౧౬. ఇన్ద్రియసచ్చనిద్దేసవణ్ణనా

ఇన్ద్రియవిత్థారకథావణ్ణనా

౫౨౫. బావీసతీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇన్ద్రియానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. చక్ఖున్ద్రియన్తిఆది తేసం సరూపదస్సనం. తత్థ చక్ఖుద్వారే ఇన్దట్ఠం కారేతి చక్ఖుద్వారభావే తంద్వారికేహి అత్తనో ఇన్దభావం పరమిస్సరభావం కారయతీతి చక్ఖున్ద్రియం. తఞ్హి తే రూపగ్గహణే అత్తానం అనువత్తేతి, తే చ తం అనువత్తన్తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తస్మా సోతఘానజివ్హాకాయద్వారే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి. కాయిన్ద్రియం. విజాననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి మనిన్ద్రియం. ఇత్థిభావలక్ఖణే, పరిసభావలక్ఖణే, అనుపాలనలక్ఖణే, సుఖలక్ఖణే, దుక్ఖలక్ఖణే, సోమనస్సలక్ఖణే, దోమనస్సలక్ఖణే, ఉపేక్ఖాలక్ఖణే, అధిమోక్ఖలక్ఖణే, పగ్గహలక్ఖణే, ఉపట్ఠానలక్ఖణే, అవిక్ఖేపలక్ఖణే, దస్సనలక్ఖణే, అనఞ్ఞాతం ఞస్సామీతి పవత్తే జాననలక్ఖణే, ఞాతానం ఏవ ధమ్మానం పున ఆజాననే అఞ్ఞాతావిభావే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం.

విజానియాతి విజానేయ్య. భూమితో చాతి చ-సద్దో అవుత్తసమ్పిపణ్డనత్థో, తేన తావత్వం సఙ్గణ్హాతి, తం పన తావత్వం పరతో వణ్ణయిస్సామ. అసమ్మసనుపగానమ్పి అత్థిభావతో దట్ఠబ్బతా ఇధ న గహితా.

పుబ్బభాగేతి అరియమగ్గతో పుబ్బభాగే. అనఞ్ఞాతన్తి న అఞ్ఞాతం న అధిగతం. నిచ్చతాయ నత్థి ఏతస్స మతం భఙ్గో, న వా ఏతస్మిం అధిగతే మరణన్తి అమతం, పజ్జితబ్బతో పదఞ్చాతి అమతపదం నిబ్బానం. ‘‘ఏవం పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో’’తి ఏతేన పుబ్బభాగవసేనేతం ఇన్ద్రియం ఏవం వోహరీయతీతి దస్సేతి. ఆజాననతోతి పఠమమగ్గేన దిట్ఠమరియాదం అనతిక్కమిత్వావ జాననతో. యేన తంసమఙ్గిపుగ్గలో, తంసమ్పయుత్తధమ్మా వా అఞ్ఞాతావినో హోన్తి, సో అఞ్ఞాతావిభావో పరినిట్ఠితకిచ్చజాననఖీణాసవస్స భావభూతో హుత్వా ఉప్పత్తితో ‘‘ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతో’’తి వుత్తం.

లిఙ్గేతి గమేతి ఞాపేతీతి లిఙ్గం, లిఙ్గీయతి వా ఏతేనాతి లిఙ్గం. కిం లిఙ్గేతి, కిం వా లిఙ్గీయతీతి? ఇన్దం, ఇన్దో వా. ఇన్దస్స లిఙ్గ ఇన్దలిఙ్గం, ఇన్దలిఙ్గస్స అత్థో తంసభావో ఇన్దలిఙ్గట్ఠో, ఇన్దలిఙ్గమేవ వా ఇన్ద్రియసద్దస్స అత్థోతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠో. సజ్జితం ఉప్పాదితన్తి సిట్ఠం, ఇన్దేన సిట్ఠం ఇన్దసిట్ఠం. జుట్ఠం సేవితం. కమ్మసఙ్ఖాతస్స ఇన్దస్స లిఙ్గాని, తేన చ సిట్ఠానీతి కమ్మజానేవ యోజేతబ్బాని, న అఞ్ఞాని, తే చ ద్వే అత్థా కమ్మే ఏవ యోజేతబ్బా, ఇతరే చ భగవతి ఏవాతి ఆహ ‘‘యథాయోగ’’న్తి. తేనాతి భగవతో, కమ్మస్స చ ఇన్దత్తా. ఏత్థాతి ఏతేసు ఇన్ద్రియేసు. ఉల్లిఙ్గేన్తి ఞాపేన్తి పకాసేన్తి ఫలసమ్పత్తివిపత్తీహి కారణసమ్పత్తివిపత్తిఅవబోధతో. ‘‘సో తం నిమిత్తం ఆసేవతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౯.౩౫) గోచరకరణమ్పి ఆసేవనా వుత్తాతి ఆహ ‘‘కానిచి గోచరాసేవనాయా’’తి. తత్థ సబ్బేసం గోచరికాతబ్బత్తేపి ‘‘కానిచీ’’తి వచనం అవిపస్సితబ్బానం బహులం మనసికరణేన అనాసేవనీయత్తా. పచ్చవేక్ఖనామత్తమేవ హి తేసు హోతీతి. ‘‘తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౭౦) భావనా ఆసేవనాతి వుత్తాతి భావేతబ్బాని సద్ధాదీని సన్ధాయాహ ‘‘కానిచి భావనాసేవనాయా’’తి.

ఆధిపచ్చం ఇన్ద్రియపచ్చయభావో. అసతిపి చ ఇన్ద్రియపచ్చయభావే ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం, అత్తనో అత్తనో పచ్చయవసేన పవత్తమానే తంసహితసన్తానే అఞ్ఞాకారేన అప్పవత్తమానేహి లిఙ్గాదీహి అనువత్తనీయభావే ఆధిపచ్చం. ఇమస్మిం చ అత్థే ఇన్దన్తి పరిమిస్సరియం కరోన్తిచ్చేవ ఇన్ద్రియాని. చక్ఖాదీసు దస్సితేన నయేన అఞ్ఞేసఞ్చ జీవితాదీనం తదనువత్తీసు ఆధిపచ్చం యథారహం యోజేతబ్బం.

అమోహోయేవ న విసుం చత్తారో ధమ్మా, తస్మా తస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధకథాయం విభావితాని లక్ఖణాదీని తేసఞ్చ వేదితబ్బానీతి అధిప్పాయో. సేసాని తత్థ ఖన్ధనిద్దేసే లక్ఖణాదీహి అరూపేనేవ ఆగతాని.

౫౨౬. సత్తానం అరియభూమిపటిలాభో భగవతో దేసనాయ సాధారణం, పదానఞ్చ పయోజనన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝత్తధమ్మే పరిఞ్ఞాయా’’తిఆది. అఞ్ఞేసమ్పి ఇన్ద్రియానం అత్తభావపరియాపన్నతాయ సతిపి అత్తభావపఞ్ఞాపనాయ మూలభావతో చక్ఖాదీనం సాతిసయా అత్తభావపరియాపన్నాతి వుత్తం ‘‘అత్తభావపరియాపన్నాని చక్ఖున్దియాదీనీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౨౧౯). అభిధమ్మట్ఠకథాయం ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియదేసనాక్కమో వుత్తోతి ఇధాపి ‘‘తతో జీవితిన్ద్రియ’’న్తి వుత్తం. తం ఇన్ద్రియయమకదేసనాయ (యమ. ౩.ఇన్ద్రియయమక.౧ ఆదయో) సమేతి. ఇన్ద్రియవిభఙ్గే (విభ. ౨౧౯ ఆదయో) పన మనిన్ద్రియానన్తరం జీవితిన్ద్రియం వుత్తం, తం పురిమపచ్ఛిమానం అజ్ఝాత్తికబాహిరానం అనుపాలకభావదీపనత్థం తేస మజ్ఝే వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యఞ్చ కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖం. యావ చ దువిధత్తభావానుపాలకస్స జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తి, తావ దుక్ఖభూతానం ఏతేసం వేదయితానం అనివత్తీతి ఞాపనత్థం, తేన చ చక్ఖాదీనం దుక్ఖానుబన్ధతాయ పరిఞ్ఞేయ్యతం ఞాపేతి. పటిపత్తిదస్సనత్థన్తి పుబ్బభాగపటిపత్తిదస్సనత్థం. తస్సేవాతి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియస్సేవ. తతో అనన్తరం భావేతబ్బత్తాతి భావనామగ్గసమ్పయుత్తం అఞ్ఞిన్ద్రియం సన్ధాయ వుత్తం. దస్సనాన్తరా హి భావనాతి.

భేదోతి ఇధ సభావతో భేదో అధిప్పేతో, న భూమిపుగ్గలాదివసేనాతి ఆహ ‘‘సేసానం అభేదో’’తి. నను చ జీవితిన్ద్రియస్స అనుపాలనలక్ఖణం సభావో, తేనస్స దువిధస్సాపి అభేదోతి? సచ్చమేతం, తస్స పన రూపారూపసభావకతో భేదో గహితో, న ఏవం సేసానం కోచి భేదో అత్థీతి తేసం అభేదోతి భేదాభావో వుత్తో. నను చేత్థ వేదనా, పఞ్ఞా చ భిన్దిత్వా వుత్తాతి? న, యథా దేసితేసు బావీసతియా ఇన్ద్రియేసు భేదాభేదస్స అధిప్పేతత్తా.

౫౨౭. చక్ఖున్ద్రియాదీనం సతిపి పురేజాతాదిపచ్చయభావే ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బమేవ కిచ్చం కిచ్చన్తి వుత్తం తస్స అనఞ్ఞసాధారణత్తా, ఇన్ద్రియకథాయ చ అధికతత్తా. అత్తనో తిక్ఖమన్దాదిఆకారో అత్తాకారో, తస్స అనువత్తాపనం అత్తాకారానువత్తాపనం. తేనాహ ‘‘తిక్ఖమన్దాదిసఙ్ఖాతఅత్తాకారానువత్తాపన’’న్తి. అథ వా తిక్ఖమన్దాదిసఙ్ఖాతస్స చ అత్తాకారస్స చ అనువత్తాపనం తిక్ఖ…పే… వత్తాపనం. విసుం అత్తాకారగ్గహణేన చేత్థ రూపావభాసనాదికస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. చక్ఖున్ద్రియస్స హి రూపాభిహననయోగ్యతాసఙ్ఖాతే రూపావభాసనసామత్థియే అసతి న కదాచిపి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స దస్సనకిచ్చం సమ్భవతి. ఏస నయో సోతిన్ద్రియాదీసుపి. పుబ్బఙ్గమభావేన మనిన్ద్రియస్స వసావత్తాపనం హోతి, న అఞ్ఞేసం. తంసమ్పయుత్తానిపి హి ఇన్ద్రియాని తబ్బసేనేవ హుత్వా అత్తనో అత్తనో ఇన్ద్రియకిచ్చం సాధేన్తి చేతసికభావతో, న తేసం వసేన మనిన్ద్రియం. అయఞ్హిస్స పుబ్బఙ్గమతా. సబ్బత్థ చ ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బన్తి అధికారో అనువత్తతీతి దట్ఠబ్బో. సతిపి అనుప్పాదనే, అనుపత్థమ్భనే చ తప్పచ్చయానం తప్పవత్తనే నిమిత్తభావో అనువిధానం.

ఛాదేత్వా ఫరిత్వా ఉప్పజ్జమానా సుఖదుక్ఖవేదనా సహజాతధమ్మే అభిభవిత్వా అజ్జోత్థరిత్వా సయమేవ పాకటా హోతి, సహజాతధమ్మా చ తస్సా వసేన సుఖదుక్ఖబావప్పతా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘యథాసకం ఓళారికాకారానుపాపన’’న్తి. అసన్తస్స, అపణీతస్సపి అకుసలతబ్బిపాకాదిసమ్పయుత్తస్స యథారహం మజ్ఝత్తాకారానుపాపనం యోజేతబ్బం. సమానజాతియేహి వా సుఖదుక్ఖేహి సన్తపణీతాకారానుపాపనం దట్ఠబ్బం. పటిపక్ఖాభిభవనన్తి అస్సద్ధియాదిపటిపక్ఖాభిభవనం. పసన్నాకారాదాతి పసన్నపగ్గహితఉపట్ఠితసమాహితదస్సనాకారానుపాపనం యథాక్కమం సద్ధాదీనం. బ్యాపాదాదీతి ఆది-సద్దేన ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని గహితాని. మగ్గసమ్పయుత్తస్సేవ చ అఞ్ఞిన్ద్రియస్స కిచ్చం దస్సితం. తేనేవ చ ఫలసమ్పయుత్తస్స తంతంసంయోజనప్పటిప్పస్సద్ధిపహానకిచ్చతా దస్సితా హోతీతి. కతసబ్బకిచ్చస్స అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం అఞ్ఞస్స కాతబ్బస్స అభావా అమతాభిముఖమేవ తబ్భావపచ్చయో చ హోతి, న ఇతరాని వియ కిచ్చన్తరపసుతం. తేనాహ ‘‘అమతాభిముఖభావపచ్చయతా చా’’తి.

౫౨౮. భూమితో వినిచ్ఛయో ఉత్తానత్థో ఏవ. ఏత్థాహ – కస్మా పన ఏత్తకేనేవ ఇన్ద్రియాని వుత్తాని, ఏతాని ఏవ చ వుత్తానీతి? ఆధిపచ్చట్ఠవసేన, ఆధిపచ్చం నామ ఇస్సరియన్తి వుత్తమేవేతం. తయిదం ఆధిపచ్చం అత్తనో అత్తనో కిచ్చే, ఫలే చాతి అఞ్ఞేసమ్పి సభావధమ్మానం కస్మా న లబ్భతి? పచ్చయాధీనవుత్తికా హి పచ్చయుప్పన్నాతి సియా ఫలహేతుధమ్మేసు అనువత్తనానువత్తనీయతాతి? సచ్చమేతం, తథాపి అత్థి తేసం విసేసో. స్వాయం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధమాధిపచ్చ’’న్తిఆదినా (విభ. అట్ఠ. ౨౧౯) అట్ఠకథాయం దస్సితోయేవ. అపిచ ఖన్ధపఞ్చకే యాయం సత్తపఞ్ఞత్తి, తస్సా విసేసనిస్సయో ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’’తి తాని తావ ఆధిపచ్చత్తం ఉపాదాయ ‘‘చక్ఖున్ద్రియం…పే…మనిన్ద్రియ’’న్తిఆదితో (విభ. ౨౧౯) వుత్తాని. స్వాయం అత్తభావో ఇమేసం వసేన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి సమఞ్ఞం లభతీతి దస్సనత్థం భావద్వయం. తయిమే ఉపాదిన్నధమ్మా యేన ధమ్మేన పవత్తన్తి, అయం సో ధమ్మో తేసం ఠితిహేతూతి దస్సనత్థం జీవితిన్ద్రియం. స్వాయం సత్తసఞ్ఞితో ధమ్మపుఞ్జో పబన్ధవసేన పవత్తమానో ఇమాహి వేదనాహి సంకిలిస్సతీతి దస్సనత్థం వేదనాపఞ్చకం. తతో విసుద్ధికామానం వోదానసమ్భారదస్సనత్థం సద్ధాదిపఞ్చకం. సమ్భవవోదానసమ్భారా ఇమేహి విసుజ్జన్తి, విసుద్ధిప్పత్తా నిట్ఠితకిచ్చావ హోన్తీతి దస్సనత్థం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీని తీణి వుత్తాని. సబ్బత్థ ‘‘ఆధిపచ్చత్తం ఉపాదాయా’’తి పదం యోజేతబ్బం. ఏత్తావతా అధిప్పేతత్థసిద్ధీతి అఞ్ఞేసం అగ్గహణం.

అథ వా పవత్తినివత్తీనం నిస్సరాదిదస్సనత్తమ్పి ఏతానియేవ వుత్తాని. పవత్తియా హి విసేసతో మూలనిస్సయభూతాని ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని. యథాహ ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో’’తిఆది (సు. ని. ౧౭౧). తస్స ఉప్పత్తి ఇత్థిపురిసిన్ద్రియేహి విసభాగవత్థుసరాగనిమిత్తేహి యేభుయ్యేన సత్తకాయస్స అభినిబ్బత్తి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తిణ్ణం ఖో, మహారాజ, సన్నిపాతా గబ్భస్స అవక్కన్తి హోతి మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి, మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౪౦౮; మి. ప. ౪.౧.౬). అవట్ఠానం జీవితిన్ద్రియేన తేన అనుపాలేతబ్బతో. తేనాహ ‘‘ఆయు ఠితి యపనా యాపనా’’తిఆది (ధ. స. ౧౯). ఉపభోగో వేదనాహి. వేదనావసేన హి ఇట్ఠాదిసబ్బవిసయూపభోగో. యథాహ ‘‘వేదయతి వేదయతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా వేదనాతి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౦). ఏవం పవత్తియా నిస్సయసముప్పాదట్ఠితిసమ్భోగదస్సనత్తం చక్ఖున్ద్రియం యావ ఉపేక్ఖిన్ద్రియన్తి చుద్దసిన్ద్రియాని దేసితాని. యథా చేతాని పవత్తియా, ఏవం ఇతరాని నివత్తియా. వివట్టసన్నిస్సితేన హి నిబ్బత్తితాని సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని నివత్తియా నిస్సయో. ఉప్పాదో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియేన తస్స నివత్తివసేన పఠమం ఉప్పజ్జనతో. అవట్ఠానం అఞ్ఞిన్ద్రియేన, ఉపభోగో అఞ్ఞాతావిన్ద్రియేన అగ్గఫలసముపభోగతో. ఖీణాసవాహి విసవితాయ నిబ్బుతిసుఖం పరిభుజ్జన్తి. ఏవమ్పి ఏతాని ఏవ ఇన్ద్రియాని దేసితాని. ఏత్తావతా యథాధిప్పేతత్థసిద్ధితో అఞ్ఞేసం అగ్గహణం. ఇమినావ నేసం దేసనాక్కమోపి సంవణ్ణితోతి వేదితబ్బోతి.

ఇన్ద్రియనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సచ్చవిత్థారకథావణ్ణనా

౫౨౯. అరియసద్దేన విసేసనం అకత్వా కేవలం సచ్చసద్దేన ఉద్ధిట్ఠానిపి అరియసచ్చాని ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్చానీతి చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి ఆద. సమాఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతి, విసేసత్థినా చ విసేసో అనుపయుజ్జితబ్బోతి. అరియసచ్చేసు వా విచారితేసు ఇతరానిపి అత్థతో విచారితానేవ హోన్తీతి విపస్సనాయ చ భూమిభూతాని, అరియసచ్చానేవాతి చ కత్వా ‘‘సచ్చానీ’’తి ఉద్ధరిత్వాపి ‘‘చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి వుత్తం.

సాసనక్కమోతి అరియసచ్చాని వుచ్చన్తి, అరియసచ్చదేసనా వా. సకలఞ్హి సాసనం భగవతో వచనం సచ్చవినిముత్తం నత్థి పవత్తినివత్తితదుభయహేతుసన్దస్సనవసేన పవత్తనతో. తస్మా సచ్చేసు కమతి, సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతం వా సాసనం ఏతేసు కమతి, పరిఞ్ఞాదికిచ్చసాధనవసేన పవత్తతి, తస్మా కమతి ఏత్థాతి కమో, కిం కమతి? సాసనం. సాసనస్స కమో ‘‘సాసనక్కమో’’తి సచ్చాని సాసనప్పవత్తిట్ఠానాని వుచ్చన్తి, తందేసనా చ తబ్బోహారేనాతి.

తథాతి తంసభావా దుక్ఖాదిసభావా. అవితథాతి అముసాసభావా బాధనాదిభావేన భూతసభావా. అనఞ్ఞథాతి అఞ్ఞాకారరహితా అబాధనాదిఆకారవివిత్తా. దుక్ఖదుక్ఖతాతన్నిమిత్తతాహి అధిట్ఠితత్తా పీళనట్ఠో. సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతభావో సఙ్ఖతట్ఠో. దుక్ఖదుక్ఖతాతన్నిమిత్తతాహి పరిదహనం, కిలేసదాహసమాయోగో వా సన్తాపట్ఠో. జరాయ, మరణేన చాతి ద్వేదా విపరిణామేతబ్బతా విపరిణామట్ఠో. ఏత్థ చ పీళనట్ఠో దుక్ఖస్స సరసేనేవ ఆవిభవనాకారో, ఇతరే యథాక్కమం సముదయమగ్గనిరోధదస్సనేహి ఆవిభవనాకారాతి అయం చతున్నమ్పి విసేసో. తత్రత్రాభినన్దనవసేన బ్యాపిత్వా ఊహనం రాసికరణం దుక్ఖస్స నిబ్బత్తనం ఆయూహనం ఆకారస్స బ్యాపనత్థత్తా. ఆగచ్ఛతి సముదయతోతి వా ఆయం, దుక్ఖం, తస్స ఊహనం పవత్తనం ఆయూహనం, అయం సరసేనేవ ఆవిభవనాకారో. నిదదాతి దుక్ఖన్తి నిదానం, ‘‘ఇదం తం దుక్ఖ’’న్తి సమ్పటిచ్ఛాపేన్తం వియ సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. అయం నిదానట్ఠో దుక్ఖదస్సనేన ఆవిభవనాకారో. సంసారదుక్ఖేన సంయోజనం సంయోగట్ఠో. మగ్గాధిగమననివారణం పలిబోధట్ఠో. ఇమే చ సంయోగపలిబోధట్ఠా నిరోధమగ్గదస్సనేహి ఆవిభవనాకారా. నిస్సరన్తి సత్తా ఏత్థ, సయమేవ వా నిస్సటం విసంయుత్తం సబ్బసఙ్ఖతేహి సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గభావతోతి నిస్సరనం. అయమస్స సభావేన ఆవిభవనాకారో, ఇతరే వివేకాసఙ్ఖాతామతట్టా, సముదయక్ఖరఅపచ్చయఅవినాసితా వా సముదయమగ్గదుక్ఖదస్సనేన ఆవిభవనాకారా.

సంసారతో నిగ్గమనం నియ్యానం. అయమస్స సరసేన ఆవిభవనాకారో. పరిబోధూపచ్ఛేదనేన నిబ్బానాధిగమోవ నిబ్బాననిమిత్తత్తా మగ్గస్స హేతుట్ఠో. పఞ్ఞాపధానత్తా చస్స నిబ్బానదస్సనం, చతుసచ్చదస్సనం వా దస్సనట్ఠో. చతుసచ్చదస్సనే, కిలేసదుక్ఖసన్తాపవూపసమనే చ ఆధిపచ్చం కరోన్తి మగ్గధమ్మా సమ్పయుత్తధమ్మేసూతి సో మగ్గస్స ఆధిపతేయ్యట్ఠో. విసేసతో వా ఆలమ్బనాధిపతిభూతా మగ్గధమ్మా హోన్తి ‘‘మగ్గాధిపతినో’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౬) వచనతోతి సో తేసం ఆకారో ఆధిపతేయ్యట్ఠో. ఏతే హేతుదస్సనాధిపతేయ్యట్ఠా సముదయనిరోధదుక్ఖదస్సనేహి ఆవిభవనాకారా. ఏవమాది ఆహాతి సమ్బన్ధో. అభిసమయట్ఠోతి అభిసమేతబ్బట్ఠో. అభిసమయస్స వా విసయభూతో అత్థో అభిసమయట్ఠో. అథ వా అభిసమయస్స పవత్తిఆకారో అభిసమయట్ఠో. సో చేత్థ అభిసమేతబ్బేన పీళనాదినా దస్సితోతి దట్ఠబ్బో.

౫౩౦. కుచ్ఛితం ఖం దుక్ఖం, గారయ్హం హుత్వా అసారన్తి అత్థో.

‘‘సమాగమో సమేత’’న్తిఆదీసు కేవలస్స ఆగమసద్దస్స, ఏత-సద్దస్స చ పయోగే సంయోగత్థస్స అనుపలబ్భనతో, సం-సద్దస్స చ సంయోగే ఉపలబ్భనతో ‘‘సంయోగం దీపేతీ’’తి ఆహ అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ తదత్థజోతకతాసిద్ధితో. ఉప్పన్నం ఉదితన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అయ-సద్దో గతిఅత్థే సిద్ధో హేతుసద్దోవియ కారణం దీపేతి. అత్తనో ఫలనిప్ఫాదనేన అయతి పవత్తతి, ఏతి వా ఏతస్మా ఫలన్తి అయోతి, సంయోగే ఉప్పత్తికారణం సముదయోతి. ఏత్థ విసుం పయుజ్జమానాపి ఉపసగ్గసద్దా సధాతుకం సంయోగత్థం, ఉప్పాదత్థఞ్చ దీపేన్తి, కిరియావిసేసకత్తాతి వేదితబ్బా.

‘‘అభావో ఏత్థ రోధస్సాతి నిరోధో’’తి ఏతేన నిబ్బానస్స దుక్ఖవివిత్తభావం దస్సేతి. సమధిగతే తస్మిం తదధిగమతో పుగ్గలస్స రోధాభావో పవత్తిసఙ్ఖాతస్స రోధస్స పటిపక్ఖభూతాయ నివత్తియా అధిగతత్తాతి. ఏతస్మిఞ్చ అత్థే అభావో ఏతస్మిం రోధస్సాతి నిరోధో ఇచ్చేవ పదసమాసో. దుక్ఖాభావో పనేత్థ పుగ్గలస్స, న నిబ్బానస్సేవ. అనుప్పాదో ఏవ నిరోధో అనుప్పాదనిరోధో. ఆయతిం భవాదీసు అప్పవత్తి, న పన భఙ్గోతి భఙ్గవాచకం నిరోధసద్దం నివత్తేత్వా అనుప్పాదవాచకం గణ్హాతి. ఏతస్మిం అత్థే కారణే ఫలూపచారం కత్వా నిరోధపచ్చయో నిరోధోతి వుత్తో.

పటిపదా చ హోతి పుగ్గలస్స దుక్ఖనిరోదప్పత్తియా. నను చ సా ఏవ దుక్ఖనిరోదప్పత్తీతి తస్సా ఏవ సా పటిపదాతి న యుజ్జతీతి? న పుగ్గలాధిగమస్స పత్తిభావేన, యేహి సో అధిగచ్ఛతి, తేసం కారణభూతానం పటిపదాభావేన చ వుత్తత్తా. సచ్ఛి కిరియాసచ్ఛికరణధమ్మానఞ్హి అఞ్ఞత్థాభావేపి పుగ్గలసచ్ఛికిరియాధమ్మభావేహి నానత్తం కత్వా నిద్దేసో కతోతి. అథ వా యం దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా నిట్ఠానం ఫలం, సయఞ్చ దుక్ఖనిరోధప్పత్తిభూతం, తస్స అభిసమయభూతాయ దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా పటిపదతా దట్ఠబ్బా.

౫౩౧. బుద్ధాదయో అరియా పటివిజ్ఝన్తీతి ఏత్థ పటివిద్ధకాలే పవత్తం బుద్ధాదివోహారం ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౪౧౦) వియ భావిని భూతే వియ ఉపచారోతి పురిమకాలేపి ఆరోపేత్వా ‘‘బుద్ధాదయో’’తి వుత్తం. తే హి బుద్ధాదయో చతూహి మగ్గేహి పటివిజ్ఝన్తీతి. తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీతి ఏత్థ అరియపటివిజ్ఝితబ్బాని సచ్చాని అరియసచ్చానీతి పురిమపదే ఉత్తరపదలోపో అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీతి అత్థో. తథాగతేన హి సయం అధిగతత్తా, పవేదితత్తా, తతో ఏవ చ అఞ్ఞేహి అధిగమనీరత్తా తాని తస్స హోన్తీతి. అరియభావసిద్ధితోపీతి ఏత్థ అరియసాధకాని సచ్చాని అరియసచ్చానీతి పుబ్బే వియ ఉత్తరపదలోపో దట్ఠబ్బో. అరియాని సచ్చానీతిపీతి ఏత్థ అవితథభావేన అరణీయత్తా అధిగన్తబ్బత్తా అరియాని, అరియసమఞ్ఞా వా అవిసంవాదకే అవితథే నిరుళ్హా దట్ఠబ్బా.

౫౩౨. బాధనలక్ఖణన్తి ఏత్థ దుక్ఖదుక్ఖతన్నిమిత్తభావో, ఉదయవయపటిపీళితభావో వా బాధనం. భవాదీసు జాతిఆదివసేన, చక్ఖురోగాదివసేన చ అనేకదా దుక్ఖస్స పవత్తనమేవ పుగ్గలస్స సన్తాపనం, తదస్స కిచ్చం రసోతి సన్తాపనరసం. పవత్తినివత్తీసు సంసారవిమోక్ఖేసు పవత్తి హుత్వా గయ్హతీతి పవత్తిపచ్చుపట్ఠానం. పభవతి ఏతస్మా దుక్ఖం నిబ్బత్తతి, పురిమభవేన పచ్ఛిమభవో ఘటితో సంయుత్తో హుత్వా పవత్తతీతి పభావో. ‘‘ఏవమ్పి తణ్హానుసయే అనూహతే, నిబ్బత్తతి దుక్ఖమిదం పునప్పున’’న్తి (ధ. ప. ౩౩౮; నేత్తి. ౩౦) ఏవం పునప్పునం ఉప్పాదనం అనుపచ్ఛేదకరణం. భవనిస్సరణనివారణం పలిబోధో. తణ్హక్ఖయాదిభావేన సబ్బదుక్ఖసన్తతా సన్తి. అచ్చుతిరసన్తి అచ్చుతిసమ్పత్తికం అచవనకిచ్చం వా. కిచ్చన్తి చ చవనాభావం కిచ్చమివ కత్వా పరియాయేన వుత్తం, అచవనఞ్చస్స సభావాపరిచ్చజనం అవికారితా దట్ఠబ్బా. పఞ్చక్ఖన్ధనిమిత్తసుఞ్ఞతాయ అవిగ్గహం హుత్వా గయ్హతీతి అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం. అనుసయసముచ్ఛిన్దనేన సంసారచారకతో నిగ్గమనూపాయభావో నియ్యానం. సబ్బకిలేసానం అనుప్పాదనిరోధనం కిలేసప్పహానకరణం. నిమిత్తతో, పవత్తతో చ చిత్తస్స వుట్ఠానం హుత్వా గయ్హతీతి వుట్ఠానపచ్చుపట్ఠానం.

౫౩౩. అసువణ్ణాది సువణ్ణాది వియ దిస్సమానం మాయాతి వత్థుసబ్భావా తస్సా విపరీతతా వుత్తా. ఉదకం వియ దిస్సమానా పన మరీచి ఉపగతానం తుచ్ఛా. వత్థుమత్తమ్పి తస్సా న దిస్సతీతి విసంవాదికా వుత్తా. మరీచిమాయాఅత్తవిధురో భావో తచ్ఛావిపరీతభూతభావో. అరియఞాణస్సాతి అరియస్స అవితథగ్గాహకస్స ఞాణస్స, తేన పటివేధఞాణం వియ పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి గహితం హోతి. తేసం గోచరభావో పటివిజ్జితబ్బతా, ఆరమ్మణభావో చ దట్ఠబ్బో. అగ్గిలక్ఖణం ఉణ్హత్తం. తఞ్హి కత్థచి కట్ఠాదిఉపాదానభేదే విసంవాదకం, విపరీతం, అభూతం వాకదాచిపి న హోతి. ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా, అథో మరణధమ్మినో’’తి (అ. ని. ౩.౩౯; ౫.౫౭) ఏవం వుత్తా జాతిఆదికా లోకపకతి. ఏకచ్చానం తిరచ్ఛానానం తిరియం దీఘతా, మనుస్సాదీనం ఉద్ధం దీఘతా, వుద్ధినిట్ఠం పత్తానం పున అవడ్ఢనన్తి ఏవమాదికా చ లోకపకతీతి వదన్తి. తచ్ఛావిపరీతభూతభావేసు పచ్ఛిమో తథతా. పఠమో అవితథతా, మజ్ఝిమో అనఞ్ఞతతాతి అయమేతేసం విసేసో,

దుక్ఖా అఞ్ఞం న బాధక న్తి కస్మా వుత్తం, నను తణ్హాపి జాతి వియ దుక్ఖనిమిత్తతాయ బాధికాతి? న, బాధకప్పభవభావేన విసుం గహితత్తా. ఏవమ్హి పవత్తి, పవత్తిహేతు చ అసఙ్కరతో బోధితా హోన్తి. అథ వా జాతిఆదీనం వియ దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావో, దుక్ఖదుక్ఖతా చ బాధకతా, న దుక్ఖప్పభవతాతి నత్థి తణ్హాయ పభవభావేన విసుం గహితాయ బాధకభావపసఙ్గో. తేనాహ ‘‘దుక్ఖా అఞ్ఞం న బాధక’’న్తి. బాధకత్తనియామేనాతి దుక్ఖం బాధకమేవ, దుక్ఖమేవ బాధకన్తి ఏవం ద్విధాపి బాధకత్తావధారనేనాతి అత్థో. బాధకత్తనియామేనాతి హి బాధకస్స, బాధకత్తే చ నియామేన. యతా బాధకత్తస్స దుక్ఖే నియతతా, ఏవం దుక్ఖస్స చ బాధకత్తే నియతతాతి.

తం వినా నాఞ్ఞతోతి సతిపి అవసేసకిలేసఅవసేసాకుసలసాసవకుసలమూలావసేససాసవకుసలధమ్మానం దుక్ఖహేతుభావే న తణ్హాయ వినా తేసం దుక్ఖహేతుభావో అత్థి, తేహి పన వినాపి తణ్హాయ దుక్ఖహేతుభావో అత్థి కుసలేహి వినా అకుసలేహి రూపావచరాదికుసలేహి వినా కామావచరాదీహి చ తణ్హాయ దుక్ఖనిబ్బత్తకత్తా. సన్తభావస్స, సన్తభావే వా నియామో సన్తభావనియామో, తేన సన్తభావనియామేన. తచ్ఛనియ్యానభావత్తాతి ద్విధాపి నియామేన తచ్ఛో నియ్యానభావో ఏతస్స, న మిచ్ఛామగ్గస్స వియ విపరీతతాయ, న లోకియమగ్గస్స వియ వా అనేకన్తికతాయ అతచ్ఛోతి తచ్ఛనియ్యానభావో, మగ్గో, తస్స భావో తచ్ఛనియ్యానభావత్తం, తస్మా తచ్ఛనియ్యానభావత్తా. సబ్బత్థ ద్విధాపి నియామేన తచ్ఛావిపరీతభూతభావో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇతి తచ్ఛావిపల్లాసా’’తిఆది.

౫౩౪. సచ్చసద్దస్స సమ్భవన్తానం అత్థానం ఉద్ధరణం, సమ్భవన్తే వా అత్థే వత్వా అధిప్పేతస్స అత్థస్స ఉద్ధరణం నిద్ధారణం అత్థుద్వారో. విరతిసచ్చేతి ముసావాదవిరతియం. న హి అఞ్ఞవిరతీసు సచ్చసద్దో నిరుళ్హో. యే పన ‘‘విరతిసచ్చం సమాదానవిరతీ’’తి వదన్తి, తేసమ్పి న సమాదానమత్తం విరతిసచ్చం, అథ ఖో సమాదానావిసంవాదనం. తం పన పటిఞ్ఞాసచ్చం ముసావాదవిరతియేవ హోతి. ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (మ. ని. ౨.౧౮౭, ౨౦౨-౨౦౩, ౪౨౭; ౩.౨౭-౨౯) పవత్తా దిట్ఠి ‘‘సచ్చ’’న్తి అభినివిసనవుత్తియా దిట్ఠిసచ్చం. అమోసధమ్మత్తా నిబ్బానం పరమత్థసచ్చం. ‘‘అమోసధమ్మం నిబ్బానం, తదరియా సచ్చతో విదూ’’తి (సు. ని. ౭౬౩) హి వుత్తం, తస్స పన తంసమ్పాపకస్స చ మగ్గస్స పజాననా పటివేధో అవివాదకారణన్తి ద్వయమ్పి ‘‘ఏకం హి సచ్చం న దుతియమత్థి, యస్మిం పజా నో వివదే పజాన’’న్తి ఇమిస్సా (సు. ని. ౮౯౦; మహాని. ౧౧౯) గాథాయ ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తం.

౫౩౫. ‘‘నేతం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి ఆగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి ఏతేన జాతిఆదీనం దుక్ఖఅరియసచ్చభావే అవిపరీతతం దస్సేతి ఏకన్తేనేవ బాధకభావతో. ‘‘అఞ్ఞం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి ఆగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి ఇమినా దుక్ఖఅరియసచ్చభావస్స జాతిఆదీసు నియతతం దస్సేతి అనఞ్ఞత్థభావతో. సచేపి కథఞ్చి కోచి ఏవంచిత్తో ఆగచ్ఛేయ్య, పఞ్ఞాపనే పన సహధమ్మేన ఞాపనే అత్తనో వాదస్స పతిట్ఠాపనే సమత్థో నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘అహమేతం…పే… పఞ్ఞపేస్సామీతి ఆగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వుత్తం. జాతిఆదీనం అనఞ్ఞథతా అఞ్ఞస్స చ తతాభూతస్స అభావోయేవేత్థ ఠానాభావో. సచేపి కోచి ఆగచ్ఛేయ్య ఆగచ్ఛతు, ఠానం పన నత్థీతి అయమేత్థ సుత్తత్థో. ఏస నయో దుతియసుత్తేపి. తత్థ పన అత్తభావపటిలాభేనేవ సత్తానం జాతిఆదీనం పత్తి, సమ్ముఖీభావో చ హోతీతి సమ్పత్తత్తా, పచ్చక్ఖతా చ పఠమతా, యతో తం భగవతా పఠమం దేసితం, తన్నిమిత్తతా దుతియతా, తదుపసమతా తతియతా, తంసమ్పాపకతా చతుత్థతాతి దట్ఠబ్బా.

‘‘ఏతపరమతో’’తి ఏతేన చతూహి అరియసచ్చేహి పవత్తిఆదీనం అనవసేసపరియాదానమాహ. నిబ్బుతికామేన పరిజాననాదీహి అఞ్ఞం కిఞ్చి కిచ్చం కాతబ్బం నత్తి, ధమ్మఞాణకిచ్చం వా ఇతో అఞ్ఞం నత్థి, పరిఞ్ఞేయ్యాదీని చ ఏతపరమానేవాతి చత్తారియేవ వుత్తాని. తణ్హాయ ఆదీనవదస్సావీనం వసేన తణ్హావత్థుఆదీనం ఏతపరమతాయాతి వుత్తం. తథా ఆలయే పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతే, సకలవత్థుకామసఙ్ఖాతే, భవత్తయసఙ్ఖాతే వా దుక్ఖే దోసదస్సావీనం వసేన ఆలయాదీనం ఏతేపరమతాయాతి వుత్తం.

౫౩౬. ‘‘ఓళారికత్తా’’తి ఇదం జాతిఆదీనం దుక్ఖభావస్స పచురజనపాకటతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న అరియేన ఞాణేన పటివిజ్ఝితబ్బాకారం. తన్తి దుక్ఖం. అకతన్తి అనిబ్బత్తితం, అనిప్ఫాదితకారణన్తి అధిప్పాయో. కారణే హి సిద్ధే ఫలం సిద్ధమేవ హోతి. ‘‘నేవ అకతం ఆగచ్ఛతీ’’తి చ ఇమినా అహేతువాదం పటిక్ఖిపతి. ‘‘న ఇస్సరనిమ్మానాదితో’’తి ఏతేన పజాపతిపురిసపకతికాలాదివాదే పటిక్ఖిపతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి. ‘‘సహేతుకేన దుక్ఖేనా’’తి ఏతేన దుక్ఖదస్సనేన జనితస్స సంవేగస్స సంవడ్ఢనమాహ. దుక్ఖస్స హి సహేతుకభావసవసేన బలవసంవేగో జాయతి యావాయం హేతు, తావ ఇదం దుక్ఖం అవిచ్ఛేదేన పవత్తతీతి. అస్సాసజననత్థం నిరోధన్తి సంవేగజాతస్స అస్సాసం జనేతుం నిరోధసచ్చమాహ. నిబ్బిన్నసంసారదుక్ఖస్స హి నిరోధకథా వుచ్చమానా అతివియ అతివియ అస్సాసం సఞ్జనేతి.

౫౩౭. యే తే జాతిఆదయో ధమ్మా భగవతా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. కస్మా పనేత్థ బ్యాధి న గహితోతి? అనేకన్తభావతో. తథా హి సో కదాచి, కేసఞ్చి చ నత్థి. యథాహ ‘‘తయో రోగా పురే ఆసుం, ఇచ్ఛా అనసనం జరా’’తి (సు. ని. ౩౧౩). బాకులత్తేరాదీనం సో నాహోసియేవ, దుక్ఖగ్గహణేన వా బ్యాధి ఏత్థ హితోవాతి దట్ఠబ్బం. పరమత్థతో హి ధాతుక్ఖోభపచ్చయం కాయికం దుక్ఖం బ్యాధీతి. ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం ఏకం కోట్ఠాసం కత్వా ‘‘ద్వాదస ధమ్మా’’తి వుత్తం. కామతణ్హాభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చ’’న్తి అఞ్ఞే అన్తోగధభేదే అనామసిత్వా ఏకరూపేన గహితాపి తణ్హా సస్సతదిట్ఠిసహగతా, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతా, దిట్ఠివిరహితా కేవలం కామస్సాదభూతా చాతి తిధావ భిన్దిత్వా వుత్తా. ‘‘అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి మగ్గసచ్చభావేన ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తాపి సభావతో భిన్నా ఏవ తే ధమ్మాతి ఆహ ‘‘అట్ఠ ధమ్మా’’తి.

సచ్చనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుక్ఖనిద్దేసకథావణ్ణనా

జాతినిద్దేసవణ్ణనా

భవేతి ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నో ధమ్మప్పబన్ధో భవో, తస్మిం భవే. సో హి జాయతి ఏత్థ యోనిగతిఆదివిభాగోతి జాతీతి వుచ్చతి, జాయన్తి ఏత్థ సత్తా సమానన్వయాతి జాతి, నికాయో. సఙ్ఖతలక్ఖణేతి యత్థ కత్థచి ఉప్పాదే. సో హి జననట్ఠేన జాతి. పటిసన్ధియన్తి పటిసన్ధిచిత్తక్ఖణే. సమ్పాతిజాతోతి ఏత్థ జాతిసద్దేన లబ్భమానం మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనసఙ్ఖాతం జాయనత్థం సన్ధాయాహ ‘‘పసూతియ’’న్తి, అభిజాతియన్తి అత్థో. జాయతి ఏతాయ ఖత్తియాదిసమఞ్ఞాతి జాతి, కులం.

౫౩౮. సయన్తి ఏత్థాతి సేయ్యా, మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతో గబ్భో సేయ్యా ఏతేసన్తి గబ్భసేయ్యకా, అణ్డజా, జలాబుజా చ. ఇతరేసన్తి సంసేదజానం, ఓపపాతికానఞ్చ. అయమ్పి చాతి ‘‘పటిసన్ధిఖన్ధేస్వేవా’’తి అనన్తరం వుత్తకథాపి, పగేవ ‘‘పటిసన్ధితో పట్ఠాయా’’తి వుత్తకథాయం. తేనాహ ‘‘తేసం తేసం పఠమపాతుభావో జాతీ’’తి.

ఉమ్ముజ్జనవసేన గయ్హతీతి ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానం. వక్ఖమానవిభాగం దుక్ఖవిచిత్తతం పచ్చుపట్ఠపేతీతి దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా.

౫౩౯. ‘‘కస్మా పనా’’తి వదతో చోదకస్సాయమధిప్పాయో – ఏకన్తదుక్ఖే నిరయే తావ జాతిదుక్ఖా హోతు, అఞ్ఞాసుపి వా దుగ్గతీసు పాపకమ్మసముట్ఠానతో సుఖసంవత్తనియకమ్మసముట్ఠానాసు పన సుగతీసు కథన్తి. ఇతరో ‘‘నాయం జాతి సభావదుక్ఖవసేన దుక్ఖాతి వుత్తా, న హి కాచి పటిసన్ధి దుక్ఖవేదనాసమ్పయుత్తా అత్థి, అథ ఖో దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో’’తి దస్సేన్తో ‘‘అనేకేసం దుక్ఖానం వత్థుభావతో’’తిఆదిమాహ. అదుక్ఖసభావమ్పి పరియాయతో దుక్ఖన్తి వుచ్చతీతి దుక్ఖసభావం దుక్ఖసద్దేన విసేసేత్వా వుత్తం ‘‘దుక్ఖదుక్ఖ’’న్తి యథా రూపరూపన్తి.

దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతోతి ‘‘అహు వత మే, తం వత నాహోసీ’’తి చేతసికదుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో.

‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫, ౭౬, ౭౭, ౮౫; ౨.౪.౧, ౪) వచనతో తేభూమకా సఙ్ఖారా సఙ్ఖారదుక్ఖం, తత్థ కారణమాహ ‘‘ఉదయబ్బయప్పటిపాళితత్తా’’తి. యఞ్హి అభిణ్హం పటిపీళితం, తం దుక్ఖమనతాయ దుక్ఖన్తి, విపస్సనాచారస్స అధిప్పేతత్తా తేభూమకగ్గహణం.

దుక్ఖదుక్ఖన్తి దుక్ఖదోమస్సుపాయాసే వదతి. ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదినా (విభ. ౧౯౦) దుక్ఖసచ్చవిభఙ్గే ఆగతం.

భగవతాపీతి అనావరణఞాణవతా అచ్చరియాపరిమేయ్యదేసనాకోసల్లవతా భగవతాపి. ఉపమావసేనతి అఙ్గారకాసూపమాదిఉపమావసేన.

౫౪౦. పుణ్డరీకాదీసూతి ఆది-సద్దేన న మణికనకరజతపవాళాదిరతనసన్నిచ్చయే, నాపి అణ్డజమేణ్డజవాయజాతికే సుభమనుఞ్ఞసయనతలే, నాపి రతనమయకుట్టిమమనోహరే పాసాదతలే, నాపి సిత్తసమ్మట్ఠకుసుమోపహారవతి పాసాదూపచారే, నాపి ముత్తాజాలసదిసవాలికావికిణ్ణే వివిటఙ్గణే, నాపి హరితకమ్బలసదిసముదుసద్దలసమోతలే భూమిభాగేతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పరమసమ్బాధేతి అతివియ సమ్బాధే. తిబ్బన్ధకారేతి బహలన్ధకారే. పిత్తసేమ్హపుబ్బరుహిరగూథోదరియాది నానాకుణపసమ్బాధే. మాతా యది వీసతివస్సా, అథ తింస, చత్తాలీసాదివస్సా, తత్తకం కాలం అధోతవచ్చకూపసదిసతాయ అధిమత్తజేగుచ్ఛే. పూతిమచ్ఛా ది సబ్బం న సదిసూపమ్మం తస్స వాతాదివసేన ఏకచ్చదుగ్గన్ధాపగమసబ్భావతో. దస మాసేతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, యేభుయ్యవసేన వుత్తం తతో భియ్యోపి ఏకచ్చానం తత్థావట్ఠానసమ్భవతో. అత్తనో అధోముఖం ఠపితసఙ్కుచితహత్థద్వయస్స ఉక్కుటికస్సేవ నిసీదతో సమిజ్జనప్పసారణాదిరహితో.

అభిముఖం కడ్ఢనం ఆకడ్ఢనం. పరితో సమన్తతో కడ్ఢనం పరికడ్ఢనం. హేట్ఠా ధుననం ఓధూననం. నిధాయ నిధాయ ధూననం నిద్ధూననం. ఆకడ్ఢనాదిసదిసఞ్చేత్థ ‘‘ఆకడ్ఢనాదీ’’తి వుత్తం. తరుణవణసదిసం అతివియ సుఖుమాలం గబ్భగతం సరీరం సీతాదిఅప్పకమ్పి న సహతీతి సీతనరకూపపన్నతాది నిదస్సితం. తఞ్హి తస్స అతివియ సీతం, అతివియ ఉణ్హఞ్చ హుత్వా ఉపతిట్ఠతి. సరీరం వాసియాదీహి తచ్ఛేత్వా ఖారావసేచనకరణం ఖారాపటిచ్ఛకం. దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానేతి గబ్భాసయసఞ్ఞితం తతియం ఆవట్టం సన్ధాయాహ.

పరివత్తేత్వాతి ఉద్ధంపాదఅధోసీసభావేన పరివత్తేత్వా. ఇదం విజాయనమూలకం దుక్ఖం, యేన మరణదుక్ఖేన చ అట్టితా వేదనాప్పత్తా సత్తా కతిపయమాసమత్తాతిక్కన్తమ్పి పవత్తిం విస్సరన్తి, మహన్ధకారం మహావిదుగ్గం పక్ఖన్ధా వియ హోన్తి.

వధేన్తస్సాతి సోచనపరిదేవనసీసపటిహననాదినా బాధేన్తస్స. ఖుప్పిపాసా హి ఆతపావట్ఠానాదినా చ ఆతాపనం. పఞ్చగ్గితాపనాదినా పరితాపనం.

ఇమస్సాతి యథావుత్తస్స సత్తవిధస్స. సబ్బస్సాపీతి గబ్భకాలాదీసు తాపనమద్దనాదినిరయగ్గిదాహాదిసఞ్జనితస్స సకలస్సాపి. వత్థుమేవ హోతి తదభావే అభావతో. తేనేవాహ ‘‘జాయేథ నో చే’’తిఆది.

౫౪౧. విచిత్తన్తి వివిధం, అచ్ఛరియం వా.

ఇతి జాతినిద్దేసవణ్ణనా.

జరానిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౨. సఙ్ఖాతలక్ఖణన్తి ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్త’’న్తి (సం. ని. ౩.౩౮; అ. ని. ౩.౪౭; కథా. ౨౧౪) వుత్తం ఖణికజరం సన్ధాయాహ. ఖణ్డిచ్చాదిసమ్మతోతి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చవలిత్తచతాదినా సమఞ్ఞతో. సాతి ఖన్ధపురాణభావసఞ్ఞితా పాకటజరా. ఖన్ధపరిపాకో ఏకభవపరియాపన్నానం ఖన్ధానం పురాణభావో.

ఇతి జరానిద్దేసవణ్ణనా.

మరణనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౩. సఙ్ఖతలక్ఖణన్తి సఙ్ఖారానం వయసఞ్ఞితం ఖణికమరణమాహ. యం సన్ధాయాతి యం ఖణికమరణం సన్ధాయ, ‘‘జరామరణం ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౭౧) ఏత్థ ‘‘మరణ’’న్తి వుత్తన్తి అత్థో. తన్తి జీవితిన్ద్రియుపచ్చేదసఞ్ఞితం పాకటమరణం. ‘‘చవన’’న్తి లక్ఖితబ్బతాయ చుతిలక్ఖణం. వియోగరసన్తి యథాధిగతేహి సత్తసఙ్ఖారేహి వియోజనరసం. యథూపపన్నాయ గతియా విప్పవాసవసేన గయ్హతీతి గతివిప్పవాసపచ్చుపట్ఠానం.

పాపస్సాతి పాపయోగేన పాపస్స, ఉపచితపాపకమ్మస్సాతి అత్థో. పాపకమ్మాదినిమిత్తన్తి పాపకమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తసఙ్ఖాతం మరణకాలే ఉపట్ఠితం అకుసలవిపాకారమ్మణం. తమ్హి పస్సన్తస్సేవ కస్సచి అనుభవన్తస్స వియ మహాదుక్ఖం హోతి. భద్దస్సాతి భద్దకమ్మస్స, కతకుసలస్సాతి అత్థో. తస్స పన కామం ఇట్ఠమేవ ఆరమ్మణం ఉపట్ఠాతి, పియవిప్పయోగవత్థుకం పన మహన్తం దుక్ఖం ఆరమ్మణం ఉపట్ఠాతి, పియవిప్పయోగవత్థుకం పన మహన్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘అసహన్తస్స వియోగం పియవత్థుక’’న్తి. అవిసేసతోతి పాపస్స, భద్దస్స చ సామఞ్ఞతో. ‘‘అవిసేసతో’’తి వత్వాపి ‘‘సబ్బేస’’న్తి వచనం తం ఇదం దుక్ఖం పరిమద్దితసఙ్ఖారానం ఏకచ్చానం ఖీణాసవానమ్పి హోతియేవాతి దస్సనత్థం. వితుజ్జమానమమ్మానన్తి సన్ధిబన్ధనావచ్ఛేదకవాయునా విజ్ఝియమానమమ్మట్ఠానానం.

ఇతి మరణనిద్దేసవణ్ణనా.

సోకనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౪. సోతి సోకో. అత్థతో దోమనస్సమేవ హోతి చేతసికన్తరాభావతో. దోమనస్సవిసేసో పన హోతి విసయవిసేసే పవత్తిఆకారవిసేససబ్భావతోతి తం విసేసం లక్ఖణాదితో దస్సేతుం ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది వుత్తం. అన్తో నిజ్ఝానం చిత్తసన్తాపో. పరిజ్ఝాపనం రాగదోసపరిళాహవిసిట్ఠం దహనం. కతాకతకుసలాకుసలవిసయం విప్పటిసారాకారేన పవత్తం అనుసోచనం కుక్కుచ్చం, ఞాతిబ్యసనాదివిసయం కేవలం చిత్తసన్థాపభూతం అనుసోచనం సోకోతి అనుసోచనపచ్చుపట్ఠానత్తేపి అయమేతేసం విసేసో.

విసపీతం సల్లం విససల్లం. సోకవసేన అతిసారాది బ్యాధిపి హోతి, సోకబహులస్స సరీరం న చిరస్సేవ జీరతి, బలవసోకాభిభూతో మరణమ్పి పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘సమావహతి చ బ్యాధిజరామరణభేదన’’న్తి.

ఇతి సోకనిద్దేసవణ్ణనా.

పరిదేవనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౫. వచీపలాపోతి వాచావిప్పలాపో, సో అత్థతో సద్దో ఏవ. భియ్యోతి సోకదుక్ఖతో ఉపరి. సోకసముట్ఠానో హి పరిదేవో.

ఇతి పరిదేవనిద్దేసవణ్ణనా.

దుక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౬. జాతిఆదీనమ్పి యథారహం దుక్ఖవత్థుదుక్ఖదుక్ఖతాహి సతిపి దుక్ఖభావే కాయస్స పీళనవసేన ఇదం సవిసేసం దుక్ఖమన్తి ఆహ ‘‘దుక్ఖన్తి విసేసతో వుత్త’’న్తి.

ఇతి దుక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా.

దోమనస్సనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౭. మనోవిఘాతరసన్తి బ్యాపాదసమ్పయోగవసేన మనసో విహఞ్ఞనకిచ్చం. చేతోదుక్ఖసమప్పితాతి చేతసికదుక్ఖసమఙ్గినో. ఆవట్టన్తీతి ఆముఖం వట్టన్తి, యందిసాభిముఖం పతితా, తందిసాభిముఖా ఏవ వట్టన్తి. వివట్టన్తీతి విపరివత్తనవసేన వట్టన్తి. ఉద్ధంపాదం పపతన్తీతి ఉద్ధంముఖపాదా హుత్వా పతన్తి. సత్థం ఆహరన్తీతి అత్తనో సరీరస్స విజ్ఝనభేదనవసేన సత్థం ఉపనేన్తి.

ఇతి దోమనస్సనిద్దేసవణ్ణనా.

ఉపాయాసనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౮. దోసోయేవాతి కాయచిత్తానం ఆయాసనవసేన దోసస్సేవ పవత్తిఆకారోతి అత్థో, యతో భుసో ఆయాసోతి ఉపాయాసోతి వుచ్చతి యథా భుసమాదానం ఉపాదానన్తి. ఏకో ధమ్మోతి చుద్దసహి అకుసలచేతసికేహి అఞ్ఞో ఏకో చేతసికధమ్మో, యం ‘‘విసాదో’’తి చ వదన్తి. నిత్థుననవసేన సమ్పజ్జనతో నిత్థుననరసో, కాయే వా నిత్థుననకరణకిచ్చో. ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో’’తి వత్వా సో పనేత్థ సాతిసయోతి దస్సేన్తో ‘‘చిత్తపరిదహనతో, కాయవిసాదనతో చా’’తి ఆహ.

ఏతే చ సోకపరిదేవుపాయాసా విఞ్ఞత్తియా వినా, సహ చ యథాపచ్చయం దోమనస్సచిత్తుప్పాదస్స పవత్తిఆకారవిసేసోతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పాకో వియాతి రజనాదినో పచితబ్బవత్థునో పాకో వియ.

ఇతి ఉపాయాసనిద్దేసవణ్ణనా.

అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౫౪౯. సమోధానం సమాగమో. కాయికదుక్ఖచిత్తవిఘాతాదిఅనత్థానం అత్థిభావస్స పచ్చుపట్ఠానో అనత్థభావపచ్చుపట్ఠానో.

తేసం అప్పియానం కాయికవాచసికపయోగసఙ్ఖాతో ఉపక్కమో తదుపక్కమో, తతో సమ్భూతో తదుపక్కమసమ్భూతో.

ఇతి అప్పియసమ్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా.

పియవిప్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా

౫౫౦. ఉపద్దవభావేన పచ్చుపతిట్ఠతీతి బ్యసనపచ్చుపట్ఠానో.

ఇతి పియవిప్పయోగనిద్దేసవణ్ణనా.

ఇచ్ఛితాలాభనిద్దేసవణ్ణనా

౫౫౧. ఇచ్ఛితాలాభో నామ యస్స కస్సచి అత్తనా ఇచ్ఛితస్స వత్థునో అలాభో. ‘‘యమ్పిచ్ఛం న లభతీ’’తి హి వుత్తం. మత్థకప్పత్తం పన ఇచ్ఛితాలాభం దస్సేతుం పాళియం ‘‘జాతిధమ్మానం సత్తాన’’న్తిఆదినా నిద్దిట్ఠన్తి తమేవ దస్సేతుం ‘‘అహో వతా’’తిఆది వుత్తం. ఇచ్ఛావాతి ఏత్థ ఇచ్ఛాసహితో అలాభోవాతి చ వదన్తి. తప్పరియేసనరసాతి తేసం అలబ్భనేయ్యవత్థూనం పరియేసనరసా. అప్పత్తి అలాభో.

ఇతి ఇచ్ఛితాలాభనిద్దేసవణ్ణనా.

పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనా

౫౫౨. యం వుత్తమిధాతి ఇధ సచ్చనిద్దేసే యం సరూపతో వుత్తం. అవుత్తన్తి అఞ్ఞత్థ దుక్ఖక్ఖన్ధబాలపణ్డితసుత్తాదీసు వుత్తమ్పి ఇధ సరూపతో అవుత్తం. తఞ్చ సబ్బం ఇమే ఉపాదానక్ఖన్ధే వినా న లబ్భతీతి తత్థ ఖన్ధసన్నిస్సయమేవ దుక్ఖం ఖన్ధే విబాధతీతి దస్సేతుం ‘‘ఇన్దనమివ పావకో’’తి వుత్తం. యథా వా లక్ఖం పహరణపహారస్స వత్థు, ఏవం ఖన్ధా సంసారదుక్ఖస్స. యథా చ గోరూపం డంసమకసాదివిబాధాయ, యథా చ ఖేత్తం నిప్ఫన్నసస్సలాయనస్స, గామో చ గామఘాతకవిబాధాయ, ఏవం ఖన్ధా జాతిఆదిదుక్ఖస్స వత్థూతి దస్సేతుం ‘‘లక్ఖమివా’’తిఆది వుత్తం. యేభుయ్యేన లోకే విబాధకా విబాధేతబ్బాధీనా న హోన్తి, ఇమే పన విబాధేతబ్బాధీనా ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘తిణలతాదీనీ’’తి వుత్తం. కామం అనాదిమతి సంసారే ఆది నామ కస్సచి నత్థి, ఏకభవపరిచ్ఛిన్నస్స పన ఖన్ధసన్తానస్స వసేన వుత్తం ‘‘ఆదిదుక్ఖం జాతీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘పరియోసానదుక్ఖం మరణ’’న్తి. న హేత్థ సముచ్ఛేదమరణమేవ అధిప్పేతం. మరణస్స అన్తికే ఆసన్నే జాతం దుక్ఖం మారణన్తికదుక్ఖం. పరిదయ్హనం చిత్తసన్తాపో. లాలప్పనం అతివియ విప్పలాపో. అనుత్థుననం అన్తో నిజ్ఝాయనం. ఏకమేకన్తి జాతిఆదీనం అన్తరభేదభిన్నానం, జాతిఆదీనమేవ వా ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకానం వా ఏకమేకం. సఙ్ఖిపిత్వాతి సమాసేత్వా, సామఞ్ఞనిద్దేసేన వా సఙ్ఖేపం కత్వా.

ఇతి దుక్ఖనిద్దేసకథావణ్ణనా.

సముదయనిద్దేసకథావణ్ణనా

౫౫౩. పునబ్భవకరణం పునబ్భవో ఉత్తరపదలోపేన, యథా వా అపూపభక్ఖనసీలో ఆపూపికో, ఏవం పునబ్భవకరణసీలా, పునబ్భవం వా ఫలం అరహతి, సో వా ఏతిస్సా పయోజనన్తి పోనోభవికా. నన్దనతో, రఞ్జనతో చ నన్దీరాగభావం సబ్బాసు అవత్థాసు అపచ్చక్ఖాయ వుత్తియా నన్దీరాగసహగతా. తాయ చ సత్తా తత్థ తత్థ భవాదికే కిమికీటపటఙ్గాదిఅత్తభావేపి నన్దన్తి, రూపాభినన్దనాదిభూతాయ రఞ్జన్తి చాతి తత్రతత్రాభినన్దినీ. తేనాహ ‘‘నన్దీరాగేన సహగతా’’తిఆది. తబ్భావత్థో హి ఏస సహగతసద్దో. కామభవవిభవభేదవసేన పవత్తియా కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా చ వేదితబ్బా. కామతణ్హాదిభేదం అనామసిత్వా కేవలం తణ్హాభావేనేవ ఏకభావగ్గహణేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా కస్సచిపి సత్తస్స కేనచి సదిసతాభావతో తంతంవిచిత్తభావజనకకమ్మనిప్ఫాదనేన అతివిచిత్తసభావా సకలస్స దుక్ఖస్స హేతుభావతో దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చం.

కస్మా పనేత్థ తణ్హావ సముదయసచ్చం వుత్తాతి? విసేసహేతుభావతో. అవిజ్జా హి భవేసు ఆదీనవం పటిచ్ఛాదేన్తీ, దిట్ఠిఆదిఉపాదానఞ్చ తత్థ తత్థ అభినివిసమానం తణ్హం అభివడ్ఢేన్తీ దోసాదయోపి కమ్మస్స కారణం హోన్తి, తణ్హా పన తంతంభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాససత్తనికాయకులభోగిస్సరియాదివిచిత్తతం అభిపత్థేన్తీ, కమ్మవిచిత్తతాయ ఉపనిస్సయతం కమ్మస్స చ సహాయభావం ఉపగచ్ఛన్తీ భవాదివిచిత్తతం నియమేతి, తస్మా దుక్ఖస్స విసేసహేతుభావతో అఞ్ఞేసుపి అవిజ్జాఉపాదానకమ్మాదీసు సుత్తే (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; ౩.౩౭౪) అభిధమ్మే (విభ. ౨౦౩) చ అవసేసకిలేసాకుసలమూలాదీసు వుత్తేసు దుక్ఖహేతూసు విజ్జమానేసు తణ్హావ సముదయసచ్చన్తి వుత్తాతి వేదితబ్బం.

ఇతి సముదయనిద్దేసకథావణ్ణనా.

నిరోధనిద్దేసకథావణ్ణనా

౫౫౪. తస్సాయేవాతి యదగ్గేన తణ్హా సముదయసచ్చన్తి వుత్తా, తదగ్గేన తస్సాయేవాతి అవధారణం. సతి హి పధానహేతునిరోధే తదఞ్ఞహేతూ నిరుద్ధాయేవ హోన్తీతి బ్యాధినిమిత్తవూపసమనేన బ్యాధివూపసమో వియ హేతునిరోధేన ఫలనిరోధోతి ఆహ ‘‘సముదయనిరోధేన దుక్ఖనిరోధో’’తి. న అఞ్ఞథాతి యథావుత్తస్స అత్థస్స ఏకన్తికతం దస్సేతి.

అనుపద్దవేతి పాణకవిజ్ఝనసత్థప్పహారాదిఉపద్దవరహితే. తతో ఏవ దళ్హే థిరే. సాఖాదిఛేదనేన ఛిన్నోపి. తణ్హానుసయేతి కామరాగభవరాగానుసయే. అనూహతేతి అసముపఘాటితే.

యథా సీహో యేనత్తని సరో ఖిత్తో, తత్థేవ అత్తనో బలం దస్సేతి, న సరే, తథా బుద్ధానం కారణే పటిపత్తి, న ఫలే. యథా పన సారమేయ్యా కేనచి లేడ్డుప్పహారే దిన్నే భుస్సన్తా లేడ్డుం ఖాదన్తి, న పహారదాయకే ఉట్ఠహన్తి, ఏవం అఞ్ఞతిత్థియా దుక్ఖం నిరోధేతుకామా కాయచ్ఛేదమనుయుఞ్జన్తి, న కిలేసనిరోధనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘సీహసమానవుత్తినో’’తిఆది వుత్తం.

౫౫౫. విరజ్జతి పలుజ్జతి ఛిజ్జతి సముదయో ఏతేనాతి విరాగో వుచ్చతి మగ్గో. విరజ్జనం పలుజ్జనం సముచ్ఛిన్దనం విరాగోతి పహానం వుచ్చతి. తస్మాతి యస్మా పహానపరియాయో విరాగసద్దో, నిరోధసద్దో చ, తస్మా. అనుసయసముగ్ఘాతతో అసేసో విరాగో అసేసో నిరోధోతి సమ్బన్ధనీయం. చాగాదిపదానిపి గహేత్వా వదతి సబ్బానేవ ఏతానీతి. యస్మా నిబ్బానం వుచ్చతి, న దుక్ఖస్స నిరుజ్ఝనమత్తం, తస్మా తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధాదిపదానిపి నిబ్బానవేవచనానీతి. వుత్తమేవత్థం సమత్థేతి ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. యథా విరాగాదిపదాని నిబ్బానే యుజ్జన్తి, తందస్సనం. తత్థ తం ఆగమ్మాతి తం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన పత్వా. తణ్హా విరజ్జతీతి అరియమగ్గేన అచ్చన్తవిరాగవసేన తణ్హా విరజ్జీయతి. నిరుజ్ఝతీతి నిరోధీయతి, తేన విరాగనిరోధసద్దానం అధికరణసాధనతమాహ. తదేవాతి నిబ్బానమేవ. చాగాదయో హోన్తీతి చాగాదిహేతుం ఫలవోహారేన వదతి. ‘‘కామగుణాలయేసూ’’తి పోత్థకేసు లిఖన్తి, ‘‘కామగుణాలయాదీసూ’’తి పన పాఠో.

౫౫౬. తయిదన్తిఆది న పోరాణపాఠో, సచ్చత్థదీపనే పన వుత్తనియామేన తతో ఆనేత్వా పచ్ఛా ఠపితం. తథా హి పుబ్బే వుత్తానిపి లక్ఖణాదీని పునపి వుత్తాని. సంసారదుక్ఖతో నిబ్బిన్నమానసస్స అస్సాసం కరోన్తో వియ హోతీతి అస్సాసకరణరసం. రాగాదిసబ్బపపఞ్చవూపసమనిమిత్తతాయ నిప్పపఞ్చతం పచ్చుపట్ఠపేతీతి నిప్పపఞ్చపచ్చుపట్ఠానం.

౫౫౭. నత్థేవ నిబ్బానన్తి యది సామఞ్ఞతో పటిఞ్ఞా, అత్తనా అధిప్పేతనిబ్బానస్సపి అభావో ఆపజ్జతి, తథా సతి పటిఞ్ఞావిరోధో. అథ పరాభిమతం నిబ్బానం పతి, ఏవం సతి ధమ్మిఅసిద్ధి, తతో చ నిస్సయాసిద్ధో హేతు. అనుపలబ్భనీయతోతి కిం పచ్చక్ఖతో, ఉదాహు అనుమానతో? పురిమస్మిం పక్ఖే చక్ఖాదీహి అనేకన్తికతా, దుతియస్మిం పరం పతి అసిద్ధో హేతు. తేనాహ ‘‘న, ఉపాయేన ఉపలబ్భనీయతో’’తిఆది. తత్థ యథా చేతోపరియఞాణలాభినో ఏవ అరియా పరేసం లోకుత్తరచిత్తం జానన్తి, తత్థాపి చ అరహా ఏవ సబ్బేసం, న సబ్బే, ఏవం నిబ్బానమ్పి సీలసమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతసమ్మాపటిపత్తిభూతేన ఉపాయేన ఉపలబ్భతీతి అత్థవచనం చేతం దట్ఠబ్బం, న పయోగవచనం. తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

౫౫౮. నత్థీతి న వత్తబ్బం, అరియేహి ఉపలబ్భనీయతోతి అధిప్పాయో. సంసారతో సంవిగ్గమానసా సమ్మాపటిపత్తియా నిబ్బానం అధిగచ్ఛన్తీతి సబ్బసమయసిద్ధోయం నయో. తత్థ సాసనికమేవ నిస్సాయ వదతి ‘‘పటిపత్తియా వఞ్చుభావాపజ్జనతో’’తి. తేనాహ ‘‘అసతి హీ’’తిఆది. సమ్మాదిట్ఠిపురేజవాయాతి సమ్మాదిట్ఠిపుబ్బఙ్గమాయ. పుబ్బఙ్గమతా చస్సా పధానభావతో. తథా హి సా పఠమం దేసనారుళ్హా, న సబ్బపఠమం ఉప్పజ్జనతో. న చాయం సమ్మాపటిపత్తి వఞ్ఝా, నిబ్బానపాపనతో నిబ్బానస్స సమ్పాపకతో. తవ మతేన పన నిబ్బానస్సేవ అభావతో వఞ్ఝభావో ఆపజ్జతీతి యోజనా. అభావపాపకత్తాతి సమ్మాపటిపత్తియా కిలేససముచ్ఛిన్దనముఖేన ఖన్ధానం అభావసమ్పాపకభావతో, న వఞ్ఝభావాపత్తీతి చే వదేయ్యాసీతి అత్థో. న ఇతి పటిక్ఖేపే. యం తయా ‘‘అభావపాపకత్తా’’తి వదన్తేన ఖన్ధాభావో నిబ్బానన్తి పటిఞ్ఞాతం, తం న. కస్మా? అతీతానాగతాభావేపి నిబ్బానప్పత్తియా అభావతో. అతీతానాగతా హి ఖన్ధా న సన్తీతి తస్మిం అభావే నిబ్బానం అధిగతం నామ సియా, సో పన నత్థీతి. న కేవలం అతీతానాగతానమేవ, అథ ఖో వత్తమానానమ్పీతి తియద్ధగతానం సబ్బేసం ఖన్ధానం అభావో నిబ్బానం. న హి తం ఏకదేసాభావో భవితుం యుత్తన్తి వత్తమానా చే, న న సన్తి, న సన్తి చే, న వత్తమానాతి ‘‘వత్తమానా, న సన్తి చా’’తి విప్పటిసిద్ధమేతన్తి ఆహ ‘‘న, తేసం…పే… పజ్జనతో’’తి.

కిఞ్చ భియ్యో – యది వత్తమానాభావో నిబ్బానం, యదా అరియమగ్గో వత్తతి, తదా తస్స నిస్సయభూతా ఖన్ధా వత్తమానాతి కత్వా తదా నిబ్బానస్స అభావో సియా. తథా చ సతి మగ్గక్ఖణేపి నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ అభావో ఆపజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘వత్తమాన…పే… దోసతో’’తి ఆహ. న మయం సబ్బేసంయేవ అవత్తమానతాయ నిబ్బానం వదామ. కిఞ్చరహీతి, తదా మగ్గక్ఖణే కిలేసానం అవత్తమానత్తా, తస్మా న దోసో యథావుత్తదోసాభావోతి? యది కిలేసానం అవత్తమానతాసఙ్ఖాతో అభావో నిబ్బానం, ఏవం సతి అరియమగ్గస్స నిరత్థకతా ఆపజ్జతి మగ్గక్ఖణతో పుబ్బేపి తదభావసిద్ధితో. తేనాహ ‘‘అరియమగ్గస్సా’’తిఆది. తస్మా అకారణమేతన్తి యస్మా న నిబ్బానస్స అనుపలబ్భనీయతా, అభావమత్తతా, పటిపత్తియా వఞ్ఝభావో, అతీతానాగతాభావే నిబ్బానాధిగమో చ ఆపజ్జతి, వత్తమానానం అభావోపి న సమ్భవతి, పగేవ కిలేసానం అవత్తమానతా, అరియమగ్గస్స చ నిరత్థకభావాపత్తి, తస్మా నిబ్బానస్స అభావసాధనత్థం యదిదం ‘‘అనుపలబ్భనీయతో, అభావపాపకత్తా, తదా కిలేసానం అవత్తమానత్తా’’తి చ కారణం వుత్తం, అకారణమేతం, అయుత్తిరేసాతి అత్థో.

౫౫౯. ఆదివచనతోతి ఆది-సద్దేన అవసిట్ఠం జమ్బుఖాదకసుత్తపదేసం (సం. ని. ౪.౩౧౪ ఆదయో), అఞ్ఞమ్పి అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా నిద్దేసపాళిం సఙ్గణ్హాతి. తథా హి ‘‘నిబ్బానం నిబ్బానన్తి, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి, కతమం ను ఖో, ఆవుసో, నిబ్బానన్తి? యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో, ఇదం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి జమ్బుఖాదకసుత్తే (సం. ని. ౪.౩౧౪ ఆదయో), ‘‘తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి (విభ. ౧౮౪) ఆయతనవిభఙ్గే వుత్తం. తత్రాయమత్థో – నిబ్బానం అసఙ్ఖతా ధాతు అసఙ్ఖతసభావో ధమ్మో. యస్మా తం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తి, తస్మా రాగక్ఖయో, దోసక్ఖయో, మోహక్ఖయోతి చ వుచ్చతీతి. ఆగమ్మాతి చ సబ్బసఙ్ఖారేహి నిబ్బిన్నస్స విసఙ్ఖారనిన్నస్స గోత్రభునా వివట్టితమానసస్స మగ్గేన సచ్ఛికరణేనాతి అత్థో. సచ్ఛికిరియమానఞ్హి తం అధిగన్త్వా ఆరమ్మణపచ్చయభూతఞ్చ పటిచ్చ అధిపతిపచ్చయభూతే చ తస్మిం పరమస్సాసభావేన వినిముత్తసఙ్ఖారస్స పరమగతిభావేన చ పతిట్ఠానభూతే పతిట్ఠాయ ఖయసఙ్ఖాతో మగ్గో రాగాదయో ఖేపేతీతి తంసచ్ఛికరణాభావే రాగాదీనం అనుప్పత్తినిరోధగమనాభావా తం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తీతి వుచ్చన్తి. ఏకంసేన చేతం ఏవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, ఇతరథా యథారుతవసేన పాళియా అత్థే గయ్హమానే బహూ దోసా ఆపజ్జన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘అరహత్తస్సాపీ’’తిఆది వుత్తం. అరహత్తఞ్హి అగ్గఫలపముఖా చత్తారో ఖన్ధాతి న తస్స రాగాదిఖయమత్తతా యుత్తా. తమ్పి హి…పే… నిద్దిట్ఠం. తత్థ యథా రాగాదీనం ఖీణన్తే ఉప్పన్నత్తా అరహత్తం ‘‘రాగక్ఖయో’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠన్తి సుత్తస్స నేయ్యత్థత్తా. ఏవం నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తీతి నిబ్బానం ‘‘రాగక్ఖయో’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠన్తి ఇమస్సాపి సుత్తస్స నేయ్యత్థతా వేదితబ్బా. నిబ్బానస్స రాగాదిక్ఖయమత్తతాయ బహూదోసా ఆపజ్జన్తీతి దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చ భియ్యో’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ ఇత్తరకాలాదిప్పత్తిదోసతోతి రాగాదీనం ఖయమత్తతాయ పరిత్తకాలతా, సఙ్ఖతలక్ఖణతా, పయోగేన వినా సరసేనేవ అధిగన్ధబ్బతా, రాగాదీహి అపరిముత్తతా, ఆదిత్తతా, దుక్ఖతా, అనుపసన్తతా, బహుభావో, ఓళారికతా, గోత్రభుమగ్గానం అనారమ్మణతాతి ఏవమాదిదోసాపజ్జనతో. రాగస్సేవ ఖయో రాగక్ఖయో, న దోసాదీనం. తథా దోసక్ఖయాదయోపీతి అఞ్ఞో రాగక్ఖయో, అఞ్ఞో దోసక్ఖయో, అఞ్ఞో మోహక్ఖయోతి తిణ్ణం అకుసలమూలానం ఖయభూతాని తీణి నిబ్బానాని, చతున్నం ఉపాదానానం ఖయే చత్తారి, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఖయే పఞ్చ, ఛన్నం తణ్హాకాయానం ఖయే ఛ, సత్తన్నం అనుసయానం ఖయే సత్త, అట్ఠన్నం మిచ్ఛత్తానం ఖయే అట్ఠ, నవన్నం తణ్హామూలకానం ఖయే నవ, దసన్నం సంయోజనానం ఖయే దస, దియడ్ఢకిలేససహస్సస్స ఖయే పాటియేక్కం నిబ్బానన్తి బహూని నిబ్బానాని హోన్తి. రాగాదిక్ఖయో నామ అన్ధబాలానమ్పి పాకటో, అన్తమసో దీపిమిగమక్కటాదీనమ్పి సువిఞ్ఞేయ్యోతి ఓళారికం నిబ్బానం హోతి. గోత్రభుక్ఖణే కిలేసక్ఖయస్స అభావతో, మగ్గక్ఖణే చ అఖీణత్తా, ఆరమ్మణకరణస్స చ అసమ్భవో ఏవ. తస్స నిబ్బానభావతోతి సబ్బపరియోసానస్స రాగాదిక్ఖయస్స నిబ్బానభావతో. యతో ఖయతో పట్ఠాయ రాగాదీనం పవత్తి న హోతి, సో ‘‘అయం నామా’’తి నియమేతబ్బో మగ్గఫలఞాణానం ఆరమ్మణభూతో నత్థీతి ఆహ ‘‘న తాదిసస్స ఖయస్స అభావతో’’తి.

కిఞ్చ భియ్యో – యో పచ్ఛిమభవతో తతియత్తభావేయేవ రాగాదీసు ఆదీనవం దిస్వా ఝానభావనాయ తే విక్ఖమ్భేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకం ఉపపన్నో, తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా ఇధాగతోపి కామేసు వీతరాగోవ హుత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తో, యో చ పఠమవయే ఏవ రాగాదితో నిబ్బిన్నో తే చ ఝానేన విక్ఖమ్భేత్వా పచ్ఛిమవయే అరహత్తం పత్తో, తేసం రాగాదీనం విక్ఖమ్భనతో పట్ఠాయ అనుప్పజ్జనతో నిరోధసదిసతాయ అనుప్పత్తియేవ నిరోధో. తే నిబ్బానప్పత్తా నామ సియుం, న చ హోన్తి, తస్మా న తాదిసస్స ఖయస్స నిబ్బానభావో. తస్సాపి ఇత్తరకాలతాదిదోససమాయోగో ఏవాతి ఆహ ‘‘భావేపిచా’’తిఆది.

యది ‘‘ఖయో’’తి వచనతో యతో ఖయతో పట్ఠాయ రాగాదీనం అప్పవత్తి, తం ఖయమత్తం నిబ్బానం మఞ్ఞసి, ఏవం సతి ‘‘ఖయే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨; ౧౩౮౨) ‘‘ఖయో’’తి వుత్తత్తా తదుప్పత్తితో పట్ఠాయ చ రాగాదీనం అనుప్పత్తీతి మగ్గస్సాపి నిబ్బానభావాపత్తీతి దస్సేన్తో ‘‘అరియమగ్గస్స చా’’తిఆదిమాహ.

యథా నిరుద్ధా న సన్తి, ఏవం అనుప్పన్నాపీతి అభావసామఞ్ఞతో నిరోధసదిసతాయ అనుప్పత్తి ఏవ నిరోధో అనుప్పత్తినిరోధో. అయఞ్హి మగ్గేన ఖేపేతబ్బాకారో, యదిదం ఉప్పజ్జనారహస్స అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనన్తి ‘‘ఖయో’’తి చ వుచ్చతీతి. తం ఇతరఖయతో విసేసేన్తో ‘‘అనుప్పత్తినిరోధసఙ్ఖాతస్స పన ఖయస్సా’’తి ఆహ. అనిప్ఫన్నతా పన తస్స ఖయస్స పరియాయేన ఉపనిస్సయత్తాతి వుత్తం. అనుప్పత్తినిరోధక్ఖయకరస్స హి మగ్గస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానం అత్థతో తస్స ఉపనిస్సయో వియాతి వత్తబ్బతం లభతి. తదుపచారేనాతి అత్థతో ఫలభూతఖయవోహారేన. ఫలూపచారేన హి కారణం వోహరీయతి యథా ‘‘ఆయు ఘతం, సేమ్హో గుళో’’తి చ.

అస్సాతి నిబ్బానస్స. ‘‘ఇదమ్పి ఖో ఠానం సుదుద్దస’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౬-౬౭; మ. ని. ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) పచ్చవేక్ఖతో భగవతో అప్పోస్సుక్కభావావహనతో. ‘‘తఞ్హి తే, మాగణ్డియ, అరియం చక్ఖుం నత్థి, యేన త్వం అరియేన చక్ఖునా ఆరోగ్యం జానేయ్యాసి, నిబ్బానం పస్సేయ్యాసీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౧౮) వచనతో అరియేన చక్ఖునా పస్సితబ్బం.

౫౬౦. యది నిబ్బానం నామ సభావధమ్మో అత్థి సత్తసన్తానపరియాపన్నో చ, అథ కస్మా చతుమహాపథే సభా వియ సబ్బసాధారణా న లబ్భతీతి ఆహ ‘‘మగ్గసమఙ్గినా పత్తబ్బతో అసాధారణ’’న్తి. ‘‘అసుకస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కాలే ఉప్పన్న’’న్తి ఏవం పురిమాయ కోటియా అభావతో అప్పభవం. మగ్గభావేతి అరియమగ్గస్స అత్థిభావే. భావతో విజ్జమానతో లద్ధబ్బతో.

అణుఆదీనన్తి అణుపకతికాలపురిసాదీనం. నిచ్చభావాపత్తీతి సస్సతభావసిద్ధి. కూటట్ఠనిచ్చతా హి ఇధాధిప్పేతా. హేతునో అభావాతి ఉపపత్తియా సాధనహేతునో అభావా. నిచ్చా తే అణుఆదయో. నిబ్బానస్స నిచ్చత్తాతి అపేక్ఖధమ్మత్తాతి హేతులక్ఖణానుపపత్తి. ‘‘అణుఆదీనం అసిద్ధత్తా’’తి ఏతేన ‘‘నిచ్చా అణుఆదయో’’తి పటిఞ్ఞాయ ధమ్మిఅసిద్ధి, తతో చ నిస్సయాసిద్ధో హేతూతి దస్సేతి.

౫౬౧. యథావుత్తయుత్తిసబ్భావతోతి ‘‘అప్పభవత్తా’’తి అత్తనా వుత్తం హేతుం సన్ధాయాహ. అప్పభవతా చస్స అపచ్చయతాయ దట్ఠబ్బా, తాయ తస్స పురిమాయ కోటియా అభావో. ‘‘రూపసభావాతిక్కమతో’’తి ఏతేన యథా రూపధమ్మానం రుప్పనసభావో, పటిఘాతవన్తతాయ కలాపసో వుత్తియా పదేససమ్బన్ధో చ సభావో, ఏవం నిబ్బానస్స కత్థచి పటిఘాతో, సప్పదేసతా చ నత్థీతి దస్సేతి. న హి నిబ్బానం ‘‘అసుకదిసాయ, అసుకదేసే’’తి వా నిద్దిసీయతి, యతో తం అప్పతిట్ఠమేవాతి.

‘‘అసిథిల …పే… గమనీయతో’’తి ఏతేన నిబ్బానస్స అరియానం పచ్చక్ఖసిద్ధతం దస్సేతి. ‘‘సబ్బఞ్ఞువచనతో’’తి ఏతేన తదఞ్ఞేసం అనుమానసిద్ధతం, తదుభయేన ‘‘అనుపలబ్భనీయతో’’తి పనస్స హేతునో అసిద్ధతం దస్సేతి. పరమత్థేన నావిజ్జమానం విజ్జమానమేవాతి యథారద్ధమత్థం నిగమేత్వా తదత్థసాధనం ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తి-. ఆదిమాహ.

తత్థ అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతన్తి (ఉదా. ౭౩; నేత్తి. ౪౧) చత్తారిపి పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. అథ వా వేదనాదయో వియ హేతుపచ్చయసమవాయసఙ్ఖాతాయ కారణసామగ్గియా న జాతం న నిబ్బత్తన్తి అజాతం. కారణేన వినా, సయమేవ చ న భూతం న పాతుభూతం న ఉప్పన్నన్తి అభూతం. ఏవం అజాతత్తా, అభూతత్తా చ యేన కేనచి కారణేన న కతన్తి అకతం. జాతభూతకతభావో చ నామ రూపాదీనం సఙ్ఖతధమ్మానం హోతి, న అసఙ్ఖతభావస్స నిబ్బానస్సాతి దస్సనత్థం ‘‘అసఙ్ఖత’’న్తి వుత్తం. పటిలోమతో వా సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం, తథా న సఙ్ఖతం సఙ్ఖతలక్ఖణరహితన్తి చ అసఙ్ఖతన్తి ఏవం అనేకేహి కారణేహి నిబ్బత్తితభావే పటిసిద్ధే ‘‘పకతివాదీనం పకతి వియ సియా ను ఖో ఏకేనేవ కారణేన ఏతం కత’’న్తి ఆసఙ్కాయం కేనచి న కతన్తి దస్సనత్థం ‘‘అకత’’న్తి వుత్తం. ఏవం అపచ్చయమ్పి సమానం ‘‘సయమేవ ను ఖో ఇదం భూతం పాతుభూత’’న్తి ఆసఙ్కాయం తం నివత్తనత్థం ‘‘అభూత’’న్తి వుత్తం. అయఞ్చేతస్స అసఙ్ఖతాకతాభూతభావో సబ్బేన సబ్బం అజాతిధమ్మత్తాతి దస్సేతుం ‘‘అజాత’’న్తి వుత్తం.

ఏవమేత్థ సత్థా పరమత్థతో నిబ్బానస్స అత్థిభావం పవేదేసి. పవేదేన్తో చ ‘‘అహం ధమ్మిస్సరో ధమ్మస్సామీ’’తి న అత్తనో ఆణామత్తేన పవేదేసి, అపిచ ఖో పన పదపరమే అనుకమ్పమానో యుత్తితోపి పవేదేసి. యథాహ –

‘‘నో చేతం, భిక్ఖవే, అభవిస్స అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం, నయిధ జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయేథ. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, అత్థి అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖతం, తస్మా జాతస్స భూతస్స కతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయతీ’’తి (ఉదా. ౭౩; నేత్తి. ౪౧).

తస్సత్థో – భిక్ఖవే, యది అజాతాదిసభావా అసఙ్ఖతా ధాతు న అభవిస్స న సియా, ఇధ లోకే జాతాదిసభావస్స రూపాదిక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతస్స సఙ్ఖతస్స నిస్సరణం అనవసేసవూపసమో న పఞ్ఞాయేయ్య న ఉపలబ్భేయ్య న సమ్భవేయ్య. నిబ్బానఞ్హి ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తమానా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అరియమగ్గధమ్మా అనవసేసం సంకిలేసే సముచ్ఛిన్దన్తి, తేనేత్థ సబ్బస్సాపి వట్టదుక్ఖస్స అపగమో నిస్సరణం పఞ్ఞాయతి. ఏవం బ్యతిరేకవసేన నిబ్బానస్స అత్థిభావం దస్సేత్వా ఇదాని అనుగమనవసేనపి తం దస్సేత్వా నిగమేతుం ‘‘యస్మా చ ఖో’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ యస్మా ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా అసఙ్ఖతా ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౭-౮). అత్థి, భిక్ఖవే, తదాయతనం, యత్థ నేవ పథవీ (ఉదా. ౭౧). ఇదమ్పి ఖో ఠానం సుదుద్దసం, యదిదం సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో (దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౭; మ. ని. ౨.౩౩౭; సం. ని. ౨.౧౭౨; మహావ. ౭-౮). అసఙ్ఖతఞ్చ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి అసఙ్ఖతగామినిఞ్చ పటిపద’’న్తిఆదీహి (సం. ని. ౪.౩౬౬) అనేకేహి సుత్తపదేహి ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాత’’న్తి (ఉదా. ౭౩; నేత్తి. ౪౧) ఇమినా చ సుత్తపదేన నిబ్బానధాతుయా పరమత్థతో సబ్భావో సబ్బలోకం అనుకమ్పమానేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన పకాసితో, తస్మా యదిపి కత్థ అపచ్చక్ఖకారీనమ్పి సాసనే అభిప్పసన్నానం విఞ్ఞూనం సంసయో నత్థియేవ. యే పన పరనేయ్యబుద్ధినో పుగ్గలా, తేసం విమతివినోదనత్థం అయమేత్థ అధిప్పాయనిద్ధారణముఖేన యుత్తివిచారణా.

యథా పరిఞ్ఞేయ్యతాయ సఉత్తరానం కామానం, రూపానఞ్చ పటిపక్ఖభూతం తబ్బిధురసభావం నిస్సరణం పఞ్ఞాయతి, ఏవం సభావానం సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖతధమ్మానం పటిపక్ఖభూతేన తబ్బిధురసభావేన నిస్సరణేన భవితబ్బం. యఞ్చ తం నిస్సరణం, సా అసఙ్ఖతా ధాతు. కిఞ్చ భియ్యో – సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణవిపస్సనాఞాణం, అపిచ అనులోమఞాణం కిలేసే తదఙ్గవసేన పజహతి, న సముచ్ఛేదవసేన పజహితుం సక్కోతి. తథా సమ్ముతిసచ్చారమ్మణం పఠమజ్ఝానాదీసు ఞాణం విక్ఖమ్భనవసేనేవ కిలేసే పజహతి, న సముచ్ఛేదవసేన. ఇతి సఙ్ఖతధమ్మారమ్మణస్స, సమ్ముతిసచ్చారమ్మణస్స చ ఞాణస్స కిలేసానం సముచ్ఛేదప్పహానే అసమత్థభావతో తేసం సముచ్ఛేదప్పహానకరస్స అరియమగ్గఞాణస్స తదుభయవిపరీతసభావేన ఆరమ్మణేన భవితబ్బం, సా అసఙ్ఖతా ధాతు.

తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి (ఉదా. ౭౩; నేత్తి. ౪౧) ఏవమాది నిబ్బానస్స పరమత్థతో అత్థిభావజోతకవచనం అవిపరీతత్థం భగవతా భాసితత్తా. యఞ్హి భగవతా భాసితం, తం అవిపరీతత్థం యథా తం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (మ. ని. ౧.౩౫౩, ౩౫౬; ధ. ప. ౨౭౭-౨౭౯; థేరగా. ౬౭౬-౬౭౮; నేత్తి. ౫), తథా నిబ్బానసద్దో కత్థచి విసయే యథాభూతపరమత్థవిసయో ఉపచారవుత్తిసబ్భావతో. సేయ్యథాపి సీహసద్దోతి ఏవమాదీహి నయేహి యుత్తితోపి అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా పరమత్థతో అత్థిభావో వేదితబ్బో.

అపరో నయో – యది పన నిబ్బానం అభావమత్తమేవ సియా, తస్స ‘‘గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో’’తి (దీ. ని. ౨.౬౪, ౬౭; మ. ని. ౨.౩౩౭; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭-౮) గమ్భీరాదితా, ‘‘అసఙ్ఖతఞ్చ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౪.౩౬౬) అసఙ్ఖతాదితా, ‘‘అబ్యాకతా ధమ్మా అపచ్చయాధమ్మా’’తిఆదినా అబ్యాకతధమ్మాదితా చ న వత్తబ్బా సియా. న హి అభావస్స కోచి సభావో అత్థి, యేన సో గమ్భీరాసఙ్ఖతాదిఆకారతో విఞ్ఞాయేయ్య. అభావో హి అభావో ఏవ, కుతో తస్స గమ్భీరాసఙ్ఖాతాదిభావసమ్బన్ధో. కిఞ్చాయమభావో సబ్బేసం కిలేసానం సబ్బసత్తసన్తానగతానం ఏకో వా భవేయ్య అనేకో వా. యది ఏకో, ఏకేనేవ మగ్గేన సబ్బకిలేసాభావో కతో, సచ్ఛికతో చాతి అఞ్ఞస్స, అఞ్ఞేసఞ్చ మగ్గానం నిరత్థకతాతి న సియా మగ్గబహుతా, ఏకజ్ఝఞ్చ సబ్బసత్తానం నిబ్బానాధిగమో ఆపజ్జతి. సియా పనేవం ఏకో ఏవ సో నిబ్బానసఞ్ఞితో కిలేసాభావో, సో పన న మగ్గేహి కాతబ్బో, అథ ఖో సచ్ఛికాతబ్బోతి. ఏవం సతి విసేసతో మగ్గస్స నిరత్థకతా ఆపజ్జతి, కిలేసానం అప్పహానతోతి ఏకోపి మగ్గో న సియా. అసతి చ కిలేసప్పహానే దుక్ఖస్స అనుపచ్ఛేదనతో కిలేసాభావసచ్ఛికిరియా కిమత్థియా సియా, అథ పన మగ్గానం సన్తానగతసంయోజనత్తయప్పహానాదిపటినియతకిచ్చతాయ చతూసు మగ్గేసు పాటియేక్కం కిలేసాభావో. ఏవం సతి సభావపభేదేన వినా న బహుభావోతి సో కిలేసక్ఖయపరియాయేన వుత్తో సభావధమ్మో ఏవ సియా.

యేసం అభావో, తప్పభేదేన అభావే భేదోపచారోతి చే? యేసం అభావో, తేసం ససభావతాయ తస్స సభావోపచారోపి సియా. తథా చ తే సంకిలేససఙ్ఖతతాదితో కిలేససఙ్ఖతతాదిఉపచారాపి సియుం. నో చే తే ఇచ్ఛితా, తప్పభేదేన భేదోపచారోపి న ఇచ్ఛితబ్బో. న చ పహోతి ఉపచరితో బహుభావో అత్థతో బహుభావాయ. న హి జలం అనలన్తి ఉపచరితం దహతి, పచతి వా. ఏకత్తపఞ్హమ్పి చాయమభావో అసభావతాయ న సహతీతి న సక్కా వత్తుం నత్థిభావసామఞ్ఞతో అభేదవోహారో యుత్తరూపోతి. ఏకత్తే చ పుబ్బే వుత్తా ఏవ దోసా, బహుభావే పన సతి వుత్తనయేనేవ సిద్ధా సభావధమ్మతా. సభావధమ్మత్తేపి చ బహుభావో వియ భావం భావోపి బహుభావం న బ్యభిచరేయ్యాతి నిబ్బానస్స బహుభావపసఙ్గో సియాతి చే? న బహుభావస్సేవ అభావప్పసఙ్గతో. యది హి యథా కక్ఖళతా భావం, ఏవం భావోపి కక్ఖళతం న బ్యభిచరేయ్య. ఏవం సతి సబ్బేసం భావానం పథవీభావాపత్తితో కుతో భావస్స బహుభావో, తస్మా లోకవోహారానం విచిత్తతాయ యదిపి బహుతా భావాపేక్ఖా, భావతా పన న బహుతాపేక్ఖాతి న భావస్స సతో నిబ్బానస్స బహుభావో ‘‘ఏకా నిట్ఠా న పుథు నిట్ఠా’’తి వచనతో. ఏకస్మింయేవ చ దస్సనభావనాద్వయం సమ్భవతి.

పరినిబ్బుతానం పచ్చేకం నిబ్బానభావే సత్తసన్తాననియతం నామ నిబ్బానం సియా. తథా చ సతి సఙ్ఖతతాదిదోసానతివత్తియేవ, కిలేసప్పహానం వా మగ్గకిచ్చం కిలేసానం అభావో. తస్స చ ఏకత్తే న మగ్గబహుతా కిచ్చన్తరస్స కత్తబ్బస్స అభావతో. మగ్గబహుభావో చ మగ్గేహి సచ్ఛికాతబ్బే ఏకస్మిం ధమ్మే ఇన్ద్రియానం అపాటవపాటవపాటవతరపాటవతమభావేన సచ్ఛికిరియావిసేసేన కిలేసానం పహానభేదేన హోతీతి నిబ్బానస్స సభావధమ్మత్తే ఏవ సియా. అభావోపి చ కిలేసానం మగ్గేన సకిచ్చకతాయ కాతబ్బో ఏవ సియా, న సచ్ఛికాతబ్బో. కో హి సభావో అభావస్స? యో సచ్ఛికాతబ్బో సియా, సో చే నిబ్బానం ఏకేనేవ మగ్గేన సబ్బకిలేసానం అభావో ఏకో అభిన్నో కాతబ్బో ఆపన్నో. అఞ్ఞథా మగ్గవసేన చతుబ్బిధభావే నిబ్బానస్స చతుబ్బిధభావప్పసఙ్గో, నిబ్బానవిసేసప్పసఙ్గో చ ఆపజ్జేయ్యాతి మగ్గకిచ్చస్స ఏకత్తేన మగ్గబహుతా సియా. బహుభావే పన తేసం సో వుత్తనయేన ఏకస్మిం ధమ్మే సచ్ఛికిరియావిసేసతోతి సిద్ధా నిబ్బానస్స సభావధమ్మతా. ఖయాధిగన్తబ్బతాయ పనేతం ‘‘ఖయో’’తి వుత్తం. ‘‘ఖయే ఞాణ’’న్తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨; ౧౩౮౨) హి వచనతో అరియమగ్గో ఖయో నామ. తేన చేతం అధిగన్తబ్బం సచ్ఛికాతబ్బం, తస్మా ‘‘ఖయో’’తి వుత్తన్తి.

ఇతి నిరోధనిద్దేసకథావణ్ణనా.

మగ్గనిద్దేసకథావణ్ణనా

౫౬౨. అట్ఠ ధమ్మాతి ‘‘కతమం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’’న్తి ఆరభిత్వా ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా పాళియం (విభ. ౨౦౫) దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదానిద్దేసే ఆగతా, తమేవ చ పాళిం ఆనేత్వా ఉద్దేసవసేన ఇధ చ వుత్తా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ ధమ్మా అత్థతో పకాసితా, న మగ్గసచ్చనిద్దేసవసేనాతి అధిప్పాయో. యది అత్థతో పకాసితా, కిమత్థియం పన ఇధ కథనన్తి ఆహ ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘ఏకక్ఖణే పవత్తమానాన’’న్తి ఇదం లోకియకుసలచిత్తుప్పాదేసు విరతియో నానాక్ఖణికా ఏవ హోన్తీతి కత్వా వుత్తం. సేసమగ్గధమ్మా పన తత్థాపి ఏకజ్ఝం ఉప్పజ్జన్తియేవ. విసేసావబోధనత్థన్తి పటిపక్ఖసముగ్ఘాతాదిపవత్తిఆకారవిసేసస్స అవబోధనత్థం. విత్థారతో మగ్గకథా పరతో ఆవి భవిస్సతీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో’’తి. చతుసచ్చపటివేధాయ పటిపన్నస్సాతి యథా చతుసచ్చాభిసమయో హోతి, ఏవం సబ్బసో పుబ్బభాగపటిపత్తియా పరిపూరణవసేన పటిపన్నస్స. అరియమగ్గసఙ్ఖాతస్స యోగస్స సబ్భావతో యోగినో. కామం అవిజ్జానుసయసముగ్ఘాతే తదేకట్ఠకిలేసానం లేసోపి నావసిస్సతి, విజ్జాయ పన అవిజ్జా ఉజువిపచ్చనీకధమ్మోతి దస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జానుసయసముగ్ఘాతక’’న్తి వుత్తం. పరతో మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదిగ్గహణేపి ఏసేవ నయో. ధాతుప్పకాసనరసాతి పరమత్థపకాసనరసా, చతుసచ్చవిభావనకిచ్చాతి అత్థో. మగ్గధమ్మానం పటిపక్ఖవిధమనాకారో సాతిసయం పాకటో హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి అవిజ్జానుసయసముగ్ఘాతకతం సమ్మాదిట్ఠియా వత్వాపి అవిజ్జన్ధకారవిద్ధంసనపచ్చుపట్ఠానతా వుత్తా.

తథా సమ్పన్నదిట్ఠినోతి యథా అవిజ్జానుసయసముగ్ఘాతో హోతి, తథా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సమ్పన్నదిట్ఠినో. ఏవఞ్హి చతుసచ్చపటివేధాయ పటిపన్నస్స యోగినోతి ఇమమత్థం తథా-సద్దో ఉపసంహరతి. నిబ్బానారమ్మణతా పన తంసమ్పయుత్తవచనేనేవ బోధితా. మిచ్ఛాసఙ్కప్పనిఘాతకన్తి కామసఙ్కప్పాదిమిచ్ఛాసఙ్కప్పసముచ్ఛేదకం. అప్పనారసోతి నిబ్బానారమ్మణే మగ్గచిత్తస్స సముప్పాదవసేన పవత్తనతో అప్పనాకిచ్చో.

తథా పస్సతో వితక్కయతో చాతి వుత్తప్పకారాయ సమ్మాదిట్ఠియా పస్సతో, నిబ్బానారమ్మణే చ సమ్మాసఙ్కప్పేన చిత్తం అభినిరోపయతో. వచీదుచ్చరితసముగ్ఘాతికాతి చతుబ్బిధస్సపి వచీదుచ్చరితస్స సముచ్ఛేదికా. ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖానం అపరిగ్గాహకానం పటిపక్ఖభావతో సినిద్ధభావేన సమ్పయుత్తధమ్మానం పరిగ్గాహకసభావా సమ్మావాచాతి ఆహ ‘‘సా పరిగ్గహలక్ఖణా’’తి. కాయికకిరియా కిఞ్చి కత్తబ్బం సముట్ఠాపేతి, సయఞ్చ సముట్ఠహనం ఘటనం హోతీతి సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతిపి సముట్ఠానసభావా వుత్తా. సమ్పయుత్తధమ్మానం వా ఉక్ఖిపనం సముట్ఠాపనం కాయికకిరియాయ భారుక్ఖిపనం వియ.

అస్సాతి యోగినో. తస్మిం సతి విసుజ్ఝనతో విసుద్ధిభూతా. జీవమానస్స సత్తస్స, సమ్పయుత్తధమ్మానం వా సుద్ధి వోదానం, ఆజీవస్సేవ వా జీవితిన్ద్రియవుత్తియా. ఞాయాజీవస్స అబుద్ధపటికుట్ఠాయ సమ్మాజీవికాయ పవత్తిహేతుతాయ ఞాయాజీవపవత్తిరసో. ఇమస్స హి పవత్తితో పట్ఠాయ మిచ్ఛాజీవో న పవత్తతీతి.

సబ్బాకుసలవిద్ధంసకోపి సమ్మావాయామో ఉజుపటిపక్ఖదస్సనవసేన కోసజ్జసముచ్ఛేదకో వుత్తో. సంకిలేసపక్ఖతోపి తస్స పగ్గణ్హనం పగ్గహో. కాయాదీసు సుభాదిఆకారుపధారణవసేన పవత్తా సుభసఞ్ఞాదిపుబ్బఙ్గమా అకుసలక్ఖన్ధా మిచ్ఛాసతి, తస్సా విద్ధంసనో మిచ్ఛాసతివినిద్ధుననో. అసమ్మోసోతి సమ్మోసవిద్ధంసనతో తప్పటిపక్ఖో. ఆరమ్మణస్స యథాసభావసల్లక్ఖణం ఉపట్ఠానం. ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తి, ‘‘సతారక్ఖేన చేతసా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౮) చ వచనతో విసేసతో సతి కుసలచిత్తస్స ఆరక్ఖాతి ఆహ ‘‘సతియా సంరక్ఖియమానచిత్తస్సా’’తి.

౫౬౩. సచ్చఞాణస్సాతి సచ్చాని ఆరబ్భ పవత్తనకఞాణస్స, న పటివేధఞాణం వియ సకిదేవ బుజ్ఝతి, అథ ఖో పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో అను అను బోధో అనుబోధో, అనుస్సవాకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిఅనుగతో వా బోధో అనుబోధో, తదేవ ఞాణన్తి అనుబోధఞాణం. న హి తం పచ్చక్ఖతో బుజ్ఝతి, అనుస్సవాదివసేన పన కప్పనముఖేన బుజ్ఝతి. కిచ్చతోతి పరిజాననాదితో. తంకిచ్చకరణేనేవ హి పరిఞ్ఞేయ్యాదీని వియ తానిపి తస్స పాకటాని హోన్తి. వివట్టానుపస్సనాయ హి సఙ్ఖారేహి పతిలీయమానమానసస్స ఉప్పజ్జమానం మగ్గఞాణం విసఙ్ఖారం దుక్ఖనిస్సరణం ఆరమ్మణం కత్వా దుక్ఖం పరిచ్ఛిన్దతి, దుక్ఖగతఞ్చ తణ్హం పజహతి, నిరోధఞ్చ సచ్ఛికరోతి ఫుసతి. ఆదిచ్చో వియ పభాయ సమ్మాసఙ్కప్పాదీహి సహ సముప్పన్నం తం మగ్గం భావేతి, న చ సఙ్ఖారే అముఞ్చిత్వా పవత్తమానేన ఞాణేన ఏతం సబ్బం కాతుం సక్కా నిమిత్తపవత్తేహి అవుట్ఠితత్తా. తస్మా ఏతాని కిచ్చాని కరోన్తం తం ఞాణం దుక్ఖాదీని విభావేతి తత్థ సమ్మోహనివత్తనేనాతి ‘‘చత్తారిపి సచ్చాని పటివిజ్ఝతీ’’తి వుత్తం, ఏకపటివేధేనాతి అధిప్పాయో.

దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీతి కాలన్తరదస్సనం సన్ధాయ వుత్తన్తి చే? న, ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఏకదస్సినో అఞ్ఞత్తయదస్సితావిచారణాయం తంసాధనత్థం ఆయస్మతా గవమ్పతిత్థేరేన ఇమస్స సుత్తస్స ఆనీతత్తా, పచ్చేకఞ్చ సచ్చేసు దిస్సమానేసు అఞ్ఞత్తయదస్సనస్స యోజితత్తా. అఞ్ఞథా అనుపుబ్బాభిసమయే పురిమదిట్ఠస్స పచ్ఛా అదస్సనతో సముదయాదిదస్సినో దుక్ఖాదిదస్సితా న యోజేతబ్బా సియా. యోజితా చ సా ‘‘యో దుక్ఖసముదయం పస్సతి, దుక్ఖమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦). లోకియం సచ్చఞాణం. తత్థ లోకియఞాణే. పరియుట్ఠానసఙ్ఖాతో అభిభవో పరియుట్ఠానాభిభవో, తస్స వసేన. సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జమత్తదస్సనతో సక్కాయదిట్ఠిపరియుట్ఠానం నివత్తేతి. ‘‘లోకసముదయం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే నత్థితా, సా న హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫) వచనతో సముదయదస్సనం హేతుఫలపబన్ధావిచ్ఛేదదస్సనతో పరియుట్ఠానాభిభవవసేన పవత్తమానం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం నివత్తేతి. ‘‘లోకనిరోధం ఖో…పే… పస్సతో యా లోకే అత్థితా, సా న హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫) వచనతో నిరోధదస్సనం హేతునిరోధా ఫలనిరోధదస్సనతో సస్సతదిట్ఠిం నివత్తేతి. అత్తకారస్స పచ్చక్ఖదస్సనతో మగ్గదస్సనం ‘‘నత్థి అత్తకారే, నత్థి పరకారే, నత్థి పురిసకారే’’తిఆదికం (దీ. ని. ౧.౧౬౮) అకిరియదిట్ఠిం పజహతి. ‘‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయ, అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి, నత్థి హేతు…పే… విసుద్ధియా, అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా విసుజ్ఝన్తీ’’తిఆదికా (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౧౦౧, ౨౨౭; సం. ని. ౩.౨౧౨) అహేతుకదిట్ఠి చ ఇధ అకిరియాదిట్ఠిగ్గహణేనేవ గహితాతి దట్ఠబ్బా. సాపి హి విసుద్ధిమగ్గదస్సనేన పహీయతీతి. దుక్ఖే ఞాణం సముదయఫలస్స దుక్ఖస్స అద్ధువాదిభావం పస్సతీతి ఫలే విప్పటిపత్తిం నివత్తేతి.

ఇస్సరో లోకం పవత్తేతి సజ్జేతి నివత్తేతి సంహరతీతి ఇస్సరకారణినో వదన్తి. పధానతో లోకో ఆవి భవతి, తత్థేవ చ పతిలీయతీతి పధానకారణినో.

‘‘కాలో కరోతి భూతాని, కాలో సంహరతీ పజా;

కాలో సుత్తే జాగరతి, కాలో హి దురతిక్కమో’’తి. –

కాలవాదినో. కణ్టకస్స తిఖిణభావో వియ, కపిట్ఠఫలాదీనం పరిమణ్డలతా వియ, మిగపక్ఖిసరీసపాదీనం విచిత్తతా వియ చ సభావేనేవ లోకో సమ్భోతి, విభోతి చాతి సభావవాదినో. ఆది-సద్దేన అణూహి లోకో పవత్తతి, సబ్బం పుబ్బేకతహేతు, లోకో నియతో అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతాభేజ్జమణిసదిసో, న ఏత్థ కస్సచి పురిసకారోతి నియతివాదినో.

‘‘యదిచ్ఛాయ పవత్తన్తి, యదిచ్ఛాయ నివత్తరే;

యదిచ్ఛాయ సుఖం దుక్ఖం, తస్మా యాదిచ్ఛకీ పజా’’తి. –

యదిచ్ఛావాదినో, యే అధిచ్చసముప్పత్తివాదినోతి చ వుచ్చన్తి. ఏవమాదిఅకారణవాదసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. రాముదకఆళారాదీనం వియ, అరూపలోకే నిగణ్ఠానం వియ చ లోకథూపికాయం అపవగ్గో మోక్ఖోతి గహణం అపవగ్గగాహో. ఆది-సద్దేన పధానస్స అప్పవత్తి, గుణవియుత్తస్స అత్తనో సకత్తని అవట్ఠానం, బ్రహ్మునా సలోకతా, సమీపతా, సంయోగో, దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఏవమాదీనం గహణం దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ పధానస్స అప్పవత్తి మహతాదిభావేన అపరిణామో, అనభిబ్యత్తి వా. ‘‘అహమఞ్ఞో, పకతి అఞ్ఞా’’తి ఏవం పవత్తపకతిపురిసన్తరజాననేన అత్తసుఖదుక్ఖమోహేసు అవిభాగగ్గహణే కిర నివత్తితే వుత్తనయేన పధానం నప్పవత్తతి, సో విమోక్ఖోతి కాపిలా. గుణవియుత్తస్సాతి బుద్ధిసుఖదుక్ఖఇచ్ఛాదోసప్పయత్తధమ్మాధమ్మసఙ్ఖారేహి నవహి అత్తగుణేహి వియుత్తస్సాతి కణాదమతానుసారినో. సలోకతా బ్రహ్మునా సమానలోకతా. సమీపతా తస్స సమీపప్పవత్తితా. సంయోగో తేన ఏకీభావూపగమనం. ‘‘ఇన్ద్రియతప్పనపుత్తముఖదస్సనాదీహి వినా అపవగ్గో నత్థీ’’తి గహేత్వా తథా పవత్తనం కామసుఖల్లికానుయోగో. అనసనకేసలుఞ్చనాదితపచరియాయ నగ్గసీలగోసీలకుక్కురసీలాదీహి చ అత్తపరితాపనేన మోక్ఖో హోతీతి అత్తకిలమథో.

స్వాయం సబ్బో మిచ్ఛాగాహో సచ్చఞాణే సతి పతిట్ఠం న లభతీతి వుత్తమేవత్థం సఙ్గణ్హన్తో ‘‘లోకే లోకప్పభవే’’తి గాథమాహాతి.

ఞాణకిచ్చతో వినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౬౪. సేసా సబ్బధమ్మాతి సేసా ఏకాసీతి లోకియధమ్మా. అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ద్వాదససు ఆయతనేసు కామభవవిభవతణ్హావసేన ద్వాదసతికా ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని, ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే వా ఆగతనయేన కాలవిభాగం అనామసిత్వా వుత్తాని. తదామసనే హి అట్ఠసతం హోన్తి. అసమ్మిస్సన్తి ఏకకత్తా కేనచి అసమ్మిస్సం, కుతో తదన్తోగధప్పభేదోతి అధిప్పాయో. వీమంసిద్ధిపాదాదీనం బోధిపక్ఖియానం సతిపి కిచ్చనానత్తే అత్థతో ఏకత్తా సమ్మాదిట్ఠియా సఙ్గహోతి సమ్మాదిట్ఠిముఖేన తదన్తోగధతా వుత్తా.

తయో నేక్ఖమ్మవితక్కాదయోతి లోకియక్ఖణే అలోభమేత్తాకరుణాసమ్పయోగవసేన భిన్నా, మగ్గక్ఖణే లోభబ్యాపాదవిహింసాసముచ్ఛేదనవసేన తయోతి ఏకోపి వుత్తో. ఏస నయో సమ్మావాచాదీసు. అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితానం పన భావే సమ్మాఆజీవసమ్భవతో తేన తేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భవన్తరేపి జీవితహేతుపి అరియేహి అవీతిక్కమనీయత్తా అరియకన్తానం సమ్మావాచాదిసీలానం గహణేన యేన సద్ధాహత్థేన తాని గహేతబ్బాని, సో సద్ధాహత్థో గహితో ఏవ హోతీతి తతో అనఞ్ఞాని సద్ధిన్ద్రియసద్ధాబలాని తత్థ అన్తోగధాని వుత్తాని. ఛన్దో పన సద్ధానుగుణోతి కత్వా ఛన్దిద్ధిపాదస్సాపి తదన్తోగధతా వుత్తా. తేసం అత్థితాయాతి సద్ధిన్ద్రియసద్ధాబలఛన్దిద్ధిపాదానం అత్థితాయ సీలస్స అత్థిభావతో తివిధేనాపి సీలేన తే తయోపి గహితాతి తత్థ అన్తోగధా. చిత్తసమాధీతి చిత్తిద్ధిపాదం వదతి. ‘‘చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) హి చిత్తముఖేన సమాధి వుత్తోతి సమాధిముఖేన చిత్తమ్పి వత్తబ్బతం అరహతి. చిత్తిద్ధిపాదభావనాయ పన సమాధిపి అధిమత్తో హోతీతి వీమంసిద్ధిపాదాదివచనం వియ చిత్తిద్ధిపాదోతి అవత్వా ఇధ ‘‘చిత్తసమాధీ’’తి వుత్తం. ‘‘పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౬౬; ౩.౩౫౯; సం. ని. ౫.౩౭౬; అ. ని. ౩.౯౬; ౧౧.౧౨) వచనతో సమాధిఉపకారా పీతిపస్సద్ధియో, తస్మా సమాధిగ్గహణేన గహితా. ఉపేక్ఖా పన సమాధిఉపకారకతో, తంసదిసకిచ్చతో చ. తస్మా సమాధిసీసేన ఏతేసం అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా.

అన్తోగధానం పభేదవినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౬౫. భారో వియ దుక్ఖసచ్చం విఘాతకత్తా, సంహరణీయవసేన విహన్తభావతోతి అత్థో. భారాదానమివ తత్థ తత్థ భవే ఉప్పజ్జనకవిఘాతస్స హేతుభావతో. భారనిక్ఖేపనమివ పవత్తిదుక్ఖవూపసమభావతో. రోగో వియ, దుబ్భిక్ఖమివ చ బాధకత్తా. రోగనిదానం వియ, దుబ్బుట్ఠి వియ చ పభవలక్ఖణత్తా. దుబ్బుట్ఠీతి చ అవస్సనం వా అతివస్సనం వా. రోగవూపసమో వియ, సుభిక్ఖమివ చ సన్తిలక్ఖణత్తా, సుఖభావతో. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪) హి వుత్తం. భేసజ్జమివ, సువుట్ఠి వియ చ దుక్ఖస్స హేతుపచ్ఛేదతో, తస్స చ అపగమూపాయభావతో. నియ్యానలక్ఖణఞ్హి మగ్గసచ్చం. అనిట్ఠభావతో, సాసఙ్కసప్పటిభయతో చ దుక్ఖం వేరివిసరుక్ఖభయఓరిమతీరూపమం. వేరం బ్యాపాదో, పచ్చత్థికభావో వా. వేరసముగ్ఘాతో వేరవూపసమో మేత్తా. వేరసముగ్ఘాతుపాయో సఙ్గహవత్థూని.

ఉపమాతో వినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౬౬. ఏస నయో సముదయాదీసూతి అత్థి చేత్థ సముదయో, న అరియసచ్చం, అత్థి అరియసచ్చం, న సముదయో, అత్థి సముదయో చేవ అరియసచ్చఞ్చ, అత్థి నేవ సముదయో న అరియసచ్చన్తి. సేససచ్చద్వయేపి ఏసేవ నయో. న అరియసచ్చం పరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బాసఙ్ఖతనియ్యానభావాభావతో. ఇతరం పన అరియసచ్చద్వయన్తి సముదయమగ్గసచ్చద్వయమాహ. సియా దుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ. తేనాహ ‘‘అనిచ్చతో’’తి. తథత్తేనాతి తథసభావేన, పరిఞ్ఞేయ్యభావేనాతి అత్థో. ఏతేన తం అరియసచ్చద్వయం ‘‘సియా దుక్ఖం, న అరియసచ్చం, సియా అరియసచ్చం, న దుక్ఖ’’న్తి ఇమమత్థం దస్సేతి. అరియసచ్చసద్దపరా హి దుక్ఖాదిసద్దా పరిఞ్ఞేయ్యాదిభావం వదన్తి. తేనేవ అరియసచ్చసద్దానపేక్ఖం దుక్ఖసద్దం సన్ధాయ మగ్గసమ్పయుత్తసామఞ్ఞఫలధమ్మానం ఆదిపదసఙ్గహో వుత్తో, అరియసచ్చసద్దాపేక్ఖం పన సన్ధాయ చతుత్థపదసఙ్గహో.

సబ్బాకారేనాతి సబ్బప్పకారేన. యథా మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మాదయో ఏకఙ్గవికలా, ఏవం అహుత్వా సబ్బఙ్గయోగేన దుక్ఖతాయ చేవ అరియసచ్చతాయ చాతి అత్థో. ‘‘ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చక’’న్తి వుత్తే తణ్హాయపి సఙ్గహో సియాతి తంనివత్తనత్థం ‘‘అఞ్ఞత్ర తణ్హాయా’’తి వుత్తం తస్సా విసుం అరియసచ్చభావతో. సముదయాదీసు అవసేసకిలేసాదయో పభవట్ఠేన సముదయో, న అరియసచ్చం సుత్తన్తసంవణ్ణనా అయన్తి కత్వా. నిరోధో అరియసచ్చం, న సముదయో. ఇతరం పన అరియసచ్చద్వయం సియా సముదయో అత్తనో ఫలస్స పచ్చయట్ఠేన, న పన యస్స పహానాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్తేన, సబ్బాకారేన పన తణ్హాసముదయో చేవ అరియసచ్చఞ్చ. మగ్గసమ్పయుత్తధమ్మా, సామఞ్ఞఫలాని చ యస్స పహానాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్తేన నేవ సముదయో, న అరియసచ్చం. సఙ్ఖారనిరోధో, నిరోధసమాపత్తి చ నిరోధో, న అరియసచ్చం. సముదయో అరియసచ్చం, న నిరోధో. ఇతరం పన అరియసచ్చద్వయం సియా నిరోధో ఖణనిరోధసబ్భావతో, న పన యస్స సచ్ఛికిరియాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్తేన. సబ్బాకారేన పన అసఙ్ఖతా ధాతు నిరోధో చేవ అరియసచ్చఞ్చ. సేసం వుత్తనయమేవ. అరియమగ్గతో అఞ్ఞాని మగ్గాని మగ్గో, న అరియసచ్చం. నిరోధో అరియసచ్చం, న మగ్గో. ఇతరం పన సచ్చద్వయం సియా మగ్గో భవగామినిపటిపదాభావతో, న పన యస్స భావనాయ భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతి తథత్తేన, సబ్బాకారేన పన నిరోధగామినిపటిపదా మగ్గో చేవ అరియసచ్చఞ్చ. సేసం వుత్తనయమేవ.

చతుక్కతో వినిచ్ఛయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౬౭. సుఞ్ఞానీతి వేదకాదీహి బాహిరకపరికప్పితేహీతి అధిప్పాయో. దుక్ఖఞ్హి వేదనీయమ్పి సన్తం వేదకరహితం, కేవలం పన తస్మిం అత్తనో పచ్చయేహి పవత్తమానే దుక్ఖం వేదేతీతి వోహారమత్తం హోతి. ఏస నయో ఇతరేసుపి.

‘‘దుక్ఖమేవా’’తి అవధారణేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘న కోచి దుక్ఖితో’’తి వుత్తం. కిరియావ విజ్జతీతి సముదయసచ్చం సన్ధాయ వదతి. పురిమసచ్చద్వయస్స విపాకవట్టకమ్మవట్టసఙ్గహతో కారకస్స వా దుక్ఖసచ్చసభావమాహ. కాతబ్బాపి హి కిరియా కారకరహితా కేవలం అత్తనో పచ్చయేహి తాయ పవత్తమానాయ దుక్ఖసఞ్ఞితే ధమ్మప్పబన్ధే కిరియం కరోతీతి వోహారమత్తం హోతి. నిబ్బుతగమకేసుపి ఏసేవ నయో. ‘‘మగ్గో అత్థీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘మగ్గమత్థీ’’తి ఓకారస్స అభావో కతోతి దట్ఠబ్బం. గమకోతి నిబ్బుతిం గన్తా.