ఛేకాదిప్పకారే చ.

సఞ్ఞా హీతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. సఞ్ఞా విభాగం అకత్వా పిణ్డవసేనేవ ఆరమ్మణస్స గహణతో దారకస్స కహాపణదస్సనసదిసీ వుత్తా. తథా హి సా ‘‘యథాఉపట్ఠితవిసయపదట్ఠానా’’ వుచ్చతి. విఞ్ఞాణం ఆరమ్మణే ఏకచ్చవిసేసగహణసమత్థతాయ గామికపురిసస్స కహాపణదస్సనసదిసం వుత్తం. పఞ్ఞా ఆరమ్మణే అనవసేసవిసేసావబోధతో హేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనసదిసీ వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘నానప్పకారతో జానన’’న్తి ఇమినా ఞేయ్యధమ్మా పచ్చేకం నానప్పకారాతి తేసం యాథావతో అవబోధో పఞ్ఞాతి దస్సేతి. తథా హి వుత్తం ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫).

యత్థాతి యస్మిం చిత్తుప్పాదే. న తత్థ ఏకంసేన హోతీతి తస్మిం చిత్తుప్పాదే పఞ్ఞా ఏకన్తేన న హోతి. న హి దుహేతుకఅహేతుకచిత్తుప్పాదేసు పఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. అవినిబ్భుత్తాతి అవియుత్తా. తేహీతి సఞ్ఞావిఞ్ఞాణేహి. యథా హి సుఖం పీతియా న నియమతో అవియుత్తం, ఏవం సఞ్ఞావిఞ్ఞాణాని పఞ్ఞాయ న నియమతో అవియుత్తాతి. యథా పన పీతి సుఖేన నియమతో అవియుత్తా, ఏవం పఞ్ఞా సఞ్ఞావిఞ్ఞాణేహి నియమతో అవియుత్తా. తస్మా ఏవం అవినిబ్భుత్తేసు ఇమేసు తీసు ధమ్మేసు తేసం వినిబ్భోగో దుక్కరోతి తిణ్ణం జనానం కహాపణదస్సనం నిదస్సితన్తి. తేసం దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తతంయేవ వచనన్తరేనపి దస్సేతుం ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రూపధమ్మేసుపి తావ నానానదీనం ఉదకస్స, నానాతేలస్స వా ఏకస్మిం భాజనే పక్ఖిపిత్వా మథితస్స ‘‘ఇదం అసుకాయ నదియా ఉదకం, ఇదం అసుకతేల’’న్తి నిద్ధారేత్వా సరూపతో దస్సనం దుక్కరం, కిమఙ్గం పన అరూపధమ్మేసూతి దస్సేన్తో ‘‘యం అరూపీనం చిత్తచేతసికాన’’న్తిఆదిమాహ.

౪౨౪. ధమ్మానం సకో భావో, సమానో చ భావో ధమ్మసభావో. తత్థ పఠమేన కక్ఖళఫుసనాదిసలక్ఖణం గహితం, దుతియేన అనిచ్చదుక్ఖతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణం. తదుభయస్స చ యాథావతో పటివిజ్ఝనలక్ఖణా పఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘ధమ్మసభావపటివేధలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి. ఘటపటాదిపటిచ్ఛాదకస్స బాహిరన్ధకారస్స దీపాలోకాది వియ యథావుత్తధమ్మసభావపటిచ్ఛాదకస్స మోహన్ధకారస్స విద్ధంసనరసా. ఉప్పజ్జమానో ఏవ హి పఞ్ఞాలోకో హదయన్ధకారం విధమేన్తో ఏవం ఉప్పజ్జతి, తతో ఏవ ధమ్మసభావేసు అసమ్ముయ్హనాకారేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా. కారణభూతా వా సయం ఫలభూతం అసమ్మోహం పచ్చుపట్ఠాపేతీతి ఏవమ్పి అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా. విపస్సనాపఞ్ఞాయ ఇధ అధిప్పేతత్తా ‘‘సమాధి తస్సా పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తథా హి ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి సుత్తపదం నిబన్ధనభావేన ఆగతం (సం. ని. ౩.౫, ౯౯; సం. ని. ౫.౧౦౭౧; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪).

పఞ్ఞాపభేదకథావణ్ణనా

౪౨౫. ధమ్మసభావపటివేధో నామ పఞ్ఞాయ ఆవేణికో సభావో, న తేనస్సా కోచి విభాగో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ధమ్మసభావపటివేధలక్ఖణేన తావ ఏకవిధా’’తి. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో వుచ్చతి వట్టం, తప్పరియాపన్నతాయ లోకే నియుత్తా, తత్థ వా విదితాతి లోకియా. తత్థ అపరియాపన్నతాయ లోకతో ఉత్తరా ఉత్తిణ్ణాతి లోకుత్తరా. లోకుత్తరాపి హి మగ్గసమ్పయుత్తా భావేతబ్బా. విపస్సనాపరియాయోపి తస్సా లబ్భతేవాతి లోకుత్తర-గ్గహణం న విరుజ్ఝతి. అత్తానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తేహి సహ ఆసవేహీతి సాసవా, ఆరమ్మణకరణవసేనపి నత్థి ఏతిస్సా ఆసవాతి అనాసవా. ఆది-సద్దేన ఆసవవిప్పయుత్తసాసవదుకాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నామరూపవవత్థానవసేనాతి నామవవత్థానవసేన, రూపవవత్థానవసేన చ. పఠమం నిబ్బానదస్సనతో దస్సనఞ్చ, నిస్సయభావతో సమ్పయుత్తా ధమ్మా భవన్తి ఏత్థ, సయమ్పి వా భవతి ఉప్పజ్జతి న నిబ్బానం వియ అపాతుభావన్తి భూమి చాతి దస్సనభూమి, పఠమమగ్గో. సేసమగ్గత్తయం పన యస్మా పఠమమగ్గేన దిట్ఠస్మింయేవ ధమ్మే భావనావసేన ఉప్పజ్జతి, న అదిట్ఠపుబ్బం కిఞ్చి పస్సతి, తస్మా భావనా చ యథావుత్తేనత్థేన భూమి చాతి భావనాభూమి. తత్థ పఞ్ఞా దస్సనభూమిభావనాభూమివసేన దువిధాతి వుత్తా. సుతాదినిరపేక్ఖాయ చిన్తాయ నిబ్బత్తా చిన్తామయా. ఏవం సుతమయా, భావనామయా చ. మయసద్దో పచ్చేకం సమ్బన్ధితబ్బో. ఆయే వడ్ఢియం కోసల్లం ఆయకోసల్లం, అపాయే అవడ్ఢియం కోసల్లం అపాయకోసల్లం, ఉపాయే తస్స తస్స అత్థస్స నిబ్బత్తికారణే కోసల్లం ఉపాయకోసల్లన్తి విసుం విసుం కోసల్లపదం సమ్బన్ధితబ్బం. అజ్ఝత్తం అభినివేసో పటిపజ్జనం ఏతిస్సాతి అజ్ఝత్తాభినివేసా. ఏవం బహిద్ధాభినివేసా, ఉభయాభినివేసా చ వేదితబ్బా.

౪౨౬. లోకియమగ్గసమ్పయుత్తాతి లోకియకుసలచిత్తుప్పాదేసు మగ్గసమ్పయుత్తా, విసేసతో దిట్ఠివిసుద్ధిఆదివిసుద్ధిచతుక్కసఙ్గహితమగ్గసమ్పయుత్తా. సముదాయేసు పవత్తా సమఞ్ఞా తదేకదేసేసుపి వత్తతీతి ఆహ ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తా’’తి, పచ్చేకమ్పి వా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం మగ్గసమఞ్ఞాతి కత్వా ఏవం వుత్తం.

ధమ్మనానత్తాభావేపి పదత్థనానత్తమత్తేన దుక్కరవచనం హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్థతో పనేసా లోకియలోకుత్తరావా’’తి. ఆసవవిప్పయుత్తసాసవదుకాదీసుపి విప్పయుత్తతాదిగ్గహణమేవ విసేసో, అత్థతో లోకియలోకుత్తరావ పఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. ఆది-సద్దేన ఓఘనీయఓఘవిప్పయుత్తఓఘనీయాదిదుకానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పఠమజ్ఝానికాని చత్తారి మగ్గచిత్తాని, తథా దుతియాదిజ్ఝానికాని చాతి ఏవం సోళససు మగ్గచిత్తేసు. విపస్సనాపఞ్ఞాయ ఇధ అధిప్పేతత్తా మహగ్గతపఞ్ఞా న గహితా.

౪౨౭. అత్తనో చిన్తావసేనాతి తస్స తస్స అనవజ్జస్స అత్థస్స సాధనే పరోపదేసేన వినా అత్తనో ఉపాయచిన్తావసేనేవ. సుతవసేనాతి యథాసుతస్స పరోపదేసస్స వసేన. యథా తథా వాతి పరతో ఉపదేసం సుత్వా వా అసుత్వా వా సయమేవ భావనం అనుయుఞ్జన్తస్స. ‘‘అప్పనాప్పత్తా’’తి ఇదం సిఖాప్పత్తభావనామయం దస్సేతుం వుత్తం, న పన ‘‘అప్పనాప్పత్తావ భావనామయా’’తి.

యోగవిహితేసూతి పఞ్ఞావిహితేసు పఞ్ఞాపరిణామితేసు ఉపాయసమ్పాదితేసు. కమ్మాయతనేసూతి ఏత్థ కమ్మమేవ కమ్మాయతనం, కమ్మఞ్చ తం ఆయతనఞ్చ ఆజీవానన్తి వా కమ్మాయతనం. ఏస నయో సిప్పాయతనేసుపి. తత్థ దువిధం కమ్మం హీనఞ్చ వడ్ఢకీకమ్మాది, ఉక్కట్ఠఞ్చ కసివాణిజాది. సిప్పమ్పి దువిధం హీనఞ్చ నళకారసిప్పాది, ఉక్కట్ఠఞ్చ ముద్దాగణనాది. విజ్జావ విజ్జాట్ఠానం. తం ధమ్మికమేవ నాగమణ్డలపరిత్తఫుధమనకమన్తసదిసం వేదితబ్బం. తాని పనేతాని ఏకచ్చే పణ్డితా బోధిసత్తసదిసా మనుస్సానం ఫాసువిహారం ఆకఙ్ఖన్తా నేవ అఞ్ఞేహి కరియమానాని పస్సన్తి, న వా కతాని ఉగ్గణ్హన్తి, న కథేన్తానం సుణన్తి. అథ ఖో అత్తనో ధమ్మతాయ చిన్తాయ కరోన్తి, పఞ్ఞవన్తేహి అత్తనో ధమ్మతాయ చిన్తాయ కతానిపి అఞ్ఞేహి ఉగ్గణ్హిత్వా కరోన్తేహి కతసదిసానేవ హోన్తి.

కమ్మస్సకతన్తి ‘‘ఇదం కమ్మం సత్తానం సకం, ఇదం నో సక’’న్తి ఏవం జాననఞాణం. సచ్చానులోమికన్తి విపస్సనాఞాణం. తం హి సచ్చపటివేధస్స అనులోమనతో ‘‘సచ్చానులోమిక’’న్తి వుచ్చతి. ఇదానిస్స పవత్తనాకారం దస్సేతుం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వా-సద్దేన అనియమత్థేన దుక్ఖానత్తలక్ఖణానిపి గహితానేవాతి దట్ఠబ్బం నానన్తరియకభావతో. యం హి అనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తదనత్తాతి. యం ఏవరూపిన్తి యం ఏవం హేట్ఠా నిద్దిట్ఠసభావం. అనులోమికం ఖన్తిన్తిఆదీని పఞ్ఞావేవచనాని. సా హి హేట్ఠా వుత్తానం కమ్మాయతనాదీనం అపచ్చనీకదస్సనేన అనులోమనతో, తథా సత్తానం హితచరియాయ మగ్గసచ్చస్స, పరమత్థసచ్చస్స, నిబ్బానస్స చ అవిలోమనతో అనులోమేతీతి అనులోమికా. సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని ఖమతి దట్ఠుం సక్కోతీతి ఖన్తి. పస్సతీతి దిట్ఠి. రోచేతీతి రుచి. మునాతీతి ముతి. పేక్ఖతీతి పేక్ఖా. తే చ కమ్మాయతనాదయో ధమ్మా ఏతాయ నిజ్ఝాయమానా నిజ్ఝానం ఖమన్తీతి ధమ్మనిజ్ఝానఖన్తి. పరతో అసుత్వా పటిలభతీతి అఞ్ఞస్స ఉపదేసవచనం అసుత్వా సయమేవ చిన్తేన్తో పటిలభతి. అయం వుచ్చతీతి అయం చిన్తామయా పఞ్ఞా నామ వుచ్చతి. సా పనేసా అభిఞ్ఞాతానం బోధిసత్తానమేవ ఉప్పజ్జతి. తత్థాపి సచ్చానులోమికఞాణం ద్విన్నంయేవ బోధిసత్తానం అన్తిమభవికానం, సేసపఞ్ఞా సబ్బేసమ్పి పూరితపారమీనం మహాపఞ్ఞానం ఉప్పజ్జతి. పరతో సుత్వా పటిలభతీతి కమ్మాయతనాదీని పరేన కరియమానాని వా కతాని వా దిస్వాపి పరస్స కథయమానస్స వచనం సుత్వాపి ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహేత్వాపి పటిలద్ధా సబ్బా పరతో సుత్వావ పటిలద్ధా నామాతి వేదితబ్బా. సమాపన్నస్సాతి సమాపత్తిసమఙ్గిస్స, నిదస్సనమత్తఞ్చేతం. విపస్సనామగ్గపఞ్ఞా ఇధ ‘‘భావనామయా పఞ్ఞా’’తి అధిప్పేతా.

సాతి ‘‘పరిత్తారమ్మణా మహగ్గతారమ్మణా’’తి (విభ. ౭౫౩) వుత్తపఞ్ఞా. లోకియవిపస్సనాతి లోకియవిపస్సనాపఞ్ఞా. సా లోకుత్తరవిపస్సనాతి యా నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తా అప్పమాణారమ్మణా పఞ్ఞా వుత్తా, సా లోకుత్తరవిపస్సనాతి మగ్గపఞ్ఞం సన్ధాయాహ. సా హి సఙ్ఖారానం అనిచ్చతాదిం అగణ్హన్తీపి విపస్సనాకిచ్చపారిపూరియా, నిబ్బానస్స వా తథలక్ఖణం విసేసతో పస్సతీతి విపస్సనాతి వుచ్చతి. గోత్రభుఞాణం పన కిఞ్చాపి అప్పమాణారమ్మణం, మగ్గస్స పన ఆవజ్జనట్ఠానియత్తా న విపస్సనావోహారం లభతి.

అయన్తి ఏతాయ సమ్పత్తియోతి ఆయో, వుద్ధి. తత్థ కోసల్లన్తి తస్మిం అనత్థహానిఅత్థుప్పత్తిలక్ఖణే ఆయే కోసల్లం కుసలతా నిపుణతా.

తం పన ఏకన్తికం ఆయకోసల్లం పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘ఇమే ధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇదం వుచ్చతీతి యా ఇమేసం అకుసలధమ్మానం అనుప్పత్తిపహానేసు, కుసలధమ్మానఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా, ఇదం ఆయకోసల్లం నామాతి వుచ్చతి.

వుద్ధిలక్ఖణా ఆయతో అపేతత్తా అపాయో, అవుద్ధి. తత్థ కోసల్లన్తి తస్మిం అత్థహానిఅనత్థుప్పత్తిలక్ఖణే అపాయే కోసల్లం కుసలతా అపాయకోసల్లం. తమ్పి పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘ఇమే ధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇదం వుచ్చతీతి యా ఇమేసం కుసలధమ్మానం అనుప్పజ్జననిరుజ్ఝనేసు, అకుసలధమ్మానం వా ఉప్పత్తిట్ఠితీసు పఞ్ఞా, ఇదం అపాయకోసల్లం నామాతి వుచ్చతి. ఆయకోసల్లం తావ పఞ్ఞా హోతు, అపాయకోసల్లం కథం పఞ్ఞా నామ జాతాతి? ఏవం మఞ్ఞతి ‘‘అపాయుప్పాదనసమత్థతా అపాయకోసల్లం నామ సియా’’తి, తం పన తస్స మతిమత్తం. కస్మా? పఞ్ఞవా ఏవ హి ‘‘మయ్హం ఏవం మనసి కరోతో అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి. అనుప్పన్నా అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా పవడ్ఢన్తీ’’తి పజానాతి, సో ఏవం ఞత్వా అనుప్పన్నే అకుసలే న ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నే పజహతి. అనుప్పన్నే కుసలే ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నే భావనాపారిపూరిం పాపేతి. ఏవం అపాయకోసల్లమ్పి పఞ్ఞా ఏవాతి.

సబ్బత్థాతి సబ్బేసు. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి సత్తానం తంతంహితసుఖధమ్మానం. తఙ్ఖణప్పవత్తన్తి అచ్చాయికే కిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనత్థం తస్మింయేవ ఖణే పవత్తం. ఠానేన ఉప్పత్తి ఏతస్స అత్థీతి ఠానుప్పత్తికం, ఠానసో ఏవ ఉప్పజ్జనకం. తత్రుపాయాతి తత్ర తత్ర కరణీయే ఉపాయభూతా.

గహేత్వాతి ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా పరిగ్గణ్హనవసేన గహేత్వా. ఉభయం గహేత్వాతి ‘‘అజ్ఝత్తం బహిద్ధా’’తి ఉభయం అనుపుబ్బతో పరిగ్గహేత్వా. అథ వా ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి ఏకప్పహారేనేవ సబ్బేపి పఞ్చక్ఖన్ధే అవిభాగేన పరిగ్గహేత్వా. అయం పన తిక్ఖవిపస్సకస్స మహాపుఞ్ఞస్స భిక్ఖునో విపస్సనాభినివేసో.

౪౨౮. దుక్ఖసచ్చం ఆరబ్భాతి దుక్ఖసచ్చం ఆరమ్మణం కత్వా, తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహవిధంసనవసేన చ పవత్తం ఞాణం దుక్ఖే ఞాణం. దుక్ఖసముదయంఆరబ్భాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తథా సేసపదద్వయేపి. పచ్చవేక్ఖణఞాణం హి చతుసచ్చం ఆరబ్భ పవత్తఞాణం నామ, తతియం పన మగ్గఞాణం, ఇతరసచ్చాని విపస్సనాఞాణన్తి పాకటమేవ.

‘‘అత్థాదీసు పభేదగతాని ఞాణానీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం పాళివసేనేవ వివరితుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదాతి యం అత్థప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం అత్థే పభేదగతం ఞాణం, అయం అత్థపటిసమ్భిదా నామ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ధమ్మప్పభేదస్స హి సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం నిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. పటిభానప్పభేదస్స సల్లక్ఖణవిభావనవవత్థానకరణసమత్థం పటిభానే పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిపటిభానప్పభేదా తబ్బిసయానం అత్థాదీనం పచ్చయుప్పన్నతాదిభేదేహి భిన్దిత్వా వేదితబ్బా.

నిబ్బానమ్పి సమ్పాపకహేతుఅనుసారేన అరీయతి, అధిగమ్మతీతి అత్థో. ‘‘యం కిఞ్చి పచ్చయసమ్భూత’’న్తి ఏతేన సచ్చహేతుధమ్మపచ్చయాకారవారేసు ఆగతాని దుక్ఖాదీని గహితాని. సచ్చపచ్చయాకారవారేసు నిబ్బానం, పరియత్తివారే భాసితత్థో, అభిధమ్మభాజనీయే విపాకో, కిరియా చాతి ఏవం పాళియం వుత్తానం ఏవ వసేన పఞ్చ అత్థా వేదితబ్బా. దహతీతి విదహతి, నిబ్బత్తకహేతుఆదీనం సాధారణమేతం నిబ్బచనం. తదత్థం పన విభావేతుం ‘‘పవత్తేతి వా సమ్పాపుణితుం వా దేతీ’’తి వుత్తం. తేసు పురిమో అత్థో మగ్గవజ్జేసు దట్ఠబ్బో. భాసితమ్పి హి అవబోధనవసేన అత్థం పవత్తేతి, మగ్గో పన నిబ్బానం పాపేతీతి తస్మిం పచ్ఛిమో అత్థో. నిబ్బానం హి పత్తబ్బో అత్థో, భాసితత్థో ఞాపేతబ్బో అత్థో, ఇతరో నిబ్బత్తేతబ్బో అత్థోతి ఏవం తివిధో హోతి.

‘‘యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతూ’’తి ఏతేన సచ్చహేతుధమ్మపచ్చయాకారవారేసు ఆగతాని సముదయాదీని గహితాని, సచ్చపచ్చయాకారవారేసు మగ్గో, పరియత్తివారే భాసితం, అభిధమ్మభాజనీయే కుసలాకుసలన్తి ఏవం పాళియం వుత్తానం ఏవ వసేన పఞ్చ ధమ్మా వేదితబ్బా. తత్థ మగ్గో సమ్పాపకో, భాసితం ఞాపకో, ఇతరం నిబ్బత్తకోతి ఏవం తివిధో హేతు వేదితబ్బో. ఏత్థ చ కిరియానం అవిపాకతాయ ధమ్మభావో న వుత్తో. యది ఏవం విపాకా న హోన్తీతి అత్థభావోపి న వత్తబ్బో? న, పచ్చయుప్పన్నభావతో. ఏవం సతి కుసలాకుసలానమ్పి అత్థభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాయం దోసో అప్పటిసిద్ధత్తా. విపాకస్స పన పధానహేతుతాయ పాకటభావతో ధమ్మభావో ఏవ తేసం వుత్తో. కిరియానం పచ్చయభావతో ధమ్మభావో ఆపజ్జతీతి చే? నాయం దోసో అప్పటిసిద్ధత్తా. కమ్మఫలసమ్బన్ధస్స పన హేతుభావస్సాభావతో ధమ్మభావో న వుత్తో. అపిచ ‘‘అయం ఇమస్స పచ్చయో, అయం పచ్చయుప్పన్నో’’తి ఏతం భేదమకత్వా కేవలం కుసలాకుసలే, విపాకకిరియాధమ్మే చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స ధమ్మత్థపటిసమ్భిదా హోన్తీతి తేసం అత్థధమ్మతా న వుత్తాతి దట్ఠబ్బం.

అయమేవ హి అత్థోతి య్వాయం అత్థధమ్మానం పఞ్చధా విభజనవసేన అత్థో వుత్తో, అయమేవ అభిధమ్మే విభజిత్వా దస్సితోతి సమ్బన్ధో.

‘‘ధమ్మనిరుత్తాభిలాపే’’తి ఏత్థ ధమ్మ-సద్దో సభావవాచకోతి కత్వా ఆహ ‘‘సభావనిరుత్తీ’’తి, అవిపరీతనిరుత్తీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అబ్యభిచారీ వోహారో’’తి, తస్స తస్స అత్థస్స బోధనే పటినియతసమ్బన్ధో సద్దవోహారోతి అత్థో. తదభిలాపేతి తస్స సభావనిరుత్తిసఞ్ఞితస్స అబ్యభిచారివోహారస్స అభిలాపనే. సా పనాయం సభావనిరుత్తి మాగధభాసా. అత్థతో నామపఞ్ఞత్తీతి ఆచరియా. అపరే పన యది సభావనిరుత్తి పఞ్ఞత్తిసభావా, ఏవం సతి పఞ్ఞత్తి అభిలపితబ్బా, న వచనన్తి ఆపజ్జతి. న చ వచనతో అఞ్ఞం అభిలపితబ్బం ఉచ్చారేతబ్బం అత్థి. అథ ఫస్సాదివచనేహి బోధేతబ్బం అభిలపితబ్బం, ఏవఞ్చ సతి అత్థధమ్మానమ్పి బోధేతబ్బత్తా తేసమ్పి నిరుత్తిభావో ఆపజ్జతి. ఫస్సోతి చ సభావనిరుత్తి, ఫస్సం ఫస్సాతి న సభావనిరుత్తీతి దస్సితోవాయమత్థో. న చ అవచనం ఏవంపకారం అత్థి. తస్మా వచనభూతాయ ఏవ తస్సా సభావనిరుత్తియా అభిలాపే ఉచ్చారణేతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

తం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం సభావనిరుత్తాభిలాపే పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా, ‘‘ఏవమయం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా సద్దారమ్మణా నామ జాతా, న పఞ్ఞత్తిఆరమ్మణా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౭౧౮) చ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా నిరుత్తిసద్దారమ్మణాయ సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో మనోద్వారే నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పవత్తతీతి వదన్తి. ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా’’తి (విభ. ౭౪౯) చ వచనసద్దం గహేత్వా పచ్ఛా జాననం సన్ధాయ వుత్తన్తి. ఏవం పన అఞ్ఞస్మిం పచ్చుప్పన్నారమ్మణే అఞ్ఞం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం వుత్తన్తి ఆపజ్జతి. యథా పన దిబ్బసోతఞాణం మనుస్సాదిసద్దభేదనిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం తంతంసద్దవిభావకం, ఏవం సభావాసభావనిరుత్తినిచ్ఛయస్స పచ్చయభూతం పచ్చుప్పన్నసభావనిరుత్తిసద్దారమ్మణం తంవిభావకం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి వుచ్చమానే న కోచి పాళివిరోధో. ‘‘తం సభావనిరుత్తిసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్సా’’తి చ ‘‘పచ్చుప్పన్నసద్దారమ్మణం పచ్చవేక్ఖణం పవత్తేన్తస్సా’’తి న నసక్కా వత్తుం. తఞ్హి ఞాణం సభావనిరుత్తిం విభావేన్తమేవ తంతంసద్దపచ్చవేక్ఖణానన్తరం తంతంపభేదనిచ్ఛయహేతుభావతో నిరుత్తిం భిన్దన్తం పటివిజ్ఝన్తమేవ ఉప్పజ్జతీతి పభేదగతమ్పి హోతీతి.

సబ్బత్థ ఞాణన్తి సబ్బస్మిం విసయే ఞాణం, సబ్బమ్పి ఞాణన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఞాణారమ్మణం ఞాణ’’న్తి. సబ్బత్థాతి వా సబ్బేసు అత్థాదీసు, తీసు, చతూసుపి వా పవత్తత్తా, కుసలకిరియాభూతాయ పటిభానపటిసమ్భిదాయ ధమ్మత్థభావతో తీసు ఏవ వా పవత్తత్తా ‘‘సబ్బత్థ ఞాణ’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘యథావుత్తేసు వా’’తిఆది. తత్థ సగోచరకిచ్చాదివసేనాతి సగోచరస్స, కిచ్చాదికస్స చ వసేన ‘‘ఇదం ఞాణం ఇదం నామ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తం ఇమినా నామ కిచ్చేనా’’తి జాననం. ఆది-సద్దేన లక్ఖణపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానభూమిఆదీనం సఙ్గహో. తేనేవాహ ‘‘ఇమాని ఞాణాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తిఆది.

౪౨౯. పభేదం గచ్ఛన్తీతి అనేకభేదభిన్నేసు ఆరమ్మణేసు తేసం యాథావతో తంతంపభేదావబోధనసమత్థతం ఉపగచ్ఛన్తి.

మహాసావకానఞ్చ అసేక్ఖభూమియం పభేదం గతాతి సామఞ్ఞవిధినా దస్సితమత్థం అపవాదేన నివత్తేతుం ఆనన్దత్థేర-గ్గహణం కతం.

ఏతా పటిసమ్భిదా. సేక్ఖభూమియం పభేదగమనం అప్పవిసయం, అసేక్ఖభూమియం బహువిసయన్తి ఆహ ‘‘అధిగమో నామ అరహత్తప్పత్తీ’’తి, సాతిసయం వా అధిగమం సన్ధాయ ఏవం వుత్తం. సేక్ఖేన పత్తానమ్పి హి ఇమాసం అరహత్తప్పత్తియా విసదభావాధిగమోతి. పుబ్బయోగో వియ పన అరహత్తప్పత్తి అరహతోపి పటిసమ్భిదావిసదతాయ పచ్చయో న న హోతీతి పఞ్చన్నమ్పి యథాయోగం సేక్ఖాసేక్ఖపటిసమ్భిదావిసదతాయ కారణతా యోజేతబ్బా. అత్థధమ్మాదీనం అనవసేససఙ్గణ్హనతో బుద్ధవచనవిసయా ఏవ పరియత్తిఆదయో దస్సితా. పాళియా సజ్ఝాయో పరియాపుణనం, తదత్థసవనం సవనం, పరితో సబ్బసో ఞాతుం ఇచ్ఛా పరిపుచ్ఛాతి ఆహ ‘‘పాళిఅట్ఠకథాదీసు గణ్ఠిపదఅత్థపదవినిచ్ఛయకథా’’తి, పదత్థతో, అధిప్పాయతో చ దువిఞ్ఞేయ్యట్ఠానం విత్థారతో సన్నిట్ఠానకథాతి అత్థో. యస్స హి పదస్స అత్థో దువిఞ్ఞేయ్యో, తం గణ్ఠిపదం, యస్స అధిప్పాయో దువిఞ్ఞేయ్యో, తం అత్థపదం. ఆది-సద్దేన ఖన్ధాదిపటిసంయుత్తే కథామగ్గే సఙ్గణ్హాతి. భావనానుయోగసహితం గతం, పచ్చాగతఞ్చ ఏతస్స అత్థీతి గతపచ్చాగతికో, తస్స భావో, తేన గతపచ్చాగతికభావేన. వసనట్ఠానతో యావ గోచరగామో, తతో చ యావ వసనట్ఠానం కమ్మట్ఠానానుయుత్తోతి అత్థో. యావ అనులోమగోత్రభుసమీపన్తి సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమాహ. తఞ్హి తేసం సమీపప్పవత్తం.

సత్థేసూతి అనవజ్జేసు సత్తానం హితసుఖావహేసు గన్థేసు. తథా సిప్పాయతనేసూతి ఏత్థాపి. పుబ్బకాలే ఏకసతరాజూనం దేసభాసా ఏకసతవోహారా. ధమ్మపదే (ధ. ప. ౧ ఆదయో) యమకవగ్గో ఓపమ్మవగ్గోతి వదన్తి, మూలపణ్ణాసే (మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో; ౪౩౯ ఆదయో) యమకవగ్గో ఓపమ్మవగ్గో ఏవాతి అపరే. సుతపటిభానబహులానన్తి బహుస్సుతానం పటిభానవన్తానం.

సబ్బానీతి పుబ్బే వుత్తాని పఞ్చ, పచ్ఛా వుత్తాని అట్ఠపి వా. సేక్ఖఫలవిమోక్ఖపరియోసానే భవా సేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికా. ఠానాఠానఞాణబలాదీని సబ్బబుద్ధగుణేసు సకిచ్చతో పాకటతరానీతి వుత్తం ‘‘దస బలాని వియా’’తి, అఞ్ఞే వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదయోపి సబ్బే భగవతో గుణవిసేసా అసేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికా ఏవ.

పఞ్ఞాభూమి-మూల-సరీరవవత్థానవణ్ణనా

౪౩౦. ఇమాయ పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ. భూమి సల్లక్ఖణాదిగ్గహణవసేన పవత్తిట్ఠానభావతో. ఆది-సద్దేన ఆహారాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కస్మా పనేతే ఏవం బహుధమ్మా భూమిభావేన గయ్హన్తి, నను ఖన్ధాదీసు ఏకేనాపి అత్థసిద్ధి హోతీతి? న, తివిధసత్తానుగ్గహత్థం ఖన్ధాదిత్తయగ్గహణం కత్తబ్బం, అఞ్ఞథా సబ్బసాధారణో అనుగ్గహో న కతో సియా. తివిధా హి సత్తా రూపసమ్మూళ్హా అరూపసమ్మూళ్హా ఉభయసమ్మూళ్హాతి. తేసు యే అరూపసమ్మూళ్హా, తదత్థం ఖన్ధానం గహణం అరూపధమ్మానం చతుధా విభత్తత్తా. యే రూపసమ్మూళ్హా, తదత్థం ఆయతనానం రూపధమ్మానం అద్ధేకాదసధా విభత్తత్తా. యే పన ఉభయసమ్మూళ్హా, తదత్థం ధాతూనం ఉభయేసమ్పి విభత్తత్తా. తథా ఇన్ద్రియభేదేన తిక్ఖిన్ద్రియా మజ్ఝిమిన్ద్రియా ముదిన్ద్రియా, సంఖిత్తరుచీ మజ్ఝిమరుచీ విత్థారరుచీతి చ తివిధా సత్తా, తేసమ్పి అత్థాయ యథాక్కమం ఖన్ధాదిగ్గహణం కతన్తి యోజేతబ్బం. ఇన్ద్రియగ్గహణం పన కామం ఏతే ధమ్మా ఇస్సరా వియ సహజాతధమ్మేసు ఇస్సరియం ఆధిపచ్చం పవత్తేన్తి, తం పన నేసం ధమ్మసభావసిద్ధం, న ఏత్థ కస్సచి వసీభావో ‘‘సుఞ్ఞా ఏతే అవసవత్తినో’’తి అనత్తలక్ఖణస్స సుఖగ్గహణత్థం. తం పనేతం చతుబ్బిధమ్పి పవత్తినివత్తితదుభయహేతువసేన దిట్ఠమేవ ఉపకారావహం, న అఞ్ఞథాతి సచ్చాదిద్వయం గహితం. ఆది-సద్దేన గహితధమ్మేసుపి అయం నయో నేతబ్బో. మూలం పతిట్ఠాభావతో. సతి హి సీలవిసుద్ధియం, చిత్తవిసుద్ధియఞ్చ అయం పఞ్ఞా మూలజాతా హోతి, నాసతీతి. సరీరం పరిబ్రూహేతబ్బతో. ఇమిస్సా హి పఞ్ఞాయ సన్తానవసేన పవత్తమానాయ పాదపాణిసీసట్ఠానియా దిట్ఠివిసుద్ధిఆదికా ఇమా పఞ్చ విసుద్ధియో అవయవేన సముదాయూపలక్ఖణనయేన ‘‘సరీర’’న్తి వేదితబ్బా.

౪౩౧. పఞ్చ ఖన్ధాతి ఏత్థ పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో, తేన న తతో హేట్ఠా, న ఉద్ధన్తి దస్సేతి. ఖన్ధాతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. యస్మా చేత్థ ఖన్ధ-సద్దో రాసట్ఠో ‘‘మహాఉదకక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౫౧; ౬.౩౭) వియ, తస్మా అతీతాదివిభాగభిన్నం సబ్బం రూపం రాసివసేన బుద్ధియా ఏకజ్ఝం గహేత్వా ‘‘రూపమేవ ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధో’’తి సమానాధికరణసమాసో దట్ఠబ్బో. ‘‘తీహి ఖన్ధేహి ఇణం దస్సామా’’తిఆదీసు వియ కోట్ఠాసట్ఠే పన ఖన్ధ-సద్దే నిబ్బానస్సాపి ఖన్ధన్తరభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి అతీతాదివిభాగాభావతో. న హి ఏకస్స నిచ్చస్స సతో నిబ్బానస్స అతీతాదివిభాగో అత్థీతి. పఠమేనత్థేన రూపరాసీతి అత్థో, దుతియేన రూపకోట్ఠాసోతి. వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. కస్మా పనేతే ఖన్ధా పఞ్చేవ వుత్తా ఇమినా ఏవ చ కమేనాతి? భాజనభోజనబ్యఞ్జనభత్తకారకభుఞ్జకవికప్పదస్సనతో, యథోళారికయథాసంకిలేసూపదేసతో చాతి వేదితబ్బం. వివాదమూలహేతుభావం సంసారహేతుతం, కమ్మహేతుతఞ్చ చిన్తేత్వా వేదనాసఞ్ఞా సఙ్ఖారక్ఖన్ధతో నీహరిత్వా విసుం ఖన్ధభావేన దేసితా.

రూపక్ఖన్ధకథావణ్ణనా

౪౩౨. తత్థాతి తేసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు. యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానం. రుప్పనలక్ఖణన్తి అతిప్పసఙ్గనియమనం. యం-సద్దేన హి సనిపాతేన కిం-సద్దేన చ గహితేన అనియమత్థతాయ అతిప్పసఙ్గే ఆపన్నే తం రుప్పనసద్దో నివత్తేతి, తేన రూపస్స అనవసేసపరిగ్గహో కతో హోతి. సీతాదీహీతి సీతుణ్హజిఘచ్ఛాపిపాసాదీహి. హేతుఅత్థే చేతం కరణవచనం. రుప్పనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి రుప్పనలక్ఖణం. ధమ్మో ఏవ ధమ్మజాతం. రుప్పనఞ్చేత్థ సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తి. నను చ అరూపధమ్మానమ్పి విరోధిపచ్చయసమాగమే విసదిసుప్పత్తి లబ్భతీతి? సచ్చం లబ్భతి, న పన విభూతతరం. విభూతతరం హేత్థ రుప్పనం అధిప్పేతం సీతాదిగ్గహణతో. యది ఏవం, కథం బ్రహ్మలోకే రూపసమఞ్ఞా? తత్థాపి తంసభావానతివత్తనతో హోతియేవ రూపసమఞ్ఞా, అనుగ్గాహకపచ్చయవసేన వా. విరోధిపచ్చయసన్నిపాతే యో అత్తనో సన్తానే భిన్నే భిజ్జమానస్సేవ విసదిసుప్పత్తిహేతుభావో, తం రుప్పనన్తి అఞ్ఞే. ఇమస్మిం పక్ఖే రూపయతి వికారం ఆపాదేతీతి రూపం, పురిమపక్ఖే పన రుప్పతీతి. సఙ్ఘట్టనేన వికారాపత్తియం రుప్పనసద్దో నిరుళ్హోతి కేచి. ఇమస్మిం పక్ఖే అరూపధమ్మేసు రూపసమఞ్ఞాయ పసఙ్గో ఏవ నత్థి సఙ్ఘట్టనాభావతో. పటిఘాతో రుప్పనన్తి అపరే. సబ్బం తం ఏకతో కత్వాతి రాసట్ఠం హదయే ఠపేత్వా వదతి.

భూతోపాదాయభేదతోతి ఏత్థ తదధీనవుత్తితాయ భవతి ఏత్థ ఉపాదాయరూపన్తి భూతం. భూతాని ఉపాదియతేవ, న పన సయం తేహి, అఞ్ఞేహి వా ఉపాదీయతీతి ఉపాదాయం.

కామం చతుధాతువవత్థానే వచనత్థాదితోపి భూతాని విభావితానేవ, సభావధమ్మానం పన లక్ఖణాదివిభావనాతి కత్వా వుత్తం ‘‘లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానాని చతుధాతువవత్థానే వుత్తానీ’’తి. తత్థ పదట్ఠానస్స అవుత్తత్తా ఆహ ‘‘పదట్ఠానతో పనా’’తిఆది. అవచనఞ్చ తస్స తస్సత్థస్స పచ్చయతోతి ఏత్థ పకారన్తరేన విభావితత్తాతి దట్ఠబ్బం. సబ్బాపీతి చతస్సోపి ధాతుయో. ఆపోసఙ్గహితాయ తేజోనుపాలితాయ వాయోవిత్థమ్భితాయ ఏవ పథవీధాతుయా పవత్తి, న అఞ్ఞథాతి సా సేసభూతత్తయపదట్ఠానా, ఏవమితరాపీతి ఆహ ‘‘అవసేసధాతుత్తయపదట్ఠానా’’తి.

చతువీసతివిధన్తి గణనపరిచ్ఛేదో బలరూపాదీనం పటిసేధనత్థో. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. చక్ఖతీతి చక్ఖు, విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం రూపం అస్సాదేన్తం వియ హోతీతి అత్థో. చక్ఖతీతి హి అయం చక్ఖతి-సద్దో ‘‘మధుం చక్ఖతి, బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’తిఆదీసు వియ అస్సాదనత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చక్ఖుం ఖో, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసముదిత’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౯). అట్ఠకథాయమ్పి వుచ్చతి ‘‘రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరస’’న్తి (విసుద్ధి. ౨.౪౩౩; ధ. స. అట్ఠ. ౬౦౦). సతిపి సోతాదీనం సద్దారమ్మణాదిభావే నిరుళ్హత్తా దస్సనే ఏవ చక్ఖు-సద్దో పవత్తతి పదుమాదీసు పఙ్కజాదిసద్దా వియాతి దట్ఠబ్బం. అథ వా చక్ఖతీతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ అభిబ్యత్తం వదన్తం వియ హోతీతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘విభావేతి చా’’తి (మహాని. అట్ఠ. ౧౩; విభ. అట్ఠ. ౧౫౪) వుత్తం. తం అనేకత్థత్తా ధాతూనం విభావనత్థతాపి చక్ఖతి-సద్దస్స సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. సుణాతి ఏతేన, విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం సయం వా సుణాతీతి సోతం. ఘాయతి ఏతేన, సయం వా ఘాయతీతి ఘానం. రసగ్గహణమూలకత్తా అజ్ఝోహరణస్స జీవితనిమిత్తం ఆహారరసో జీవితం, తస్మిం నిన్నతాయ తం అవ్హాయతీతి జివ్హా నిరుత్తినయేన. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయో ఉప్పత్తిట్ఠానన్తి కాయో అనుత్తరియహేతుభావం అనాగచ్ఛన్తేసు కామరాగనిదానకమ్మజనితేసు, కామరాగస్స చ విసేసపచ్చయేసు ఘానజివ్హాకాయేసు కాయస్స విసేసతో సాసవపచ్చయత్తా. తేన హి ఫోట్ఠబ్బసుఖం అస్సాదేన్తా సత్తా మేథునమ్పి సేవన్తి. కాయిన్ద్రియవత్థుకా వా చత్తారో ఖన్ధా బలవకామాసవాదిహేతుభావతో విసేసేన సాసవాతి కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో వుత్తో. వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం రూపయతీతి రూపం, రూపమివ పకాసం కరోతి సవిగ్గహమివ దస్సేతీతి అత్థో. అనేకత్థత్తా వా ధాతూనం పకాసనత్థో ఏవ రూపసద్దో దట్ఠబ్బో. సప్పతీతి సద్దో, ఉదాహరీయతి, సకేహి వా పచ్చయేహి సప్పీయతి సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం ఉపనీయతీతి అత్థో. గన్ధయతీతి గన్ధో, అత్తనో వత్థుం సూచయతి అపాకటం ‘‘ఇదం సుగన్ధం, దుగ్గన్ధ’’న్తి పకాసేతి, పటిచ్ఛన్నం వా పుప్ఫఫలాదిం ‘‘ఇదమేత్థ అత్థీ’’తి పేసుఞ్ఞం కరోన్తం వియ హోతీతి అత్థో. రసన్తి తం సత్తాతి రసో, అసాదేన్తీతి అత్థో.

ఇత్థియావ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం, తథా పురిసిన్ద్రియం. జీవన్తి తేన సహజాతధమ్మాతి జీవితం, తదేవ ఇన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం. హదయఞ్చ తం వత్థు చ, హదయస్స వా మనోవిఞ్ఞాణస్స వత్థు హదయవత్థు. చోపనకాయభావతో కాయో చ సో అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనతో విఞ్ఞత్తి చాతి కాయవిఞ్ఞత్తి. చోపనవాచాభావతో, అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనతో చ వచీ చ సా విఞ్ఞత్తి చాతి వచీవిఞ్ఞత్తి. విగ్గహాభావతో న కస్సతి, కసితుం ఛిన్దితుం న సక్కా, న వా కాసతి దిబ్బతీతి అకాసం, అకాసమేవ ఆకాసం, తదేవ నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ఆకాసధాతు. రూపస్సాతి నిప్ఫన్నరూపస్స. లహుభావో లహుతా. సయం అనిప్ఫన్నతాయ ‘‘రూపస్సా’’తి విసేసితం. ఏస నయో సేసేసుపి. అయం పన విసేసో – కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం, తస్స భావో కమ్మఞ్ఞతా. పఠమం, ఉపరి చ చయో పవత్తి ఉపచయో. పుబ్బాపరవసేన సమ్బన్ధా తతి పవత్తి సన్తతి. అనిచ్చస్స వినాసినో భావో అనిచ్చతా. కబలం కరీయతీతి కబళీకారో. ఆహరతీతి ఆహారో. ఏవం తావ ఉపాదాయరూపం సద్దత్థతో వేదితబ్బం.

కమతో పన సబ్బేసం రూపధమ్మానం నిస్సయభావేన మూలభూతత్తా పఠమం భూతరూపాని ఉద్దిట్ఠాని. ఇతరేసు అజ్ఝత్తికభావేన అత్తభావసమఞ్ఞాయ మూలభావతో చక్ఖాదీని పఞ్చ ఆదితో ఉద్దిట్ఠాని. తేసం విసయీనం ఇమే విసయాతి దస్సేతుం రూపాదీని చత్తారి ఉద్దిట్ఠాని. ఫోట్ఠబ్బం పన అనుపాదారూపత్తా, భూతగ్గహణేన గహితత్తా చ ఇధ న గహితం. స్వాయం అత్తభావో ఇమేహి ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి దస్సనత్థం తదనన్తరం ఇత్థిపురిసిన్ద్రియద్వయం ఉద్దిట్ఠం. ‘‘ఇమినా జీవతీ’’తి వోహారం లబ్భతీతి దస్సనత్థం తతో జీవితిన్ద్రియం. తస్స ఇమం నిస్సాయ విఞ్ఞాణప్పవత్తియం అత్తహితాదిసిద్ధీతి దస్సనత్థం హదయవత్థు. తస్స ఇమాసం వసేన సబ్బే కాయవచీపయోగాతి దస్సనత్థం విఞ్ఞత్తిద్వయం. ఇమాయ రూపకాయస్స పరిచ్ఛేదో, అఞ్జసో చాతి దస్సనత్థం ఆకాసధాతు. ఇమేహిస్స సుఖప్పవత్తి, ఉప్పత్తిఆదయో చాతి దస్సనత్థం లహుతాదయో. సబ్బో చాయం చతుసన్తతిరూపసన్తానో ఇమినా ఉపత్థమ్భీయతీతి దస్సనత్థం అన్తే కబళీకారో ఆహారో ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

౪౩౩. ఇదాని యథాఉద్దిట్ఠాని ఉపాదారూపాని లక్ఖణాదితో నిద్దిసితుం ‘‘తత్థ రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తేసు ఉపాదారూపేసు. రూపే, రూపస్స వా అభిఘాతో రూపాభిఘాతో, తం అరహతీతి రూపాభిఘాతారహో, రూపాభిఘాతో హోతు వా మా వా ఏవంసభావో చతున్నం భూతానం పసాదో రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదో, ఏవంలక్ఖణం చక్ఖూతి అత్థో. యస్మా పచ్చయన్తరసహితో ఏవ చక్ఖుపసాదో రూపాభిహననవసేన పవత్తతి, న కేవలో. తస్మా తంసభావతావ పమాణం, న రూపాభిఘాతోతి దస్సనత్థం రూపాభిఘాతారహతా వుత్తా యథా విపాకారహం కుసలాకుసలన్తి. అభిఘాతో చ విసయవిసయీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిముఖీభావో యోగ్యదేసావట్ఠానం అభిఘాతో వియాతి కత్వా. సో రూపే చక్ఖుస్స, రూపస్స వా చక్ఖుమ్హి హోతి. తేనాహ ‘‘యం చక్ఖు అనిదస్సనం సప్పటిఘం రూపమ్హి సనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి పటిహఞ్ఞి వా’’తి, ‘‘యమ్హి చక్ఖుమ్హి అనిదస్సనమ్హి సప్పటిఘమ్హి రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పటిహఞ్ఞి వా పటిహఞ్ఞతి వా’’తి (ధ. స. ౫౯౭) చ ఆది. పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణాయతనత్తభావనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స నిదానభూతా కామతణ్హా, రూపతణ్హా చ తదాయతనికభవపత్థనాభావతో దట్ఠుకామతాదివోహారం అరహతీతి దుతియనయో సబ్బత్థ వుత్తో. తత్థ దట్ఠుకామతానిదానకమ్మం సముట్ఠానం ఏతేసన్తి దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానాని. ఏవంవిధానం భూతానం పసాదో దట్ఠుకామతా…పే… పసాదో, ఏవంలక్ఖణం చక్ఖు. తస్స తస్స హి భవస్స మూలకారణభూతా తణ్హా తస్మిం తస్మిం భవే ఉప్పజ్జనారహాయతనవిసయాపి నామ హోతీతి కామతణ్హాదీనం దట్ఠుకామతాదివోహారారహతా వుత్తా.

దట్ఠుకామతాతి హి దట్ఠుమిచ్ఛా, రూపతణ్హాతి అత్థో. ఏత్థ చ దట్ఠుకామతాయ, సేసానఞ్చ తంతంఅత్తభావనిబ్బత్తకకమ్మాయూహనక్ఖణతో సతి పురిమనిబ్బత్తియం వత్తబ్బం నత్థి, అసతి పన మగ్గేన అసముగ్ఘాతితభావోయేవ కారణన్తి దట్ఠబ్బం. యతో మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నం కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జిత్వా అత్తనో ఫలస్స పచ్చయభావూపగమనతో విజ్జమానమేవాతి ఉప్పన్నతా అత్థితా పరియాయేహి వుచ్చతి ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరోన్తో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౬), ‘‘సన్తం వా అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దం ‘అత్థి మే అజ్ఝత్తం కామచ్ఛన్దో’తి పజానాతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౨; మ. ని. ౧.౧౧౫) చ ఏవమాదీసు.

రూపేసు పుగ్గలస్స, విఞ్ఞాణస్స వా ఆవిఞ్ఛనరసం. ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం నిస్సయపచ్చయభావతో. దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం యేసం భూతానం పసాదో, తేవస్స ఆసన్నకారణన్తి కత్వా. ఏత్థ చ తంతంఅత్తభావనిప్ఫాదకసాధారణకమ్మవసేన పురిమం చక్ఖులక్ఖణం వుత్తం కారణవిసేసస్స అనామట్ఠత్తా. ‘‘ఏవరూపం నామ మే చక్ఖు హోతూ’’తి ఏవం నిబ్బత్తితఆవేణికకమ్మవసేన దుతియన్తి వదన్తి. సతిపి పన పఞ్చన్నం పసాదభావసామఞ్ఞే సవిసయావభాసనసఙ్ఖాతస్స పసాదబ్యాపారస్స వసేన పురిమం వుత్తం. పసాదకారణస్స సతిపి కమ్మభావసామఞ్ఞే, ఏకత్తే వా అత్తనో కారణభేదేన భేదదస్సనవసేన దుతియన్తి దట్ఠబ్బం. సోతాదీనం లక్ఖణాదీసు వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏత్థాహ – చక్ఖాదీనం ఇన్ద్రియానం కిం ఏకకమ్మునా ఉప్పత్తి, ఉదాహు నానాకమ్మునాతి? ఉభయథాపీతి పోరాణా. తత్థ నానాకమ్మునా తావ ఉప్పత్తియం చక్ఖాదీనం విసేసే వత్తబ్బం నత్థి కారణస్స భిన్నత్తా. ఏకకమ్మునా పన ఉప్పత్తియం కథం నేసం విసేసోతి? కారణస్స భిన్నత్తా ఏవ. తంతంభవపత్థనాభూతా హి తణ్హా తంతంభవపరియాపన్నాయతనాభిలాసతాయ సయం విచిత్తరూపా ఉపనిస్సయభావేన తంతంభవనిబ్బత్తకకమ్మస్స విచిత్తభేదతం విదహతి. యతో తదాహితవిసేసం తం తథారూపసమత్థతాయోగేనానేకరూపాపన్నం వియ అనేకం విసిట్ఠసభావం ఫలం నిబ్బత్తేతి. న చేత్థ సమత్థతా సమత్థభావతో అఞ్ఞా వేదితబ్బా కారణవిసేసేన ఆహితవిసేసస్స విసిట్ఠఫలనిప్ఫాదనయోగ్యతామత్తతో. అయఞ్చ ఏకస్సపి కమ్మస్స అనేకిన్ద్రియహేతుతావిసేసయోగో యుత్తితో, ఆగమనతో చ పరతో ఆగమిస్సతి. అపిచ ఏకస్సేవ కుసలచిత్తస్స సోళసాదివిపాకచిత్తనిబ్బత్తిహేతుతా వుచ్చతి. లోకేపి ఏకస్సేవ సాలిబీజస్స పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణతణ్డులఆతణ్డులఫలనిబ్బత్తిహేతుతా దిస్సతేవ, కిం వా ఏతాయ యుత్తిచిన్తాయ. యతో కమ్మఫలం చక్ఖాదీని, కమ్మవిపాకో చ సబ్బసో బుద్ధానంయేవ ఞాణస్స విసయోతి.

౪౩౪. కేచీతి మహాసఙ్ఘికేసు ఏకచ్చే. తేసు హి వసుధమ్మో ఏవం వదతి ‘‘చక్ఖుమ్హి తేజో అధికం, సోతే వాయు, ఘానే పథవీ, జివ్హాయ ఆపో, కాయే సబ్బేపి సమా’’తి. చక్ఖాదీసు తేజాదిఅధికతా నామ తన్నిస్సయభూతానం తదధికతాయాతి దస్సేన్తో ‘‘తేజాధికానం భూతానం పసాదో చక్ఖూ’’తిఆదిమాహ. కాయో సబ్బేసన్తి కో ఏత్థ విసేసో, నను తేజాదిఅధికానఞ్చ భూతానం పసాదా సబ్బేసంయేవాతి? సచ్చమేతం, ఇదం పన ‘‘సబ్బేస’’న్తి వచనం సమానానన్తి ఇమమత్థం దీపేతి అనువత్తమానస్స ఏకదేసాధికభావస్స నివారణవసేన వుత్తత్తా. తేజాదీనం హి పచ్చేకం అధికభావే వియ ద్విన్నం, తిణ్ణం వా అధికభావేపి యథావుత్తాధికభావేనేవ ఏకకాదివసేన లబ్భమానాయ ఓమత్తతాయపి కాయప్పసాదో న హోతీతి పాకటోయమత్థో. తస్మా చతున్నమ్పి భూతానం సమభావేన కాయప్పసాదో హోతీతి సబ్బసద్దో ఇధ సమభావదీపకో దట్ఠబ్బో. తేజాదీనన్తి పదీపసఙ్ఖాతస్స తేజస్స ఓభాసరూపేన, వాయుస్స సద్దేన, పథవియా గన్ధేన, ఖేళసఙ్ఖాతస్స ఉదకస్స రసేనాతి పురిమవాదే, పచ్ఛిమవాదే చ యథాయోగం తంతంభూతగుణేహి అనుగ్గయ్హభావతో, రూపాదీనం గహణే ఉపకారితబ్బతోతి అత్థో. ఆలోకాదిసహకారీకారణసహితానంయేవ చక్ఖాదీనం రూపాదిఅవభాసనసమత్థతా, వివరస్స చ సోతవిఞ్ఞాణూపనిస్సయభావో గుణోతి తేసం లద్ధి. తేజాదీనం వియ పన వివరస్స భూతభావాభావతో యథాయోగ-గ్గహణం. అథ వా రూపాదయో వియ వివరమ్పి భూతగుణోతి పరాధిప్పాయే తేజస్స ఆలోకరూపేన, ఆకాససఙ్ఖాతస్స వివరస్స సద్దేన, వాయుస్స గన్ధేన, ఉదకస్స రసేన, పథవియా ఫోట్ఠబ్బేనాతి ఏవం యథాయోగం తంతంభూతగుణేహీతి యోజనా.

రూపాదీనం అధికభావదస్సనతోతి అగ్గిమ్హి రూపస్స పభస్సరస్స, వాయుమ్హి సద్దస్స సభావేన సుయ్యమానస్స, పథవియా సురభిఆదినో గన్ధస్స, ఆపే చ రసస్స మధురస్సాతి ఇమేసం విసేసయుత్తానం దస్సనతో ‘‘రూపాదయో తేసం గుణా’’తి పఠమవాదీ ఆహాతి. తస్సేవ ‘‘ఇచ్ఛేయ్యామా’’తిఆదినా ఉత్తరమాహ. ఇమినావ ఉపాయేన దుతియవాదినోపి నిగ్గహో హోతీతి. అథ వా రూపాదివిసేసగుణేహి తేజఆకాసపథవీఆపవాయూహి చక్ఖాదీని కతానీతి వదన్తస్స కణాదస్స వాదం ఉద్ధరిత్వా తం నిగ్గహేతుం ‘‘అథాపి వదేయ్యు’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆసవే ఉపలబ్భమానోపి గన్ధో పథవియా ఆపోసంయుత్తాయ కప్పాసతో విసదిసాయాతి న కప్పాసగన్ధస్స అధికభావాపత్తీతి చే? న, అనభిభూతత్తా. ఆసవే హి ఉదకసంయుత్తా పథవీ ఉదకేన అభిభూతా, న కప్పాసపథవీతి తస్స ఏవ గన్ధేన అధికేన భవితబ్బం. ఉణ్హోదకసంయుత్తో చ అగ్గి ఉపలబ్భనీయో మహన్తోతి కత్వా తస్స ఫస్సో వియ వణ్ణోపి పభస్సరో ఉపలబ్భేయ్యాతి ఉణ్హోదకే వణ్ణతో అగ్గినా అనభిసమ్బన్ధస్స సీతోదకస్స వణ్ణో పరిహాయేథ. తస్మాతి ఏతస్స ఉభయస్స అభావా. తదభావేన హి రూపాదీనం తేజాదివిసేసగుణతా నివత్తితా. తన్నివత్తనేన ‘‘తేజాదీనం గుణేహి రూపాదీహి అనుగ్గయ్హభావతో’’తి ఇదం కారణం నివత్తితన్తి ఏవం పరమ్పరాయ ఉభయాభావో విసేసపరికప్పనపహానస్స కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘తస్మా పహాయేత’’న్తిఆది. ఏకకలాపేపి రూపరసాదయో విసదిసా, కో పన వాదో నానాకలాపే చక్ఖాదయో భూతవిసేసాభావేపీతి దస్సేతుం రూపరసాదినిదస్సనం వుత్తం.

యది భూతవిసేసో నత్థి, కిం పన చక్ఖాదివిసేసస్స కారణన్తి తం దస్సేతుం ‘‘యం అఞ్ఞమఞ్ఞస్సా’’తిఆది వుత్తం. ఏకమ్పి కమ్మం పఞ్చాయతనికత్తభావభవప్పత్థనానిప్ఫన్నం చక్ఖాదివిసేసహేతుతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణన్తి చ కమ్మవిసేసోతి చ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న హి తం యేన విసేసేన చక్ఖుస్స పచ్చయో, తేనేవ సోతస్స పచ్చయో హోతి ఇన్ద్రియన్తరాభావప్పత్తితో. ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే మహగ్గతా చేతనా కటత్తారూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౭౮) వచనేన పటిసన్ధిక్ఖణే విజ్జమానానం సబ్బేసం కటత్తారూపానం ఏకా చేతనా కమ్మపచ్చయో హోతీతి విఞ్ఞాయతి. నానాచేతనాయ హి తదా ఇన్ద్రియుప్పత్తియం సతి పరిత్తేన చ మహగ్గతేన చ కమ్మునా నిబ్బత్తితం కటత్తారూపం ఆపజ్జేయ్యాతి. న చేకా పటిసన్ధి అనేకకమ్మనిబ్బత్తా హోతీతి సిద్ధమేకేన కమ్మేన అనేకిన్ద్రియుప్పత్తి హోతీతి.

౪౩౫. అనల్లీనో నిస్సయో ఏతస్సాతి అనల్లీననిస్సయో, రూపసద్దసఙ్ఖాతో విసయో. గన్ధరసానం నిస్సయా ఘానజివ్హానం నిస్సయే అల్లీయన్తీతి తే నిస్సయవసేన అల్లీనా. ఫోట్ఠబ్బం సయం కాయనిస్సయఅల్లీనం భూతత్తా. అపరో నయో – చక్ఖుసోతాని అప్పత్తవిసయగ్గాహకాని సాన్తరే, అధికే చ విసయే విఞ్ఞాణుప్పత్తిహేతుభావతో. సోతమ్పి సమ్పత్తవిసయగ్గాహీతి కేచి. యది సోతం సమ్పత్తగ్గాహి, చిత్తజో సద్దో సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం న సియా. న హి బహిద్ధా చిత్తసముట్ఠానానం ఉప్పత్తి అత్థి. పాళియఞ్చ అవిసేసేన సద్దారమ్మణస్స సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణభావో వుత్తో. కిఞ్చ దిసాదేసవవత్థానఞ్చ సద్దస్స న సియా, అత్తనో విసయిపదేసస్స ఏవ గహేతబ్బతో గన్ధో వియ. తస్మా యత్థ ఉప్పన్నో సద్దో, తత్థేవ ఠితో. సచే సోతపథే ఆపాథమాగచ్ఛతి, నను దూరే ఠితేహి రజకాదిసద్దా చిరేన సుయ్యన్తీతి? న దూరాసన్నానం యథాపాకటే సద్దే గహణవిసేసతో. యథా హి దూరాసన్నానం వచనసద్దే యథాపాకటే గహణవిసేసతో ఆకారవిసేసానం అగ్గహణం, గహణఞ్చ హోతి, ఏవం రజకాదిసద్దేపి ఆసన్నస్స ఆదితో పభుతి యావ అవసానా కమేన పాకటీభూతే, దూరస్స చ అవసానే, మజ్ఝే వా పిణ్డవసేన పవత్తిపాకటీభూతే నిచ్ఛయగ్గహణానం సోతవిఞ్ఞాణవీథియా పరతో పవత్తానం విసేసతో లహుకం సుతో ‘‘చిరేన సుతో’’తి అధిమానో హోతి. సో పన సద్దో యత్థ ఉప్పన్నో, తన్నిస్సితోవ అత్తనో విజ్జమానక్ఖణే సోతస్స ఆపాథమాగచ్ఛతి. యది సద్దస్స భూతపరమ్పరాయ సమన్తతో పవత్తి నత్థి, కథం పటిఘోసుప్పత్తీతి? దూరే ఠితోపి సద్దో అఞ్ఞత్థ పటిఘోసుప్పత్తియా, భాజనాదిచలనస్స చ అయోకన్తో వియ అయోచలనస్స పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం.

౪౩౬. పుబ్బే లక్ఖణాదినా విభావితమ్పి చక్ఖుం ఠితట్ఠానాదితో విభావేతుం ‘‘చక్ఖు చేత్థా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ చక్ఖు సాధయమానం తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. చ-కారో బ్యతిరేకత్థో, తేనస్స వుచ్చమానమేవ విసేసం జోతేతి. ఏత్థాతి ఏతేసు యథానిద్దిట్ఠేసు పఞ్చసు ఉపాదారూపేసు. ‘‘సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసే’’తి ఏతేన అవసేసం కణ్హమణ్డలం పటిక్ఖిపతి. స్నేహమివ సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా ఠితాహేవ అత్తనో నిస్సయభూతాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం తన్నిస్సితేహేవ ఆయువణ్ణాదీహి అనుపాలితం పరివారితం తిసన్తతిరూపసముట్ఠాపకేహి ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం తిట్ఠతి. సత్తఅక్ఖిపటలబ్యాపనవచనేనేవ చక్ఖుస్స అనేకకలాపగతభావం దస్సేతి. పమాణతో ఊకాసిరమత్తన్తి ఊకాసిరమత్తే పదేసే పవత్తనతో వుత్తం. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థుభావం నిస్సయభావతో ఆవజ్జనసమ్పటిచ్ఛనాదీనం తదారమ్మణావసానానం ద్వారభావం సమవసరట్ఠానతో. తం పనేతం చక్ఖు అధిట్ఠానభేదతో, తత్థాపి పచ్చేకం అనేకకలాపగతభావతో అనేకమ్పి సమానం సామఞ్ఞనిద్దేసేన ఆవజ్జనాయ ఏకత్తా, ఏకస్మిం ఖణే ఏకస్సేవ చ కిచ్చకరత్తా ఏకం కత్వా వుత్తం. ఏవమ్పి బహూసు కథమేకస్సేవ కిచ్చకరత్తం. యం తత్థ విసదం హుత్వా రూపాభిఘాతారహం, తం విఞ్ఞాణస్స నిస్సయో హోతీతి గహేతబ్బం. ఫోట్ఠబ్బవిసేసో వియ కాయవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణభావే.

మనుపస్సతీతి మ-కారో పదసన్ధికరో, అథ వా మనూతి మచ్చో.

అఙ్గులివేధకం అఙ్గులీయకం.

విసమజ్ఝాసయతాయ చక్ఖు వమ్మికఛిద్దాభిరతసప్పో వియ, బిలజ్ఝాసయతాయ సోతం ఉదకబిలాభిరతకుమ్భీలో వియ, ఆకాసజ్ఝాసయతాయ ఘానం అజటాకాసాభిరతపక్ఖీ వియ, గామజ్ఝాసయతాయ జివ్హా గామాభిరతకుక్కురో వియ, ఉపాదిన్నకజ్ఝాసయతాయ కాయో ఆమకసుసానాభిరతసిఙ్గాలో వియ పస్సితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘వమ్మి…పే… దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ. విసమజ్ఝాసయతా చ చక్ఖుస్స విసమజ్ఝాసయం వియ హోతీతి కత్వా వుత్తా, చక్ఖుమతో వా పుగ్గలస్స అజ్ఝాసయవసేన చక్ఖు విసమజ్ఝాసయం దట్ఠబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. సబ్బోపి చ యథావుత్తో పపఞ్చో సోతాదీసుపి యథారహం వేదితబ్బో.

౪౩౭. చక్ఖుమ్హి, చక్ఖుస్స వా పటిహననం చక్ఖుపటిహననం, తం లక్ఖణం ఏతస్సాతి చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం. పటిహననఞ్చేత్థ యథావుత్తో అభిఘాతోవ. విసయభావో ఆరమ్మణపచ్చయతా. కామం సా ఏవ గోచరతా, తథాపి విసయగోచరానం అయం విసేసో – అనఞ్ఞత్థభావో, తబ్బహులచారితా చ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స. విసయభావే చస్స యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. యత్థ పన కాయవిఞ్ఞత్తిఆదికే.

౪౩౮. ఇత్థియా భావో, ‘‘ఇత్థీ’’తి వా భవతి ఏతేన చిత్తం, అభిధానఞ్చాతి ఇత్థిభావో, తం లక్ఖణం ఏతస్సాతి ఇత్థిభావలక్ఖణం. తతో ఏవ ‘‘ఇత్థీ’’తి తంసహితం సన్తానం పకాసేన్తం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఇత్థీతి పకాసనరస’’న్తి. వట్టంసతా అవిసదహత్థపాదాదితా చ ఇత్థిలిఙ్గం. థనమంసావిసదతా, నిమ్మస్సుదాఠితా, కేసబన్ధనం, వత్థగ్గహణఞ్చ ‘‘ఇత్థీ’’తి సఞ్జాననస్స పచ్చయభావతో ఇత్థినిమిత్తం. దహరకాలేపి సుప్పకముసలకాదీహి కీళా, మత్తికతక్కేన సుత్తకన్తనాది చ ఇత్థికుత్తం, ఇత్థికిరియాతి అత్థో. అవిసదట్ఠానగమనాదికో ఆకారో ఇత్థాకప్పో. అపరో నయో – ఇత్థీనం ముత్తకరణం ఇత్థిలిఙ్గం. సరాధిప్పాయా ఇత్థినిమిత్తం. అవిసదట్ఠానగమననిసజ్జాఖాదనభోజనాదికా ఇత్థికుత్తం. ఇత్థిసణ్ఠానం ఇత్థాకప్పో. ఇమాని చ ఇత్థిలిఙ్గాదీని యథాసకం కమ్మాదినా పచ్చయేన ఉప్పజ్జమానానిపి యేభుయ్యేన ఇత్థిన్ద్రియసహితే ఏవ సన్తానే తంతదాకారాని హుత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి ఇత్థిన్ద్రియం తేసం కారణన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠాన’’న్తి. ఇత్థిలిఙ్గాదీసు ఏవ చ కారణభావసఙ్ఖాతేన అధిపతిభావేన తస్స ఇన్ద్రియతా వుత్తా, ఇన్ద్రియసహితే సన్తానే ఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారరూపపచ్చయానం అఞ్ఞథా అనుప్పాదనతో, ఇత్థిగ్గహణస్స చ తేసం రూపానం పచ్చయభావతో.

యస్మా పన భావదసకేపి రూపానం ఇత్థిన్ద్రియం న జనకం, నాపి అనుపాలకం, ఉపత్థమ్భకం వా, న చ అఞ్ఞేసం కలాపరూపానం, తస్మా తం జీవితిన్ద్రియం వియ సకలాపరూపానం, ఆహారో వియ వా కలాపన్తరరూపానఞ్చ ‘‘ఇన్ద్రియఅత్థిఅవిగతపచ్చయో’’తి పాళియం న వుత్తం. యస్మా చ పచ్చయన్తరాధీనాని లిఙ్గాదీని, తస్మా యత్థస్స ఆధిపచ్చం, తంసదిసేసు మతచిత్తకతరూపేసుపి తంసణ్ఠానతా దిస్సతి. ఏస నయో పురిసిన్ద్రియేపి. యం పనేత్థ విసదిసం, తం వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. తయిదం ద్వయం యస్మా ఏకస్మిం సన్తానే సహ న పవత్తతి ‘‘యస్స ఇత్థిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స పురిసిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? నో’’తిఆది (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧౮౮) వచనతో, తస్మా ఉభతోబ్యఞ్జనకస్సాపి ఏకస్మిం ఖణే ఏకమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. యే పన ‘‘సరీరేకదేసవుత్తి భావరూప’’న్తి వదన్తి, తేసమ్పి తం మిచ్ఛాతి దస్సేతుం ‘‘తదుభయమ్పి…పే… బ్యాపకమేవా’’తి వత్వా యది ఏవం కాయప్పసాదేన సఙ్కరో సియాతి ఆసఙ్కం నివత్తేన్తో ‘‘న చ కాయప్పసాదేనా’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యదిపి సకలసరీరబ్యాపితాయ కాయప్పసాదేన అట్ఠితోకాసే ఠితన్తి వత్తబ్బతం నాపజ్జతి, తేన పన భిన్ననిస్సయత్తా ఠితోకాసే ఠితన్తిపి వత్తబ్బతం నాపజ్జతీతి అయమేవ చేత్థ నిప్పరియాయకథా. ‘‘రూపరసాదయో వియా’’తి ఏతేన సమాననిస్సయేసుపి నామ సఙ్కరో నత్థి లక్ఖణభేదతో, కిమఙ్గం పన భిన్ననిస్సయసభావేసూతి దస్సేతి.

౪౩౯. సహజరూపానుపాలనలక్ఖణన్తి అత్తనా సహజాతరూపానం అనుపాలనలక్ఖణం. జీవితిన్ద్రియస్స ఏకన్తకమ్మజత్తా సహజ-గ్గహణేనేవ అనుపాలేతబ్బానమ్పి కమ్మజభావో సిద్ధోతి కమ్మజ-గ్గహణం న కతం. యథాసకం ఖణమత్తట్ఠాయినోపి కమ్మజరూపస్స పవత్తిహేతుభావేన తం అనుపాలకం, తస్మా సహజరూపానుపాలనలక్ఖణం. న హి కమ్మజానం కమ్మంయేవ ఠితిహేతు భవితుం అరహతి ఆహారజాదీనం ఆహారాది వియ. కిం కారణా? తఙ్ఖణాభావతో. తేసన్తి సహజరూపానం. పవత్తనం యాపనం. ఠపనం ఠితిహేతుతా. అత్తనా అనుపాలనవసేన యాపేతబ్బాని పవత్తేతబ్బాని భూతాని ఏతస్స పదట్ఠానన్తి యాపయితబ్బభూతపదట్ఠానం. అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హీతి ఆది-సద్దేన పవత్తనరసాదిమేవ సఙ్గణ్హాతి. అత్థిక్ఖణేయేవాతి అనుపాలేతబ్బానం అత్థిక్ఖణేయేవ. అసతి అనుపాలేతబ్బే ఉప్పలాదిమ్హి కిం ఉదకం అనుపాలేయ్య. యది కమ్మజానం ఠితిహేతుమన్తరేన ఠితి న హోతి, జీవితిన్ద్రియస్స కో ఠితిహేతూతి ఆహ ‘‘సయ’’న్తిఆది. యది కమ్మజానం ఠానం జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధం, అథ కస్మా సబ్బకాలం న ఠపేతీతి ఆహ ‘‘న భఙ్గతో’’తిఆది. తస్స తస్స అనుపాలనాదికస్స సాధనతో. తం సాధనఞ్చ జీవమానతావిసేసస్స పచ్చయభావతో. ఇన్ద్రియబద్ధరూపస్స హి మతరూపతో కమ్మజస్స, తదనుబన్ధభూతస్స చ ఉతుసముట్ఠానాదితో జీవితిన్ద్రియకతో విసేసో, న కేవలం ఖణట్ఠితియా ఏవ, పబన్ధానుపచ్ఛేదస్సాపి జీవితిన్ద్రియం కారణన్తి దట్ఠబ్బం, ఇతరథా ఆయుక్ఖయతో మరణం న యుజ్జేయ్యాతి.

౪౪౦. మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయలక్ఖణం హదయవత్థూతి కథమేతం విఞ్ఞాతబ్బన్తి? ఆగమతో, యుత్తితో చ. ‘‘యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ పవత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮) ఏవమాది ఆగమో. యది ఏవం, కస్మా రూపకణ్డే తం న వుత్తన్తి? తత్థ అవచనం అఞ్ఞకారణం. కిం పన తన్తి? దేసనాభేదో. యథా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఏకన్తతో చక్ఖాదినిస్సయాని, న ఏవం మనోవిఞ్ఞాణం ఏకన్తేన హదయవత్థునిస్సయం. నిస్సితవసేన చ వత్థుదుకాదిదేసనా పవత్తా ‘‘అత్థి రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వత్థు, అత్థి రూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స న వత్థూ’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౮౪). యమ్పి ఏకన్తతో హదయవత్థునిస్సయం, తస్స వసేన ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స వత్థూ’’తిఆదినా దుకాదీసు వుచ్చమానేసుపి న తదనుగుణా ఆరమ్మణదుకాదయో సమ్భవన్తి. న హి ‘‘అత్థి రూపం మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, అత్థి రూపం న మనోవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణ’’న్తి సక్కా వత్తున్తి వత్థారమ్మణదుకా భిన్నగతికా సియున్తి ఏకరసా దేసనా న భవేయ్య. ఏకరసఞ్చ దేసనం దేసేతుం ఇధ సత్థు అజ్ఝాసయో. తస్మా తత్థ హదయవత్థు న వుత్తం, న అలబ్భమానత్తాతి దట్ఠబ్బం.

యుత్తి పన ఏవం వేదితబ్బా – నిప్ఫన్నఉపాదాయరూపనిస్సయం ధాతుద్వయం పఞ్చవోకారభవే. తత్థ రూపాయతనాదీనం, ఓజాయ చ ఇన్ద్రియబద్ధతో బహిపి పవత్తిదస్సనతో న తంనిస్సయతా యుజ్జతి, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానమ్పి తదుభయరహితేపి సన్తానే ధాతుద్వయదస్సనతో న తంనిస్సయతా యుజ్జతి, జీవితిన్ద్రియస్సాపి అఞ్ఞకిచ్చం విజ్జతీతి న తంనిస్సయతా యుజ్జతి ఏవాతి పారిసేసతో హదయవత్థు, తేసం నిస్సయోతి విఞ్ఞాయతి. సక్కా హి వత్తుం నిప్ఫన్నఉపాదాయరూపనిస్సయం ధాతుద్వయం పఞ్చవోకారభవే రూపపటిబద్ధవుత్తిభావతో. యం యఞ్హి రూపపటిబద్ధవుత్తి, తం తం నిప్ఫన్నఉపాదాయరూపనిస్సయం దిట్ఠం యథా ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతూ’’తి. ‘‘పఞ్చవోకారభవే’’తి చ విసేసనం మనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన కతం. మనోధాతు పన చతువోకారభవే నత్థేవ. నను చ ఇన్ద్రియనిస్సయతాయపి సాధనతో విరుద్ధో హేతు ఆపజ్జతీతి? న దిట్ఠబాధనతో. దిట్ఠం హేతం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వియ ధాతుద్వయస్స వత్థునో మన్దతిక్ఖాదిఅననువిధానం. తథా హిస్స పాళియం ఇన్ద్రియపచ్చయతా న వుత్తా. తేన తదనువిధానసఙ్ఖాతా ఇన్ద్రియనిస్సయతా బాధీయతి. హోతు ధాతుద్వయనిస్సయో హదయవత్థు, ఉపాదాయరూపఞ్చ, ఏతం పన కమ్మసముట్ఠానం, పటినియతకిచ్చం, హదయపదేసే ఠితమేవాతి కథం విఞ్ఞాయతీతి? వుచ్చతే – వత్థురూపభావతో కమ్మసముట్ఠానం చక్ఖు వియ, తతో ఏవ పటినియతకిచ్చం, వత్థురూపభావతోతి చ విఞ్ఞాణనిస్సయభావతోతి అత్థో. అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వా కిఞ్చి చిన్తేన్తస్స హదయస్స ఖిజ్జనతో తత్థేతమవట్ఠితన్తి విఞ్ఞాయతి. తాసఞ్ఞేవ ధాతూనన్తి మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనంయేవ. నిస్సయభావతో ఉపరి ఆరోపేత్వా వహన్తం వియ పచ్చుపతిట్ఠతీతి ఉబ్బహనపచ్చుపట్ఠానం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౪౪౧. అభిక్కమో ఆది యేసం తే అభిక్కమాదీ. ఆది-సద్దేన పటిక్కమసమిఞ్జనపసారణఉక్ఖేపనఅవేక్ఖేపనాదికా సబ్బా కిరియా పరిగ్గయ్హతి. తేసం అభిక్కమాదీనం పవత్తకం చిత్తం సముట్ఠానం యస్సా సా అభిక్కమాదిప్పవత్తకచిత్తసముట్ఠానా, వాయోధాతు. తస్సా యం సహజరూపకాయస్స థమ్భనసన్ధారణచలనసఙ్ఖాతం కిచ్చం, తస్స సహకారీకారణభూతో ఆకారవిసేసో కాయవిఞ్ఞత్తి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అభిక్కమాది…పే… కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి.

కస్స పన ఆకారవికారోతి? సామత్థియతో వాయోధాతుఅధికానం చిత్తజమహాభూతానం. కిం తం సామత్థియం? చిత్తజతా, ఉపాదాయరూపతా చ. అథ వా వాయోధాతుయా ఆకారవికారో సహజ…పే… పచ్చయోతి సమ్బన్ధితబ్బం. యది ఏవం విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపభావో న యుజ్జతి. న హి ఉపాదాయరూపం ఏకభూతసన్నిస్సయం అత్థి. ‘‘చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి హి వుత్తం, నాయం దోసో చతున్నం వికారో చతూసు ఏకస్సాపి హోతి చతుసాధారణధనం వియ. వాయోధాతుఅధికతాయ చ కలాపస్స ‘‘వాయోధాతుయా’’తి వచనం న విరుజ్ఝతి. ఏవం అధికతా చ సామత్థియతో, న పమాణతో. అఞ్ఞథా హి అవినిబ్భోగవుత్తితా న యుజ్జేయ్య. వాయోధాతుయా ఏవాతి కేచి. తేసం మతేన విఞ్ఞత్తియా ఉపాదాయరూపతా దురుపపాదా. న హి ఏకస్స వికారో చతున్నం హోతి. సా పనాయం హత్థచలనాదీసు ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరమవిఞ్ఞాయమానన్తరేన మనోద్వారజవనేన గయ్హతి. ఫన్దమానవణ్ణవినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి. తస్స చ తగ్గహణానన్తరం గహణం హోతీతి కథమేతం విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయగ్గహణతో. న హి విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు ‘‘ఇదమేస కారేతి మఞ్ఞే’’తి అధిప్పాయగ్గహణం దిట్ఠం, హత్థచలనాదీసు పన దిట్ఠం. తస్మా ఫన్దమానవణ్ణవినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి అధిప్పాయస్స ఞాపకోతి విఞ్ఞాయతి. ఞాపకో చ హేతు ఞాపేతబ్బమత్థం సయం గహితో ఏవ ఞాపేతి, న విజ్జమానతామత్తేనాతి వణ్ణగ్గహణానన్తరం వికారగ్గహణమ్పి అనుమానతో విఞ్ఞాయతి. తథా హి వదన్తి –

‘‘విసయత్తమనాపన్నా, సద్దా నేవత్థబోధకా;

న సత్తామత్తతో అత్థే, తే అఞ్ఞాతా పకాసకా’’తి.

యది వికారగ్గహణమేవ కారణం అధిప్పాయగ్గహణస్స, కస్మా అగ్గహితసఙ్కేతానం అధిప్పాయగ్గహణం న హోతీతి? న కేవలం వికారగ్గహణమేవ అధిప్పాయగ్గహణస్స కారణం, అథ ఖో పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగ్గహణఞ్చ ఇమస్స ఉపనిస్సయోతి దట్ఠబ్బం. థమ్భనసన్ధారణచలనాని విఞ్ఞత్తివికారసహితాయ వాయోధాతుయా హోన్తీతి వుత్తం. కిం సబ్బావ వాయోధాతూ సబ్బాని తాని కరోన్తీతి? నయిదమేవం. సత్తమజవనసమ్భూతా హి వాయోధాతు పురిమజవనసమ్భూతా వాయోధాతుయో ఉపథమ్భకపచ్చయే లభిత్వా దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చలయతి చిత్తజరూపం, న ఇతరా. ఇతరా పన సన్థమ్భనసన్ధారణమత్తం కరోన్తియో తస్సా ఉపకారాయ హోన్తి. దేసన్తరుప్పత్తి ఏవ చలనన్తి నిమిత్తే చ కత్తుభావో సమారోపితోతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞథా ధమ్మానం అబ్యాపారతా, ఖణికతా చ న సియా. సత్తహి యుగేహి ఆకడ్ఢితబ్బసకటమేత్థ అట్ఠకథాయం నిదస్సితం. చిత్తజరూపే పన చలన్తే తంసమ్బన్ధతాయ ఉతుకమ్మాహారజరూపమ్పి చలతి నదీసోతే పక్ఖిత్తసుక్ఖగోమయపిణ్డం వియ ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం విఞ్ఞత్తిగ్గహణస్స వుత్తత్తా. కిం చలనకరా ఏవ వాయోధాతు విఞ్ఞత్తివికారసహితాతి? నయిదమేవం, తథా చలయితుమసక్కుణన్తియోపి థమ్భనసన్ధారణమత్తకరా పఠమజవనాదిసమ్భూతాపి వాయోధాతుయో విఞ్ఞత్తివికారసహితా ఏవాతి గహేతబ్బం. యేన దిసాభాగేనాయం అభిక్కమాదిం పవత్తేతుకామో, తదభిముఖవికారసబ్భావతో. అధిప్పాయసహభావీ హి వికారో విఞ్ఞత్తి. ఏవఞ్చ కత్వా మనోద్వారావజ్జనస్సాపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకవచనం సుట్ఠు యుజ్జతి. యథావుత్తవికారగ్గహణముఖేన తంసమఙ్గినో అధిప్పాయో విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం ‘‘అధిప్పాయప్పకాసనరసా’’తి.

కాయవిప్ఫన్దనస్స హేతుభూతాయ వాయోధాతుయా వికారభావతో పరియాయేన విఞ్ఞత్తి కాయవిప్ఫన్దనహేతుభావపచ్చుపట్ఠానా వుత్తా. చిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుపదట్ఠానాతి చ వాయోధాతుయా కిచ్చాధికతాయ వుత్తం. కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తాతి కాయవిప్ఫన్దనేన కరణభూతేన అధిప్పాయస్స విఞ్ఞాపనహేతుభావతో కాయవిఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – విఞ్ఞాపేతీతి విఞ్ఞత్తి. కిం విఞ్ఞాపేతి? అధిప్పాయం. కేన? కాయేన. కీదిసేన? విప్ఫన్దమానేనాతి. దుతియనయే పన యథావుత్తేన కాయేన విఞ్ఞాయతీతి కాయవిఞ్ఞత్తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

అత్థావబోధనసమత్థో వచీవిసేసో వచీభేదో. తేన వాయువనప్పతినదీఘోసాదిం నివత్తేతి. తస్స పవత్తకం చిత్తం సముట్ఠానం యస్సా సా వచీభేదప్పవత్తకచిత్తసముట్ఠానా, పథవీధాతు. తస్సా యం ఉపాదిన్నసఙ్ఖాతస్స అక్ఖరుప్పత్తిట్ఠానస్స ఘట్టనసఞ్ఞితం కిచ్చం, తస్స సహకారీకారణభూతో ఆకారవిసేసో వచీవిఞ్ఞత్తి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వచీభే…పే… వచీవిఞ్ఞత్తీ’’తి.

ఇదాని ‘‘కస్స పన ఆకారవికారో’’తిఆది కాయవిఞ్ఞత్తియం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యథా తత్థ ‘‘ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తర’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘సుయ్యమానసద్దసవనానన్తర’’న్తి యోజేతబ్బం. ఇధ చ థమ్భనాదీనం అభావతో ‘‘సత్తమజవనసమ్భూతా’’తిఆదినయో న లబ్భతి. ఘట్టనేన హి సద్ధిం సద్దో ఉప్పజ్జతి. ఘట్టనఞ్చ పఠమజవనాదీసుపి లబ్భతేవ. ఘట్టనం పచ్చయవసేన భూతకలాపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నతరుప్పాదో. చలనం ఏకస్సాపి దేసన్తరుప్పాదపరమ్పరతాతి అయమేతేసం విసేసో. యథా చ వాయోధాతుయా చలనం కిచ్చం, ఏవం పథవీధాతుయా ఘట్టనం. తేనేవాహ ‘‘పథవీధాతుయా ఉపాదిన్నఘట్టనస్స పచ్చయో’’తి. సేసం వుత్తనయమేవ. యథా హీతిఆది కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం అనుమానవసేన గహేతబ్బభావవిభావనం. యథా హి ఉస్సాపేత్వా బద్ధగోసీసాదిరూపాని దిస్వా తదనన్తరప్పవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారవీథియా గోసీసాదీనం ఉదకసహచారిప్పకారసఞ్ఞాణాకారం గహేత్వా ఉదకగ్గహణం హోతి, ఏవం విప్ఫన్దమానసముచ్చారియమానవణ్ణసద్దే గహేత్వా తదనన్తరపవత్తాయ అవిఞ్ఞాయమానన్తరాయ మనోద్వారవీథియా పురిమసిద్ధసమ్బన్ధగహణూపనిస్సయసహితాయ సాధిప్పాయవికారగ్గహణం హోతి.

౪౪౨. రూపాని పరిచ్ఛిన్దతి, సయం వా తేహి పరిచ్ఛిజ్జతి, రూపానం వా పరిచ్ఛేదమత్తం రూపపరిచ్ఛేదో, తం లక్ఖణం ఏతిస్సాతి రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణా. అయం హి ఆకాసధాతు తం తం రూపకలాపం పరిచ్ఛిన్దన్తీ వియ హోతి. తేనాహ ‘‘రూపపరియన్తప్పకాసనరసా’’తి. అత్థతో పన యస్మా రూపానం పరిచ్ఛేదమత్తం హుత్వా గయ్హతి, తస్మా వుత్తం ‘‘రూపమరియాదపచ్చుపట్ఠానా’’తి. యస్మిం కలాపే భూతానం పరిచ్ఛేదో, తేహేవ అసమ్ఫుట్ఠభావపచ్చుపట్ఠానా. విజ్జమానేపి హి కలాపన్తరభూతానం కలాపన్తరభూతేహి సమ్ఫుట్ఠభావే తంతంభూతవివిత్తతా రూపపరియన్తో ఆకాసోతి యేసం సో పరిచ్ఛేదో, తేహి సో అసమ్ఫుట్ఠోవ. అఞ్ఞథా పరిచ్ఛిన్నతా న సియా తేసం భూతానం బ్యాపిభావాపత్తితో. అబ్యాపితా హి అసమ్ఫుట్ఠతా. తేనాహ భగవా ‘‘అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీ’’తి (ధ. స. ౬౩౭, ౭౨౪). కణ్ణచ్ఛిద్దముఖవివరాదివసేన చ ఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానా వా. యేసం రూపానం పరిచ్ఛేదో, తత్థేవ తేసం పరిచ్ఛేదభావేన లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘పరిచ్ఛిన్నరూపపదట్ఠానా’’తి. ‘‘యాయ పరిచ్ఛిన్నేసూ’’తిఆదినా ఆకాసధాతుయా తంతంకలాపానం కలాపన్తరేహి అసఙ్కరకారణతం దస్సేతి.

౪౪౩. అదన్ధతాతి అగరుతా. వినోదనం విక్ఖిపనం, అపనయనన్తి అత్థో. అథద్ధతాతి అకథినతా. అత్తనో ముదుభావేనేవ సబ్బకిరియాసు అవిరోధితా. ముదు హి కత్థచి న విరుజ్ఝతి. తీసుపి ఠానేసు పటిపక్ఖే అ-కారో దన్ధతాదిహేతూనం పటిపక్ఖసముట్ఠానత్తా లహుతాదీనన్తి కేచి. అపరే పన ‘‘సత్తాపటిసేధే’’తి వదన్తి. సరీరేన కత్తబ్బకిరియానం అనుకూలతాసఙ్ఖాతకమ్మఞ్ఞభావో లక్ఖణం ఏతిస్సాతి సరీరకిరియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా. అకమ్మఞ్ఞం దుబ్బలం నామ హోతీతి కమ్మఞ్ఞతా అదుబ్బలభావపచ్చుపట్ఠానా వుత్తా.

లహుతాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞావిజహనేన దువిఞ్ఞేయ్యనానత్తతా వుత్తాతి తంతంవికారాధికరూపేహి తంనానత్తప్పకాసనత్థం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తి వుత్తం. ధాతుక్ఖోభో వాతపిత్తసేమ్హపకోపో, రసాదిధాతూనం వా వికారావత్థా. ద్విధా వుత్తోపి అత్థతో పథవీధాతుఆదీనం ధాతూనంయేవ వికారోతి దట్ఠబ్బో. పటిపక్ఖపచ్చయా సప్పాయఉతుఆహారావిక్ఖిత్తచిత్తతా. తే చ తంతంవికారస్స విసేసపచ్చయభావతో వుత్తా, అవిసేసేన పన సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయా. యతో నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞావిజహనం, ఇద్ధివళఞ్జనాదీసు వియ వసవత్తనం మద్దవప్పకారో. సుపరిమద్దితచమ్మసుధన్తసువణ్ణగహణఞ్చేత్థ ముదుకమ్మఞ్ఞసదిసరూపనిదస్సనమత్తం, న తం ఇధ అధిప్పేతం ముదుతాకమ్మఞ్ఞతాసబ్భావతో. న హి అనిన్ద్రియబద్ధరూపసన్తానే లహుతాదీని సమ్భవన్తి, ఇన్ద్రియబద్ధేపి రూపభవే న సన్తి దన్ధత్తకరాదిధాతుక్ఖోభాభావతో. సతి హి తాదిసే ధాతుక్ఖోభే తప్పటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానాహి లహుతాదీహి భవితబ్బన్తి కేచి, తం అకారణం. న హి వూపసమేతబ్బపచ్చనీకాపేక్ఖో తబ్బిరోధిధమ్మసముప్పాదో, తథా సతి సహేతుకకిరియచిత్తుప్పాదేసు కాయలహుతాదీనం అభావోవ సియా. కస్మా పన కమ్మజరూపేసు లహుతాదయో న హోన్తీతి? పచ్చుప్పన్నపచ్చయాపేక్ఖత్తా. అఞ్ఞథా సబ్బదాభావీహి లహుతాదీహి భవితబ్బం సియాతి.

౪౪౪. ఆది చయో, ఈసం వా చయోతి ఆచయో, యథాపచ్చయం తతో తతో ఆగతస్స వియ చయోతి వా ఆచయో, తదుభయం ఏకజ్ఝం గహేత్వా ఆచయో లక్ఖణం ఏతస్సాతి ఆచయలక్ఖణో. రూపస్స ఉపచయో పఠముప్పాదో, వడ్ఢి చ ‘‘ఉపఞ్ఞత్తం ఉపసిత్త’’న్తిఆదీసు వియ ఉప-సద్దస్స పఠమూపరిఅత్థస్స నిదస్సనతో. పుబ్బన్తతోతి పుబ్బకోట్ఠాసతో, అనాగతభావతోతి అత్థో. ఉప్పజ్జమానే రూపధమ్మే ఉప్పాదో అనాగతక్ఖణతో ఉమ్ముజ్జాపేన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉమ్ముజ్జాపనరసో’’తి. తథా సో ‘‘ఇమే రూపధమ్మా’’తి నియ్యాతేన్తో వియ గయ్హతీతి ఆహ ‘‘నియ్యాతనపచ్చుపట్ఠానో’’తి. పరిపుణ్ణభావపచ్చుపట్ఠానతా ‘‘ఉపరిచయో ఉపచయో’’తి ఇమస్స అత్థస్స వసేన వేదితబ్బా. పవత్తిలక్ఖణాతి రూపానం పవత్తనన్తి లక్ఖితబ్బా. అనుప్పబన్ధనరసాతి పుబ్బాపరవసేన అను అను పబన్ధనకిచ్చా. తతో ఏవ అనుపచ్ఛేదవసేన గహేతబ్బతో అనుపచ్ఛేదపచ్చుపట్ఠానా.

ఉభయమ్పీతి ఉపచయో సన్తతీతి ఉభయమ్పి. జాతిరూపస్సేవాతి రూపుప్పాదస్సేవ అధివచనం. యది ఏవం కస్మా విభజ్జ వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఆకారనానత్తతో’’తి, జాతిరూపస్స పవత్తిఆకారభేదతోతి అత్థో. వేనేయ్యవసేన విభజ్జకథనే కారణం పరతో ఆవి భవిస్సతి. కథం పనేతం విఞ్ఞాతబ్బం, పవత్తిఆకారనానత్తతో జాతిరూపస్స భేదో, న సభావతోతి? నిద్దేసతోతి దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యో ఆయతనానన్తి యో అడ్ఢేకాదసన్నం రూపాయతనానం ఆదిచయత్తా ‘‘ఆచయో’’తి వుత్తో. సో ఏవ ఉపచయో పఠముప్పాదభావతో ఉప-సద్దో పఠమత్థోతి కత్వా. యో పన తత్థేవ ఉప్పజ్జమానానం ఉపరి చయత్తా ఉపచయో, సా ఏవ సన్తతి అనుపబన్ధవసేన ఉప్పత్తిభావతో. అథ వా యో ఆయతనానం ఆచయో పఠమభావేన ఉపలక్ఖితో ఉప్పాదో, సో పన తత్థేవ ఉప్పజ్జమానానం ఉపరి చయత్తా ఉపచయో, వడ్ఢీతి అత్థో. ఉపచయో వడ్ఢిభావేన ఉపలక్ఖితో ఉప్పాదో, సా ఏవ సన్తతి పబన్ధాకారేన ఉప్పత్తిభావతో. తేనాహ ‘‘అట్ఠకథాయమ్పీ’’తిఆది.

తత్థ ఏవం కిం కథితన్తి ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౪౧) నిద్దేసేన కిం అత్థజాతం కథితం హోతి? ఆయతనేన ఆచయో కథితో. ఆచయుపచయసన్తతియో హి నిబ్బత్తిభావేన ఆచయో ఏవాతి ఆయతనేహి ఆచయాదీనం పకాసితత్తా తేహి ఆచయో కథితో. ఆయతనానం ఆచయాదివచనేనేవ ఆచయసభావాని ఉప్పాదధమ్మాని ఆయతనానీతి ఆచయేన తంపకతికం ఆయతనం కథితం. లక్ఖణఞ్హి ఉప్పాదో, న రూపరూపన్తి.

రూపపరిపాకో రూపధమ్మానం జిణ్ణతా. ఉపనయనరసాతి భఙ్గుపనయనకిచ్చా. సభావానపగమేపీతి కక్ఖళతాదిసభావస్స అవిగమేపి. ఠితిక్ఖణే హి జరా, న చ తదా ధమ్మో సభావం విజహతి నామ. నవభావో ఉప్పాదావత్థా, తస్స అపగమభావేన గయ్హతీతి ఆహ ‘‘నవభావాపగమపచ్చుపట్ఠానా’’తి. ‘‘అరూపధమ్మాన’’న్తి ఇదం తేసం జరాయ సుట్ఠు పటిచ్ఛన్నతాయ వుత్తం. రూపధమ్మానమ్పి హి ఖణికజరా పటిచ్ఛన్నా ఏవ, యా అవీచిజరాతిపి వుచ్చతి. ఏస వికారోతి ఖణ్డిచ్చాదివికారమాహ. సో హి అరూపధమ్మేసు న లబ్భతి. యా అవీచిజరా నామ, తస్సాపి ఏస వికారో నత్థీతి సమ్బన్ధితబ్బం. నత్థి ఏతిస్సా జరాయ వీచీతి అవీచిజరా, నవభావతో దువిఞ్ఞేయ్యన్తరజరాతి అత్థో.

పరితో సబ్బసో ‘‘భిజ్జన’’న్తి లక్ఖితబ్బాతి పరిభేదలక్ఖణా. నిచ్చం నామ ధువం, రూపం పన ఖణభఙ్గితాయ యేన భఙ్గేన న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, సో అనిచ్చస్స భావోతి అనిచ్చతా. సా పన యస్మా ఠితిప్పత్తం రూపం వినాసభావేన సంసీదన్తీ వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘సంసీదనరసా’’తి. యస్మా చ సా రూపధమ్మానం భఙ్గభావతో ఖయవయాకారేనేవ గయ్హతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఖయవయపచ్చుపట్ఠానా’’తి.

౪౪౫. ఓజాలక్ఖణోతి ఏత్థ అఙ్గమఙ్గానుసారినో రసస్స సారో ఉపథమ్భబలకరో భూతనిస్సితో ఏకో విసేసో ఓజా. కబళం కరీయతీతి కబళీకారో. ఆహరీయతీతి ఆహారో, కబళం కత్వా అజ్ఝోహరీయతీతి అత్థో. ఇదం పన సవత్థుకం ఓజం దస్సేతుం వుత్తం. బాహిరం ఆహారం పచ్చయం లభిత్వా ఏవ అజ్ఝత్తికాహారో రూపం ఉప్పాదేతి, సో పన రూపం ఆహరతీతి ఆహారో. తేనాహ ‘‘రూపాహరణరసో’’తి. తతో ఏవ ఓజట్ఠమకరూపుప్పాదనేన ఇమస్స కాయస్స ఉపథమ్భనపచ్చుపట్ఠానో. ఓజాయ రూపాహరణకిచ్చం బాహిరాధీనన్తి ఆహ ‘‘ఆహరితబ్బవత్థుపదట్ఠానో’’తి.

౪౪౬. బలరూపన్తిఆదీసు ఇమస్మిం కాయే బలం నామ అత్థి, సమ్భవో నామ అత్థి, రోగో నామ అత్థి, ‘‘జాతి సఞ్జాతీ’’తి (విభ. ౧౯౧) వచనతో జాతి నామ అత్థి, తేహిపి చతూహి మహాభూతేహి వినా అభావతో ఉపాదాయరూపేహి భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏకచ్చానన్తి అభయగిరివాసీనం. పటిక్ఖిత్తన్తి ఏత్థ ఏవం పటిక్ఖేపో వేదితబ్బో – మిద్ధం రూపమేవ న హోతి నీవరణేసు దేసితత్తా. యస్స హి నీవరణేసు దేసనా, తం న రూపం యథా కామచ్ఛన్దో. సియా పనేతం దువిధం మిద్ధం రూపం, అరూపఞ్చాతి. తత్థ యం అరూపం, తం నీవరణేసు దేసితం ‘‘న రూప’’న్తి? తం న, విసేసవచనాభావతో. న హి విసేసేత్వా మిద్ధం నీవరణేసు దేసితం, తస్మా మిద్ధస్స దువిధతం పరికప్పేత్వాపి న సక్కా నీవరణభావం నివత్తేతుం. సక్కా హి వత్తుం ‘‘యం తం అరూపతో అఞ్ఞం మిద్ధం పరికప్పితం, తమ్పి నీవరణం మిద్ధసభావత్తా ఇతరం మిద్ధం వియా’’తి.

భవతు నీవరణం, కో విరోధోతి చే? నీవరణఞ్చ పహాతబ్బం. పఞ్చ నీవరణే పహాయ ‘‘అద్ధా మునీసి సమ్బుద్ధో, నత్థి నీవరణా తవా’’తి (సు. ని. ౫౪౬) వచనతో. అప్పహాతబ్బఞ్చ రూపం ‘‘కతమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా? చతూసు భూమీసు కుసలం, చతూసు భూమీసు విపాకో, తీసు భూమీసు కిరియాబ్యాకతం, రూపఞ్చ నిబ్బానఞ్చ. ఇమే ధమ్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బా’’తి (ధ. స. ౧౪౦౭) వచనతో. న చేత్థ తదారమ్మణకిలేసప్పహానం అధిప్పేతం ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౩౪) వియ కామచ్ఛన్దాదీనం తథా పహానస్స అనధిప్పేతత్తా. తస్మా న మిద్ధం రూపం. యది మిద్ధస్స రూపభావం న సమ్పటిచ్ఛథ, కథం భగవతో నిద్దా. మిద్ధఞ్హి ‘‘నిద్దాపచలాయికా’’తిఆదినా విభఙ్గే విభత్తత్తా నిద్దాతి? న మిద్ధం నిద్దా, నిద్దాహేతుభావతో పన తం ‘‘నిద్దా’’తి విభత్తం యథా ఇత్థిలిఙ్గాది. ఏవమ్పి నిద్దాహేతునో మిద్ధస్స అభావతో కథం భగవతో నిద్దాతి? నిద్దా భగవతో సరీరగిలానియా, న మిద్ధేన. సా చ నత్థీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౨) వచనతో. న చేత్థ ఏవమవధారణం మిద్ధమేవ నిద్దాహేతూతి, నిద్దాహేతు ఏవ మిద్ధన్తి ఏవమవధారణా. తస్మా అఞ్ఞోపి అత్థి నిద్దాహేతు, కో పన సోతి? సరీరగిలానియా. తేన వుత్తం ‘‘నిద్దా భగవతో సరీరగిలానియా, న మిద్ధేనా’’తి.

నిద్దా చ భగవతో నత్థీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం అగ్గివేస్సన…పే… దివా సుపితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭) వచనతో. ఇతోపి న మిద్ధం రూపం సమ్పయోగవచనతో. వుత్తఞ్హి ‘‘థినమిద్ధనీవరణం అవిజ్జానీవరణేన నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చా’’తిఆది (ధ. స. ౧౧౭౬). న చేత్థ యథాలాభభవనం? సక్కా పచ్చేతుం ‘‘సక్ఖరకథలికమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౨౪౯) వియ అప్పసిద్ధతాయ రూపభావస్స. సిద్ధే హి తస్స రూపభావే సమ్భవతో యథాలాభపచ్చయో యుజ్జేయ్యాతి. ఇతోపి న రూపం మిద్ధం ఆరుప్పేసు ఉప్పజ్జనతో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ నీవరణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నపురేజాతపచ్చయా’’తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధనీవరణం ఉద్ధచ్చనీవరణం అవిజ్జానీవరణం ఉప్పజ్జతీ’’తి విత్థారో. తస్మా ‘‘న మిద్ధం రూప’’న్తి యం అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తం, తం సుపటిక్ఖిత్తమేవ.

ఇతరేసూతి బలరూపాదీసు. కమ్మసముట్ఠానస్సాపి రోగస్స విసభాగపచ్చయసముప్పన్నో ధాతుక్ఖోభో ఆసన్నకారణం, పగేవ ఇతరస్స. సో చ అత్థతో రూపధమ్మానం వికారావత్థాఠితిభఙ్గక్ఖణేసు ఏవ సియాతి వుత్తం ‘‘రోగరూపం జరతాఅనిచ్చతాగహణేన గహితమేవా’’తి. ఉపచయసన్తతిగహణేన గహితమేవాతి తబ్బినిముత్తస్స రూపుప్పాదస్స అభావతో. ఉపాదావత్థాయ చ అఞ్ఞా జాతి నామ నత్థేవ. సమ్భవో కామధాతుయం ఏకచ్చియసత్తానం ఇన్ద్రియపరిపాకపచ్చయో ఆపోధాతుయా పవత్తిఆకారవిసేసోతి ఆహ ‘‘సమ్భవరూపం ఆపోధాతుగ్గహణేన గహితమేవా’’తి. కాయబలం నామ అత్థతో వాయోధాతుయా పవత్తిఆకారవిసేసో తస్సా విప్ఫారభావతో. యతో నం ‘‘పాణబల’’న్తి వదన్తి, తేనాహ ‘‘బలరూపం వాయోధాతుగ్గహణేన గహితమేవా’’తి. కస్మా పన నేసం అయథాక్కమతో పటిక్ఖేపో కతోతి? విసుం నత్థీతి కత్వా అనుపలబ్భమానత్తా అనాదరదస్సనత్థం, మిద్ధపటిక్ఖేపో వా మహాపఞ్హోతి పఠమం కతో. తదనుసారేన పటిలోమనయేన ఇతరేసమ్పి అభావో వుత్తోతి వేదితబ్బం.

‘‘ఇతీ’’తి ఇదం ‘‘అట్ఠవీసతివిధ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం, ఇమినా వుత్తక్కమేన అట్ఠవీసతివిధం హోతీతి. సో చ ఖో పాళియం ఆగతనయేనేవాతి అనూనతా వేదితబ్బా. అనధికభావో పన దస్సితో ఏవ.

౪౪౭. సమ్పయుత్తధమ్మరాసి హినోతి ఏతేన పతిట్ఠహతీహి హేతు, మూలట్ఠేన లోభాదికో, అలోభాదికో చ, తాదిసో హేతు న హోతీతి నహేతు. నాస్స హేతు అత్థీతి అహేతుకం, సహేతుకపటియోగిభావతో హేతునా సహ న ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అహేతుకమేవ హేతునా విప్పయుత్తతాయ హేతువిప్పయుత్తం. ధమ్మనానత్తాభావేపి హి సద్దత్థనానత్తేన వేనేయ్యవసేన దుకన్తరదేసనా హోతీతి దుకపదవసేన చేతం వుత్తం. పచ్చయాధీనవుత్తితాయ సహ పచ్చయేనాతి సప్పచ్చయం. అత్తనో పచ్చయేహి లోకే నియుత్తం, విదితన్తి వా లోకియం. ఆ భవగ్గం, ఆ గోత్రభుం వా సవన్తీతి ఆసవా, సహ ఆసవేహీతి సాసవం, ఆసవేహి ఆలమ్బితబ్బన్తి అత్థో. ఆదిసద్దేన సంయోజనీయం ఓఘనీయం యోగనీయం నీవరణీయం సంకిలేసికం పరామట్ఠం అచేతసికం చిత్తవిప్పయుత్తం నరూపావచరం నఅరూపావచరం నఅపరియాపన్నం అనియతం అనియ్యానికం అనిచ్చన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావో. తం అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా అజ్ఝత్తా, ఇన్ద్రియబద్ధధమ్మా, తేసు భవం అజ్ఝత్తికం, చక్ఖాది. అట్ఠకథాయం పన వుత్తనయేన అజ్ఝత్తమేవ అజ్ఝత్తికం యథా వేనయికోతి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮) ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అత్తభావం అధికిచ్చ పవత్తత్తా అజ్ఝత్తిక’’న్తి. సేసం తేవీసతివిధం. ‘‘తతో బాహిరత్తా’’తి ఇదం అజ్ఝత్తికలక్ఖణాభావతో వుత్తం. ఘట్టనవసేనాతి విసయీ, విసయో చ హుత్వా సఙ్ఘట్టనవసేన. సేసం సోళసవిధం. విపరీతత్తాతి ఘట్టనవసేన అగహేతబ్బతో. దుప్పటివిజ్ఝసభావత్తాతి సుఖుమభావేన దువిఞ్ఞేయ్యసభావత్తా. ఞాణస్స ఆసన్నే న హోతీతి దూరే. తేరస హదయవత్థుపరియోసానాని. సభావేనేవాతి ‘‘రూపస్స పరిచ్ఛేదో, రూపస్స వికారో, రూపస్స ఉపచయో’’తిఆదినా అగ్గహేత్వా అత్తనో సభావేనేవ కక్ఖళత్తాదినా ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ గహేతబ్బతో. సేసం దసవిధం. తబ్బిపరీతతాయాతి సభావేన అపరిగ్గహితబ్బతో. సోతాదీనమ్పి చక్ఖునో వియ పసన్నసభావత్తా ఏవ యథాసకం విసయగ్గహణపచ్చయతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖాది…పే… పసాదరూప’’న్తి. విపరీతత్తాతి తబ్బిధురసభావత్తా. అధిపతియట్ఠేనాతి ఏత్థ చక్ఖాదీనం తావ పఞ్చన్నం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆధిపతేయ్యం తేసం పటుమన్దభావానువత్తనతో, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియద్వయస్స సకిచ్చే జీవితిన్ద్రియస్స సహజరూపానుపాలనే. తదుభయం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఉపాదిన్నత్తాతి గహితత్తా. కమ్మనిబ్బత్తఞ్హి ‘‘మమేతం ఫలం’’న్తి కమ్మునా గహితం వియ హోతి అపటిక్ఖేపతో.

౪౪౮. సనిదస్సనకమ్మజాదీనం తికానన్తి సనిదస్సనత్తికస్స, కమ్మజాదిత్తికానఞ్చ. ఓళారికేతి ద్వాదసవిధే ఓళారికరూపే. రూపన్తి రూపాయతనం. దట్ఠబ్బభావసఙ్ఖాతేన సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనం, పటిహననభావసఙ్ఖాతేన సహ పటిఘేనాతి సప్పటిఘం, సనిదస్సనఞ్చ తం సప్పటిఘఞ్చాతి సనిదస్సనసప్పటిఘం. తత్థ యస్స దట్ఠబ్బభావో అత్థి, తం సనిదస్సనం. చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరభావోవ దట్ఠబ్బభావో. తస్స రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా వుత్తం ‘‘సహ నిదస్సనేన సనిదస్సన’’న్తి. ధమ్మభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో విసేసో, సో అఞ్ఞో వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవం హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. యో సయం, నిస్సయవసేన చ సమ్పత్తానం, అసమ్పత్తానఞ్చ పటిముఖభావో అఞ్ఞమఞ్ఞం పతనం, సో పటిహననభావో, యేన బ్యాపారాదివికారపచ్చయన్తరసహితేసు చక్ఖాదీనం విసయేసు వికారుప్పత్తి. సేసం ఏకాదసవిధం ఓళారికరూపం. తఞ్హి సనిదస్సనత్తాభావతో అనిదస్సనం, వుత్తనయేనేవ సప్పటిఘం. ఉభయపటిక్ఖేపేన అనిదస్సనఅప్పటిఘం. కమ్మతో జాతన్తి ఏత్థ యం ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానం అట్ఠిన్ద్రియాని, హదయఞ్చాతి నవవిధం రూపం, యఞ్చ నవవిధే చతుసముట్ఠానే కమ్మసముట్ఠానం నవవిధమేవ రూపన్తి ఏవం అట్ఠారసవిధమ్పి కమ్మతో ఉప్పజ్జనతో కమ్మజం. యఞ్హి జాతఞ్చ యఞ్చ జాయతి యఞ్చ జాయిస్సతి, తం సబ్బమ్పి ‘‘కమ్మజ’’న్తి వుచ్చతి యథా దుద్ధన్తి. తదఞ్ఞపచ్చయజాతన్తి కమ్మతో అఞ్ఞపచ్చయతో జాతం ఉతుచిత్తాహారజం. నకుతోచిజాతన్తి లక్ఖణరూపమాహ. విఞ్ఞత్తిద్వయం, సద్దో, ఆకాసధాతు, లహుతాదిత్తయం చిత్తసముట్ఠానాని అవినిబ్భోగరూపానీతి ఏతం పఞ్చదసవిధం రూపం చిత్తజం. ఆకాసధాతు, లహుతాదిత్తయం, ఆహారసముట్ఠానాని అవినిబ్భోగరూపానీతి ఏతం ద్వాదసవిధం రూపం ఆహారజం. ఏత్థ సద్దం పక్ఖిపిత్వా తేరసవిధం రూపం ఉతుతో సముట్ఠితం ఉతుజం. సేసం కమ్మజతికే వుత్తనయానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

౪౪౯. దిట్ఠాదిచతుక్కవసేన, రూపరూపాదిచతుక్కవసేన, వత్థాదిచతుక్కవసేనాతి పాటేక్కం చతుక్కసద్దో యోజేతబ్బో. యం రూపాయతనం అదక్ఖి యం పస్సతి యం దక్ఖిస్సతి యం పస్సేయ్య, తం సబ్బం దిట్ఠం నామ దిట్ఠసభావానాతివత్తనతో యథా దుద్ధన్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. దస్సనవిసయత్తాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యత్తా. సవనవిసయత్తాతి సోతవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యత్తా. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బత్తయన్తి గన్ధో రసో ఫోట్ఠబ్బన్తి ఏతం తయం. ముతం నామ ముత్వా పత్వా గహేతబ్బతో. తేనాహ ‘‘సమ్పత్తగ్గాహకఇన్ద్రియవిసయత్తా’’తి.

కిమిదం ఫోట్ఠబ్బం నామాతి? పథవీతేజోవాయోధాతుత్తయం. కస్మా పనేత్థ ఆపోధాతు అగ్గహితా, నను సీతతా ఫుసిత్వా గయ్హతి, సా చ ఆపోధాతూతి? సచ్చం గయ్హతి, న పన సా ఆపోధాతు. కిఞ్చరహీతి? తేజోధాతు ఏవ. మన్దే హి ఉణ్హభావే సీతబుద్ధి. న హి సీతం నామ కోచి గుణో అత్థి, కేవలం పన ఉణ్హభావస్స మన్దతాయ సీతతాభిమానో. కథమేతం విఞ్ఞాతబ్బన్తి చే? అనవట్ఠితత్తా సీతబుద్ధియా యథా పారాపారే. తథా హి ఘమ్మకాలే ఆతపే ఠితానం ఛాయం పవిట్ఠానం సీతబుద్ధి హోతి, తత్థేవ పన పథవీగబ్భతో ఉట్ఠితానం ఉణ్హబుద్ధి. యది హి సీతతా ఆపోధాతు సియా, ఏకస్మిం కలాపే ఉణ్హభావేన సద్ధిం ఉపలబ్భేయ్య, న చ ఉపలబ్భతి. తస్మా విఞ్ఞాయతి న ఆపోధాతు సీతతాతి. ఇదఞ్చ భూతానం అవినిబ్భోగవుత్తితం ఇచ్ఛన్తానం ఉత్తరం, అనిచ్ఛన్తానమ్పి పన చతున్నం భూతానం ఏకస్మిం కలాపే కిచ్చదస్సనేన సభాగవుత్తితాయ సాధితాయ ఉత్తరమేవ. యే పన ‘‘వాయోధాతుయా లక్ఖణం సీతతా’’తి వదన్తి, తేసమ్పి ఇదమేవ ఉత్తరం. యది హి వాయోధాతు సీతతా సియా, ఏకస్మిం కలాపే ఉణ్హభావేన సద్ధిం సీతతా ఉపలబ్భేయ్య, న చ ఉపలబ్భతి. తస్మా విఞ్ఞాయతి న వాయోధాతు సీతతాతి. యేసం పన ద్రవతా ఆపోధాతు, సా చ ఫుసిత్వా గయ్హతీతి దస్సనం. తే వత్తబ్బా ‘‘ద్రవభావోపి ఫుసీయతీతి ఆయస్మన్తానం అధిమానమత్తం సణ్ఠానం వియా’’తి. వుత్తఞ్హేతం పురాతనేహి –

‘‘ద్రవతా సహవుత్తీని, తీణి భూతాని సమ్ఫుసం;

‘ద్రవతం సమ్ఫుసామీ’తి, లోకోయమభిమఞ్ఞతి.

‘‘ఫుసం భూతాని సణ్ఠానం, మనసా గణ్హతే యథా;

‘పచ్చక్ఖతో ఫుసామీ’తి, ఞాతబ్బా ద్రవతా తథా’’తి.

సేసన్తి యథావుత్తం రూపాదిసత్తవిధం రూపం ఠపేత్వా అవసిట్ఠం ఏకవీసతివిధం రూపం. విఞ్ఞాణస్సేవాతి మనోవిఞ్ఞాణస్సేవ. అవధారణేన రూపాయతనాదీనమ్పి మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యత్తే నియమాభావతో న విఞ్ఞాతరూపతాతి సఙ్కరాభావం దస్సేతి.

నిప్ఫన్నరూపం పనేత్థ రూపరూపం నామాతి యదేత్థ అట్ఠవీసతివిధే రూపే ‘‘నిప్ఫన్న’’న్తి వుత్తం రూపం, తదేవ రూపలక్ఖణయోగతో రూపం. రుప్పనం రూపం, తం ఏతస్స అత్థీతి యథా అరిససోతి, రూపగుణయోగతో వా యథా నీలగుణయోగతో నీలం వత్థన్తి. స్వాయం రూపసద్దో రుళ్హియా అతంసభావేపి పవత్తతీతి అపరేన రూపసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘రూపరూప’’న్తి యథా తిలతేలం, దుక్ఖదుక్ఖన్తి (విసుద్ధి. ౨.౫౩౯) చ, రుప్పనసభావం రూపన్తి అత్థో. యది ఏవం, ఆకాసధాతుఆదీనం కథం రూపభావోతి? నిప్ఫన్నరూపస్స పరిచ్ఛేదవికారలక్ఖణభావతో తగ్గతికమేవాతి ‘‘రూప’’న్త్వేవ వుచ్చతి.

వసన్తి ఏత్థ చిత్తచేతసికా పవత్తన్తీతి వత్థు, చిత్తతంసమ్పయుత్తానం ఆధారభూతం రూపం. తం పన ఛబ్బిధం. తత్థ హదయరూపం వత్థు ఏవ మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయభావతో. న ద్వారం అఞ్ఞనిస్సయానం చక్ఖాది వియ. యథా హి చక్ఖాదీని సమ్పటిచ్ఛనాదీనం పవత్తియా ద్వారం హోన్తి, న ఏవం హదయవత్థు. తేన వుత్తం ‘‘యం పనేత్థ హదయరూపం నామ, తం వత్థు, న ద్వార’’న్తి. విఞ్ఞత్తిద్వయం ద్వారం కమ్మద్వారభావతో. తన్నిస్సితస్స చిత్తుప్పాదస్స అభావతో న వత్థు. పసాదరూపం వత్థు చేవ అత్తసన్నిస్సితస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదికస్స, ద్వారఞ్చ అఞ్ఞనిస్సితస్స సమ్పటిచ్ఛనాదికస్స. సేసం ఏకవీసతివిధం రూపం వుత్తవిపరియాయతో నేవ వత్థు న చ ద్వారం.

౪౫౦. ఏకతో ఏవ జాతం ఏకజం. నను చ ఏకతో ఏవ పచ్చయతో పచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తి నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, రూపజనకపచ్చయేసు ఏకతోతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. న హి రూపుప్పత్తి రూపజనకతో అఞ్ఞం పచ్చయం అపేక్ఖతి. ద్విజన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేసన్తి ఇమేసం పభేదానం వసేన. కమ్మజమేవాతి కమ్మతో ఏవ జాతం. చిత్తజమేవాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చిత్తతో చ ఉతుతో చ జాతన్తి కాలేన చిత్తతో, కాలేన ఉతుతోతి ఏవం చిత్తతో చ ఉతుతో చ జాతం దట్ఠబ్బం. తం ద్విజం ద్వీహి జాతన్తి. పరతో ద్వీసుపి ఏసేవ నయో. సద్దాయతనమేవాతి ఏత్థ యం చిత్తజం సద్దాయతనం, తం సవిఞ్ఞత్తికమేవాతి ఏకే. అవిఞ్ఞత్తికోపి అత్థి వితక్కవిప్ఫారసద్దోతి పోరాణా.

వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి హి ఏవం పవత్తమహాఅట్ఠకథావాదం నిస్సాయ చిత్తసముట్ఠానస్స సద్దస్స విఞ్ఞత్తియా వినాపి ఉప్పత్తి ఇచ్ఛితబ్బా. న హి విఞ్ఞత్తి ‘‘కాయవాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి వచనతో అసోతవిఞ్ఞేయ్యేన సద్దేన సహ ఉప్పజ్జతి, ఏవం సన్తే చిత్తజేనాపి సద్దనవకేన భవితబ్బం. సో చ వాదో ‘‘సద్దో చ హోతి, న సోతవిఞ్ఞేయ్యో చా’’తి విరుద్ధమేవేతన్తి మఞ్ఞమానేహి సఙ్గహకారేహి పటిక్ఖిత్తో. అపరే పన మహాఅట్ఠకథావాదం అప్పటిక్ఖిపిత్వా తస్స అధిప్పాయం వణ్ణేన్తి. కథం? ‘‘జివ్హాతాలుచలనాదికం వితక్కసముట్ఠితం విఞ్ఞత్తిసహజమేవ సుఖుమసద్దం దిబ్బసోతేన సుత్వా ఆదిసతీ’’తి సుత్తే, పట్ఠానే చ ఓళారికం సద్దం సన్ధాయ సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావో వుత్తోతి ఇమినా అధిప్పాయేన వితక్కవిప్ఫారసద్దస్స అసోతవిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తాతి. తం చతుజం. అవసేసన్తి అవినిబ్భోగరూపేన సద్ధిం ఆకాసధాతుమాహ.

లక్ఖణరూపం పన నకుతోచిజాతన్తి కుతోచిపి పచ్చయతో న జాతం, నాపి సయమేవ జాతం పచ్చయేహి వినా సయమేవ జాతస్స సబ్బేన సబ్బం అభావతో. కథం పనేతం విఞ్ఞాతబ్బం లక్ఖణరూపం న జాయతీతి? లక్ఖణాభావతో. ఉప్పత్తిమన్తానం హి రూపాయతనాదీనం జాతిఆదీని లక్ఖణాని విజ్జన్తి, న ఏవం జాతిఆదీనం. తస్మా విఞ్ఞాతబ్బమేతం జాతిఆదీని న జాయన్తీతి. సియా పనేతం ‘‘జాతిఆదీనం జాతిఆదీని లక్ఖణాని విజ్జన్తీ’’తి? తం న, కస్మా? తథా సతి అనవట్ఠానాపత్తితో. యది హి జాతిఆదీని జాతిఆదిమన్తాని సియుం, తానిపి జాతిఆదిమన్తాని, తానిపి జాతిఆదిమన్తానీతి అనవట్ఠానమేవ ఆపజ్జతి. తస్మా సుట్ఠు వుత్తం ‘‘జాతిఆదీని న జాయన్తీ’’తి. తేనాహ ‘‘న హి ఉప్పాదస్స ఉప్పాదో అత్థి, ఉప్పన్నస్స చ పరిపాకభేదమత్తం ఇతరద్వయ’’న్తి, జరామరణన్తి అత్థో.

తత్థ ‘‘ఉప్పాదో నత్థీ’’తి ఏతేన ఉప్పాదస్స జరామరణాభావమాహ. అసతి ఉప్పాదే కుతో జరామరణన్తి మత్తగ్గహణేన జరామరణస్స ఉప్పాదాభావమ్పి. యది ఏవం జాతియా కుతోచి జాతతావచనం కథన్తి ఆహ ‘‘యమ్పీ’’తిఆది. తత్థ కిచ్చానుభావక్ఖణే దిట్ఠత్తాతి యే తే చిత్తాదయో రూపాయతనాదీనం రూపానం జనకపచ్చయా, తేసం తదుప్పాదనం పతి అనుపరతబ్యాపారానం యో సో పచ్చయభావూపలక్ఖణీయో కిచ్చానుభావక్ఖణో, తదా జాయమానానం రూపాయతనాదీనం ధమ్మానం వికారభావేన ఉపలబ్భమానతం సన్ధాయ వేనేయ్యపుగ్గలవసేన జాతియా కుతోచి పచ్చయతో జాతత్తం పాళియం అనుఞ్ఞాతం యథా తం చిత్తసముట్ఠానతాది విఞ్ఞత్తిఆదీనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యేహి పచ్చయధమ్మేహి రూపాదయో ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పచ్చయభావూపగమనక్ఖణే ఉపలబ్భమానా రూపాదయో తతో పురే, పచ్ఛా చ అనుపలబ్భమానా తతో ఉప్పజ్జన్తీతి విఞ్ఞాయన్తి, ఏవం జాతిపి వేదితబ్బా. యది ఏవం నిప్పరియాయతో జాతియా కుతోచి జాతతా సిద్ధా, అథ కస్మా వేనేయ్యపుగ్గలవసేనాతి వుత్తన్తి? నయిదమేవం జాయమానధమ్మవికారభావేన ఉపలబ్భమానత్తా. యది హి ధమ్మో వియ ఉపలబ్భేయ్య జాతి, నిప్పరియాయోవ తస్సా కుతోచి జాతభావో, న ఏవముపలబ్భతి, అథ ఖో వికారభావేన. తస్మా వుత్తం ‘‘వేనేయ్యపుగ్గలవసేనా’’తి.

తదా కిర సోతూనం ఏవం చిత్తం ఉప్పన్నం ‘‘అయం జాతి సబ్బేసం ధమ్మానం పభవో, సయఞ్చ న కుతోచి జాయతి యథా తం పకతివాదీనం పకతీ’’తి, తం నేసం మిచ్ఛాగాహం విధమేన్తో సత్థా ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి ద్విధా భిన్దిత్వా కుతోచి పచ్చయతో జాతఞ్చ కత్వా దేసేసి, న పన జరామరణం పచ్చయధమ్మానం కిచ్చానుభావక్ఖణే అదస్సనతో. యది ఏవం కథం ‘‘జరామరణం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦) వుత్తం? యస్మా పటిచ్చసముప్పన్నానం ధమ్మానం పరిపాకభఙ్గతాయ తేసు సన్తేసు హోన్తి, న అసన్తేసు. న హి అజాతం పరిపచ్చతి, భిజ్జతి వా, తస్మా తం జాతిపచ్చయతం సన్ధాయ ‘‘జరామరణం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తి (సం. ని. ౨.౨౦) పరియాయేన సుత్తేసు వుత్తం. యో పనేత్థ కామభవాదీసు కమ్మాదినా పచ్చయేన యోనివిభాగతో పటిసన్ధియం, పవత్తియఞ్చ రూపధమ్మానం పవత్తిభేదో వత్తబ్బో, సో పరతో పటిచ్చసముప్పాదకథాయం ఆవి భవిస్సతీతి న వుత్తోతి దట్ఠబ్బో.

ఇతి రూపక్ఖన్ధే విత్థారకథాముఖవణ్ణనా.

విఞ్ఞాణక్ఖన్ధకథావణ్ణనా

౪౫౧. యం కిఞ్చీతి అనవసేసపరియాదానదీపకేన పదద్వయేన వేదయితస్స బహుభేదతం దస్సేన్తో వుచ్చమానం రాసట్ఠం ఉల్లిఙ్గేతి. వేదయితం ఆరమ్మణరసానుభవనం లక్ఖణం ఏతస్సాతి వేదయితలక్ఖణం. సబ్బం తం ధమ్మజాతన్తి అధిప్పాయో, పుబ్బే వా రూపక్ఖన్ధకథాయం వుత్తం అధికారతో ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఏకతో కత్వాతి అతీతాదిభేదభిన్నం సబ్బం తం బుద్ధియా ఏకతో కత్వా. ఏవఞ్హి రాసట్ఠస్స సమ్భవో. నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స సఞ్జాననం, ‘‘నీలం పీతం దీఘం రస్స’’న్తి (ధ. స. ౬౧౫) చ ఆదినా సఞ్ఞుప్పాదవసేన జాననం గహణం లక్ఖణం ఏతస్సాతి సఞ్జాననలక్ఖణం. అభిసఙ్ఖరణం ఆయూహనం బ్యాపారాపత్తి, అభిసన్దహనం వా, ఉభయథాపి చేతనాపధానతాయ సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స ఏవం వుత్తం ‘‘అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణ’’న్తి. తథా హి సుత్తన్తభాజనీయే సఙ్ఖారక్ఖన్ధం విభజన్తేన భగవతా ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తిఆదినా (విభ. ౨౧) చేతనావ విభత్తా. మినితబ్బవత్థుం నాళియా మినమానో పురిసో వియ యేన సఞ్జాననాకారవిసిట్ఠేన ఆకారేన విసయం గణ్హాతి, తం ఆరమ్మణూపలద్ధిసఙ్ఖాతం విజాననం లక్ఖణం ఏతస్సాతి విజాననలక్ఖణం. ఇతరే వేదనాక్ఖన్ధాదయో సువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తీతి విఞ్ఞాణేన ఏకుప్పాదాదిభావతో, సమానజాతిఆదివిభాగతో చ.

అత్తనా ‘‘విజాననలక్ఖణ’’న్తి వుత్తమత్థం సుత్తేన సమత్థేతుం ‘‘యం కిఞ్చీ’’తిఆది వుత్తం. యథాపచ్చయం పవత్తిమత్తమేతం, యదిదం సభావధమ్మోతి దస్సేతుం ‘‘విజాననలక్ఖణ’’న్తి భావసాధనవసేన వుత్తం. ధమ్మసభావా వినిముత్తో కోచి కత్తా నామ నత్థీతి తస్సేవ కత్తుభావం దస్సేతుం ‘‘విజానాతీ’’తి వుత్తం. యం విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం, తదేవ చిన్తనాదిఅత్థేన చిత్తం, మననట్ఠేన మనోతి పరియాయతోపి నం బోధేతి. ఏత్తావతా చ ఖన్ధతో, భేదతో, పరియాయతో చ విఞ్ఞాణం విభావితం హోతి.

జాయన్తి ఏత్థ విసదిసాపి సదిసాకారాతి జాతి, సమానాకారో. సా పనాయం జాతి కామం అనేకవిధా నానప్పకారా, తం ఇధాధిప్పేతమేవ పన దస్సేన్తో ‘‘కుసలం, అకుసలం, అబ్యాకతఞ్చా’’తి ఆహ. తత్థ కుసలట్ఠేన కుసలం. కోయం కుసలట్ఠో నామ? ఆరోగ్యట్ఠో అనవజ్జట్ఠో సుఖవిపాకట్ఠో. ఆరోగ్యట్ఠేనాపి హి కుసలం వుచ్చతి ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసల’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯). అనవజ్జట్ఠేనాపి ‘‘కతమో పన, భన్తే, కుసలో కాయసమాచారో? యో ఖో, మహారాజ, అనవజ్జో కాయసమాచారో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౬౧). సుఖవిపాకట్ఠేనాపి ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతూ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦). కుసలచిత్తఞ్హి రాగాదీనం చేతసికరోగానం అవజ్జసభావానం పటిపక్ఖభావతో, సుఖవిపాకవిపచ్చనతో చ అరోగం, అనవజ్జం, సుఖవిపాకఞ్చాతి.

సద్దత్థతో పన కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయతి చలయతి కమ్మేతి విద్ధంసేతీతి కుసలం. కుచ్ఛితేన వా ఆకారేన సయన్తీతి కుసా, పాపధమ్మా, తే కుసే లునాతి ఛిన్దతీతి కుసలం. కుచ్ఛితానం వా సానతో తనుకరణతో ఞాణం కుసం నామ, తేన లాతబ్బం గహేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి కుసలం. యథా వా కుసో ఉభయభాగగతం హత్థపదేసం లునాతి, ఏవమిదం ఉప్పన్నానుప్పన్నవసేన ఉభయభాగగతం సంకిలేసపక్ఖం లునాతి ఛిన్దతి, తస్మా కుసో వియ లునాతీతి కుసలం. కుచ్ఛితానం వా సావజ్జధమ్మానం సలనతో సంవరణతో కుసలం. కుసలధమ్మవసేన హి అకుసలా పవత్తినివారణేన, అప్పవత్తిభావాపాదనేన చ మనచ్ఛట్ఠేసు ద్వారేసు అప్పవత్తియా సంవుతా పిహితా హోన్తి. కుచ్ఛితే వా పాపధమ్మే సలయతి కమ్పేతి అపనేతీతి కుసలం. కుచ్ఛితానం వా పాణాతిపాతాదీనం పాపధమ్మానం సానతో నిసానతో తేజనతో కుసా, దోసలోభాదయో. దోసాదీనఞ్హి వసేన చేతనాయ తిక్ఖభావప్పత్తియా పాణాతిపాతాదీనం మహాసావజ్జతా, తే కుసే లునాతి ఛిన్దతీతి కుసలం. కుచ్ఛితానం వా సానతో అన్తకరణతో వినాసనతో కుసాని, పుఞ్ఞకిరియవసేన పవత్తాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని, తేహి లాతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి కుసలం. ‘‘కు’’ ఇతి వా భూమి వుచ్చతి, అధిట్ఠానభావేన తంసదిసస్స అత్తనో నిస్సయభూతస్స రూపారూపప్పబన్ధస్స సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ అనుదహనేన వినాసనతో కుం సియన్తీతి కుసా, రాగాదయో, తే వియ అత్తనో నిస్సయస్స లవనతో ఛిన్దనతో కుసలం. పయోగసమ్పాదితా హి కుసలధమ్మా అచ్చన్తమేవ రూపారూపధమ్మే అప్పవత్తికరణేన సముచ్ఛిన్దన్తీతి.

న కుసలన్తి అకుసలం, కుసలపటిపక్ఖన్తి అత్థో. న కుసలన్తి హి కుసలపటిక్ఖేపేన అకుసలపదస్స అవయవభేదేన అత్థే వుచ్చమానే యథా యం ధమ్మజాతం న అరోగం, న అనవజ్జం, న సుఖవిపాకం, న చ కోసల్లసమ్భూతం, తం అకుసలన్తి అయమత్థో దస్సితో హోతి, ఏవం యం న కుచ్ఛితానం సలనసభావం, న కుసానం లవనసభావం, న కుసేన కుసేహి వా పవత్తేతబ్బం, న చ కుసో వియ లవనకం, తం అకుసలం నామాతి అయమ్పి అత్థో దస్సితో హోతి. ఏత్థ చ యస్మా కుసలం అకుసలస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతం, యతో చేతసికరోగపటిపక్ఖాదిభావతో అరోగాదిపరియాయేనపి బోధితం, తస్మా అకుసలం పన కుసలస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతన్తి వుత్తం ‘‘కుసలపటిపక్ఖన్తి అత్థో’’తి. తం పన యథాక్కమం పహాయకపహాతబ్బభావేనేవాతి దట్ఠబ్బం.

న బ్యాకతన్తి అబ్యాకతం, కుసలాకుసలభావేన అకథితన్తి అత్థో. తత్థ కుసలభావో అనవజ్జసుఖవిపాకట్ఠో. అకుసలభావో సావజ్జదుక్ఖవిపాకట్ఠో, తదుభయభావేన అవుత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఏతేనేవ అరోగసరోగాదిభావేన చ అవుత్తతా వణ్ణితాతి దట్ఠబ్బా. ఏత్థ చ ‘‘కుసలం అకుసల’’న్తి చ వత్వా ‘‘అబ్యాకత’’న్తి వుత్తత్తా కుసలాకుసలభావేనేవ అవుత్తతా విఞ్ఞాయతి, న పకారన్తరేన. అవుత్తతా చేత్థ న తథా అవత్తబ్బతామత్తేన, అథ ఖో తదుభయవినిముత్తసభావతాయ తేసం ధమ్మానన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హేతం ‘‘అవిపాకలక్ఖణ’’న్తి వుచ్చతి.

౪౫౨. భూమిభేదతోతి భవన్తి ఏత్థ ధమ్మాతి భూమి, ఠానం, అవత్థా చ. అవత్థాపి హి అవత్థావన్తానం పవత్తిట్ఠానం వియ గయ్హతి, ఏవం నేసం సుఖగ్గహణం హోతీతి. తత్థ లోకియా భూమి ఠానవసేనేవ వేదితబ్బా, లోకుత్తరా అవత్థావసేన. లోకియా వా ఠానావత్థావసేన, లోకుత్తరా అవత్థావసేనేవ. కామావచరన్తి ఏత్థ వత్థుకామో కిలేసకామోతి ద్వే కామా. తేసు వత్థుకామో విసేసతో పఞ్చ కామగుణా కామీయన్తీతి, కిలేసకామో తణ్హా కామేతీతి. తే ద్వేపి సహితా హుత్వా యత్థ అవచరన్తి, తం కామావచరం. కిం పన తన్తి? ఏకాదసవిధో కామభవో. ఇదం యేభుయ్యేన తత్థ అవచరతి పవత్తతీతి కామావచరం ఏకస్స అవచరసద్దస్స లోపం కత్వా. ఏవం రూపారూపావచరానిపి వేదితబ్బాని రూపతణ్హా రూపం, అరూపతణ్హా అరూపన్తి కత్వా. అథ వా కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపేన, అవచరతి ఏత్థాతి అవచరం, కామస్స అవచరం కామావచరం. ఏవం రూపావచరారూపావచరానిపి వేదితబ్బాని. లోకతో ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం కుసలస్స అధిప్పేతత్తా. ఇతరం పన లోకతో ఉత్తిణ్ణన్తి లోకుత్తరం.

సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖారభేదతోతి ఏత్థ సోమనస్సుపేక్ఖాభేదో తావ యుత్తో తేసం భిన్నసభావత్తా, ఞాణసఙ్ఖారభేదో పన కథన్తి? నాయం దోసో ఞాణసఙ్ఖారకతో భేదోఞాణసఙ్ఖారభేదో, సో చ తేసం భావాభావకతోతి కత్వా. సోభనం మనో, సున్దరం వా మనో ఏతస్సాతి సుమనో, సుమనస్స భావో సోమనస్సం, మానసికసుఖా వేదనా రుళ్హియా, సోమనస్సేన ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా సహగతం పవత్తం సంసట్ఠం, సమ్పయుత్తన్తి అత్థో. సోమనస్ససహగతతా చస్స ఆరమ్మణవసేన వేదితబ్బా. ఇట్ఠారమ్మణే హి చిత్తం సోమనస్ససహగతం హోతి. నను చ ఇట్ఠారమ్మణం లోభస్స వత్థు, కథం తత్థ కుసలం హోతీతి? నయిదమేకన్తికం ఇట్ఠేపి ఆభోగాదివసేన కుసలస్స ఉప్పజ్జనతో. యస్స హి చతుసమ్పత్తిచక్కసమాయోగాదివసేన యోనిసోవ ఆభోగో హోతి, కుసలమేవ చ మయా కత్తబ్బన్తి కుసలకరణే చిత్తం నియమితం, అకుసలప్పవత్తితో చ నివత్తేత్వా కుసలకరణే ఏవ పరిణామితం, అభిణ్హకరణవసేన చ సముదాచరితం, తస్స ఇట్ఠేపి ఆరమ్మణే అలోభాదిసమ్పయుత్తమేవ చిత్తం హోతి, న లోభాదిసమ్పయుత్తం.

ఞాణేన సమం పకారేహి యుత్తన్తి ఞాణసమ్పయుత్తం. ఏకుప్పాదాదయో ఏవ చేత్థ పకారాతి వేదితబ్బా. తత్థ కమ్మూపపత్తిఇన్ద్రియపరిపాకకిలేసదూరీభావా ఞాణసమ్పయుత్తతాయ కారణం. యో హి పరేసం ధమ్మం దేసేతి, అనవజ్జాని సిప్పాయతనకమ్మాయతనవిజ్జట్ఠానాని సిక్ఖాపేతీతి ఏవమాదికం పఞ్ఞాసంవత్తనియం కరోతి, తస్స కమ్మూపనిస్సయవసేన కుసలచిత్తం ఉప్పజ్జమానం ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. తథా అబ్యాపజ్జే లోకే ఉప్పన్నస్స ఉపపత్తిం నిస్సాయ ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తస్స తత్థ సుఖినో ధమ్మపదా ప్లవన్తి, దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో, అథ ఖో సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసభాగీ (అ. ని. ౪.౧౯౧) హోతీ’’తి. తథా పఞ్ఞాదసకపత్తస్స ఇన్ద్రియపరిపాకం నిస్సాయ కుసలం ఉప్పజ్జమానం ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. యేన పన కిలేసా విక్ఖమ్భితా, తస్స కిలేసదూరీభావం నిస్సాయ ఞాణసమ్పయుత్తం హోతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యోగా వే జాయతే భూరి, అయోగా భూరిసఙ్ఖయో’’తి (ధ. ప. ౨౮౨). అత్తనో వా పరస్స వా సముస్సాహజనితం చిత్తపయోగసఙ్ఖాతం సఙ్ఖరణం సఙ్ఖారో, సో ఏతస్స నత్థీతి అసఙ్ఖారం. తేన పన సహ సఙ్ఖారేన పవత్తతీతి ససఙ్ఖారం. ఞాణేన విప్పయుత్తం విరహితన్తి ఞాణవిప్పయుత్తం. విప్పయోగోతి చేత్థ ఞాణస్స అభావో అప్పవత్తియేవాతి దట్ఠబ్బం. ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా, వేదయమానాపి ఆరమ్మణం అజ్ఝుపేక్ఖతి మజ్ఝత్తతాకారసణ్ఠితత్తాతి అత్థో. అథ వా ఉపేతా సుఖదుక్ఖానం అవిరుద్ధా ఇక్ఖా అనుభవనన్తి ఉపేక్ఖా. అథ వా ఇట్ఠే చ అనిట్ఠే చ ఆరమ్మణే పక్ఖపాతాభావేన ఉపపత్తితో యుత్తితో ఇక్ఖతి అనుభవతీతి ఉపేక్ఖా, తాయ సహగతన్తి ఉపేక్ఖాసహగతం. సేసం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

ఏవం అట్ఠ కామావచరకుసలచిత్తాని ఉద్దిసిత్వా ఇదాని తేసం పవత్తిఆకారం దస్సేతుం ‘‘యదా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన దేసకాలకల్యాణమిత్తాదిసమ్పత్తిం సఙ్గణ్హాతి. అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతున్తి ఏత్థ అఞ్ఞగ్గహణేన సద్ధాబహులతా, విసుద్ధదిట్ఠితా, కుసలకిరియాయ ఆనిసంసదస్సావితా, సోమనస్సపటిసన్ధికతా, ఏకాదస పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా ధమ్మాతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో. ఆదినయప్పవత్తన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన న కేవలం ‘‘అత్థి యిట్ఠ’’న్తిఆదీనం (మ. ని. ౧.౪౪౧; ౨.౯౫) నవన్నంయేవ సమ్మాదిట్ఠివత్థూనం గహణం, అథ ఖో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. పురక్ఖత్వాతి పుబ్బఙ్గమం కత్వా. తఞ్చ ఖో సహజాతపుబ్బఙ్గమవసేన ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧-౨) వియ సమ్పయోగస్స అధిప్పేతత్తా. అసంసీదన్తోతి సిలోకమచ్ఛరియాదివసేన పుఞ్ఞకిరియాయం సంసీదం సఙ్కోచం అనాపజ్జన్తో, తేన ముత్తచాగతాదిం దస్సేతి. అనుస్సాహితోతి కేనచిపి న ఉస్సాహితో. సరసతో హి పుఞ్ఞపటిపత్తిదస్సనమిదం. పరేహీతి పన పాకటుస్సాహనదస్సనం.

దానాదీనీతి దానం సీలం యావ దిట్ఠిజుకమ్మన్తి ఇమాని దానాదీని దస పుఞ్ఞాని, దానాదీనీతి వా దానసీలభావనామయాని ఇతరేసమ్పి సత్తన్నం ఏత్థేవన్తోగధత్తా. యత్థ సయం ఉప్పజ్జన్తి, తం సన్తానం పునన్తి, పుజ్జం భవఫలం నిబ్బత్తేన్తీతి వా పుఞ్ఞాని. అస్స పుఞ్ఞచేతనాసమఙ్గినో. అముత్తచాగతా దేయ్యధమ్మే సాపేక్ఖచిత్తతా. ఆది-సద్దేన సీలసమాదానాదీసు అనధిముత్తతాదిం సఙ్గణ్హాతి. తదేవాతి సోమనస్ససహగతాదినా సదిసతాయ వుత్తం. సదిసమ్పి హి ‘‘తదేవా’’తి వోహరీయతి యథా ‘‘సా ఏవ తిత్తిరీ, తానియేవ ఓసధానీ’’తి. ఇమస్మిఞ్హి అత్థేతి లీనస్స చిత్తస్స ఉస్సాహనపయోగసఙ్ఖాతే అత్థే. ఏతన్తి ‘‘సఙ్ఖారో’’తి ఏతం పదం. పుబ్బపయోగస్సాతి పుఞ్ఞకిరియాయం సఙ్కోచే జాయమానే తతో వివేచేత్వా సముస్సాహనవసేన పవత్తస్స చిత్తపయోగస్స, పుబ్బగ్గహణఞ్చేత్థ తథాపవత్తపుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన సో సఙ్ఖారో హోతీతి కత్వా వుత్తం, న తస్స సఙ్ఖారస్స పుబ్బకాలికత్తా. ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౪౪౧; ౨.౯౫) నయప్పవత్తాయ సమ్మాదిట్ఠియా అసమ్భవదస్సనత్థం బాల-గ్గహణం. సంసీదనుస్సాహనాభావదస్సనత్థం సహసా-గహణం. సోమనస్సరహితా హోన్తి పుఞ్ఞం కరోన్తాతి అధిప్పాయో. సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మాతి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. మజ్ఝత్తారమ్మణతథారూపచేతోసఙ్ఖారాదయోపి హి ఉపేక్ఖాసహగతతాయ కారణం హోన్తియేవాతి.

ఏవన్తిఆది నిగమనం. తయిదం అట్ఠవిధమ్పి కామావచరం కుసలచిత్తం రూపారమ్మణం యావ ధమ్మారమ్మణన్తి ఛసు ఆరమ్మణేసు యం వా తం వా ఆలమ్బిత్వా ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం కాయద్వారాదీహి తీహి ద్వారేహి కాయకమ్మాదివసేన ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. తత్థ ఞాణసమ్పయుత్తాని చత్తారి యదా తిహేతుకపటిసన్ధిం ఉప్పాదేన్తి, తదా సోళస విపాకచిత్తాని ఫలన్తి. యదా పన దుహేతుకం, తదా ద్వాదస తిహేతుకవజ్జాని. అహేతుకం పన పటిసన్ధిం తిహేతుకాని న ఉప్పాదేన్తేవ, దుహేతుకాని పన దుహేతుకపటిసన్ధిదానకాలే ద్వాదస, అహేతుకపటిసన్ధిం దానకాలే అట్ఠ ఫలన్తి. తిహేతుకా పన పటిసన్ధి దుహేతుకేహి న హోతియేవ. ‘‘అట్ఠ ఫలన్తీ’’తి చేతం పటిసన్ధిం జనకకమ్మవసేన వుత్తం. అఞ్ఞేన పన కమ్మునా ‘‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) వచనతో సహేతుకమ్పి విపాకచిత్తం అహేతుకపటిసన్ధికస్స హోతియేవ. ఇమస్మిం చ పక్ఖే బలవతా పచ్చయేన ఉప్పన్నం అసఙ్ఖారం, దుబ్బలేన ససఙ్ఖారన్తి వేదితబ్బం. యే పన ఆగమనతో చ విపాకస్స అసఙ్ఖారససఙ్ఖారభావం ఇచ్ఛన్తి, తేసం మతేన ద్వాదస, అట్ఠ చ ఫలన్తీతి యోజేతబ్బం. ఏవం తిధా ఫలం దదన్తఞ్చేతం కామావచరసుగతియం ఉపపత్తిం, సుగతిదుగ్గతీసు భోగసమ్పదఞ్చ కరోతి. నాగసుపణ్ణాదీనమ్పి హి యం దేవభోగసమ్పత్తిసదిసం భోగజాతం ఉప్పజ్జతి, తమ్పి కామావచరకుసలస్సేవ ఫలం. న హి అకుసలస్స ఇట్ఠం ఫలం అత్థీతి.

రూపావచరం పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతకో. తేన యథా కామావచరం కిలేసానం తదఙ్గప్పహానమత్తకరం, న ఏవమిదం, ఇదం పన విక్ఖమ్భనప్పహానకరం. యథా వా తం వేదనాఞాణసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠధా భిజ్జతి, న ఏవమిదం, ఇదం పన తతో అఞ్ఞథా వాతి వక్ఖమానం విసేసం జోతేతి. తం పనేతం సవత్థుకం, సాసవం, వినీవరణఞ్చ రూపావచరన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘సవత్థుకం ఏవా’’తి హి ఇమినా అరూపావచరం నివత్తేతి, ‘‘సాసవ’’న్తి ఇమినా పఠమమగ్గచిత్తం, ‘‘వినీవరణ’’న్తి ఇమినా పటిఘసహితద్వయం. కత్థచి పఞ్చ ఝానఙ్గాని, కత్థచి చత్తారి, కత్థచి తీణి, కత్థచి ద్వే, కత్థచి అపరాని ద్వేతి ఏవం ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధన్తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా ఝానకథాయం (విసుద్ధి. ౧.౭౯ ఆదయో) వుత్తమేవ. తయిదం భావనామయమేవ హుత్వా వుత్తనయేన పథవీకసిణాదికం ఆలమ్బిత్వా యథారహం ఞాణసమ్పయుత్తకుసలానన్తరం ఉప్పజ్జతి, హీనాదిభేదభిన్నం పనేతం యథాక్కమం బ్రహ్మపారిసజ్జాదీసు సోళససుపి బ్రహ్మలోకేసు ఉపపత్తినిప్ఫాదకన్తి దట్ఠబ్బం.

రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమాదినా సమధిగన్తబ్బం అరూపావచరం. చతున్నం అరూపానన్తి ఉపేక్ఖాసమాధిసఙ్ఖాతేహి చతూహి అరూపజ్ఝానేహి. కరణే హి ఏతం సామివచనం. అరూపానం వా యో ఆరమ్మణాదికతో సమ్పయుత్తధమ్మేహి యోగో యోగభేదో, తస్స వసేన. వుత్తప్పకారేనాతి హేట్ఠా ఆరుప్పకథాయం (విసుద్ధి. ౧.౨౭౫ ఆదయో) వుత్తప్పకారేన. పఠమన్తి పఠమం అరూపావచరకుసలచిత్తం. దుతియతతియచతుత్థానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తానిమాని భావనామయానేవ హుత్వా యథానుపుబ్బం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం, పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణం, నత్థిభావం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఇమాని ఆలమ్బిత్వా ఉపేక్ఖాసహగతఞాణసమ్పయుత్తకుసలానన్తరం ఉప్పజ్జిత్వా చతూసు అరూపీబ్రహ్మలోకేసు పటిసన్ధిపవత్తివిపాకదాయీని. సేసం పనేత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఛవిసుద్ధిపరమ్పరాయ సమధిగన్తబ్బం లోకుత్తరం. తత్థ వత్తబ్బం పరతో ఆగమిస్సతి. చతుమగ్గసమ్పయోగతోతి సోతాపత్తిమగ్గో యావ అరహత్తమగ్గోతి ఇమేహి చతూహి అరియమగ్గేహి సమ్పయోగతో. చతుబ్బిధమ్పి చేతం భావనామయమేవ హుత్వా నిబ్బానం ఆలమ్బిత్వా సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో, అనిమిత్తో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖోతి నామేన ఉప్పజ్జతి, సత్తభవాదిభవూపపత్తినివత్తకన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకవీసతివిధం హోతి నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేనాతి అధిప్పాయో.

౪౫౩. కామావచరమేవాతి ఏత్థ నికాయన్తరియా రూపారూపావచరమ్పి అకుసలం ఇచ్ఛన్తీతి తేసం మతినిసేధనత్థం కామావచరగ్గహణం. మహగ్గతభూమియం ఉప్పజ్జన్తమ్పి తత్థ రూపధాతుయం పవత్తివిపాకం దేన్తమ్పి ఏకన్తేన కామావచరమేవాతి దస్సనత్థం అవధారణం. యది ఏవం, కస్మా కామావచరమేవాతి? తత్థ కారణం వుత్తమేవ. కథం వుత్తం? ‘‘కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపతో, అవచరతి ఏత్థాతి అవచరం, కామస్స అవచరం కామావచర’’న్తి. ఏత్థ హి కామతణ్హావిసయతా ‘‘కామావచరభావస్స కారణం’’ వుత్తా యథా రూపారూపతణ్హావిసయతా ‘‘రూపారూపావచరభావస్స’’. ఏకంసేన చేతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా బ్యాపిలక్ఖణం న సియా. యది హి ఆలమ్బితబ్బధమ్మవసేన భూమివవత్థానం కరేయ్య, ఏవం సతి అనారమ్మణానం సఙ్గహో న సియా. అథ విపాకదానవసేన, ఏవమ్పి అవిపాకానం సఙ్గహో న సియా. తస్మా ఆలమ్బణధమ్మవసేన పరియాపన్నానం సా కాతబ్బా, అపరియాపన్నానం పన లోకతో ఉత్తిణ్ణతాయ లోకుత్తరతా, ఉత్తరితరాభావతో అనుత్తరతా చ వేదితబ్బా.

పరియాపన్నాతి చ పరిచ్ఛేదకారికాయ తణ్హాయ పరిచ్ఛిజ్జ ఆపన్నా, గహితాతి అత్థో. నను చేత్థ కామతణ్హా కతమా? కామావచరధమ్మారమ్మణా తణ్హా, కామావచరధమ్మా కతమే? కామతణ్హావిసయాతి ఇతరేతరసన్నిస్సయతాదోసోతి? నయిదమేవం అవీచిఆదిఏకఆదసోకాసనిన్నతాయ కఞ్చి తణ్హం కామతణ్హాభావేన గహేత్వా తంసభావాయ తణ్హాయ విసయభావేన కామావచరధమ్మానం ఉపలక్ఖితబ్బత్తా. నిక్ఖేపకణ్డేపి (ధ. స. ౯౮౫ ఆదయో) ‘‘ఏత్థావచరా’’తి వచనం అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసాయ కామతణ్హాయ విసయభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తదోకాసతా చ తణ్హాయ తన్నిన్నతాయ వేదితబ్బా.

మూలతో తివిధన్తి తీణి అకుసలమూలాని లోభాదీని, తేసం వసేన తంసహితమ్పి తివిధన్తి అత్థో. తాని హి సుప్పతిట్ఠితభావకారణత్తా మూలమివాతి మూలాని, లోభో మూలం ఏతస్సాతి లోభమూలం. అసాధారణేన నిద్దేసో యథా భేరిసద్దో, యవఙ్కురోతి. తథా దోసమూలం. మోహో ఏవ మూలం ఇమస్స, నాఞ్ఞన్తి మోహమూలం.

సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిగతసఙ్ఖారభేదతోతి సోమనస్సుపేక్ఖాభేదతో దిట్ఠిగతభేదతో సఙ్ఖారభేదతోతి పచ్చేకం భేదసద్దో యోజేతబ్బో. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తన్తి దిట్ఠియేవ దిట్ఠిగతం ‘‘గూథగతం, ముత్తగత’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧) యథా. అథ వా విపరియేసగ్గాహతాయ దిట్ఠియా గతమేవ, న ఏత్థ గన్తబ్బవత్థు తథా సభావన్తి దిట్ఠిగతం. తయిదం ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౮౭, ౨౦౨, ౨౦౩, ౪౨౭; ౩.౨౭-౨౯) అభినివేసభావతో లోభేనేవ సద్ధిం పవత్తతి, న దోసేన.

యదాహీతిఆది లోభమూలచిత్తానం పవత్తిఆకారదస్సనం. మిచ్ఛాదిట్ఠిన్తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిఆదిమిచ్ఛాదిట్ఠిం. తాయ హి విపల్లత్థచిత్తా సత్తా ‘‘ఏతావకో జీవవిసయో యావ ఇన్ద్రియగోచరో’’తి పరలోకం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘నత్థి కామేసు ఆదీనవో’’తి యథా తథా కామేసు పాతబ్యతం ఆపజ్జన్తి. ఆది-సద్దేన ‘‘ఏస పన్థో పగేవ విహితో దేవయానే, యేన యన్తి పుత్తవన్తో విసోకా. తం పస్సన్తి పసవో, పక్ఖినో చ, తేన తే మాతరిపి మిథునం చరన్తీ’’తిఆదినా నయేన పుత్తముఖదస్సనం సగ్గమోక్ఖమగ్గోతి ఏవమాదికం మిచ్ఛాదిట్ఠిం సఙ్గణ్హాతి.

కామే వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన బ్రాహ్మణానం సువణ్ణహరణమేవ అదిన్నాదానే సావజ్జం, ఇతరం అనవజ్జం. గరూనం, గున్నం, అత్తనో, జీవితస్స, వివాహస్స చ అత్థాయ ముసావాదో అనవజ్జో, ఇతరో సావజ్జో. గరుఆదీనం అత్థాయ పేసుఞ్ఞహరణం అనవజ్జం, ఇతరం సావజ్జం. భారతయుద్ధసీతాహరణాదికథా పాపవూపసమాయ హోతీతి ఏవమాదికే మిచ్ఛాగాహే సఙ్గణ్హాతి. దిట్ఠమఙ్గలాదీనీతి దిట్ఠసుతముతమఙ్గలాని. సభావతిక్ఖేనాతి లోభస్స, మిచ్ఛాభినివేసస్స వా వసేన సరసేనేవ తిఖిణేన కురూరేన. మన్దేనాతి దన్ధేన అతిఖిణేన. తాదిసం పన అత్తనో, పరస్స వా సముస్సాహనేన పవత్తతీతి ఆహ ‘‘సముస్సాహితేనా’’తి. పరభణ్డం వా హరతీతి వా-సద్దేన తథాపవత్తనకముసావాదాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కామానం వా అనుభుయ్యమానానం. వా-సద్దేన పరసన్తకస్స వా అయథాధిప్పేతతాయ యం లద్ధం, తం గహేతబ్బన్తి గహణాదికం సఙ్గణ్హాతి.

దువిధమేవ హోతి సమ్పయుత్తధమ్మవసేన భేదాభావతో. యది ఏవం, కస్మా ‘‘దోమనస్ససహగతం పటిఘసమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తన్తి? అసాధారణధమ్మేహి తస్స చిత్తస్స ఉపలక్ఖణత్థం. పాణాతిపాతాదీసూతి పాణాతిపాతనాదీసు. ఆది-సద్దేన అదిన్నాదానముసావాదపేసుఞ్ఞఫరుససమ్ఫప్పలాపబ్యాపాదే సఙ్గణ్హాతి. సభావతిక్ఖం హుత్వా పవత్తమానం చిత్తం అసఙ్ఖారమేవ హోతి, ఇతరం ససఙ్ఖారన్తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘తిక్ఖమన్దప్పవత్తికాలే’’తి. మన్దం పన హుత్వా పవత్తమానం ఏకంసేన ససఙ్ఖారమేవాతి న సక్కా విఞ్ఞాతుం. యం ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన పవత్తతి, తం మన్దమేవ హోతీతి కత్వా తథావుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

మోహేకహేతుకం చిత్తం మూలన్తరవిరహతో అతిమూళ్హం, విచికిచ్ఛుద్ధచ్చయోగతో చఞ్చలఞ్చాతి ఉపేక్ఖాసహగతమేవ హోతి, న తస్స కదాచిపి సభావతిక్ఖతా అత్థి. ఆరమ్మణే హి సంసప్పనవసేన, విక్ఖిపనవసేన చ పవత్తమానస్స చిత్తద్వయస్స కీదిసే కిచ్చే సభావతిక్ఖతాయ, ఉస్సాహేతబ్బతాయ వా భవితబ్బం, తస్మా న తత్థ సఙ్ఖారభేదో అత్థి. అఞ్ఞేసు అకుసలచిత్తేసు లబ్భమానమ్పి ఉద్ధచ్చం విసేసతో ఏత్థేవ బలవం, తతో ఏవ సమ్పయుత్తధమ్మేసు పధానం హుత్వా పవత్తతీతి ఇదమేవ ఉద్ధచ్చేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్త’’న్తి. తథా హి పాళియం (ధ. స. ౪౨౭) ఇధ సరూపతో ఉద్ధచ్చం ఆగతం, ఏవం అసాధారణపధానధమ్మవసేన మోహమూలం ‘‘విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం, ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్త’’న్తి దువిధం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అసన్నిట్ఠానం సంసయో. విక్ఖేపో అవూపసమో, భన్తతాతి అత్థో.

తయిదం ద్వాదసవిధమ్పి అకుసలచిత్తం ఛసు ఆరమ్మణేసు యం వా తం వా ఆలమ్బిత్వా ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం కాయద్వారాదీహి తీహి ద్వారేహి కాయకమ్మాదివసేన యథారహం పాణాతిపాతాదికమ్మపథవసేన చేవ కమ్మవసేన చ ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం.

తత్థ ఠపేత్వా ఉద్ధచ్చసహగతం సేసం ఏకాదసవిధమ్పి చతూసుపి అపాయేసు పటిసన్ధిం దేతి, పవత్తివిపాకం సుగతియమ్పి. ఉద్ధచ్చసహగతం పన పవత్తివిపాకమేవాతి. ఏత్థాహ – కిం పన కారణం సబ్బదుబ్బలం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం పటిసన్ధిం దేతి, అధిమోక్ఖసబ్భావతో తతో బలవన్తమ్పి ఉద్ధచ్చసహగతం న దేతీతి? దస్సనేన పహాతబ్బేసు అవుత్తత్తా. ఇదం హి పటిసన్ధిం దేన్తం అపాయేసు దదేయ్య, అపాయగమనీయఞ్చ దస్సనపహాతబ్బన్తి తత్థ వుచ్చేయ్య, న చ వుత్తం. తస్మా పటిసన్ధిం న దేతి, పవత్తివిపాకదానం పనస్స న సక్కా పటిక్ఖిపితుం. పటిసమ్భిదావిభఙ్గే ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా, తస్స విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౩౦ అత్థతో సమానం) వచనతో.

అపరే పనాహు – పుథుజ్జనస్స ఉప్పజ్జమానం ఉద్ధచ్చసహగతం దస్సనప్పహాతబ్బసహాయసబ్భావతో ఉభయవిపాకమ్పి దేతి, న సేక్ఖస్స తదభావతోతి. ఇదమేత్థ విచారేతబ్బం, యస్స విపాకదానం వుత్తం, కిం తం భావనాయ పహాతబ్బం, ఉదాహు నోతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ భావనాయ పహాతబ్బం, పట్ఠానే భావనాయ పహాతబ్బస్స నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో వత్తబ్బో సియా. అథ న భావనాయ పహాతబ్బం, దస్సనేనపహాతబ్బత్తికే ‘‘నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బ’’మిచ్చస్స విభఙ్గే వత్తబ్బం సియా. యది తబ్బిరుద్ధసభావతాయ తత్థ న వుచ్చేయ్య, ఏవమ్పి తస్మిం తికే తస్స నవత్తబ్బతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, కిం కారణం? చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. ౩౬౫ ఆదయో) ఆగతానం ద్వాదసన్నం అకుసలచిత్తుప్పాదానం ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితత్తా విభజిత్వా దస్సేతబ్బస్స నియోగతో కస్సచి చిత్తుప్పాదస్స అభావా, యథా ఉప్పన్నత్తికే అతీతాదీనం నవత్తబ్బతా న వుత్తా, ఏవమేతస్సాపి. అథ వా భావనాయ పహాతుం అసక్కుణేయ్యస్సాపి తస్స పుథుజ్జనే వత్తమానస్స భావనాయ పహాతబ్బసభావసామఞ్ఞతో, సావజ్జతో చ భావనాయ పహాతబ్బపరియాయో విజ్జతీతి నత్థి నవత్తబ్బతాపసఙ్గదోసో. నిప్పరియాయేన చ న భావనాయ పహాతబ్బన్తి తస్స వసేన నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావోపి న వుత్తో. దస్సనపహాతబ్బపచ్చయస్సాపి ఉద్ధచ్చసహగతస్స సహాయవేకల్లమత్తమేవ దస్సనేన కతం, న కోచిపి భావో అనుప్పాదధమ్మతం తస్స ఆపాదితోతి ఏకన్తేన భావనాయ పహాతబ్బతా వుత్తా. అథ వా అపాయగమనీయభావాపేక్ఖం దస్సనప్పహాతబ్బవచనన్తి తదభావతో తం విభజనం వుత్తన్తి.

౪౫౪. ‘‘విఞ్ఞాణ’’న్తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘అబ్యాకతం విపాక’’న్తి ఆదికో నపుంసకనిద్దేసో, తతో ఏవ అధికతాబ్యాకతాపేక్ఖాయ దువిధన్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా రూపనిబ్బానానమ్పి అబ్యాకతభావతో తం చతుబ్బిధన్తి వత్తబ్బం సియా. విపాకస్స కామావచరాదిభావో కుసలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అహేతుకతా సహేతుకతా వియ సమ్పయుత్తహేతువసేన, న నిబ్బత్తకహేతువసేన. విపాకస్స హి సహేతుకతా సహేతుకకమ్మవసేన సిజ్ఝమానాపి సమ్పయుత్తహేతువసేనేవ వుచ్చతి, అఞ్ఞథా అహేతుకానమ్పి సహేతుకతా ఆపజ్జేయ్యాతి. కస్మా పన సహేతుకస్స అహేతుకో విపాకో హోతీతి? తత్థ కారణం వుత్తమేవ. కిఞ్చ ఆరమ్మణాభినిపాతమత్తేసు పఞ్చసు విఞ్ఞాణేసు యథా అలోభాదిసమ్పయోగో న సమ్భవతి, ఏవం మన్దతరమన్దకిచ్చేసు సమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణేసూతి హేతూనం ఉప్పత్తియా అసమ్భవతోపి నేసం అహేతుకతా దట్ఠబ్బా.

మనోవిఞ్ఞాణతో ఉప్పజ్జనవిసిట్ఠమననకిచ్చానం అభావతో మనోమత్తా ధాతు మనోధాతు.

చక్ఖుసన్నిస్సితం హుత్వా రూపస్స విజాననం లక్ఖణం ఏతస్సాతి చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణం. తత్థ చక్ఖుసన్నిస్సితవచనేన రూపారమ్మణం అఞ్ఞం విఞ్ఞాణం నివత్తేతి. విజాననగ్గహణేన చక్ఖుసన్నిస్సితే ఫస్సాదికే నివత్తేతి. చక్ఖురూపగ్గహణేన నిస్సయతో, ఆరమ్మణతో చ విఞ్ఞాణం విభావేతి ఉభయాధీనవుత్తికత్తా. యది హి చక్ఖు నామ న సియా, అన్ధాపి రూపం పస్సేయ్యుం, న చ పస్సన్తి. యది చ నీలాదిరూపం నామ న సియా, దేసాదినియమేన న భవితబ్బం, అత్థేవ చ నియమో, ఏకన్తసారమ్మణతా చ చిత్తస్స వుత్తాతి ‘‘ఆరమ్మణేన వినా నీలాదిఆభాసం చిత్తం పవత్తతీ’’తి ఏవం పవత్తో వాదో మిచ్ఛావాదోతి వేదితబ్బం. తేనాహ భగవా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫; సం. ని. ౨.౪౪; ౪.౬౦; కథా. ౪౬౫).

కస్మా పనేత్థ వచనభేదో కతోతి? ఏకమ్పి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపం పన అనేకమేవ సంహతన్తి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం. కిం పన కారణం ఏకమ్పి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతి, రూపం పన అనేకమేవాతి? పచ్చయభావవిసేసతో. చక్ఖు హి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయేహి పచ్చయో హోన్తం అత్థిభావేనేవ హోతి, తస్మిం సతి తస్స భావతో, అసతి అభావతో. యతో తం అత్థిఅవిగతపచ్చయేహిస్స పచ్చయో హోతీతి వుచ్చతి, తంనిస్సయతా చస్స న ఏకదేసేన అల్లీయనవసేన ఇచ్ఛితబ్బా అరూపభావతో, అథ ఖో గరురాజాదీసు సిస్సరాజపురిసాదీనం వియ తప్పటిబద్ధవుత్తితాయ. ఇతరే పన పచ్చయా తేన తేన విసేసేన వేదితబ్బా. స్వాయం పచ్చయభావో న ఏకస్మిం న సమ్భవతీతి ఏకమ్పి చక్ఖు విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తి ఏకవచనేన నిద్దేసో కతో.

రూపం పన యదిపి చక్ఖు వియ పురేజాతఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహి పచ్చయో హోతి పురేతరం హుత్వా విజ్జమానక్ఖణేయేవ ఉపకారకత్తా, తథాపి అనేకమేవ సంహతం హుత్వా పచ్చయో హోతి ఆరమ్మణభావతో. యఞ్హి పచ్చయధమ్మం సభావభూతం, పరికప్పితాకారమత్తం వా విఞ్ఞాణం విభావేన్తం పవత్తతి, తదఞ్ఞేసఞ్చ సతిపి పచ్చయభావే సో తస్స సారమ్మణసభావతాయ యం కిఞ్చి అనాలమ్బిత్వా పవత్తితుం అసమత్థస్స ఓలుబ్భ పవత్తికారణతాయ ఆలమ్బనీయతో ఆరమ్మణం నామ. తస్స యస్మా యథా తథా సభావూపలద్ధివసేన ఆరమ్మణపచ్చయలాభో, తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణం రూపం ఆరబ్భ పవత్తమానం తస్స సభావం విభావేన్తమేవ పవత్తతి. సా చస్స ఇన్ద్రియాధీనవుత్తికస్స ఆరమ్మణసభావూపలద్ధి, న ఏకద్వికలాపగతవణ్ణవసేన హోతి, నాపి కతిపయకలాపగతవణ్ణవసేన, అథ ఖో ఆభోగానురూపం ఆపాథగతవణ్ణవసేనాతి అనేకమేవ రూపం సంహచ్చకారితాయ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి దస్సేన్తో భగవా ‘‘రూపే చా’’తి బహువచనేన నిద్దిసి.

యం పన ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨) వుత్తం, తం కథన్తి? తమ్పి యాదిసం రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, తాదిసమేవ సన్ధాయ వుత్తం. కీదిసం పన తన్తి? సముదితన్తి పాకటోయమత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి ‘‘ఆయతనసల్లక్ఖణవసేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో సల్లక్ఖణారమ్మణా, న దబ్బసల్లక్ఖణవసేనా’’తి, తమ్పి యుత్తమేవ హోతి. న చేత్థ సముదాయారమ్మణతా ఆసఙ్కితబ్బా సముదాయాభోగస్సేవాభావతో. సముదితా పన వణ్ణధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయా హోన్తి. కథం పన పచ్చేకం అసమత్థా సముదితా ఆరమ్మణా పచ్చయా హోన్తి, న హి పచ్చేకం దట్ఠుం అసక్కోన్తా అన్ధా సముదితా పస్సన్తీతి? నయిదమేకన్తికం విసుం విసుం అసమత్థానం సివికావహనాదీసు సమత్థతాయ దస్సనతో. కేసాదీనఞ్చ యస్మిం ఠానే ఠితానం పచ్చేకం వణ్ణం గహేతుం న సక్కా, తస్మింయేవ ఠానే సముదితానం వణ్ణం గహేతుం సక్కాతి భియ్యోపి తేసం సంహచ్చకారితా పరిబ్యత్తా. ఏతేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పరమాణురూపం ఆరమ్మణం, ఉదాహు తంసముదాయోతిఆదికా చోదనా పటిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చ సద్దే చా’’తిఆదీసుపి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬) ఏసేవ నయో. ఏవం ఉభయాధీనవుత్తికతాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయతో, ఆరమ్మణతో చ విభావనం కతం, ఏవం సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి యథారహం వత్తబ్బం.

రూపమత్తారమ్మణరసన్తి రూపాయతనమత్తస్సేవ ఆరమ్మణకరణరసం. మత్తసద్దేన యథా ఆరమ్మణన్తరం నివత్తేతి, ఏవం రూపాయతనేపి లబ్భమానే ఏకచ్చే విసేసే నివత్తేతి. న హి చక్ఖువిఞ్ఞాణం వణ్ణమత్తతో అఞ్ఞం కిఞ్చి విసేసం తత్థ గహేతుం సక్కోతి. తేనాహ భగవా ‘‘పఞ్చహి విఞ్ఞాణేహి న కిఞ్చి ధమ్మం పటివిజానాతి అఞ్ఞత్ర అభినిపాతమత్తా’’తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జమానం రూపారమ్మణే ఏవ ఉప్పజ్జనతో తదభిముఖభావేన గయ్హతీతి వుత్తం ‘‘రూపాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠాన’’న్తి. అత్తనో అనన్తరం ఉప్పజ్జమానానం అరూపధమ్మానం సమనన్తరవిగతా అరూపధమ్మా పవత్తిఓకాసదానేన అనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతపచ్చయేహి ఉపకారకా నిస్సయారమ్మణధమ్మా వియ ఆసన్నకారణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపారమ్మణాయ కిరియమనోధాతుయా అపగమపదట్ఠాన’’న్తి. సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిగహితం రూపాదిఆరమ్మణం తదనన్తరమేవ అపరిపతన్తం కత్వా సమ్పటిచ్ఛన్తీ గణ్హన్తీ వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘రూపాదిసమ్పటిచ్ఛనరసా’’తి. తథాభావేన సమ్పటిచ్ఛనభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి తథాభావపచ్చుపట్ఠానా.

ఛసు ఆరమ్మణేసు కదాచి పఞ్చన్నం, తతో వా కతిపయానం విజాననసభావాపి ఛళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా వుత్తా తంసభావానతివత్తనతో, ఛస్వేవ వా ఇతరేసం ఆరమ్మణానం అన్తోగధత్తా. సన్తీరణాదికిచ్చాతి సన్తీరణతదారమ్మణకిచ్చా వా, సన్తీరణతదారమ్మణపటిసన్ధిభవఙ్గచుతికిచ్చా వాతి అధిప్పాయో. ‘‘హదయవత్థుపదట్ఠానా’’తి ఇదం ఇమాసం ద్విన్నం మనోవిఞ్ఞాణధాతూనం ఏకన్తేనేవ హదయవత్థుసన్నిస్సయతాయ వుత్తం. హేట్ఠా వుత్తనయేన పన తంతంఅనన్తరాతీతవిఞ్ఞాణాపగమపదట్ఠానాతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. తస్సా భేదోతి తస్సా విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ‘‘దువిధా’’తి వుత్తాయ దువిధతాసఙ్ఖాతో భేదో. ఏకన్తమిట్ఠారమ్మణేతి ఏకన్తేనేవ ఇట్ఠే ఆరమ్మణే, అతివియ ఇట్ఠారమ్మణేతి అత్థో. పఞ్చద్వారే చేవ జవనావసానే చాతి ఏత్థ పఞ్చద్వారే సమ్పటిచ్ఛనవోట్ఠబ్బనానం అన్తరాళం ఠానం, ఇతరత్ర జవనభవఙ్గానన్తి ఏవం ద్విఠానా హోతి. ఇతరాయపి సన్తీరణతదారమ్మణకాలే యథావుత్తమేవ ఠానం, పటిసన్ధిఆదికాలే పన చుతిభవఙ్గానం అన్తరాళం పటిసన్ధియా, పటిసన్ధిఆవజ్జనానం తదారమ్మణావజ్జనానం జవనావజ్జనానం వోట్ఠబ్బనావజ్జనానఞ్చ అన్తరాళం భవఙ్గస్స, తదారమ్మణపటిసన్ధీనం జవనపటిసన్ధీనం వా అన్తరాళం చుతియా ఠానన్తి వేదితబ్బం.

ఛసూతి ఏత్థ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విభాగో వేదితబ్బో. కాయస్స నిస్సయభూతానం నాతిఇట్ఠఫోట్ఠబ్బభూతానం పటిఘట్టనానిఘంసస్స బలవభావతో కాయవిఞ్ఞాణం సుఖసమ్పయుత్తం. ఉపాదారూపానంయేవ ఘట్టనా దుబ్బలాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఉపేక్ఖాసహగతాని. తేనాహ ‘‘సేసం ఉపేక్ఖాయుత్త’’న్తి. సేసం ఛబ్బిధమ్పి.

అలోభాదోసామోహా చేవ అలోభాదోసా చ అలోభాదయో, తేహి అలోభాదీహి విపాకహేతూహి సమ్పయుత్తం అలోభాదివిపాకహేతుసమ్పయుత్తం. కామావచరకుసలం వియ సోమనస్సాదిభేదతోతి యథా కామావచరం కుసలం సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధం, ఏవమిదమ్పీతి అట్ఠవిధతాయ సదిసతం దస్సేతి. కామావచరభావతో హీనాదితో, యోనీసు ఉప్పత్తితో చ సదిసమేవ, సమ్పయుత్తధమ్మతో పన ఆరమ్మణతో, పవత్తిఆకారతో చ విసదిసం. తథా హి కుసలం కమ్మద్వారవసేన పవత్తతి, న ఇదం, విపాకానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా. ఉప్పత్తిద్వారవసేన పన ఇమస్సాపి అత్థేవ పవత్తిభేదో పఞ్చద్వారమనోద్వారేసు మహావిపాకానం తదారమ్మణవసేన పవత్తిసమ్భవతో. యథా పన కుసలం గతివసేన పఞ్చవిధం, విఞ్ఞాణట్ఠితివసేన సత్తవిధఞ్చ, న ఏవమిదం తదేకదేసే ఏవ ఉప్పజ్జనతో. తత్థ ఆరమ్మణతో, ఏకచ్చపవత్తిఆకారతో చ విసదిసతం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. ఛసు ఆరమ్మణేసూతి పరిత్తాదిఅతీతాదిఅజ్ఝత్తాదిప్పభేదేసు ఛసు ఆరమ్మణేసు.

ఆగమనాదివసేనాతి ఆగమనపచ్చయవసేన. తత్థ ఏకచ్చానం ఆచరియానం మతేన ముఖే చలితే ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం చలనం వియ అసఙ్ఖారస్స కుసలస్స విపాకో అసఙ్ఖారో, ససఙ్ఖారస్స కుసలస్స విపాకో ససఙ్ఖారోతి ఏవం ఆగమనవసేన. ఏకచ్చానం పన ఆచరియానం మతేన బలవన్తేహి విభూతేహి పచ్చయేహి కమ్మాదీహి ఉప్పన్నో అసఙ్ఖారో, దుబ్బలేహి ససఙ్ఖారోతి ఏవం పచ్చయవసేన. సమ్పయుత్తధమ్మానన్తి పాళియం సరూపతో ఆగతసమ్పయుత్తధమ్మానం. తేసం హి వసేన కుసలతో విపాకస్స విసేసాభావో. నిరుస్సాహన్తి ఏత్థ ఉస్సాహో నామ అనుపచ్ఛిన్నావిజ్జాతణ్హామానసన్తానే విపాకుప్పాదనసమత్థతాసఙ్ఖాతో బ్యాపారో, సో విపాకేసు నత్థీతి తం నిరుస్సాహం. కుసలేసు పన అభిఞ్ఞావసపవత్తేసుపి అత్థేవాతి తం సఉస్సాహం.

లోభాదీనం ఏకన్తసావజ్జతాయ అయోనిసోమనసికారహేతుకానం నత్థి విపాకభావో, అలోభాదీనమ్పి ఏకన్తఅనవజ్జసభావానం కారణస్స తబ్బిధురతాయ నత్థేవ అకుసలవిపాకభావోతి ఆహ ‘‘అకుసలవిపాకం అహేతుకమేవా’’తి. యథా అతిఇట్ఠే, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే చ ఆరమ్మణే వేదనాభేదసబ్భావతో కుసలవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు దువిధా హోతి సోమనస్ససహగతా, ఉపేక్ఖాసహగతాతి, న ఏవం అతిఅనిట్ఠే, అనిట్ఠమజ్ఝత్తే చ ఆరమ్మణే వేదనాభేదో అత్థీతి అకుసలవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఏకమేవాతి ‘‘సత్తవిధ’’న్తి వుత్తం. సతి హి తత్థ వేదనాభేదే అతిఅనిట్ఠే దోమనస్సేన భవితబ్బం, న చ పటిఘేన వినా దోమనస్సం ఉప్పజ్జతీతి.

కాయవిఞ్ఞాణస్స దుక్ఖసహగతతా కుసలవిపాకే వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బా. ఉపేక్ఖా హీనాతి ఏకన్తనిహీనస్స అకుసలస్స విపాకభావతో ఉపేక్ఖాపి సమానా హీనా ఏవ దుక్ఖసభావత్తా. తేనాహ ‘‘దుక్ఖం వియ నాతితిఖిణా’’తి. యథా దుక్ఖం అతివియ తిఖిణం కటుకం, న ఏవమయం, తథాపి దుక్ఖసభావేనేవ పవత్తతి. న హి అకుసలస్స విపాకో అదుక్ఖో హోతి. ఉపేక్ఖాభావో చస్స బలవతా బాధియమానస్స పటిప్పహరితుం అసక్కోన్తస్స దుబ్బలస్స పురిసస్స తేన కరియమానబాధాయ ఉపేక్ఖనా వియాతి దట్ఠబ్బో. ఇతరేసూతి కుసలవిపాకేసు.

రూపావచరన్తి రూపావచరవిపాకవిఞ్ఞాణం. విపాకకథా హేసాతి. కుసలం వియాతి రూపావచరకుసలం వియ. న హి రూపావచరవిపాకో తదఞ్ఞకుసలసదిసో. అపిచ సమ్బన్ధిసద్దా ఏతే, యదిదం ‘‘కుసలం, విపాకో’’తి చ. తస్మా యథా ‘‘మాతరం పయిరుపాసతీ’’తి వుత్తే అత్తనో మాతరన్తి అవుత్తమ్పి సిద్ధమేవేతం, ఏవం ఇధాపీతి అత్తనో కుసలం వియాతి అత్థో. కుసలసదిసతా చేత్థ ధమ్మతో, ఆరమ్మణతో చ వేదితబ్బా. తథా హి యే ఫస్సాదయో కుసలే లబ్భన్తి, తే విపాకేపి లబ్భన్తి. యస్మిం చ ఆరమ్మణే కుసలం పవత్తతి, తత్థేవ అయం విపాకోపి పవత్తతి. యం పనేత్థ పఞ్చమజ్ఝానచిత్తం అభిఞ్ఞాప్పత్తం, తస్స విపాకో ఏవ నత్థి. కస్మా నత్థి? అసమ్భవతో, ఆనిసంసభూతత్తా చ. తఞ్హి విపాకం దేన్తం రూపావచరమేవ దదేయ్య. న హి అఞ్ఞభూమికం కమ్మం అఞ్ఞభూమికం విపాకం దేతి. కమ్మనిమిత్తారమ్మణతా చ రూపావచరవిపాకస్స వుత్తాతి న తం అఞ్ఞం ఆరబ్భ పవత్తతి. పరిత్తారమ్మణాదిఆరమ్మణఞ్చ తం న హోతీతి అయమసమ్భవో. ఝానస్స ఆనిసంసభూతఞ్చ దానాదీనం తస్మిం అత్తభావే పచ్చయలాభో వియాతి.

పవత్తితో పన విపాకస్స, కుసలస్స చ అత్థేవ భేదోతి తం దస్సేతుం ‘‘కుసలం పనా’’తిఆది వుత్తం. కుసలం వియ కసిణుగ్ఘాటిమాకాసాదిఆరమ్మణభేదతో చతుబ్బిధం. పవత్తిభేదో వుత్తనయోవ జవనవసేన, పటిసన్ధిఆదివసేన చ పవత్తనతో.

చతుమగ్గయుత్తచిత్తఫలత్తాతి చతూహి అరియమగ్గేహి సమ్పయుత్తకుసలచిత్తస్స ఫలత్తా, చతుబ్బిధసామఞ్ఞఫలసమ్పయుత్తభావతోతి అత్థో. మగ్గవీథియం ద్విక్ఖత్తుం, తిక్ఖత్తుం వా ఫలసమాపత్తియం అపరిచ్ఛిన్నపరిమాణం పవత్తమానమ్పి ద్వీసు ఠానేసు పవత్తియా ‘‘ద్విధా పవత్తతీ’’తి వుత్తం. సబ్బమ్పీతి తేవీసతివిధం కామావచరవిపాకం, పఞ్చవిధం రూపావచరవిపాకం, చతుబ్బిధం అరూపావచరవిపాకం, చతుబ్బిధమేవ లోకుత్తరవిపాకన్తి సబ్బమ్పి విపాకవిఞ్ఞాణం నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేన ఛత్తింసవిధం హోతి.

భూమిభేదతో తివిధం లోకుత్తరస్స అభావతో. లోకుత్తరఞ్హి కిరియచిత్తం నత్థి ఏకన్తేన అనన్తరవిపాకదాయిభావతో. వుత్తఞ్హి ‘‘సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహూ’’తి (ఖు. పా. ౬.౫; సు. ని. ౨౨౮). హోతు తావ సేక్ఖానం ఉప్పజ్జమానం అనుత్తరం కుసలం పుగ్గలన్తరభావూపనయనతో సఫలం, అరహతో పన ఉప్పజ్జమానం పుగ్గలన్తరభావూపనయనతో నిప్ఫలం, తస్స కిరియభావో కస్మా న ఇచ్ఛితోతి? ఇచ్ఛితబ్బో సియా. యది తస్స పునప్పునం ఉప్పత్తి సియా, సకింయేవ పన లోకుత్తరకుసలం పవత్తతి. యది హి పునప్పునం పవత్తేయ్య, మగ్గచిత్తం అరహతోపి పవత్తతీతి లోకుత్తరకిరియచిత్తం సియా, న చేతం అత్థి పయోజనాభావతో. తస్మా నత్థి లోకుత్తరకిరియవిఞ్ఞాణం. కిరియవిఞ్ఞాణన్తి చ కిరియామత్తం విఞ్ఞాణం, కుసలాకుసలం వియ కిఞ్చి విపాకం అనుప్పాదేత్వా కిరియామత్తమేవ హుత్వా పవత్తనకవిఞ్ఞాణన్తి అత్థో. కస్మా పనేతం విపాకం న ఉప్పాదేతీతి? వుచ్చతే – ఏత్థ హి యదేతం ఆవజ్జనద్వయం, తం అనుపచ్ఛిన్నభవమూలేపి సన్తానే పవత్తం అనాసేవనతాయ దుబ్బలభావతో అబీజసామత్థియం వియ పుప్ఫం అఫలమేవ హోతి. యం పన ఉచ్ఛిన్నభవమూలాయం సన్తతియం పవత్తం అట్ఠారసవిధం విఞ్ఞాణం, తం సముచ్ఛిన్నమూలాయ లతాయ పుప్ఫం వియ ఫలదాయి న హోతీతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞస్స అసమ్భవతో కిరియహేతునా నామ అలోభాదినావ భవితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అలోభాదికిరియహేతువిరహిత’’న్తి.

చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పురేచరా హుత్వా రూపాదిఆరమ్మణానం విజాననలక్ఖణా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపురేచరరూపాదివిజాననలక్ఖణా. అయం పన మనోవిఞ్ఞాణతో ఉప్పన్నాపి విసిట్ఠమననకిచ్చాభావేన మనోమత్తా ధాతూతి మనోధాతు. తథా హేసా మనోవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ధాతునిద్దేసే (విసుద్ధి. ౨.౫౧౭) ఆగమిస్సతి. ఆవజ్జనరసాతి ఆభోగరసా, చిత్తసన్తానస్స వా పురిమాకారతో అఞ్ఞథా ఓణోజనరసా. భవఙ్గవిచ్ఛేదపదట్ఠానాతి భవఙ్గసన్తానవిచ్ఛేదపదట్ఠానా. అపుబ్బారమ్మణా సకిదేవ పవత్తమానా సబ్బథా విసయరసం అనుభవితుం న సక్కోతీతి ఇట్ఠాదీసు సబ్బత్థ ఉపేక్ఖాయుత్తావ హోతి.