౧౫. ఆయతనధాతునిద్దేసవణ్ణనా

ఆయతనవిత్థారకథావణ్ణనా

౫౧౦. ‘‘ఖన్ధాయతనా’’తిఆదినా హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠాని పదుద్ధారవసేన ‘‘ఆయతనానీ’’తి వత్వా గణనపరిచ్ఛేదేనాహ ‘‘ద్వాదసాయతనానీ’’తి. తత్థ వత్తబ్బం పరతో సయమేవ వక్ఖతి. చక్ఖాయతనన్తిఆది నేసం సరూపదస్సనం.

అత్థో నామ సద్దత్థో, భావత్థో పన లక్ఖణమేవ. సో పన సద్దత్థో దువిధో – అసాధారణో సాధారణోతి. తత్థ అసాధారణో చక్ఖాదిసద్దత్థో, సాధారణో ఆయతనసద్దత్థో ద్వాదసన్నమ్పి సమానత్తా.

తేసు అసాధారణం తావ దస్సేన్తో ‘‘విసేసతో తావా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విసేసతోతి విసేసత్థతో, చక్ఖాదిసద్దత్థతోతి అత్థో. అస్సాదేతీతి చక్ఖతి-సద్దో ‘‘మధుం చక్ఖతి, బ్యఞ్జనం చక్ఖతీ’’తి రససాయనత్థో అత్థీతి తస్స వసేన అత్థం వదతి. ‘‘చక్ఖుం ఖో పన, మాగణ్డియ, రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదిత’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౦౯) వచనతో చక్ఖు రూపం అస్సాదేతి. సతిపి సోతాదీనం సద్దారామతాదిభావే యో ‘‘యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౯౭) పాళియం, ‘‘రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణ’’న్తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౬౦౦; విసుద్ధి. ౨.౪౩౩) అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తో అత్థవిసేసో, తత్థేవ నిరుళ్హత్తా చక్ఖుమ్హి ఏవ చక్ఖుసద్దో పవత్తతి గవాదీసు గోసద్దాది వియాతి దట్ఠబ్బం.

విభావేతి చాతి సద్దలక్ఖణసిద్ధస్స చక్ఖతి-సద్దస్స వసేన అత్థం వదతి. చక్ఖతీతి హి ఆచిక్ఖతి, అభిబ్యత్తం వదతీతి అత్థో. నేత్తస్స చ వదన్తస్స వియ సమవిసమవిభావనమేవ ఆచిక్ఖనన్తి కత్వా ఆహ ‘‘విభావేతి చాతి అత్థో’’తి, అనేకత్థత్తా వా ధాతూనం విభావనత్థతా చ చక్ఖతి-సద్దస్స దట్ఠబ్బా. రత్తదుట్ఠాదికాలేసు కకణ్టకరూపం వియ, ఉద్దరూపం వియ చ వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం రూపం హదయఙ్గతభావం రూపయతి రూపమివ పకాసం కరోతి, సవిగ్గహమివ కత్వా దస్సేతీతి అత్థో. విత్థారణం వా రూపసద్దస్స అత్థో, విత్థారణఞ్చ పకాసనమేవాతి ఆహ ‘‘పకాసేతీతి అత్థో’’తి. అనేకత్థత్తా వా ధాతూనం పకాసనత్థో ఏవ రూపసద్దో దట్ఠబ్బో. వణ్ణవాచకస్స రూపసద్దస్స రూపయతీతి నిబ్బచనం, రూపక్ఖన్ధవాచకస్స రుప్పతీతి అయం విసేసో. ఉదాహరీయతీతి వుచ్చతీతి అత్థే వచనసద్దో ఏవ గహితో సియా, న చ వచనసద్దో ఏవేత్థ సద్దో, అథ ఖో సబ్బోపి సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి. సప్పతీతి సకేహి పచ్చయేహి సప్పీయతి, సోతవిఞ్ఞేయ్యభావం గమీయతీతి అత్థో.

సూచయతీతి అత్తనో వత్థుం అపాకటం గన్ధవసేన ‘‘ఇదం సుగన్ధం, దుగ్గన్ధ’’న్తి పకాసేతి, పటిచ్ఛన్నం వా పుప్ఫాదివత్థుం ‘‘ఏత్థ పుప్ఫమత్థి, చమ్పకాదిఫలమత్థి, అమ్బాదీ’’తి పేసుఞ్ఞం కరోన్తం వియ హోతీతి అత్థో. రసగ్గహణమూలకత్తా అజ్ఝోహరణస్స జీవితహేతుమ్హి ఆహారరసే నిన్నతాయ జీవితం అవ్హయతీతి జివ్హా నిరుత్తిలక్ఖణేన. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి విసేసేన కాయో వుత్తో అనుత్తరియహేతుభావం అనాగచ్ఛన్తేసు కామరాగనిదానకమ్మజనితేసు, కామరాగస్స చ విసేసపచ్చయేసు ఘానజివ్హాకాయేసు కాయస్స విసేసతరసాసవపచ్చయత్తా. తేన హి ఫోట్ఠబ్బసుఖం అస్సాదేన్తా సత్తా మేథునమ్పి సేవన్తి. ఉప్పత్తిదేసోతి ఉప్పత్తిట్ఠానన్తి అత్థో, కాయిన్ద్రియవత్థుకా వా చత్తారో ఖన్ధా బలవకామాసవాదిహేతుభావతో విసేసేన సాసవాతి వుత్తాతి తేసం ఉప్పత్తిట్ఠానన్తి అత్థో.

మునాతీతి నాళియా మినమానో వియ, మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం విజానాతీతి అత్థో. మనతే ఇతి వా మనో, తం తం ఆరమ్మణం పరిచ్ఛేదవసేన జానాతీతి వుత్తం హోతి. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి యే విసేసలక్ఖణేన ఆయతనసద్దపరా వత్తబ్బా, తే చక్ఖాదయో తథా వుత్తాతి తతో అఞ్ఞే మనోగోచరభూతా ధమ్మా సామఞ్ఞలక్ఖణేనేవ ఏకాయతనభావం ఉపనేత్వా వుత్తా. యథా హి ఓళారికవత్థారమ్మణమననసఙ్ఖాతేహి విసయవిసయీభావేహి పురిమాని పాకటాని, తథా అపాకటా చ అఞ్ఞే మనోగోచరా న అత్తనో సభావం న ధారేన్తీతి ఇమస్స అత్థస్స దీపనత్థో ధమ్మసద్దో. ధారీయన్తి సామఞ్ఞరూపేన అవధారీయన్తీతి వా ధమ్మా. యథా హి రూపాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి అసాధారణతో ఏవ యథాసకం సభావతో విఞ్ఞాయన్తి, న ఏవమేతే, ఏతే పన అనేకధమ్మభావతో, సాధారణతో, సభావసామఞ్ఞతోపి మనసా విఞ్ఞాయన్తీతి.

౫౧౧. సేన సేనాతి సకేన సకేన. ఉట్ఠహన్తీతి ఉట్ఠానం కరోన్తి. వాయమన్తీతి ఉస్సహన్తి, అత్తనో కిచ్చం కరోన్తిచ్చేవ అత్థో. ఇమస్మిం చ అత్థే ఆయతన్తి ఏత్థాతి ఆయతనానీతి అధికరణత్థో ఆయతనసద్దో, దుతియతతియేసు కత్తుఅత్థో. తే చాతి చిత్తచేతసికే ధమ్మే. తే హి తంతంద్వారారమ్మణేసు అయన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి ఆయా. విత్థారేన్తీతి పుబ్బే అనుప్పన్నత్తా లీనాని అపాకటాని పుబ్బన్తతో ఉద్ధం పత్థరేన్తి పాకటాని కరోన్తి, ఉప్పాదేన్తీతి అత్థో. ఇదఞ్చ సంసారదుక్ఖం. న నివత్తతీతి అనుప్పాదనిరోధవసేన న నిరుజ్ఝతి. ఆయతనం ఆయతనన్తి ఆమేడితవచనం అస్సా సమఞ్ఞాయ చక్ఖాదీసు నిరుళ్హభావదస్సనత్థం.

౫౧౨. ఏవం అవయవభేదవసేన ఆయతనసద్దస్స అత్థం వత్వా ఇదాని తత్థ పరియాయతోపి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. సాధుఫలభరితతాయ, అపరిస్సయతాయ చ మనోరమ్మే.

తత్థ నివసన్తీతి నివసన్తా వియ హోన్తి. తేనాహ ‘‘తదాయత్తవుత్తితాయా’’తి. యత్థ సువణ్ణరతనాదీని నివుత్థాని వియ ఆకిణ్ణాని తిట్ఠన్తి, సో పదేసో తేసం ఆకరో, ఏవం చిత్తచేతసికా చక్ఖాదీసూతి తే తేసం ఆకరోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖాదీసు చ…పే… ఆకరో’’తి. తన్నిస్సితత్తాతి ఏత్థ మనో మనోవిఞ్ఞాణాదీనం చిత్తచేతసికానం నిస్సయపచ్చయో న హోతీతి తస్స తేసం ద్వారభావో నిస్సయభావోతి దట్ఠబ్బో. అహుత్వా ఏవ పచ్చయసామగ్గివసేన ఉప్పజ్జన్తాపి చిత్తచేతసికా అనేకే ఏకజ్ఝం తత్థ లబ్భమానా సమోసటా వియ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘వత్థుద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో’’తి. న హి ధమ్మానం అనాగతద్ధే విజ్జమానతాలేసోపి అత్థి. తేనాహ ‘‘పుఞ్జో నత్థి అనాగతే’’తి (మహాని. ౧౦). తత్థేవ ఉప్పత్తితోతి తేసు చక్ఖాదీసు ఏవ ఉప్పత్తితో. ఉప్పత్తియా పచ్చయభూతే చక్ఖాదికే ఉప్పత్తిట్ఠానం వియ కత్వా ఉపచారవసేన వుత్తం. న హి అరూపధమ్మానం నిప్పరియాయతో ఉప్పత్తిదేసో నామ అత్థి. యదగ్గేన వా తే తేసం నిస్సయారమ్మణభూతా, తదగ్గేన సఞ్జాతిదేసో. న హి పచ్చయభావమన్తరేన రూపధమ్మానమ్పి ఆధారాధేయ్యభావో అత్థి. తేనాహ ‘‘నిస్సయారమ్మణభావేనా’’తి. బ్యతిరేకపధానతాయ కారణలక్ఖణస్స ‘‘తేసం అభావే అభావతో’’ ఇచ్చేవాహ, న ‘‘భావే భావతో’’తి.

యథావుత్తేనత్థేనాతి ‘‘చక్ఖతీ’’తిఆదినా, ‘‘ఆయతనతో ఆయానం తననతో’’తిఆదినా, ‘‘నివాసట్ఠాన’’న్తిఆదినా చ వుత్తప్పకారేన అత్థేన. ధమ్మాయతనపరియాపన్నానం ధమ్మానం బహుభావతో యేభుయ్యేన చ తే బహూ ఏవ హుత్వా కిచ్చకరాతి ‘‘ధమ్మా చ తే ఆయతనఞ్చా’’తి బహువచననిద్దేసో.

౫౧౩. తథా తథా లక్ఖితబ్బతో లక్ఖీయతి ఏతేనాతి వా లక్ఖణం, సభావో.

తావభావతోతి తత్తకతో, తేన అనూనాధికభావం దస్సేతి. తత్థ ద్వాదసాయతనవినిముత్తస్స కస్సచి ధమ్మస్స అభావా అధికభావతో చోదనా నత్థి, సలక్ఖణధారణం పన సబ్బేసం సామఞ్ఞలక్ఖణన్తి ఊనచోదనా సమ్భవతీతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చక్ఖాదయోపి హీ’’తిఆది. భవఙ్గమనసఙ్ఖాతోతి ద్విక్ఖత్తుం చలిత్వా పవత్తభవఙ్గమనసఙ్ఖాతో. చలనవసేన భవఙ్గప్పవత్తియా సతి ఏవ ఆవజ్జనుప్పత్తి, న అఞ్ఞత్థాతి ఆవజ్జనస్సాపి కారణభూతన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో…పే… ఉప్పత్తిద్వార’’న్తి. అసాధారణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అసాధారణం. సతిపి అసాధారణభావే చక్ఖాదీనం ద్వారభావేన గహితత్తా ధమ్మాయతనేన అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. ద్వారారమ్మణభావేహి వా అసాధారణతం సన్ధాయ ‘‘అసాధారణ’’న్తి వుత్తం.

౫౧౪. యేభుయ్యసహుప్పత్తిఆదీహి ఉప్పత్తిక్కమాదీసు అయుత్తి యోజేతబ్బా. యేభుయ్యేన హి చక్ఖాయతనాదీని కస్సచి కదాచి ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తిఆది (యమ. అట్ఠ. ఆయతనయమక ౧౮-౨౧). తస్మా ఆయతనానం ఉప్పత్తిక్కమో తావ న యుజ్జతి, న పహానక్కమో కుసలాబ్యాకతానం అప్పహాతబ్బతో, న పటిపత్తిక్కమో అకుసలానం ఏకచ్చఅబ్యాకతానఞ్చ అప్పటిపజ్జనీయతో, న భూమిక్కమో అడ్ఢేకాదసన్నం ఆయతనానం ఏకన్తకామావచరత్తా, ఇతరేసఞ్చ చతుభూమిపరియాపన్నత్తా, ఏకచ్చస్స లోకుత్తరభావతో చాతి. ‘‘అజ్ఝత్తికేసు హీ’’తి ఏతేన అజ్ఝత్తికభావేన, విసయీభావేన చ అజ్ఝత్తికానం పఠమం దేసేతబ్బతం దస్సేతి, తేసుపి పఠమం దేసేతబ్బేసు పాకటత్తా పఠమతరం చక్ఖాయతనం దేసితన్తి.

తతో ఘానాయతనాదీనీతి ఏత్థ బహుపకారత్తాభావేన చక్ఖుసోతేహి పురిమతరం అదేసేతబ్బాని, సహ వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఏకేన కమేన దేసేతబ్బానీతి ఘానాదిక్కమేన దేసితానీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథాపి హి దేసితేసు న న సక్కా చోదేతుం, న చ సక్కా బోధేతబ్బాని న దేసేతున్తి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా వా చక్ఖాదీని పఠమం వుత్తాని ఆరమ్మణతో సుపాకటానీతి, మనాయతనం పన కిఞ్చి పచ్చున్నారమ్మణం…పే… కిఞ్చి యావ నవత్తబ్బారమ్మణన్తి పచ్ఛా వుత్తం. పచ్చుప్పన్నారమ్మణేసుపి ఉపాదారూపారమ్మణాని చత్తారి పఠమం వుత్తాని, తతో భూతరూపారమ్మణం. ఉపాదారూపారమ్మణేసుపి దూరతరే దూరే, సీఘతరం సీఘఞ్చ ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనదీపనత్థం చక్ఖాదీనం దేసనాక్కమో. చక్ఖుసోతద్వయఞ్హి దూరగోచరన్తి పఠమం వుత్తం, తత్రాపి చక్ఖు దూరతరగోచరన్తి సబ్బపఠమం వుత్తం. పస్సన్తోపి హి దూరతరే నదీసోతం, న తస్స సోతపటిఘాతసద్దం సుణాతి. ఘానజివ్హాసుపి ఘానం సీఘతరవుత్తీతి పఠమం వుత్తం పురతో ఠపితమత్తస్సపి భోజనస్స గన్ధో గయ్హతీతి. యథాఠానం వా తేసం దేసనాక్కమో. ఇమస్మిఞ్హి సరీరే సబ్బుపరి చక్ఖుస్స అధిట్ఠానం, తస్స అధో సోతస్స, తస్స అధో ఘానస్స, తస్స అధో జివ్హాయ, తథా కాయస్స యేభుయ్యతో, మనో పన అరూపిభావతో సబ్బపచ్ఛా వుత్తో. తంతంగోచరత్తా తస్స తస్స అనన్తరం బాహిరాయతనాని వుత్తానీతి వుత్తోవాయమత్థోతి ఏవమ్పి ఇమేసం కమో వేదితబ్బో. గోచరో విసయో ఏతస్సాతి గోచరవిసయో, మనో. కస్స పన గోచరో ఏతస్స విసయో? చక్ఖాదీనం పఞ్చన్నమ్పి. విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణవవత్థానతోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఉప్పత్తికారణస్స వవత్థితభావతో సవిభత్తిభావతో. ఏతేన చక్ఖాదిఅనన్తరం రూపాదివచనస్స చ కారణమాహ.

౫౧౫. సఙ్గహితత్తాతి గణనసఙ్గహవసేన సఙ్గహితత్తా. జాతివసేనాతి చక్ఖుభావసమానతావసేన. పచ్చయభేదో కమ్మాదిభేదో. దానాదిపాణాతిపాతాదిభేదభిన్నస్స హి కుసలాకుసలకమ్మస్స, తస్స చ సహకారీకారణభూతానం అబ్భన్తరానం, బాహిరానఞ్చ పచ్చయానం భేదేన చక్ఖాయతనం భిన్నం విసదిసం హోతీతి. నిరయాదికో, అపదాదిగతినానాకరణఞ్చ గతిభేదో గతీనం, గతీసు వా భేదోతి కత్వా. హత్థిఅస్సాదికో, ఖత్తియాదికో చ నికాయభేదో. తంతంసత్తసన్తానభేదో పుగ్గలభేదో. యా చక్ఖాదీనం వత్థూనం అనన్తప్పభేదతా వుత్తా, సో ఏవ హదయవత్థుస్స భేదో తాదిసభేదానాతివత్తనతో. తతో మనాయతనస్స అనన్తప్పభేదతా యోజేతబ్బా. యస్మా ఝానవిరహితం నామ లోకుత్తరం నత్థి, తస్మా పఞ్చన్నం ఝానానం వసేన అట్ఠ లోకుత్తరచిత్తాని చత్తాలీసం హోన్తీతి తాని ఏకాసీతియా లోకియచిత్తేసు పక్ఖిపిత్వా ఆహ ‘‘ఏకవీసుత్తరసతప్పభేదఞ్చా’’తి. వత్థూతి చక్ఖాదివత్థు. తప్పభేదేన విఞ్ఞాణం అనన్తప్పభేదం. పటిపదా దుక్ఖాపటిపదాది. ఆది-సద్దేన ఝానాధిపతిభూమిఆరమ్మణాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నీలం నీలస్స సభాగం, అఞ్ఞం విసభాగం. పచ్చయో కమ్మాది. తత్థాపి కుసలసముట్ఠానాదితా, సీతఉతుసముట్ఠానాదితా చ భేదో వేదితబ్బో. ఆదిసద్దేన గతినికాయభేదో. సభావనానత్తభేదతోతి సుఖా దుక్ఖా అదుక్ఖమసుఖాతి ఏవమాదికో సభావభేదో. చక్ఖుసమ్ఫస్సజా సోతసమ్ఫస్సజాతి ఏవమాదికం నానత్తం.

౫౧౬. ‘‘అనాగమనతో అనిగ్గమనతో’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. పుబ్బన్తాపరన్తేసు అవిజ్జమానసరూపత్తా ఉదయతో పుబ్బే కుతోచి నాగచ్ఛన్తి, వయతో చ ఉద్ధం న కత్థచి గచ్ఛన్తి, విజ్జమానక్ఖణేపి ఇత్తరకాలతాయ అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా. తేనాహ ‘‘అథ ఖో’’తిఆది. సపరిప్ఫన్దకిరియావసేన ఈహనం ఈహా, చిన్తనవసేన బ్యాపారనం బ్యాపారో, తత్థ బ్యాపారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న హి చక్ఖురూపాదీనం ఏవం హోతీ’’తి. ఈహం దస్సేన్తో ‘‘న చ తానీ’’తిఆది. ఉభయమ్పి పన ఈహా చ హోతి బ్యాపారో చాతి ఉప్పటిపాటివచనం. ధమ్మతావాతి సభావో ఏవ, కారణసమత్థతా వా ఈహాబ్యాపారరహితానం ద్వారాదిభావో ధమ్మతా. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే ‘‘య’’న్తి ఏతస్స యస్మాతి అత్థో. పురిమస్మిం సమ్భవనవిసేసనం యం-సద్దో. ‘‘సుఞ్ఞో గామోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) వచనతో సుఞ్ఞగామోవియ దట్ఠబ్బాని. అన్నపానసహితన్తి గహితే సుఞ్ఞగామే యం యదేవ భాజనం పరామసీయతి, తం తం రిత్తకంయేవ పరామసీయతి, ఏవం ధువాదిభావేన గహితాని యోనిసో ఉపపరిక్ఖియమానాని రిత్తకానేవ ఏతాని దిస్సన్తీతి. తేనాహ ‘‘ధువసుభసుఖత్తభావవిరహితత్తా’’తి. చక్ఖాదిద్వారేసు అభిజ్ఝాదోమనస్సుప్పాదకభావేన రూపాదీని చక్ఖాదీనం అభిఘాతకానీతి వుత్తాని. అహిసుసుమారపక్ఖీకుక్కురసిఙ్గాలమక్కటా ఛ పాణకా. విసమబిలాకాసగామసుసానవనాని తేసం గోచరా. తత్థ విసమాదిఅజ్ఝాసయేహి చక్ఖాదీహి విసమభావబిలాకాసగామసుసానసన్నిస్సితసదిసూపాదిన్నధమ్మవనభావేహి అభిరమితత్తా రూపాదీనం విసమాదిసదిసతా యోజేతబ్బా.

ఇతి ఆయతనానం విత్థారకథాముఖవణ్ణనా.

ధాతువిత్థారకథావణ్ణనా

౫౧౭. చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖుస్స కారణభూతస్స విఞ్ఞాణం. కామం రూపాలోకమనసికారాదయోపి తస్స విఞ్ఞాణస్స కారణా, తే పన సాధారణకారణం, చక్ఖు అసాధారణన్తి అసాధారణకారణేనాయం నిద్దేసో యథా భేరిసద్దో, యవఙ్కురోతి. తథా హి చక్ఖు పుగ్గలన్తరాసాధారణం, నీలాదిసబ్బరూపసాధారణఞ్చాతి సామిభావేన నిద్దిట్ఠం.

విదహతీతి ఏవం ఏవఞ్చ తయా పవత్తితబ్బన్తి వినియుఞ్జమానం వియ ఉప్పాదేతీతి అత్థో. విదహతీతి చ ధాత్వత్థో ఏవ విసిట్ఠో ఉపసగ్గేన దీపీయతీతి వినాపి ఉపసగ్గేన ధాతూతి ఏస సద్దో తమత్థం వదతీతి దట్ఠబ్బో. కత్తుకమ్మభావకరణాధికరణేసు చ ధాతుసద్దసిద్ధి హోతీతి పఞ్చాపి తే అత్థా వుత్తా. లోకుత్తరా ధాతుయో సంసారదుక్ఖం న విదహన్తి, అఞ్ఞదత్థు విధంసేన్తీతి కత్వా ‘‘లోకియా’’తి విసేసితం. వవత్థితాతి అవత్థితా, అఞ్ఞమఞ్ఞం వా అసంకిణ్ణా. సువణ్ణరజతాదిధాతుయో సువణ్ణాదీనం బీజభూతా సేలాదయో. యథాసమ్భవన్తి ఏత్థ కేచి ‘‘లోకియలోకుత్తరాసు ధాతూసు యో యో అత్థో సమ్భవతి, తదనురూప’’న్తి అత్థం వదన్తి, తదయుత్తం ‘‘లోకియా హి ధాతుయో’’తి విసేసేత్వా వుత్తత్తా. అత్థవసేన చేతం యథాసమ్భవగ్గహణం కతం, న ధాతువసేన. కామం పఞ్చపి అత్థా చక్ఖాదీనం సబ్బేసం ఇచ్ఛితబ్బా, తథాపి చక్ఖాదీసు యస్స యస్స ధమ్మస్స యదా కత్తువచనిచ్ఛా, న తదా కమ్మభావో. యదా పన కమ్మవచనిచ్ఛా, న తదా కత్తుభావో. ఏవం సేసేసుపీతి యథాసమ్భవగ్గహణం. తేనాహ ‘‘ఇతి చక్ఖాదీసూ’’తిఆది.

౫౧౮. అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయోతి ఏత్థాపి ధాతీతి ధాతూతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా ధారణత్థో ధా-సద్దోతి కత్వా. కత్తుఅత్థోపి చాయం పురిమేన అసదిసో విధానధారణత్థానం భిన్నసభావత్తా. నిస్సత్తసభావమత్తధారణఞ్చ ధాతుసద్దస్స పధానో అత్థోతి విసుం వుత్తో. ధాతుయో వియ ధాతుయోతి ఏత్థ సీహసద్దో వియ కేసరిమ్హి నిరుళ్హా పురిసే సేలావయవేసు నిరుళ్హో ధాతుసద్దో చక్ఖాదీసు ఉపచరితోతి దట్ఠబ్బో. ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ ఞాణఞేయ్యాని, తేసం అవయవా తప్పభేదభూతా ధాతుయో ఞాణఞేయ్యావయవా. తత్థ ఞాణప్పభేదో ధమ్మధాతుఏకదేసో, ఞేయ్యప్పభేదో అట్ఠారసాపీతి ఞాణఞేయ్యావయవమత్తా ధాతుయో హోన్తీతి. అథ వా ఞాణేన ఞాతబ్బో సభావో అవిపరీతో ధాతుసద్దేన వుచ్చమానో ఞాణఞేయ్యో, న దిట్ఠిఆదీహి విపరీతగ్గాహకేహి ఞేయ్యోతి అత్థో, తస్స ఞాణఞేయ్యస్స అవయవా చక్ఖాదయో, విసభాగలక్ఖణావయవేసు రసాదీసు నిరుళ్హో ధాతుసద్దో తాదిసేసు అఞ్ఞావయవేసు చక్ఖాదీసు ఉపచరితోతి దట్ఠబ్బో. రసాదీసు వియ వా చక్ఖాదీసుపి నిరుళ్హో ఏవ. ‘‘నిజ్జీవమత్తస్సేతం అధివచన’’న్తి ఏతేన నిజ్జీవమత్తపదత్థే ధాతుసద్దస్స నిరుళ్హతం దస్సేతి. ఛ ధాతుయో ఏతస్సాతి ఛధాతురో. యో లోకే పురిసోతి ధమ్మసముదాయో వుచ్చతి, సో ఛధాతురో ఛన్నం పథవీఆదీనం నిజ్జీవమత్తానం సభావానం సముదాయమత్తో, న ఏత్థ జీవో వా పురిసో వా అత్థీతి అత్థో.

౫౧౯. చక్ఖాదీనం కమో పుబ్బే వుత్తోతి ఇధేకేకస్మిం తికే తిణ్ణం ధాతూనం కమం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హేతుఫలానుపుబ్బవవత్థానవసేనా’’తి. హేతుఫలానం అనుపుబ్బవవత్థానం హేతుఫలభావో ఏవ, మనోధమ్మధాతూనఞ్చ మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. కిరియమనోధాతు మనోవిఞ్ఞాణస్స ఉపనిస్సయకోటియా, విపాకమనోధాతు విపాకమనోవిఞ్ఞాణస్స అనన్తరాదినాపి, ఇతరస్స సబ్బాపి ఉపనిస్సయకోటియా చ, ధమ్మధాతు పన వేదనాదికా సహజాతా సహజాతాదినా, అసహజాతా అనన్తరాదినా, ఉపనిస్సయేన, ఆరమ్మణాదినా చ మనోవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతీతి ద్వారభూతమనోవసేన వా. ద్వారభూతమనోపి హి సుత్తేసు మనోధాతూతి వుచ్చతీతి తస్సా వా మనోధాతుయా మనోవిఞ్ఞాణస్స హేతుభావో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. తత్థ హేతూతి పచ్చయో అధిప్పేతో, ఫలన్తి పచ్చయుప్పన్నన్తి ఆహ ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తిఆది.

౫౨౦. సబ్బాసం వసేనాతి యథావుత్తానం ఆభాధాతుఆదీనం పఞ్చతింసాయ ధాతూనం వసేన. అపరమత్థసభావస్స పరమత్థసభావేసు న కదాచి అన్తోగధతా అత్థీతి ఆహ ‘‘సభావతో విజ్జమానాన’’న్తి.

చన్దాభాసూరియాభాదికా వణ్ణనిభా ఏవాతి ఆహ ‘‘రూపధాతుయేవ హి ఆభాధాతూ’’తి. రూపాదిపటిబద్ధాతి రాగవత్థుభావేన గహేతబ్బాకారో సుభనిమిత్తన్తి కత్వా ‘‘రూపాదయో ఏవా’’తి అవత్వా పటిబద్ధవచనం వుత్తం. అసతిపి రాగవత్థుభావే కుసలవిపాకారమ్మణం సుభధాతూతి దుతియో వికప్పో వుత్తో. సేసాతి మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్పయుత్తా. ధాతుద్వయనిరోధమత్తన్తి మనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిరోధమత్తం చతుత్థారుప్పచిత్తుప్పాదనిరోధభావతో. తదఞ్ఞవిఞ్ఞాణనిరోధో వియ హి విఞ్ఞాణధాతుమనోధాతూనం నిరోధో సమాపత్తిబలసిద్ధోతి కత్వా ధాతుద్వయగ్గహణం.

‘‘ధమ్మధాతుమత్త’’న్తి ఇదం కామధాతుయా ధమ్మధాతుపరియాపన్నత్తా వుత్తం. కామపటిసంయుత్తోతి కామరాగసమ్పయుత్తో, ఆరమ్మణకరణేన వా కామగుణోపసంహితో. యం ఏతస్మిం అన్తరేతి యే ఏతస్మిం అవీచిపరనిమ్మితవసవత్తిపరిచ్ఛిన్నే ఓకాసే. ఓగాళ్హా హుత్వా అధోభాగే చ ఓకాసే చరన్తీతి ఏత్థావచరా. అఞ్ఞత్థ చరన్తాపి యథావుత్తే ఏవ ఠానే పరియాపన్నాతి ఏత్థ పరియాపన్నా.

నేక్ఖమ్మధాతు ధమ్మధాతు ఏవ వితక్కపక్ఖే. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మాతి దానమయపుఞ్ఞకిరియతో, సీలమయపుఞ్ఞకిరియతో, పబ్బజ్జతో చ పట్ఠాయ యావ అగ్గమగ్గాధిగమా పవత్తా సబ్బేపి అనవజ్జధమ్మా. విహింసాధాతు చేతనా, పరవిహేఠనచ్ఛన్దో వా. అవిహింసా కరుణా.

హీనాతి హీళితా. పణీతాతి సమ్భావితా. ‘‘నాతిహీళితా నాతిసమ్భావితా మజ్ఝిమా’’తి ఖన్ధనిద్దేసే ఆగతా హీనదుకతో ఏవ నీహరిత్వా మజ్ఝిమా ధాతు వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఉభోపీతి ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో.

విఞ్ఞాణధాతు యదిపి ఛవిఞ్ఞాణధాతువసేన విభత్తా, తథాపి విఞ్ఞాణధాతుగ్గహణేన తస్స పురేచారికపచ్ఛాచారికత్తా మనోధాతు గహితావ హోతీతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణధాతు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసత్తవిఞ్ఞాణధాతు సఙ్ఖేపోయేవా’’తి. అనేకేసం చక్ఖుధాతుఆదీనం, తాసు చ ఏకేకిస్సా నానప్పకారతాయ నానాధాతూనం వసేన అనేకధాతు నానాధాతు లోకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘అట్ఠారసధాతుప్పభేదమత్తమేవా’’తి.

౫౨౧. చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనాతి బహూసు పోత్థకేసు లిఖితం, కేసుచి ‘‘చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి. తత్థ న చక్ఖాదీనం కేవలేన ధాతుసద్దేన సమ్బన్ధో అధిప్పేతో విజాననసభావస్స పభేదవచనతో. విఞ్ఞాణధాతుసద్దేన చ సమ్బన్ధే కరియమానే ద్వే మనోగహణాని న కాతబ్బాని. న హి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో సన్తి. అన్తరా వా మనోధాతుగహణం అకత్వా ‘‘చక్ఖు…పే… కాయమనోవిఞ్ఞాణధాతుమనోధాతూ’’తి వత్తబ్బం అతుల్యయోగే ద్వన్దసమాసాభావతో. అయం పనేత్థ పాఠో సియా ‘‘చక్ఖు…పే… కాయవిఞ్ఞాణమనోమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేనా’’తి. తస్స విఞ్ఞాణస్స యేభుయ్యేన అత్తవాదినో తస్స ఏకమేకస్స అత్తస్స అద్వయతం, నిచ్చత్తఞ్చ పవేదేన్తీతి అనేకతానిచ్చతాపకాసనం తేసం జీవసఞ్ఞాసమూహననాయ హోతి. ఖన్ధాయతనదేసనా సఙ్ఖేపదేసనా, ఇన్ద్రియదేసనా విత్థారదేసనా, తదుభయం అపేక్ఖిత్వా అయం అనతిసఙ్ఖేపవిత్థారా ధాతుదేసనా. అభిధమ్మే వా సుత్తన్తభాజనీయే (విభ. ౧౭౨ ఆదయో) వుత్తా ధాతుదేసనా అతిసఙ్ఖేపదేసనా, ఆభాధాతుఆదీనం అనేకధాతునానాధాతుఅన్తానం వసేన దేసేతబ్బా అతివిత్థారదేసనా, తదుభయం అపేక్ఖిత్వా అయం అనతిసఙ్ఖేపవిత్థారా.

అస్స భగవతో. సద్ధమ్మతేజసా విహతం సద్ధమ్మతేజవిహతం.

౫౨౨. సఙ్ఖతోతి గణనతో. జాతితోతి చక్ఖుభావసామఞ్ఞతో. అథ వా జాతితోతి చక్ఖుసభావతో. తేనాహ ‘‘చక్ఖుపసాదో’’తి. వీసతి ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి వేదనాదీనం అభిన్దిత్వా గహణతో. సేసకుసలాకుసలాబ్యాకతవిఞ్ఞాణవసేనాతి ఏత్థ అబ్యాకతాపేక్ఖాయ సేసగ్గహణం, కుసలాకుసలం పన సబ్బసో అగ్గహితమేవాతి.

౫౨౩. తా చ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో పఞ్చపి.

పురిమేహేవాతి అనన్తరాదీహి ఏవ. జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతు పన జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆసేవనపచ్చయేనాపి పచ్చయో హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. ధమ్మధాతూతి పన సహజాతో వేదనాదిక్ఖన్ధో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘సహజాత…పే… పచ్చయో హోతీ’’తి. అవిగతాదీహీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా యథారహం హేతుఅధిపతికమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గపచ్చయభావో సఙ్గయ్హతి. తేనాహ ‘‘బహుధా పచ్చయో హోతీ’’తి. ఏకచ్చా చ ధమ్మధాతు సుఖుమరూపనిబ్బానప్పకారా, యా చ సమ్పయోగానన్తరభావాదీనం అభావేన ఆరమ్మణకరణే యోగ్యా. పఞ్చద్వారికవిపాకవజ్జనత్థం ‘‘ఏకచ్చాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి వుత్తం, మనోద్వారికా పన విపాకాపి తదారమ్మణభూతా ఏకచ్చం ధమ్మధాతుం ఆరబ్భ పవత్తతీతి. అథ వా ‘‘ఏకచ్చాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి ఇదం సబ్బం కామావచరకుసలం కామావచరకిరియం అభిఞ్ఞాద్వయం ఆరుప్పద్వయన్తి ఏవరూపం మనోవిఞ్ఞాణధాతుం సన్ధాయ వుత్తం, లోకుత్తరమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా పన ఏకచ్చా ధమ్మధాతు ఆరమ్మణపచ్చయోతి పాకటోయమత్థో. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం చక్ఖాదీనం యథావుత్తపచ్చయధమ్మతో అతిరేకేపి పచ్చయధమ్మే దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఆలోకాదయోతి ఆలోకో నామ సూరియాలోకాది. తస్స సుత్తన్తనయేన ఉపనిస్సయభావో వేదితబ్బో, ఏవం సేసానిపి.

వివరం నామ విసేసతో సోతబిలం. వాయు గన్ధూపసంహరణకవాతో. ఆపో ముఖే పక్ఖిత్తఆహారస్స తేమనకఉదకం. పథవీ కాయప్పసాదస్స నిస్సయభూతా పథవీధాతు. భవఙ్గమనం ద్విక్ఖత్తుం చలితం భవఙ్గచిత్తం. సబ్బత్థ మనసికారో ఆవజ్జనమనసికారో.

౫౨౪. అవిసేసతో దట్ఠబ్బాకారస్స వుచ్చమానత్తా ఆహ ‘‘సబ్బా ఏవా’’తి. విసేసతో విపస్సనాయ భూమివిచారో ఏసోతి ‘‘సఙ్ఖతా’’తి విసేసితం. పుబ్బన్తాపరన్తవివిత్తతోతి ఏత్థ ‘‘పుబ్బన్తోనామ అతీతో అద్ధా, అపరన్తో నామ అనాగతో. ఉభయత్థ చ సఙ్ఖతా ధాతుయో సభావవివిత్తా అనుపలబ్భమానసభావత్తా. పుబ్బన్తో వా సభావధమ్మస్స ఉదయో తతో పుబ్బే అవిజ్జమానత్తా. అపరన్తో వయో తతో పరం అభావతో. తస్మా పుబ్బన్తాపరన్తవివిత్తతోతి పాకాభావతో విద్ధంసాభావతోతి వుత్తం హోతి.

భేరితలం వియ చక్ఖుదాతు సద్దస్స వియ విఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావతో. ఆదాసతలాదీసుపి ఏసేవ నయో. యన్తం నామ ఉచ్ఛుయన్తం. చక్కయట్ఠీతి తిలమన్థం ఆహ. సో హి అచక్కబన్ధోపి తంసదిసతాయ చక్కయట్ఠీత్వేవ వుచ్చతి, చక్కబన్ధమేవ వా సన్ధాయ తథా వుత్తం. ఇమాహి చ ఉపమాహి నిజ్జీవాన. భేరితలదణ్డాదీనం సమాయోగే, నిజ్జీవానం సద్దాదీనం వియ నిజ్జీవానం చక్ఖురూపాదీనం సమాయోగే నిజ్జీవానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తీతి కారణఫలానం ధాతుమత్తతం, కారకవేదకవిరహఞ్చ దస్సేతి.

పురేచరానుచరా వియాతి నిజ్జీవస్స కస్సచి కేచి నిజ్జీవా పురేచరానుచరా వియాతి అత్థో. మనోధాతుయేవ వా అత్తనో ఖణం అనతివత్తన్తీ అత్తనో ఖణ అనతివత్తన్తానంయేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అవిజ్జమానాయపి పురేచరానుచరాభిసన్ధియం అనన్తరపుబ్బకాలాపరకాలతాయ పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బా.

ఛన్నఞ్హి విఞ్ఞాణధాతూనం ఏకజ్ఝం అనేకానన్తరపచ్చయాభావతో ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తిఅభావో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞానన్తరపచ్చయతాభావతో అనన్తరుప్పత్తిపి నత్థి. యది సియా, ఛళారమ్మణసన్నిధానే మనసికారమన్తరేనాపి ఛళారమ్మణూపలద్ధి సియా, న చ హోతి, తస్మా దస్సనాదిఅనన్తరం సవనాదీనం అభావో వియ మనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం న దస్సనాదీని, న చ దస్సనాదిఅనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణధాతు హోతి. తత్థ భవఙ్గస్స, దస్సనాదీనఞ్చ భిన్నారమ్మణతాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం దస్సనాదీని, దస్సనాదీనం అనన్తరఞ్చ సవనాదీని న ఉప్పజ్జన్తీతి యుత్తమేతం. దస్సనాదీనం, పన సన్తీరమణస్స చ అభిన్నవిసయతాయ దస్సనాదిఅనన్తరం న మనావిఞ్ఞాణదాతు హోతీతి అయుత్తన్తి? నయిదమేవం నియతానియతవిసయానం భిన్నవిసయభావుపపత్తితో. యది చ దస్సనాదిఅనన్తరం కాచి విఞ్ఞాణధాతు ఉప్పజ్జేయ్య, సాపి దస్సనాదిద్వారతాయ దస్సనాదివిఞ్ఞాణధాతు ఏవ సియా, న మనోవిఞ్ఞాణధాతు, తతో చ దస్సనాదికిచ్చవిధురం చిన్తనం మననన్తి మనోద్వారప్పవత్తానం మననకిచ్చాపరిచ్చాగో వియ దస్సనవిఞ్ఞాణధాతుయా దస్సనకిచ్చాపరిచ్చాగో ఆపజ్జతి. తథా తదనన్తరస్సాతి సబ్బాయపి దస్సనవిఞ్ఞాణభావతో చ విఞ్ఞాణకాయా న భవేయ్యుం.

యథా పన మనోవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం మనోధాతు, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని, ఏవం దస్సనవిఞ్ఞాణధాతానన్తరం మనోధాతు, తతో సోతవిఞ్ఞాణాదీని హోన్తీతి చే? న, మనోధాతుయా దస్సనధాతుభావప్పసఙ్గతో. యథా హి మనసో నిబ్బిసేసావత్థా మననమత్తతాయ మనోధాతు, ఏవం దస్సనస్స నిబ్బిసేసావత్థా దస్సనమత్తతాయ దస్సనధాతు సియా. తఞ్చ చక్ఖూవిఞ్ఞాణం రూపవిసయన్తి సద్దాదివిసయాభోగాభావతో సవనవిఞ్ఞాణాదీనం అసమ్భవో. తతో చ రూపారమ్మణపసుతమేవ విఞ్ఞాణం సియా మనోవిఞ్ఞాణానం వియ దస్సనవిఞ్ఞాణాదీనం సమానవత్థుభావప్పసఙ్గతో, అఞ్ఞవత్థుసన్నిస్సితఞ్చ విఞ్ఞాణం న సియా, న చేతం యుత్తం. తస్మా సుఖదుక్ఖానం వియ ఉపేక్ఖా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం, మనోవిఞ్ఞాణస్స చ బ్యవధాయికా మనోధాతు దట్ఠబ్బా, న చస్సా ఉపేక్ఖాయ వియ అదుక్ఖమసుఖతా అదస్సనాదిఅమననతా, అత ఖో మననకిచ్చావిసేసతో మనోవిఞ్ఞాణసభాగతా. మనో హి హదయవత్థుమ్హి వత్తమానో అఞ్ఞవత్థుసన్నిస్సితానం విఞ్ఞాణానం విసయం దస్సేత్వా నివత్తమానో అగ్గి వియ ఉసుమమత్తే మననమత్తే ఠత్వా నివత్తతి, అఞ్ఞవత్థుసన్నిస్సితవిఞ్ఞాణనిరోధే చ ఉట్ఠహన్తో అగ్గి వియ ఉసుమమత్తే ఉట్ఠహతి. పచ్చయానురూపపవత్తికాని చ మననమత్తాని మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అన్తాని హోన్తి. పటిఘసఞ్ఞాసహగతానఞ్హి పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణానం ఇన్ద్రియారమ్మనపటిఘాతజతాయ అభినిపాతమత్తకిచ్చం, మననలక్ఖణిన్ద్రియసముప్పన్నస్స చ మనోవిఞ్ఞాణస్స విసయవిచిన్తనాసమ్భూతతాయ తదనురూపాచిన్తనా. తస్మా అభినిపాతప్పచ్చయపటిఘట్టనానిఘంసబలేన భవఙ్గలక్ఖణం చిత్తం చలనావత్థం హుత్వా నివత్తమానం చిన్తనావిసేసవిరహతో అభినిపాతానుగుణం చిన్తనావసానం మననమత్తం ఉప్పాదేతి.

దస్సనాదిపి అభినిపాతమత్తం దుతియం ఖణం అనతివత్తమానం అత్తానుగుణం చిన్తనామననసమఞ్ఞావిరహతో దస్సనాదిఅభినిపాతవిసేసవిచిత్తం చిత్తభావాదినా సమానం చిన్తనాదిమననమత్తం అఞ్ఞవత్థుస్మిం నిబ్బత్తేతి, తస్మా వత్థుకిచ్చేహి తం మనోవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహితాపి మనోధాతు మనోద్వారనిక్ఖమపవేసభూతా ఆరమ్మణన్తరే ద్వారన్తరమనసికారతబ్బిసయసమ్పటిచ్ఛనభావేన పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం యథాక్కమం పురేచరా, అనుచరాతి చ వుత్తా. సా పనాయం సతిపి విఞ్ఞాణభావే మనసో సమ్భూయ విసిట్ఠమననకిచ్చాభావతో ధాతుభావసామఞ్ఞేన మనోమత్తా ధాతు మనోధాతూతి వుచ్చతి.

యథావుత్తేనేవ చ హేతునా మత్త-సద్దలోపం కత్వా విఞ్ఞాణట్ఠయోగతో మనోమత్తం విఞ్ఞాణన్తి మనోవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహోపి చస్సా యుజ్జతి ఏవ. అఞ్ఞవిఞ్ఞాణేహి పన ద్వారారమ్మణేహి చ విసేసనత్థం ‘‘మనోధాతూ’’తి వుత్తాతి. మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి పన విఞ్ఞాణధాతువిసేసనం మనోగహణం. ధాతువిసేసనత్థే చ మనోవిఞ్ఞాణగ్గహణే విఞ్ఞాణవిసేసనం ద్వారభూతమనోదస్సనమేవాతి ద్వారసమఞ్ఞారహత్తా న మనోధాతూతి వుచ్చతి. తఞ్హి మనోద్వారన్తోగధం, న చ దస్సనాదిపురేచరానుచరన్తి మనసో విఞ్ఞాణధాతు, మనసో విఞ్ఞాణన్తి చ మనోద్వారసమఞ్ఞారహం, సవిసేసఞ్చ తస్స మననకిచ్చం, విఞ్ఞాణకిచ్చఞ్చాతి మత్తసద్దస్స లోపమన్తరేన ‘‘మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి, నిజ్జీవభావవిభావనత్థం ‘‘మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి చ వుచ్చతీతి.

సల్లమివ సూలమివ తివిధదుక్ఖతాసమాయోగతో దట్ఠబ్బో. వేదనాసల్లసూలయోగాతి వేదనాసఙ్ఖాతసల్లసూలయోగతో. ఆతురా వియాతి తేన ఆతురిభూతా పుగ్గలా వియ. ఆసాయేవ దుక్ఖం ఆసాదుక్ఖం, ఆసావిఘాతం దుక్ఖం వా. సఞ్ఞా హి అసుభాదికమ్పి సుభాదితో సజ్జానన్తీ ఆసం, తస్సా చ విఘాతం ఆసీసితసుభాదిఅసిద్ధియా జనేతీతి. వనమిగో తిణపురిసం పురిసోతి గణ్హన్తో అయథాభూచ్చనిమిత్తగ్గాహకో, తథా సఞ్ఞాపీతి ఆహ ‘‘వనమిగో వియా’’తి. కమ్మపధానా సఙ్ఖారాతి ‘‘పటిసన్ధియం పక్ఖిపనతో’’తిఆది వుత్తం. జాతిదుక్ఖానుబన్ధతోతి అత్తనా నిబ్బత్తియమానేన జాతిదుక్ఖేన అనుబన్ధతా. భవపచ్చయా జాతి హి జాతిదుక్ఖన్తి. పదుమం వియ దిస్సమానం ఖురచక్కం వియ రూపమ్పి ఇత్థిఆదిభావేన దిస్సమానం నానావిధుపద్దవం జనేతి. సబ్బే అనత్థా రాగాదయో, జాతిఆదయో చ విసయభూతా, అనుపసన్తా, సప్పటిభయా చాతి. తప్పటిపక్ఖభూతత్తా అసఙ్ఖతా ధాతు అమతాదితో దట్ఠబ్బా.

వవత్థానాభావో ‘‘ఇదమేవ ఇమస్స ఆరమ్మణ’’న్తి నియమాభావో, తేన యథా అరఞ్ఞమక్కటో కేనచి అనివారితో గహితం ఏకం రుక్ఖసాఖం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, తమ్పి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞన్తి కత్థచి అనవట్ఠితో పరిబ్భమతి, ఏవం గహితం ఏకం ఆరమ్మణం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం, తమ్పి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞన్తి అనవట్ఠితతా, ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా పవత్తితుం అసమత్థతా చ మక్కటసమానతాతి దస్సేతి. అట్ఠివేధవిద్ధోపి ఉప్పథం అనుగచ్ఛన్తో దుట్ఠస్సో అస్సఖళుఙ్కో. యత్థకామనిపాతితోతి యత్థ కత్థచి ఇచ్ఛితారమ్మణే నిపాతిభావతో. నానావేసధారీ రఙ్గనటో.

ఆయతనదాతునిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి పన్నరసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.