౧౭. పఞ్ఞాభూమినిద్దేసవణ్ణనా

పటిచ్చసముప్పాదకథావణ్ణనా

౫౭౦. ఇమిస్సా పఞ్ఞాయాతి ఇమిస్సా యథాధిగతాయ విపస్సనాయ. భూమిభూతేసూతి పవత్తిట్ఠానభూతేసు. కామఞ్చాయం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నసమఞ్ఞా పితాపుత్తసమఞ్ఞా వియ అపేక్ఖాసిద్ధా, హేతుఫలధమ్మేసు పన యథాక్కమం వవత్థితావాతి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో చేవా’’తిఆదినా విభజ్జ వుత్తం. ఆదిసద్దేనాతి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదాదిభేదా’’తి ఏత్థ వుత్తఆదిసద్దేన. అవసేసా హోన్తి, సంవణ్ణనావసేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తేసం వణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో’’తి.

అవిజ్జాదయో ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదో, న సముప్పత్తిమత్తం. స్వాయమత్థో ఇమినా సుత్తపదేన వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిం వత్వా పటిచ్చసముప్పన్నే పన దస్సేతుం ‘‘జరామరణాదయో పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. కస్మా పనేత్థ అనులోమతో పటిచ్చసముప్పాదధమ్మా దస్సితా, పటిలోమతో పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మాతి? యతో తే పచ్చయతో ఉప్పన్నా, తస్స సమనన్తరదస్సనత్థం.

న నిచ్చం న సస్సతన్తి అనిచ్చం. సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతన్తి సఙ్ఖతం. పటిచ్చ పచ్చయారహం పచ్చయం నిస్సాయ సహితమేవ ఉప్పన్నన్తి పటిచ్చసముప్పన్నం. ఖయనసభావం ఖయధమ్మం. వయనసభావం వయధమ్మం. విరజ్జనసభావం పలుజ్జనసభావం విరాగధమ్మం. నిరుజ్ఝనసభావం నిరోధధమ్మం. సేసం యదేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

౫౭౧. ఏత్థాతి ఏతేసు యథావుత్తేసు సుత్తపదేసు. సఙ్ఖేపోతి అత్థసఙ్ఖేపో.

జాతిపచ్చయాతి జాతిసఙ్ఖాతా పచ్చయా. హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. ఠితావ సా ధాతూతి యాయం జరామరణస్స ఇదప్పచ్చయతా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి, ఏసా ధాతు ఏస సభావో. సా తథాగతానం ఉప్పాదతో పుబ్బే, ఉద్ధఞ్చ అవిఞ్ఞాయమానో, మజ్ఝే చ విఞ్ఞాయమానో, న తథాగతేహి ఉప్పాదితో, అథ ఖో సమ్భవన్తస్స జరామరణస్స సబ్బకాలం జాతిపచ్చయతో సమ్భవోతి ఠితా ఏవ. కేవలం పన సయమ్భూఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝనతో, ‘‘అయం ధమ్మో తథాగతేన అధిగతో’’తి పవేదనతో చ తథాగతో ‘‘ధమ్మస్సామీ’’తి వుచ్చతి న అపుబ్బస్స ఉప్పాదనతో. తేన వుత్తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తి. సా ఏవ జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఏత్థ విపల్లాసాభావతో ఏవం అవబుజ్ఝమానస్స ఏతస్స సభావస్స, హేతునో వా తథేవ భావతో ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా. జాతి వా జరామరణస్స ఉప్పాదట్ఠితి పవత్తఆయూహనసంయోగపలిబోధసముదయహేతుపచ్చయట్ఠితీతి తదుప్పాదాదిభావేనస్సా ఠితతా ‘‘ధమ్మట్ఠితతా’’తి ఫలం పతిసామత్థియతో హేతుమేవ వదతి.

అథ వా ధారీయతి పచ్చయేహీతి ధమ్మో, తిట్ఠతి తత్థ తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలన్తి ఠితి, ధమ్మస్స ఠితి ధమ్మట్ఠితి. ధమ్మోతి వా కారణం, పచ్చయోతి అత్థో. ధమ్మస్స ఠితిసభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయో. తేనాహ ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౫). ధమ్మట్ఠితి ఏవ ధమ్మట్ఠితతా. సా ఏవ ధాతు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఇమస్స సభావస్స, హేతునో వా అఞ్ఞథత్తాభావతో ‘‘న జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి విఞ్ఞాయమానస్స తబ్భావాభావతో నియామతా వవత్థితభావోతి ధమ్మనియామతా. ఫలస్స వా జరామరణస్స జాతియా సతి సమ్భవో ధమ్మే హేతుమ్హి ఠితతాతి ధమ్మట్ఠితతా. అసతి అసమ్భవో ధమ్మే నియతతాతి ధమ్మనియామతాతి ఏవం ఫలేన హేతుం విభావేతి. తం ‘‘ఠితావ సా ధాతూ’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౨౦) వుత్తం ఇదప్పచ్చయతం అభిసమ్బుజ్ఝతి పచ్చక్ఖకరణేన అభిముఖం బుజ్ఝతి యాథావతో పటివిజ్ఝతి. అభిసమేతీతి తస్స వేవచనం. ఆదితో కథేన్తో ఆచిక్ఖతి, ఉద్దిసతీతి అత్థో. తమేవ ఉద్దేసం పరియోసాపేన్తో దేసేతి. యథాఉద్దిట్ఠమత్థం నిద్దిసనవసేన పకారేహి ఞాపేన్తా పఞ్ఞపేతి. పకారేహియేవ పతిట్ఠపేన్తో పట్ఠపేతి. యథానిద్దిట్ఠమత్థం పటినిద్దిసనవసేన వివరతి విభజతి, వివటఞ్హి విభత్తఞ్చ అత్థం హేతుధారణదస్సనేహి పాకటం కరోన్తో ఉత్తానీకరోతి. ఉత్తానీకరోన్తో తథాపచ్చక్ఖభూతం కత్వా నిగమనవసేన పస్సథాతి చాహ.

౫౭౨. పచ్చయలక్ఖణోతి పచ్చయభావలక్ఖణో, పచ్చయోతి వా లక్ఖితబ్బో. పవత్తిదుక్ఖస్స అనుబన్ధాపనకిచ్చతాయ దుక్ఖానుబన్ధనరసో. నిబ్బానగామిమగ్గస్స ఉప్పథభావతో కుమ్మగ్గపచ్చుపట్ఠానో.

సో పనాయం పటిచ్చసముప్పాదో. యావత్తకేహి పచ్చయేహి యం ఫలం ఉప్పజ్జనారహం, అవికలేహేవ తేహి తస్స ఉప్పత్తి, తదఞ్ఞేన చ తస్స పయోజనం నత్థీతి ఆహ ‘‘అనూనాధికేహేవా’’తి. యథా తం చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స, ఏతేన తంతంఫలనిప్ఫాదనేన తస్సా పచ్చయసామగ్గియా తప్పరతా తథతాతి దస్సేతి. సామగ్గిన్తి సమోధానం, సమవాయన్తి అత్థో. అసమ్భవాభావతోతి అనుప్పజ్జనస్స అభావతో. పచ్చయసామగ్గియఞ్హి సతి అనుప్పజ్జనే తస్సా వితథతా సియా. అఞ్ఞధమ్మప్పచ్చయేహీతి అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స పచ్చయేహి. అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితోతి తతో అఞ్ఞస్స ఫలధమ్మస్స అనుప్పజ్జనతో. న హి కదాచి చక్ఖురూపాలోకమనసికారేహి సోతవిఞ్ఞాణస్స సమ్భవో అత్థి, యది సియా, తస్సా సామగ్గియా అఞ్ఞథతా నామ సియా, న చేతం అత్థీతి ‘‘అనఞ్ఞథతా’’తి వుత్తం. పచ్చయతోతి పచ్చయభావతో. పచ్చయసమూహతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

౫౭౩. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతాతి తా-సద్దేన పదం వడ్ఢితం, న కిఞ్చి అత్థన్తరం యథా దేవో ఏవ దేవతాతి. ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతాతి సమూహత్థం తా-సద్దమాహ యథా ‘‘జనానం సమూహో జనతా’’తి. నను చ ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం. కిం పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౬) జాతిసద్దపచ్చయసద్దసమానాధికరణేన కిం-సద్దేన ఇదంసద్దస్స సమానాధికరణతాదస్సనతో ఇదప్పచ్చయసద్దస్స కమ్మధారయసమాసో దిస్సతి, న హేత్థ ‘‘ఇమస్స పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా’’తి జరామరణస్స, అఞ్ఞస్స వా పచ్చయతో జరామరణసమ్భవపుచ్ఛా సమ్భవతి విదితభావతో, అసమ్భవతో చ, జరామరణస్స పన పచ్చయపుచ్ఛా సమ్భవతి. పచ్చయ-సద్దేన చ సమానాధికరణతాయ ఇదం-సద్దస్స ఇమస్మా పచ్చయాతి పచ్చయపుచ్ఛా యుజ్జతి. సా చ సమానాధికరణతా బాహిరత్థసమాసేపి లబ్భతి. తతో చ అఞ్ఞపదత్థవచనిచ్ఛాభావే కమ్మధారయసమాసో లబ్భతి.

సామివచనసమాసే పన సమానాధికరణతా నత్థీతి న కథఞ్చి కమ్మధారయసమాససమ్భవోతి? నయిదమేవం వచనిచ్ఛన్తరభావతో. పటిచ్చసముప్పాదవచనిచ్ఛా హేసా ‘‘ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ. ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏత్థ పన జరామరణస్స పచ్చయమత్తపరిపుచ్ఛా, తస్మా యథా ఇదం-సద్దస్స పటిచ్చసముప్పాదవిసేసనతా, పుచ్ఛితబ్బపచ్చయవిసేసనతా చ హోతి, తథా సమాసవికప్పో ఏత్థ, తత్థ చ కాతబ్బోతి న సమాసన్తరదస్సనం సామివచనసమాసబాధకం. కస్మా పనేత్థాపి కమ్మధారయసమాసో న ఇచ్ఛితోతి? హేతుప్పభవానం హేతు పటిచ్చసముప్పాదోతి ఇమస్సత్థస్స కమ్మధారయసమాసే అసమ్భవతో, ‘‘ఇమస్స అత్తనో పచ్చయానురూపస్స అనురూపో పచ్చయో ఇదప్పచ్చయో’’తి ఇమస్స చ అత్థస్స ఇచ్ఛితత్తా. యో పనేత్థ ఇదం-సద్దేన గహితో అత్థో, సో ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఏత్థ జరామరణగ్గహణేనేవ గహితోతి ఇదం-సద్దో పటిచ్చసముప్పన్నతో అభస్సిత్వా అఞ్ఞాసమ్భవతో పచ్చయే అవతిట్ఠతి, తస్మా తత్థ కమ్మధారయసమాసో. ఏత్థ పన ఇదం-సద్దస్స తతో పరిచ్చజనకారణం నత్థీతి సామివచనసమాసో ఏవ. ఏవమ్పి న ఇదప్పచ్చయో ఏవ ఇదప్పచ్చయభావో భవితుం యుత్తోతి ఇదప్పచ్చయతాయ పటిచ్చసముప్పాదతానుపపత్తీతి? నాయం దోసో అత్థన్తరాభావతోతి వుత్తోవాయమత్థో.

అథ వా పన హోతు ఇదప్పచ్చయభావో ఇదప్పచ్చయతాతి. భావోతి చేత్థ అవినాభావిఫలం పతి హేతునో సత్వం. తథా హి ఇదప్పచ్చయ-సద్దో జాతిఆదీసు నిరుళ్హో. తఞ్చ ఇదప్పచ్చయసత్వం ఇదప్పచ్చయతో అఞ్ఞం నత్థి. యది అఞ్ఞం సియా, తం అవిజ్జమానం సియా. న హి సతా అఞ్ఞం విజ్జమానం హోతి. అథ సత్వం సం నామ, యస్స సతో భావో, తం అసం నామ సియా. న హి తం సత్వం సభావం సత్వతో అఞ్ఞత్తా, తస్మా సతో భావో సత్వన్తి నిద్దేసో న యుజ్జతి. న చ సం-సమ్బన్ధేన అసం సం నామ హోతి, పగేవ సం-సమ్బన్ధేన. అసతి చ సదితిగ్గహణం విపరీతగ్గాహోతి న గహణతో సంసిద్ధి. సదిసకప్పనాయఞ్చ మాణవకస్స సీహభావో వియ న అసతో సం-సభావతా. యస్మా పన ఇదప్పచ్చయభావో యథావుత్తం సత్వం, న అసత్వం. నాపి యస్స తం సత్వం, తదసం, తస్మా ఇదప్పచ్చయభావో ఇదప్పచ్చయసరూపం సభావన్తరేహి వినివత్తభావదస్సనత్థం ఇమస్సాయన్తి విసేసేత్వా ఇదప్పచ్చయతాతి వుత్తన్తి న ఇదప్పచ్చయతాయ పటిచ్చసముప్పాదభావాసమ్భవో.

పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదోతి తస్సాపి హేతుఅత్థభావతో జాతిఆదిపదానం ఏవమేవ హేతుభావవాచకతాయ హేతుపధానతా యోజేతబ్బా హేతుప్పభవానం హేతు పటిచ్చసముప్పాదోతి కత్వా. తథా హి ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతూహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతి, ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి యావ ‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’’తి (సం. ని. ౨.౨౧-౨౨) అనేన సీహనాదసుత్తేన పకాసితో ఏవమత్థో. ‘‘కిం వాదీ పనాయస్మతో సత్థా కిమక్ఖాయీ’’తి పుట్ఠేన ఆయస్మతా అస్సజిత్థేరేన –

‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా, తేసం హేతుం తథాగతో ఆహ;

తేసఞ్చ యో నిరోధో, ఏవంవాదీ మహాసమణో’’తి. (మహావ. ౬౦; అప. థేర ౧.౧.౨౮౬) –

వుత్తో. తేన విఞ్ఞాయతి హేతుప్పభవానం హేతు పటిచ్చసముప్పాదోతి. సేసమేత్థ వత్తబ్బం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

౫౭౪. పటిచ్చాతి తం తం కారణం నిస్సాయ. సమ్మాతి అవిపరీతం అనిచ్చతో అనిచ్చస్స ఉప్పాదోతి కత్వా. నిచ్చతో హి కారణతో ఫలస్స ఉప్పాదో విపరీతో. తేనాహ ‘‘తిత్థియ…పే… నిరపేక్ఖో’’తి. ‘‘ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩౮; అ. ని. ౩.౪౭; కథా. ౨౧౪) ఏవం వుత్తసఙ్ఖతలక్ఖణతో అఞ్ఞో ‘‘పచ్చయతో ఖణతో’’తి ఏత్థ వుత్తపచ్చయలక్ఖణో ఏకో ఆకారో ఉప్పాదోతి తేసం అధిప్పాయో. యం సన్ధాయ తే ‘‘జాతిఆదీనం హేతవో జాతిఆదయో’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, నిబ్బత్తిలక్ఖణవినిముత్తస్స తాదిసస్స కస్సచి అభావతో. తేనాహ ‘‘తం న యుజ్జతీ’’తిఆది. గమ్భీరనయాసమ్భవతోతి గమ్భీరానం నయానఞ్చ అసమ్భవతో. సద్దభేదతోతి సద్దవినాసతో సద్దాయోగతో. సుత్తం నత్థి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదిసుత్తపదేహి (సం. ని. ౨.౧, ౨౦) ఉప్పాదమత్తస్స అప్పకాసితత్తా. అయమేవ హి అత్థో హేట్ఠా దస్సితో ఇదానిపి దస్సీయతి. తం ఉప్పాదమత్తం. విహరామి తస్మిం పఠమాభిసమ్బుద్ధకాలేతి అధిప్పాయో. విహరామీతి వా కాలవిపల్లాసేన వుత్తం, విహాసిన్తి అత్థో. తత్రాతి తస్మిం పదేసవిహారే. పచ్చయాకారదస్సనేనాతి యేనాకారేన పచ్చయధమ్మో పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయో హోతి, సో పచ్చయాకారో పచ్చయభావో, తస్స దస్సనేన. ఇధ పన వేదనానం పచ్చయభావో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తిఆది. వేదనానంయేవ హి పచ్చయం పస్సన్తేన వుత్తవిహారో పటిచ్చసముప్పాదస్స ఏకదేసమేవ పస్సతో విహారోతి కత్వా పదేసవిహారో జాతో, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానమనసికారో పఠమాభిసమ్బుద్ధవిహారో. తఞ్హి నిప్పదేసతో పచ్చయాకారదస్సనన్తి ఏకే. పదేసవిహారసుత్తవిరోధో ఆపజ్జతి తస్స వేదనానం పచ్చయధమ్మమనసికారవిభావనతో.

లోకో సముదేతి ఏతస్మాతి లోకసముదయో, అవిజ్జాదికో పచ్చయగణో, న లోకసముదయమత్తం. తేనాహ ‘‘అనులోమపటిచ్చసముప్పాదో’’తి. నత్థితాతి సబ్బసో అభావో, నరన్వయవినాసో ఉచ్ఛేదోతి అత్థో. నత్థితాసహచరణతో పన ఉచ్ఛేదదిట్ఠి నత్థితాతి అధిప్పేతా. పచ్చయానుపరమో పచ్చయానం అవిచ్ఛేదో. యథా హి అతీతహేతుపఞ్చకసన్నిస్సయేన ఏతరహిఫలపఞ్చకం వియ హేతుపఞ్చకమ్పి హోతి, ఏవం ఏతరహిహేతుపఞ్చకసన్నిస్సయేన ఆయతింఫలపఞ్చకమ్పి భవిస్సతి. తేనాహ ‘‘పచ్చయానుపరమే ఫలానుపరమతో’’తి.

తం గమ్భీరత్తం ఉప్పాదమత్తే నత్థి అసభావధమ్మత్తా. ఏకత్తనయాదయో నయా సభావధమ్మేసు లబ్భమానతో ఉప్పాదమత్తే కథఞ్చిపి న లబ్భేయ్యున్తి ఆహ ‘‘నయచతుక్కం ఉప్పాదమత్తే నత్థీ’’తి.

౫౭౫. సమానే కత్తరీతి ఏకస్మింయేవ కత్తరి ఉప్పజ్జనకిరియాయ యో కత్తా, తస్మింయేవ పచ్చయనకిరియాయ చ కత్తుభూతేతి అత్థో. యథా ‘‘న్హత్వా భుఞ్జతి, భుత్వా సయతీ’’తి. ‘‘పుబ్బకాలే’’తి ఇదఞ్చ త్వాసద్దన్తానం పదానం యేభుయ్యేన పురిమకాలకిరియాయ దీపనతో వుత్తం, న ఇధ పటిచ్చసద్దస్స పురిమకాలత్థత్తా. ఏవఞ్హి ‘‘చక్ఖుం పటిచ్చా’’తి నిదస్సనవచనం నిదస్సితబ్బేన సంసన్దేయ్య. అథ వా కామఞ్చేత్థ ఉభిన్నం కిరియానం సమకాలతా ఉప్పజ్జనకిరియాయ పుబ్బే పచ్చయనకిరియాయ అసమ్భవతో, తథాపి ఫలకిరియాయ హేతుకిరియా పురిమకాలో వియ వోహరితుం యుత్తా. ఏవమేత్థ హేతుఫలవవత్థానం సుపాకటం హోతీతి ఉపచారసిద్ధం పురిమకాలం గహేత్వా వుత్తం ‘‘పుబ్బకాలే’’తి. అత్థసిద్ధికరోతి వాక్యత్థపటివిఞ్ఞత్తికరో. పటిచ్చసముప్పాదోతి హి ఏత్థ వాక్యత్థావబోధో ఇధ అత్థసిద్ధీతి అధిప్పేతో. పయుజ్జమానో పటిచ్చసద్దో ఉప్పాదసద్దేన వుచ్చమానస్స సమానస్స ‘‘కత్తు అభావతో’’తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. అయఞ్హేత్థ అత్థో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫-౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౪; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫) పచ్చయనకిరియాయ, ఉప్పజ్జనకిరియాయ చ విఞ్ఞాణమేవ కత్తాతి సమానకత్తుకతా లబ్భతి.

‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఏత్థ పన ఉప్పాదసద్దస్స భావసాధనతాయ కిరియావ వుత్తాతి సమానకత్తులక్ఖణో సద్దప్పయోగో న సమ్భవతీతి. తేనాహ ‘‘సద్దభేదం గచ్ఛతీ’’తి, అపసద్దప్పయోగో హోతీతి అత్థో. న చేత్థ పరావరయోగో (పాణినీ ౩.౪.౨౦) ‘‘అప్పత్వా నదిం పబ్బతో, అతిక్కమ్మ పబ్బతం నదీ’’తిఆదీసు వియ, నాపి లక్ఖణహేతుఆదిపయోగో ‘‘సీహం దిస్వా భయం హోతి, ఘతం పివిత్వా బలం జాయతే, ‘ధ’న్తి కత్వా దణ్డో పతితో’’తిఆదీసు వియ. నేవేత్థ సద్దభేదో. న హి హత్థతలే ఆమలకం వియ సబ్బఞ్ఞేయ్యం పచ్చక్ఖం కత్వా ఠితానం మహేసీనం వచనే అక్ఖరచిన్తకానం విప్పలాపో అవసరం లభతి. లభతు, వాక్యత్థేన సద్దసిద్ధితో ‘‘న్హత్వా గమనం, భుత్వా సయన’’న్తిఆదీసు వియాతి. ఏవమ్పి న చ కిఞ్చి అత్థం సాధేతి. యదిపి పచ్చేకం పదత్థో లబ్భతి, వాక్యత్థో పన న యుజ్జతి, తస్మా దసదాళిమాదివాక్యాని వియ అసమ్బన్ధత్థతాయ నిరత్థకం హోతీతి అధిప్పాయో.

నామపదే వుత్తే అప్పయుత్తానిపి ‘‘అత్థి, హోతి, విజ్జతీ’’తి ఏవరూపాని కిరియాపదాని ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బానీతి ఞాయం సన్ధాయాహ ‘‘హోతిసద్దేన సద్ధిం యోజయిస్సామా’’తి. ఇమేసూతి యథావుత్తేసు దేసనాపటిఞ్ఞాపుచ్ఛానిగమనవసేన వుత్తేసు పటిచ్చసముప్పాదపదేసు. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం, అఞ్ఞేసుపి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదమేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కారోతి. యదిదం ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పాదో (దీ. ని. ౨.౬౭; మ. ని. ౨.౩౩౭; స. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭). గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౫; సం. ని. ౨.౬౦) ఏవమాదీసుపి ఏకేనపి సద్ధిం హోతి-సద్దో సమ్బన్ధం న గచ్ఛతి. యోగం న గచ్ఛతి తథా సమ్బన్ధవసేన అవుత్తత్తా. ‘‘న చ ఉప్పాదో హోతీ’’తి ఇదం అసభావధమ్మత్తా ఉప్పాదస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణాయోగం సన్ధాయ వుత్తం. యథా హి వినాసస్స వినాసో నత్థి, ఏవం ఉప్పాదస్స వినాసో వియ ఉప్పాదోపి నత్థి. యది సియా, యేన ఉప్పాదేన ఉప్పాదో ఉప్పాదవా, సోపి ఉప్పాదవాతి అనవట్ఠానమేవ ఆపజ్జేయ్యాతి వుత్తోవాయమత్థో. తేనాహ ‘‘సచే హేయ్యా’’తిఆది. యది ఏవం, కథం సముదయో హోతీతి? నాయం దోసో నిబ్బత్తియా అనధిప్పేతత్తా. ఏవం దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో పాతుభావో సమ్భవతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో, ఇధ పన పటిచ్చసముప్పాదో హోతీతి తస్స అత్థిభావచోదనాతి కత్వా హోతి, జాయతీతి నిబ్బత్తిచోదనా కతా సియాతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘న ఉప్పాదో హోతీ’’తి.

౫౭౬. ఇమేసం సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, అవిజ్జాదయో, తేసం భావో ఇదప్పచ్చయతా. కో పన సో భావోతి ఆహ ‘‘భావో చ నామా’’తిఆది. తస్సత్థో – యేనాకారేన అవిజ్జాదయో సఙ్ఖారాదిపాతుభావహేతూ హోన్తి, తస్మిం అవిజ్జాదీనం పవత్తిఆకారవిసేసే వికారే పటిచ్చసముప్పాదోతి అయం సమఞ్ఞాతి. తేసం వాదీనం తం మఞ్ఞనం. హేతువచనతోతి హేతుభావవచనతో.

౫౭౭. ఏత్థాతి పటిచ్చసముప్పాదపదే. సముప్పాదపధానవచనవిఞ్ఞేయ్యో ససత్తికో హేతు పటిచ్చసముప్పాదోతి అవిపరీతం అత్థం అజానన్తానం అఞ్ఞత్థ సముప్పాదసద్దస్స భావసాధనస్స దస్సనతో తథా ఇధాపి బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ ఉప్పాదోయేవాయం వుత్తో, న హేతూతి యా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సా ఇమస్స పటిచ్చసముప్పాదపదస్స ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారేన అత్థం గహేత్వా వూపసమేతబ్బా వినోదేతబ్బా.

ద్వేధాతి గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్మా అత్తనో పచ్చయవసేన పవత్తో పచ్చయుప్పన్నధమ్మసమూహో పచ్చేతబ్బతో పటిచ్చో చ సో సహ ఉప్పజ్జనతో సముప్పాదో చ, పటిచ్చ వా కారణసామగ్గిం అపచ్చక్ఖాయ సహ ఉప్పజ్జనతో ఏవాతి చ ఏవం ద్వేధా ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఇదం వచనం ఇచ్ఛితబ్బం, తస్మా తస్స పచ్చయధమ్మోపి ఫలూపచారేన పటిచ్చసముప్పాదో ఇచ్చేవ వుత్తోతి.

పచ్చయతాయాతి పచ్చయసమూహతో. పవత్తోతి నిబ్బత్తో. ధమ్మసమూహోతి పచ్చయుప్పన్నధమ్మపుఞ్జో. పతీయమానోతి ఞాణగతియా అభిముఖం ఉపేయమానో, అభిసమియమానోతి అత్థో. హితాయ సుఖాయ చాతి లోకుత్తరహితాయ, లోకుత్తరసుఖాయ చ. సహ ఉప్పజ్జతి ఏకేకస్స కదాచిపి ఉప్పత్తియా అభావతో. సమ్మా ఉప్పజ్జతి అహేతుతో, విసమహేతుతో చ అనుప్పజ్జనతో. సహ ఉప్పజ్జతీతి ఏకజ్ఝం ఉప్పజ్జతి అన్తమసో అట్ఠన్నం ధమ్మానం ఉప్పజ్జనతో. న పచ్చక్ఖాయాతి అపటిక్ఖిపిత్వా, అత్తనో పచ్చయభూతధమ్మసముదాయేన కేనచి న వినాతి అత్థో. తస్సాతి య్వాయం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి వుత్తో పచ్చయుప్పన్నధమ్మసమూహో, తస్స అయం అవిజ్జాదికో హేతుసమూహో. ‘‘తప్పచ్చయత్తా’’తి ఏతేన పటిచ్చసముప్పాదపచ్చయే పటిచ్చ సముప్పాదసమఞ్ఞాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘యథా లోకే’’తిఆది. యథా హి లోకే ‘‘పిత్తం మథితం, సూరా దధి, తిపుసం జరో, సేమ్హో గుళో, ఆయు ఘత’’న్తి చ పచ్చయో ఫలవోహారేన వుచ్చతి, ఏవం ఫలూపచారేన పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

౫౭౮. పటిచ్చ-సద్దే పటి-సద్దో అభిముఖత్థో, ఇచ్చ-సద్దో గమ్మత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పటిముఖమితో’’తి. కస్స పన పటిముఖం, కేన వా ఇతో, కో వా ఇతోతి చోదనత్తయే పచ్ఛిమం విస్సజ్జేన్తో ‘‘హేతుసమూహో’’తి ఆహ. తస్మిఞ్హి విస్సట్ఠే హేతుసమూహో నామ పచ్చయసామగ్గీతి తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పటిముఖం, అఞ్ఞమఞ్ఞేనేవ చ ఇతోతి విస్సట్ఠోవాయమత్థో హోతీతి. సహితేతి సముదితే అవినిబ్భుత్తే. సోతి హేతుసమూహో. సముప్పాదో ఇతి వుత్తోతి యోజనా.

పాతుభావాయాతి ఉప్పాదాయ. కామం పాళియం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి (సం. ని. ౨.౧; ఉదా. ౧; మహావ. ౧; నేత్తి. ౨౪; విభ. ౨౨౫) అవిజ్జావ పచ్చయభావేన వుత్తా, తథాపి న అవిజ్జా ఏకావ పచ్చయో హోతి, అథ ఖో సహజాతధమ్మవత్థుఆరమ్మణాదయో, యోనిసోమనసికారాదయో, తణ్హుపాదానాదయో చ ధమ్మా యథారహం సఙ్ఖారుప్పాదనే అవిజ్జాయ సహకారీకారణం హోన్తియేవ. ఏవం సఙ్ఖారాదయోపి విఞ్ఞాణాదీనన్తి ఆహ ‘‘అవిజ్జాదిఏకేకహేతుసీసేన నిద్దిట్ఠో హేతుసమూహో’’తి. సాధారణఫలనిప్ఫాదకట్ఠేనాతి తంసమూహపరియాపన్నానం హేతుధమ్మానం సాధారణస్స ఫలస్స నిబ్బత్తకభావేన. అవేకల్లట్ఠేనాతి అనూనభావేన. తస్మిఞ్హి హేతుసమూహే ఏకచ్చాసాధారణఞ్చేతం ఫలం, ఏకచ్చేహేవ చ నిబ్బత్తేతబ్బం సియా, సబ్బేసం తేసం పచ్చయధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖా నత్థీతి పటిముఖగమనాభావతో పటిచ్చత్థో న పరిపూరేయ్యాతి. సామగ్గిఅఙ్గానన్తి పచ్చయసామగ్గియా అఙ్గభూతానం, సమూహీనన్తి అత్థో. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. ఫలధమ్మానం సహితతా నామ విసుం అభావో, న హేతుధమ్మానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినిబ్భోగవుత్తిధమ్మే’’తి అవినిబ్భోగగ్గహణఞ్చేత్థ రూపధమ్మానమ్పి సఙ్గణ్హనత్థం. అఞ్ఞథా సమ్పయుత్తధమ్మేతి వుచ్చేయ్య.

౫౭౯. పచ్చయతాతి అయం అవిజ్జాదికో పచ్చయసమూహో. అఞ్ఞోఞ్ఞన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం. పటిచ్చాతి నిస్సాయ సహకారీకారణం లద్ధా. సమన్తి అవిసమం అవేకల్లేన. సహాతి ఏకజ్ఝం. ధమ్మేతి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నధమ్మే. యస్మా ఉప్పాదేతి, తతోపి తస్మాపి. ఏవం పటిచ్చసముప్పాదోతి మునినా భగవతా భాసితాతి యోజనా. న అపటిచ్చ పటిచ్చేవాతి అవధారణత్థం దస్సేన్తో గాథాయం ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేతి.

ఏకేకదేసన్తి ఫలసముదాయస్స ఏకదేసేకదేసం, భాగసోతి అత్థో. పుబ్బాపరభావేనాతి పటిపాటియా. సబ్బమేతం రూపారూపకలాపుప్పాదనం సన్ధాయ వుత్తం. అత్థానుసారవోహారకుసలేనాతి పరమత్థధమ్మానుగతవోహారనిపుణేన.

౫౮౦. పురిమేన పదేనాతి యోజనా. సస్సతాదీనన్తి సస్సతభావాదీనం, సస్సతవాదాదీనం వా. సస్సతసహచరితా హి వాదాపి సస్సతాదయోతి వుచ్చన్తి యథా ‘‘దుక్ఖదేసనా దుక్ఖ’’న్తి. ఉచ్ఛేదాదీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. విఘాతో వినాసో, పహానన్తి అత్థో. ఞాయోతి అన్తద్వయవిరహితా మజ్ఝిమా పటిపత్తి.

పవత్తిధమ్మానన్తి పవత్తిభూతానం ధమ్మానం, కిలేసవట్టాదీనన్తి అత్థో. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదినయప్పవత్తో (దీ. ని. ౧.౩౧) సస్సతవాదో. ‘‘నత్థి హేతు, నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తిఆదినయప్పవత్తో (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౧౦౧, ౨౨౭; సం. ని. ౩.౨౧౨) అహేతువాదో. పకతి అణుకాలాదివసేన లోకో పవత్తతీతి ఏవం పవత్తో విసమహేతువాదో. ఇస్సరపురిసపజాపతివాదా వసవత్తివాదా. అహేతువాదగ్గహణేనేవ చేత్థ సభావనియతి యదిచ్ఛావాదానమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. కేచి పన ‘‘చక్ఖు ఏవ చక్ఖుస్స కారణ’’న్తి ఏవమాదికో విసమహేతువాదో. ఇస్సరాదివాదో అహేతువాదన్తోగధో. సభావేనేవ ధమ్మా పవత్తన్తీతి వాదో ‘‘వసవత్తివాదో’’తి వదన్తి. కిం హి పచ్చయసామగ్గియా పయోజనన్తి అధిప్పాయో. సముప్పాదపదేన పరిదీపితో హోతీతి యోజనా. పరిదీపనస్స పన అవిపరీతకారణం దస్సేతుం ‘‘పచ్చయసామగ్గియం ధమ్మానం ఉప్పత్తితో’’తి వుత్తం. విహతాతి అబ్భాహతా. ‘‘పురిమపురిమపచ్చయవసేనా’’తి ఇమినా అవిచ్ఛేదవసేన పవత్తమానం ఉచ్ఛేదదిట్ఠినివత్తకం హేతుఫలపబన్ధం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘కుతో ఉచ్ఛేదో’’తి. ఉచ్ఛేదాభావకథనేనేవ చేత్థ ఉచ్ఛేదవాదస్సాపి అభావం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం.

తస్సా తస్సా పచ్చయసామగ్గియాతి తస్మిం తస్మిం హేతుపచ్చయసమవాయే. సన్తతిం అవిచ్ఛిన్దిత్వాతి హేతుఫలపబన్ధసఙ్ఖాతస్స సన్తానస్స అవిచ్ఛిన్దనేన. తేసం తేసం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం సమ్భవతో ఉప్పజ్జనతో సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతం అన్తద్వయం అనుపగ్గమ్మ యథాసకం పచ్చయేహి అనురూపఫలుప్పత్తి ఇధ మజ్ఝిమపటిపదాతి అధిప్పేతా. కమ్మవట్టస్స, విపాకవట్టస్స చ భిన్నసభావత్తా, భిన్నకాలత్తా చ సో కరోతి సో పటిసంవేదేతీతి వాదప్పహానం. కుసలాకుసలక్ఖన్ధప్పవత్తియఞ్హి కారకవోహారో, విపాకక్ఖన్ధపవత్తియం వేదకవోహారోతి. యస్మిం సన్తానే కమ్మం నిబ్బత్తం, తత్థేవ తస్స ఫలస్స నిబ్బత్తనతో అఞ్ఞో కరోతి అఞ్ఞో పటిసంవేదేతీతి వాదప్పహానం. న హి కతస్స వినాసో, అకతస్స వా అబ్భాగమో అత్థి. ‘‘ఇత్థీ, పురిసా’’తి వోహారేన జనపదనిరుత్తి. తత్థ యస్మా పణ్డితాపి లోకే ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే ఆనేతు, నామరూపం ఆగచ్ఛతూ’’తి అవత్వా ఇత్థీ, పురిసోత్వేవ వోహరన్తి, తస్మా ‘‘ఇత్థీ ఏవాయం, పురిసో ఏవాయన్తి అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం హోతి అభినివేసో. విద్దసునో పన పటిచ్చసముప్పాదం జానన్తస్స తథా తథా పవత్తమానే ధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తతో తత్థ పరమత్థతో న అభినివేసోతి ఆహ ‘‘జనపదనిరుత్తియా అనభినివేసో’’తి. సమఞ్ఞాయాతి లోకసమఞ్ఞాయ. అనతిధావనన్తి అనతిక్కమనం. ‘‘సత్తో’’తి హి వుత్తే ‘‘కో ఏత్థ సత్తో, కిం రూపం, ఉదాహు వేదనాదయో’’తి విభాగం అకత్వా లోకసమఞ్ఞావసేనేవ లోకియేహి వియ లోకియో అత్థో సమఞ్ఞం అవిలఙ్ఘన్తేన వోహరితబ్బో.

అపరో నయో – పచ్చేతుమరహతీతి పటిచ్చో. యో హి నం పచ్చేతి అభిసమేతి, తస్స అచ్చన్తమేవ దుక్ఖవూపసమాయ సంవత్తతి. సమ్మా, సహ చ ఉప్పాదేతీతి సముప్పాదో. పచ్చయధమ్మో హి అత్తనో ఫలం ఉప్పాదేన్తో సమ్పుణ్ణమేవ ఉప్పాదేతి, న వికలం. యే చ ధమ్మే ఉప్పాదేతి, తే సబ్బే సహేవ ఉప్పాదేతి, న ఏకేకం. ఇతి పటిచ్చో చ సో సముప్పాదో చాతి పటిచ్చసముప్పాదో. అథ వా పటిచ్చ పటిముఖం ఇత్వా కారణసామగ్గిం అప్పటిక్ఖిపిత్వా సహితే ఉప్పాదేతీతి పటిచ్చసముప్పాదో. పటిముఖగమనఞ్చ పచ్చయస్స కారణసామగ్గియా అఙ్గభావేన ఫలస్స ఉప్పాదనమేవ. అప్పటిక్ఖిపిత్వాతి చ న వినా తాయ కారణసామగ్గియా, అఙ్గభావం అగన్త్వా సయమేవ న ఉప్పాదేతీతి అత్థో. ఏతేన కారణబహుతా దస్సితా, ‘‘సహితే’’తి ఇమినా పచ్చయుప్పన్నధమ్మబహుతా. ఉభయేనాపి ‘‘ఏకం న ఏకతో’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౬౧౭) పరతో వుచ్చమానో సాసననయో దీపితో హోతి.

అథ వా పటిచ్చ పచ్చేతబ్బం పచ్చయం పటిగన్త్వా న వినా తేన సమ్బన్ధస్స ఉప్పాదో పటిచ్చసముప్పాదో (ఉదా. అట్ఠ. ౧). పటిచ్చసముప్పాదోతి చేత్థ సముప్పాదప్పధానవచనవిఞ్ఞేయ్యో ససత్తికో హేతూతి వేదితబ్బో. తత్థ ‘‘పటిచ్చా’’తి వుత్తే కిం పటిచ్చాతి వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘పచ్చేతబ్బ’’న్తి. సో చ పచ్చయధమ్మోతి కత్వా వుత్తం ‘‘పచ్చయ’’న్తి. ఇదాని పటిచ్చసద్దస్స అత్థమాహ ‘‘పటిగన్త్వా’’తి. కారణస్స సభావేన తప్పటిలాభగతియా పత్వా. కథం న వినా తేన? సతి ఏవ తస్మిం, తస్స చ ఫలస్స ఉప్పాదతో ఏవ, న అఞ్ఞథా. అసతి, నిరోధతో చాతి అయం పచ్చయట్ఠితి పటిచ్చసద్దస్స అత్థో. తేనాయం పటిచ్చసద్దో యథా ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇమస్సుప్పాదో’’తి ఏతే సద్దా భుమ్మనిస్సక్కవచనజోతనీయేన ఇదం-సద్దవచనీయస్స హేతుమతో హేతుఆయత్తభావేన భావుప్పాదుత్తరకిరియాపేక్ఖేన యాయస్స తదాయత్తతా, తాయ సమత్థతాయ హేతుం వదన్తి, ఏవం గన్త్వా-సద్దన్తరవచనీయేన తంవిఞ్ఞేయ్యస్సేవ పచ్చయనకిరియాకత్తుహేతుమతో హేతుపచ్చయనేన హేతుఆయత్తభావేన సముప్పాదుత్తరకిరియాపేక్ఖేన యాయస్స తదాయత్తతా, తాయ సమత్థతాయ హేతుమాహ. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అవిజ్జా పటిచ్చ, సఙ్ఖారా పటిచ్చసముప్పన్నా’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౪౬) సఙ్ఖారపిటకే వుత్తం. సమత్థతా చేత్థ నిదానాదిభావో. సో చ తదవినాభావిఫలం పతి సత్వమేవ. సమ్బన్ధస్సాతి చ సంయోజనానురూపతావసేన జాతిఆదినా సమ్బన్ధస్స జరామరణాదిపచ్చయుప్పన్నస్స. ఉప్పాదోతి ఉప్పజ్జనం. యది ఏవం కథం పటిచ్చసద్దప్పయోగో, నను సమానకత్తుకానం పుబ్బకాలే ఈదిసో సద్దప్పయోగోతి? ‘‘భుత్వా గచ్ఛతి, కసిత్వా వపతీ’’తిఆదీసు సచ్చమేతం, తం పన యేభుయ్యవసేన దట్ఠబ్బం సమానాపరకాలే, అసమానకత్తుకే చ దస్సనతో. సమానకాలే తావ –

‘‘అన్ధకారం నిహన్త్వాన, ఉదితాయం దివాకరో;

వణ్ణపఞ్ఞావభాసేహి, ఓభాసేత్వా సముగ్గతో’’తి. –

ఉదాహరణం. కేచి పన ‘‘ముఖం బ్యాదాయ సయతి, అక్ఖీని పరివత్తేత్వా పస్సతీ’’తి ఉదాహరన్తి. అపరే ‘‘నిసజ్జ అధీతే, ఠత్వా కథేతీ’’తి.

తత్థ బ్యాదానపరివత్తనుత్తరకాలభావిసయనదస్సనకిరియాపేక్ఖా పుబ్బుత్తరకాలతా అత్థి, సా చ భేదానుపలక్ఖణా కేహిచి న లక్ఖీయతి. ‘‘నిసజ్జ అధీతే, ఠత్వా కథేతీ’’తి చ సమానకాలతాయపి అజ్ఝేనకథనేహి పుబ్బేపి నిసజ్జట్ఠానాని హోన్తీతి సక్కా పుబ్బుత్తరకాలతా సమ్భావేతుం, తస్మా పురిమానియేవ ఉదాహరణాని యుత్తాని. ఉదయసమకాలమేవ హి తన్నివత్తనియనివత్తనన్తి. అపరకాలే ‘‘ద్వారమావరిత్వా పవిసతి, ఆవరిత్వా నిక్ఖమతీ’’తి. కేచి పన ‘‘డక్కచ్చ పతితో దణ్డో’’తి ఉదాహరన్తి. అభిఘాతభూతసహజాతాయ పన అభిఘాతజసద్దస్స సమానకాలతా ఏత్థ లబ్భతి, తస్మా ఇధాపి పురిమానియేవ ఉదాహరణాని యుత్తాని. పురిమతావచనిచ్ఛావసేనేవ పన లక్ఖణహేతుకిరియానం లక్ఖణహేతుభావవచనిచ్ఛాతి లక్ఖణభావతో పురిమకాలో ఇచ్చేవ ‘‘నిహన్త్వానా’’తి సద్దసిద్ధి ఇచ్ఛితా, ఏవఞ్చ పచ్చయనకిరియా సముప్పజ్జనకిరియాయ పురిమికావాతి పటిచ్చ-సద్దసిద్ధి. తత్థ యుత్తం పచ్చక్ఖతో కత్తుదస్సనతో. ఇధ పన తదభావతో న యుత్తన్తి చే? నాయం దోసో. ఇధాపి అనుమానతో సిద్ధో. జరామరణాదికో కత్తా అత్థేవ ‘‘ఞత్వా కిరియతో వయ’’న్తి ఏవమాదిపయోగదస్సనతో అవస్సం అనుమియమానేన కత్తునా ఈదిసో సద్దపయోగో ఇచ్ఛితబ్బో. అసమానే పన కత్తరి ‘‘పిసాచం దిస్వా భయం హోతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౧; ౨.౧౮౨; పు. ప. ౨౦౪) ఏవమాది వేదితబ్బం. యథా చ తత్థ పిసాచదస్సనాదిపురిసబ్యాపారో, ఏవమిధాపి పచ్చయనం పచ్చయబ్యాపారో అత్తనో ఫలుప్పాదనం, తఞ్చ సత్వం సముప్పాదోవాతి ‘‘పచ్చయే సతి, పచ్చయస్స ఉప్పాదా’’తి పచ్చయనస్స సముప్పాదహేతుతాయ గమకో సమానస్స కత్తు అభావేపి పటిచ్చ-సద్దో సిద్ధోతి వేదితబ్బో. యది పటిచ్చసమ్బన్ధస్స ఉప్పాదో పటిచ్చసముప్పాదో, కథం పచ్చయో పటిచ్చసముప్పాదోతి? హేట్ఠా విచారితోవాయమత్థో. అపిచ యోయం సముప్పాద-సద్దవిభావితానం పచ్చయుప్పన్నానం పటిచ్చసద్దవిభావితో ససత్తికో హేతు అధిప్పేతో, తస్స సముప్పాదాభిముఖతాయ పధానవచనవిఞ్ఞేయ్యసభావత్తా తథా వుత్తోతి.

కిం పన కారణం సముప్పాదపధానేన వచనేన సముప్పాదస్స హేతు వేదితబ్బో, న పన సహేతుకో సముప్పాదో ఏవాతి? వుచ్చతే – దిట్ఠస్స దుక్ఖస్స యో పచ్చయో పచ్చయనిద్దేసేన తస్స విభావితత్తా. కథం? యథాహ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పరివీమంసమానో పరివీమంసతి ‘యం ఖో ఇదం అనేకవిధం నానప్పకారకం దుక్ఖం లోకే ఉప్పజ్జతి జరామరణం, ఇదం ను ఖో దుక్ఖం కిం నిదానం కిం సముదయం కిం జాతికం కిం పభవం, కిస్మిం సతి జరామరణం హోతి, కిస్మిం అసతి జరామరణం న హోతీ’తి. సో పరివీమంసమానో ఏవం పజానాతి ‘యం ఖో ఇదం…పే… ఇదం ఖో దుక్ఖం జాతినిదాన’’’మిచ్చాదినా (సం. ని. ౨.౫౧) –

దిట్ఠస్స దుక్ఖస్స నిదానం పరివీమంససుత్తే వుత్తం. తం పజాననఞ్చ నిదానమ్పి విఞ్ఞాతబ్బన్తి. యథా చాహ –

‘‘పుబ్బే మే, భిక్ఖవే, సమ్బోధా అనభిసమ్బుద్ధస్స బోధిసత్తస్సేవ సతో ఏతదహోసి ‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చ, అథ చ పనిమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం నప్పజానాతి జరామరణస్స. కుదాస్సు నామ ఇమస్స దుక్ఖస్స నిస్సరణం పఞ్ఞాయిస్సతి జరామరణస్సా’తి…పే… తస్స మయ్హం, భిక్ఖవే, యోనిసో మనసికారా అహు పఞ్ఞాయ అభిసమయో ‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౦) –

ఆదినా దిట్ఠస్స దుక్ఖస్స పచ్చయవీమంసాభిసమయా వుత్తా. పచ్చయో హి ఞాతబ్బో. తదభిసమయాయత్తఞ్చ దుక్ఖనిస్సరణపజాననన్తి యో చ ఞాతబ్బో, సో పవేదేతబ్బోతి పటిచ్చసముప్పాదసద్దో యం యదిదం సముప్పాదసద్దవిభావితం దిట్ఠం దుక్ఖం, తం పచ్చయం పటిచ్చేవ, న అఞ్ఞథాతి ఏవం పచ్చయవిభావనత్థం వుచ్చతి. భవతి హి ఞాతుం, పవేదేతుఞ్చ ఇచ్ఛితభావేన పధానస్సాపి కేనచి విసేసేన ఞాతబ్బతాయ అప్పధానభావేన నిద్దేసో యథా ‘‘కో సోతాపన్నో, యస్స తీణి సంయోజనాని పహీనాని. కో దేవదత్తో, యస్స ఉచ్చతరాని గేహానీ’’తి, ఏవమిధాపి పచ్చయపచ్చయనపవేదనట్ఠేన నిద్దేసే సత్తివిసేసేన అత్తనో ఫలేన పచ్చనీయతాయ ఞాతబ్బభావేన ‘‘పటిచ్చా’’తి పరియాయేన పచ్చయో వుత్తో.

యో చాయం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదికో నిద్దేసో, సో చ సకలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స మూలతో పట్ఠాయ పచ్చయానం పవేదనాయ నిద్దిట్ఠోతి పరియోసానేపి ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి ఏవం-సద్దేన సముగ్ఘాతం దుక్ఖం దస్సేత్వా తస్స యథావుత్తే పచ్చయే తంసముదయాభిముఖే కత్వా నిగమితా పచ్చయా. పటిపదాసుత్తేపి (సం. ని. ౨.౩) ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా…పే… సముదయో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాపటిపదా’’తి వుత్తం. న చ పటిచ్చసముప్పన్నభావేన గహితం దుక్ఖం మిచ్ఛాపటిపదం, అథ ఖో దుక్ఖసముదయభూతా పచ్చయాతి. యథా చ ‘‘పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి (దీ. ని. ౩.౩౩౫), పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫) అఙ్గఞాణపటివేదనత్థత్తా దేసనాయ సమ్మాసమాధిపధానేహి సద్దేహి అఙ్గఞాణపటివేదనం కతం, ఏవమిధాపి సముప్పాదపధానేన సద్దేన పచ్చయపటివేదనం కతన్తి వేదితబ్బం.

౫౮౧. యా పనాయం తన్తీతి సమ్బన్ధో. నిక్ఖిత్తాతి ఠపితా, దేసితాతి అత్థో. యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స తననతో తన్తి, గన్థో. ‘‘కిం వాదీ, భన్తే, సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి పుచ్ఛితేన ‘‘విభజ్జవాదీ, మహారాజా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా; కథా. అట్ఠ. నిదానకథా) మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేన వుత్తత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధసావకా విభజ్జవాదినో. తే హి సత్థారా వేనయికాదిభావం విభజ్జ వుత్తం అనువదన్తి, సోమనస్సాదీనం, చీవరాదీనఞ్చ సేవితబ్బాసేవితబ్బభావం. సస్సతుచ్ఛేదవాదే వా విభజ్జ వదన్తి. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆదీనం (దీ. ని. ౧.౩౧) ఠపనీయానం ఠపనతో, రాగాదిక్ఖయస్స సస్సతస్స, రాగాదికాయదుచ్చరితాదిఉచ్ఛేదస్స చ వచనతో, న పన ఏకంసబ్యాకరణీయాదికే తయో పఞ్హే అపనేత్వా విభజ్జబ్యాకరణీయమేవ వదన్తి. విభజ్జవాదీనం మణ్డలం సమూహో విభజ్జవాదిమణ్డలం. విభజ్జవాదినో వా భగవతో పరిసా విభజ్జవాదిమణ్డలన్తిపి వదన్తి, విభజ్జ వా సస్సతుచ్ఛేదే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝిమపటిపదాభూతస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనతో భగవా, తదనువాదతో తస్స సావకా చ విభజ్జవాదినోతి. సేసం పురిమసదిసం.

ఓతరిత్వాతి ఓగాహేత్వా, విభజ్జవాదీ హుత్వాతి అత్థో. న హి సయం అవిభజ్జవాదీ సమానో విభజ్జవాదీనం అన్తరే ఠానమత్తేన విభజ్జవాదిమణ్డలం ఓతిణ్ణో నామ హోతి. ఆచరియేహి అవుత్తవిపరీతత్థదీపనేన తే నఅబ్భచిక్ఖన్తేన. అవిజ్జా పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారానమ్పి హేతు పచ్చయో హోతీతి వదన్తో, కథావత్థుమ్హి పటిక్ఖిత్తే పుగ్గలవాదాదికే చ వదన్తో సకసమయం వోక్కమతి నామ, తథా అవోక్కమన్తేన. పరసమయం దోసారోపనబ్యాపారవిరహేన అనాయూహన్తేన. ‘‘ఇదమ్పి సుత్తం గహేతబ్బ’’న్తి పరసమయం అసమ్పిణ్డేన్తేనాతి కేచి వదన్తి. ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా తదేవిదం విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతి అనఞ్ఞ’’న్తిఆదీని (మ. ని. ౧.౩౯౬) వదన్తో సుత్తం పటిబాహతి నామ, తథా అపటిబాహన్తేన. ‘‘తథాహం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామి, యథా యేమే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా భగవతా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయ (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭, ౪౧౮), సుపినన్తే కతో వీతిక్కమో ఆపత్తికరో హోతీ’’తి చ ఏవమాదిం వదన్తో వినయం పటిలోమేతి నామ, తబ్బిపరియాయేన తం అనులోమేన్తేన. పటిలోమేన్తో హి కమ్మన్తరం భిన్దన్తో, ధమ్మతఞ్చ విలోమేన్తో కుతో కిలేసవినయం అనులోమేతి. సుత్తే (దీ. ని. ౨.౧౮౭ ఆదయో; అ. ని. ౪.౧౮౦) వుత్తే చత్తారో మహాపదేసే, అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తే సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదఅత్తనోమతిమహాపదేసే ఓలోకేన్తేన. తదోలోకనేన హి సుత్తే, వినయే చ సన్తిట్ఠతి నాతిధావతి.

ధమ్మన్తి పటిచ్చసముప్పాదపాళిం. అత్థన్తి తదత్థం. హేతు, హేతుఫలాని వా అయమేత్థ హేతు ధమ్మో, ఇదమేత్థ హేతుఫలం అత్థోతి. ధమ్మన్తి వా ధమ్మతం. యథా ఏకే ‘‘ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతూ’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) సుత్తపదస్స అత్థం మిచ్ఛా గాహేన్తా ‘‘నిచ్చో పటిచ్చసముప్పాదో’’తి పచ్చయాకారధమ్మం మిచ్ఛా దీపేన్తి, ఏవం అదీపేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్తనో ఫలం పతి కారణస్స వవత్థితసభావం దీపేన్తేన. యథా చ ఏకే ‘‘అనిరోధం అనుప్పాద’’న్తిఆదినా పటిచ్చసముప్పాదస్స అత్థం మిచ్ఛా గాహేన్తి, ఏవం గాహే అకత్వా వుత్తనయేనేవ అవిపరీతం అత్థం సఙ్గాహేన్తేన. ‘‘దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జా’’తి వుత్తమత్థం పరివత్తేత్వా పున ‘‘పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీహి (ధ. స. ౧౦౬౭) అపరేహిపి పరియాయేహినిద్దిసన్తేన. ‘‘సఙ్ఖారా ఇమినా పరియాయేన భవోతి వుచ్చన్తి, తణ్హా ఇమినా పరియాయేన ఉపాదాన’’న్తిఆదినా నిద్దిసన్తేనాతి చ వదన్తి. పకతియాతి యథావుత్తవిధానం అనామసిత్వా కేవలమేవ.

సచ్చన్తి చతుసచ్చం. సత్తోతి సత్తసుఞ్ఞతాతి వదన్తి, సత్తసుఞ్ఞేసు పన సఙ్ఖారేసు సత్తవోహారో, సత్తత్థకిచ్చసిద్ధి చ. పచ్చయాకారమేవ చాతి పచ్చయాకారో ఏవ చ, మ-కారో పదసన్ధికరో. పచ్చయధమ్మానం అత్తనోయేవ ఫలస్స పచ్చయభావో పటిచ్చసముప్పాదోతి అత్థో.

తస్మాతి వుత్తనయేన అత్థవణ్ణనాయ కాతబ్బత్తా, దుక్కరత్తా చ పతిట్ఠం నాధిగచ్ఛామీతి యత్థ ఠితస్స వణ్ణనా సుకరా హోతి, తస్సా పతిట్ఠాభూతం తం నయం అత్తనోయేవ ఞాణబలేన నాధిగచ్ఛామీతి అత్థో. నిస్సయం పన ఆచిక్ఖన్తో ‘‘సాసనం పనిద’’న్తిఆదిమాహ. ఇధ సాసనన్తి పాళిధమ్మమాహ, పటిచ్చసముప్పాదమేవ వా. సో హి అనులోమపటిలోమాదినానాదేసనానయపటిమణ్డితో అబ్బోచ్ఛిన్నో అజ్జాపి పవత్తతీతి నిస్సయో హోతి. తదట్ఠకథాసఙ్ఖాతో చ పుబ్బాచరియమగ్గో. ‘‘తం సుణాథ సమాహితా’’తి ఆదరజననే, ఉస్సాహనే చ కిం పయోజనన్తి చే, తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. అట్ఠి కత్వాతి అత్థం కత్వా. యథా వా న నస్సతి, ఏవం అట్ఠిగతం వియ కరోన్తో అట్ఠిం కత్వా. పుబ్బకాలతో అపరకాలే భవం పుబ్బాపరియం. విసేసన్తి పఠమారమ్భతో పభుతి ఖణే ఖణే ఞాణవిసేసం, కిలేసక్ఖయవిసేసఞ్చ లభతీతి అత్థో.

౫౮౨. దేసనాభేదతోతి దేసనావిసేసతో. అత్థతో, లక్ఖణాదితో, ఏకవిధాదితో చ అత్థలక్ఖణేకవిధాదితో. అఙ్గానఞ్చ వవత్థానాతి అవిజ్జాదీనం ద్వాదసన్నం అఙ్గానం వవత్థానదస్సనతో.

కమ్మవిపాకకిలేసవట్టానం మూలకారణత్తా, ఆదితో వుత్తత్తా చ అవిజ్జా పటిచ్చసముప్పాదస్స మూలం. తత్థ వల్లియా మూలే దిట్ఠే తతో పభుతి వల్లిహరణం వియ పటిచ్చసముప్పాదస్స మూలే దిట్ఠే తతో పభుతి పటిచ్చసముప్పాదదేసనాతి ఉపమాసంసన్దనా న కాతబ్బా. న హి భగవతో ఇదమేవ దిట్ఠం, ఇదం అదిట్ఠన్తి విభజనీయం అత్థి సబ్బస్స దిట్ఠత్తా. మూలతో పభుతి పన వల్లిహరణం వియ మూలతో పభుతి పటిచ్చసముప్పాదదేసనా కతాతి ఇదమేత్థ సామఞ్ఞం అధిప్పేతం, బోధనేయ్యజ్ఝాసయవసేన వా బోధేతబ్బభావేన మూలాదిదస్సనసామఞ్ఞం యోజేతబ్బం.

తస్సాతి –

‘‘స ఖో సో, భిక్ఖవే, కుమారో వుద్ధిమన్వాయ ఇన్ద్రియానం పరిపాకమన్వాయ పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితో…పే… రజనీయేహి. సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా పియరూపే రూపే సారజ్జతి, అప్పియరూపే రూపే బ్యాపజ్జతి, అనుపట్ఠితకాయసతి చ విహరతి పరిత్తచేతసో, తఞ్చ చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిం యథాభూతం నప్పజానాతి, యత్థస్స తే పాపకా అకుసలా ధమ్మా అపరిసేసా నిరుజ్ఝన్తి. సో ఏవం అనురోధవిరోధం సమాపన్నో యం కిఞ్చి వేదనం వేదేతి సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, సో తం వేదనం అభినన్దతి అభివదతి, అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮) –

ఏవం వుత్తస్స. ఏవం సోతద్వారాదీసుపి. తస్స అభినన్దతోతి సప్పీతికతణ్హాయ అభిముఖభావేన నన్దతో. అభివదతోతి ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వచీభేదకరణపవత్తాయ బలవతణ్హాయ ‘‘అహం, మమా’’తి అభివదతో. తతో బలవతియా మోచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో. తతోపి బలవతీ పన ఉపాదానభూతా తణ్హా నన్దీ. ఏత్థ చ అభినన్దనాదినా తణ్హా వుత్తా, నన్దివచనేన తప్పచ్చయం ఉపాదానం చతుబ్బిధమ్పి నన్దితాతదవిప్పయోగతాహి, తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనభావేహి చాతి వేదితబ్బం.

జాతిపచ్చయా జరామరణన్తిఆదికఞ్చ తత్థేవ మహాతణ్హాసఙ్ఖయసుత్తే వుత్తం.

విపాకవట్టభూతే పటిసన్ధిపవత్తిఫస్సాదికే కమ్మసముట్ఠానఞ్చ ఓజం సన్ధాయ ‘‘చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానా’’తిఆది వుత్తం. వట్టూపథమ్భకా పన ఇతరేపి ఆహారా తణ్హాపభవే తస్మిం అవిజ్జమానే న విజ్జన్తీతి ‘‘తణ్హానిదానా’’తి వత్తుం వట్టన్తి.

౫౮౩. తతో తతోతి చతుబ్బిధాసు దేసనాసు తతో తతో దేసనతో. ఞాయప్పటివేధాయ సంవత్తతీతి ఞాయోతి మగ్గో, సో ఏవ వా పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘అరియో చస్స ఞాయో పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౪౧; ౫.౧౦౨౪) వచనతో. సయమేవ హి సో సమన్తభద్దకత్తా తథా తథా పటివిజ్ఝితబ్బత్తా తాయ తాయ దేసనాయ అత్తనో పటివేధాయ సంవత్తతి. చతుబ్బిధగమ్భీరభావప్పత్తియాతి ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరేసు పతిట్ఠాధిగమనేన పతిట్ఠితత్తాతి అత్థో.

సమన్తభద్దకతా, దేసనావిలాసప్పత్తి చ చతున్నమ్పి దేసనానం సమానం కారణన్తి విసేసకారణం వత్తుకామో ఆహ ‘‘విసేసతో’’తి. అస్సాతి అస్స భగవతో దేసనా, అస్స వా పటిచ్చసముప్పాదస్స దేసనాతి యోజేతబ్బం. పవత్తికారణవిభాగో అవిభత్తసభావా అవిజ్జాదయోవ, కారణన్తి వా గహితానం పకతిఆదీనం, అవిజ్జాదీనఞ్చ అకారణతా, కారణతా చ. తత్థ సమ్మూళ్హా కేచి అకారణం కారణన్తి గణ్హన్తి, కేచి న కిఞ్చి కారణం బుజ్ఝన్తీతి తేసం యథాసకేహి అనురూపేహి కారణేహి సఙ్ఖారాదిపవత్తిసన్దస్సనత్థం, సంసారప్పవత్తిసన్దస్సనత్థన్తి అత్థో. పవత్తిఆదీనవపటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా ఆది, తతో సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జన్తి, తతో విఞ్ఞాణన్తి ఏవం పవత్తియా ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థం, గబ్భసేయ్యకాదివసేన వా తత్థ తత్థ భవే అత్తభావస్స ఉప్పజ్జనానుపుబ్బిసన్దస్సనత్థఞ్చ అనులోమదేసనా పవత్తాతి. ఇతరాసం తదత్థతాసమ్భవేపి న తాసం తదత్థమేవ పవత్తి అత్థన్తరసబ్భావతో. అయం పన తదత్థా ఏవాతి ఏతిస్సా తదత్థతా వుత్తా.

అనువిలోకయతో యో సమ్బోధితో పుబ్బభాగే తంతంపచ్చయుప్పన్నావబోధసఙ్ఖాతో పుబ్బభాగపటివేధో పవత్తో, తదనుసారేన తదనుగమేన జరామరణాదికస్స జాతిఆదికారణం యం అధిగతం, తస్స సన్దస్సనత్థం అయం పటిలోమదేసనా పవత్తా. అనువిలోకయతో పటిలోమదేసనా పవత్తాతి వా సమ్బన్ధో. దేసేన్తోపి హి భగవా కిచ్ఛాపన్నం లోకం అనువిలోకేత్వా పుబ్బభాగ…పే… సన్దస్సనత్థం దేసేసీతి. ఆహారతణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నద్ధా, సఙ్ఖారావిజ్జా అతీతద్ధాతి ఇమినా అధిప్పాయేనాహ ‘‘యావ అతీతం అద్ధానం అతిహరిత్వా’’తి. ఆహారా వా తణ్హాయ పభావేతబ్బా అనాగతో అద్ధా, తణ్హాదయో పచ్చుప్పన్నో, సఙ్ఖారావిజ్జా అతీతోతి. పచ్చక్ఖం పన ఫలం దస్సేత్వా తన్నిదానదస్సనవసేన ఫలకారణపరమ్పరదస్సనం యుజ్జతీతి ఆహారా పురిమతణ్హాయ ఉప్పాదితా పచ్చుప్పన్నో అద్ధా, తణ్హాదయో అతీతో, సఙ్ఖారావిజ్జా తతోపి అతీతతరో సంసారస్స అనాదిభావదస్సనత్థం వుత్తోతి. యావ అతీతద్ధానన్తి యావ అతీతతరం అద్ధానన్తి అత్థో యుత్తోతి. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తిఆహారకా వా చత్తారో ఆహారా ‘‘ఆహారేతీతాహం న వదామి…పే… ఏవం పన మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కిస్స ను ఖో, భన్తే, విఞ్ఞాణాహారో’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో, తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం, విఞ్ఞాణాహారో ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తియా’’తి (సం. ని. ౨.౧౨) వచనతో, తంసమ్పయుత్తత్తా ఫస్సచేతనానం, తప్పవత్తిహేతుత్తా చ కబళీకారాహారస్స. తేన హి ఉపత్థమ్భితరూపకాయస్స, తఞ్చ ఇచ్ఛన్తస్స కామవిఞ్ఞాణాయూహనం హోతి. భోజనఞ్హి సద్ధాదీనం, రాగాదీనఞ్చ ఉపనిస్సయోతి వుత్తం. తస్మా తే కమ్మవట్టసఙ్గహితా ఆహారా పచ్చుప్పన్నో అద్ధాతి ఇమస్మిం పరియాయే పురిమోయేవ అత్థో యుత్తో.

అతీతద్ధతో పభుతి ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౨) అతీతే, తతో పరఞ్చ హేతుఫలపటిపాటిం పచ్చక్ఖభూతానం ఆహారానం నిదానదస్సనవసేన ఆరోహిత్వా నివత్తనేన వినా అబుజ్ఝన్తానం తంసన్దస్సనత్థం సా అయం దేసనా పవత్తాతి అత్థో. అనాగతద్ధహేతుసముట్ఠానతో పభుతీతి అనాగతస్స భవస్స హేతుభూతానం ధమ్మానం ఉప్పత్తితో పట్ఠాయ. అనాగతద్ధసన్దస్సనత్థన్తి అనాగతద్ధునో అప్పటివిజ్ఝన్తానం అపస్సన్తానం పచ్చక్ఖం పచ్చుప్పన్నం హేతుం దస్సేత్వా హేతుఫలపరమ్పరాయ తస్స సన్దస్సనత్థన్తి అత్థో. ఏత్థ చ ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా, పరియోసానతో చ పట్ఠాయ యావ ఆది పవత్తా దేసనా ద్వాదసఙ్గా, తతో ఏవ తిసన్ధి చతుసఙ్ఖేపా. మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ ఆది పవత్తా దేసనా అట్ఠఙ్గా ద్విసన్ధి తిసఙ్ఖేపా. మజ్ఝతో పన పట్ఠాయ యావ పరియోసానా పవత్తా దేసనా ఛళఙ్గా ద్విసన్ధి తిసఙ్ఖేపా. ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౫౩, ౫౭) మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా పవత్తా దేసనా ఏకసన్ధి ద్విసఙ్ఖేపా. ఏవం అయం అనేకఙ్గా ఏవ పటిచ్చసముప్పాదదేసనా ఆగతా. ఏకఙ్గవసేనాపి చ పటిచ్చసముప్పాదదేసనా లబ్భతేవ. యథాహ –

‘‘తత్ర, భిక్ఖవే, సుతవా అరియసావకో పటిచ్చసముప్పాదంయేవ సాధుకం యోనిసో మనసి కరోతి ‘ఇతి ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతి. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’తి. సుఖవేదనియం, భిక్ఖవే, ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనా’’తి (సం. ని. ౨.౬౨) –

ఆది. ఏత్థ హి ‘‘ఫస్సపచ్చయా’’తి ఏత్తకో ఏవ పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో. తేనేతం విఞ్ఞాయతి ‘‘ఏకఙ్గపటిచ్చసముప్పాదో’’తి.

తత్థ ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీతి ఇమస్మిం అవిజ్జాదికే పచ్చయే సతి ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం హోతి. ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్స అవిజ్జాదికస్స పచ్చయస్స ఉప్పాదా ఇదం సఙ్ఖారాదికం ఫలం ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీతి అవిజ్జాదీనం అభావే సఙ్ఖారాదీనం అభావస్స, అవిజ్జాదీనం నిరోధా సఙ్ఖారాదీనం నిరోధస్స చ వచనేన పురిమస్మిం పచ్చయలక్ఖణే నియమో దస్సితో హోతి ‘‘ఇమస్మిం సతి ఏవ, న అసతి, ఇమస్స ఉప్పాదా ఏవ, న నిరోధా’’తి. తేనేతం లక్ఖణం అన్తోగధనియమం ఇధ పటిచ్చసముప్పాదస్స వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

నిరోధోతి చ అవిజ్జాదీనం విరాగాధిగమేన ఆయతిం అనుప్పాదో అప్పవత్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆది (మహావ. ౧; ఉదా. ౩). నిరోధవిరోధీ చ ఉప్పాదో, యేన సో ఉప్పాదవిరోధిభావేన వుత్తో ‘‘ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి, తేనేతం దస్సేతి ‘‘అనిరోధో ఉప్పాదో నామ, సో చేత్థ అత్థిభావోతిపి వుచ్చతీ’’తి. ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి ఇదమేవ హి లక్ఖణం పరియాయన్తరేన ‘‘ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీ’’తి వదన్తేన పరేన పురిమం విసేసితం హోతి, తస్మా న ధరమానతంయేవ సన్ధాయ ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తి వుత్తం, అథ ఖో మగ్గేన అనిరుద్ధభావఞ్చాతి విఞ్ఞాయతి. యస్మా చ ‘‘ఇమస్మిం అసతి ఇదం న హోతి, ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి (ఉదా. ౨) ద్విధాపి ఉద్దిట్ఠలక్ఖణస్స నిరోధస్స నిద్దేసం వదన్తేన ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తిఆదినా (మహావ. ౧; ఉదా. ౩) నిరోధో ఏవ వుత్తో, తస్మా నత్థిభావోపి నిరోధో ఏవాతి నత్థిభావవిరుద్ధో అత్థిభావో అనిరోధోతి దస్సితం హోతి. తేన అనిరోధసఙ్ఖాతేన అత్థిభావేన ఉప్పాదం విసేసేతి. తతో న ఇధ అత్తలాభమత్తం ఉప్పాదోతి అధిప్పేతో, అథ ఖో అనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థిభావో చాతి అయమత్థో విభావితోతి ఏవమేతం లక్ఖణద్వయవచనం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన సాత్థకన్తి వేదితబ్బం.

కో పనాయం అనిరోధో నామ, యో అత్థిభావో, ఉప్పాదోతి చ వుచ్చతీతి? అప్పహీనభావో, అనిబ్బత్తితఫలతాప్పహీనారహతాహి ఫలుప్పాదనారహతా చ. యే తేహి పహాతబ్బా అకుసలా ధమ్మా, తేసం అరియమగ్గేన అసముగ్ఘాతితభావో, యే పన న పహాతబ్బా కుసలాబ్యాకతా ధమ్మా, యాని తేసు సంయోజనాని అఖీణాసవానం, తేసం అపరిక్ఖీణతా చ. అసముగ్ఘాతితానుసయతాయ హి ససంయోజనాఖన్ధప్పవత్తి పటిచ్చసముప్పాదో. తథా హి వుత్తం –

‘‘యాయ చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నివుతస్స బాలస్స, యాయ చ తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స అయం కాయో సముదాగతో, సా చేవ అవిజ్జా బాలస్స అప్పహీనా, సా చ తణ్హా అపరిక్ఖీణా. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, బాలో అచరి బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తస్మా బాలో కాయస్స భేదా కాయూపగో హోతి, సో కాయూపగో సమానో న పరిముచ్చతి జాతియా జరామరణేనా’’తి (సం. ని. ౨.౧౯) –

ఆది. ఖీణసంయోజనానం పన అవిజ్జాయ అభావతో సఙ్ఖారానం, తణ్హుపాదానానం అభావతో ఉపాదానభవానం న సమ్భవోతి వట్టస్స ఉపచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి. తేనేవాహ –

‘‘ఛన్నన్త్వేవ, ఫగ్గున, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా ఫస్సనిరోధో, ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి (సం. ని. ౨.౧౨) –

ఆది. న హి అగ్గమగ్గాధిగమతో ఉద్ధం యావ పరినిబ్బానా సళాయతనాదీనం అప్పవత్తి, అథ ఖో నత్థితా, నిరోధసద్దవచనీయతా, ఖీణసంయోజనతాతి నిరోధో వుత్తో. అపిచ చిరకతమ్పి కమ్మం అనిబ్బత్తితఫలతాయ, అప్పహీనారహతాయ చ ఫలారహం సన్తం ఏవ నామ హోతి, న నిబ్బత్తితఫలం, నాపి పహీనారహన్తి ఫలుప్పత్తిపచ్చయానం అవిజ్జాసఙ్ఖారాదీనం వుత్తనయేన ఫలారహభావో అనిరోధోతి వేదితబ్బం. ఏవం అనిరుద్ధభావేనేవ హి యేన వినా ఫలం న సమ్భవతి, తం కారణం అతీతాదిపి ‘‘ఇమస్మిం సతీ’’తి ఇమినా వచనేన వుత్తం. తతో ఏవ చ అవుసితబ్రహ్మచరియస్స అప్పవత్తిధమ్మతం అనాపన్నో పచ్చయుప్పాదో కాలభేదం అనామసిత్వా అనివత్తితాయ ఏవ ‘‘ఇమస్సుప్పాదా’’తి వుత్తో. అథ వా అవసేసపచ్చయసమవాయే అవిజ్జమానస్సాపి విజ్జమానస్స వియ పగేవ విజ్జమానస్స యా ఫలుప్పత్తిఅభిముఖతా, సా ‘‘ఇమస్సుప్పాదా’’తి వుత్తా. తదా హి తతో ఫలం ఉప్పజ్జతీతి తదవత్థం కారణం ఫలస్స ఉప్పాదనభావేన ఉపట్ఠితం ఉప్పతితం నామ హోతి, న విజ్జమానమ్పి అతదవత్థన్తి తదవత్థతా ఉప్పాదోతి వేదితబ్బా.

తత్థ ‘‘సతీ’’తి ఇమినా విజ్జమానతామత్తేన పచ్చయభావం వదన్తో అబ్యాపారతం పటిచ్చసముప్పాదస్స దస్సేతి. ఉప్పాదాతి ఉప్పత్తిధమ్మతం, అసబ్బకాలభావితం, ఫలుప్పత్తిఅభిముఖతఞ్చ దీపేన్తో అనిచ్చతం పటిచ్చసముప్పాదస్స దస్సేతి. ‘‘సతి, న అసతి, ఉప్పాదా, న నిరోధా’’తి పన హేతుఅత్థేహి భుమ్మనిస్సక్కవచనేహి సమత్థితం నిదానసముదయజాతిపభవభావం పటిచ్చసముప్పాదస్స దస్సేతి. హేతుఅత్థతా చేత్థ భుమ్మవచనే యస్స భావేన తదవినాభావిఫలస్స భావో లక్ఖీయతి, తత్థ పవత్తియా వేదితబ్బా, యథా అధనానం ధనే అననుప్పదీయమానే దాలిద్దియం వేపుల్లమగమాసి (దీ. ని. ౩.౯౧), నిప్ఫన్నే సస్సే సుభిక్ఖం జాయతీతి చ. నిస్సక్కవచనస్సాపి హేతుఅత్థతా ఫలస్స పభవే పకతియఞ్చ పవత్తియా, యథా ‘‘కలలా హోతి అబ్బుదం, అబ్బుదా జాయతే పేసీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౫; కథా. ౬౯౨), ‘‘హిమవతా గఙ్గా పభవతి, సిఙ్గతో సరో జాయతీ’’తి చ. అవిజ్జాదిభావేన చ తదవినాభావిసఙ్ఖారాదిభావో లక్ఖీయతి, అవిజ్జాదీహి చ సఙ్ఖారాదయో పభవన్తి, పకరీయన్తి చాతి తేసం పభవో, పకతి చ, తస్మా తదత్థదీపనత్థం ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇమస్సుప్పాదా’’తి హేతుఅత్థా భుమ్మనిస్సక్కనిద్దేసా కతా.

యస్మా చేత్థ ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతి, ఇమస్సుప్పాదా ఇదం ఉప్పజ్జతీ’’తి సఙ్ఖేపేన ఉద్దిట్ఠస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదికో నిద్దేసో, తస్మా యథావుత్తో అత్థిభావో, ఉప్పాదో చ తేసం తేసం పచ్చయుప్పన్నధమ్మానం పచ్చయభావోతి విఞ్ఞాయతి. న హి అనిరుద్ధతాసఙ్ఖాతం అత్థిభావం, ఉప్పాదఞ్చ అనివత్తసభావతాసఙ్ఖాతం, ఉదయావత్థతాసఙ్ఖాతం వా ‘‘సతియేవ, న అసతి, ఉప్పాదా ఏవ, న నిరోధా’’తి అన్తోగధనియమేహి వచనేహి పకాసితం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో పచ్చయభావో నామ అత్థి, తస్మా యథావుత్తో అత్థిభావో, ఉప్పాదో చ పచ్చయభావోతి వేదితబ్బో. యేపి హి పట్ఠానే ఆగతా హేతుఆదయో చతువీసతి పచ్చయా, తేపి ఏతస్సేవ పచ్చయభావస్స విసేసాతి వేదితబ్బా. తథా య్వాయం మూలహేతునిదానసమ్భవపభవాదిపరియాయేహి, ఉప్పాదట్ఠితి పవత్తట్ఠితి నిమిత్తట్ఠితి ఆయూహనట్ఠితి సంయోగట్ఠితి పలిబోధట్ఠితీతిఆదిపరియాయేహి చ పకాసితో కారణత్థో, సోపి ఏత్థేవ అన్తోగధోతి దట్ఠబ్బో.

౫౮౪. మూలకారణసద్దం అపేక్ఖిత్వా న అకారణన్తి నపుంసకనిద్దేసో, అకారణాతి అత్థో. అకారణం యది సియా, సుత్తం పటిబాహితం సియాతి దస్సేన్తో ‘‘ఆసవసముదయా’’తి సుత్తం ఆహరతి. పరియాయో కారణం. వట్టకథాయ సీసభావో వట్టహేతునో కమ్మస్సాపి హేతుభావో. తత్థ భవతణ్హాయపి హేతుభూతా అవిజ్జా, తాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే భవే తణ్హాయ ఉప్పజ్జనతో అవిజ్జా విసేసేన సీసభూతాతి ‘‘మూలకారణ’’న్తి వుత్తా.

పురిమాయ కోటియా అపఞ్ఞాయమానాయ ఉప్పాదవిరహతో నిచ్చతం గణ్హేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఏవం చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతీ’’తిఆది. తేన ఇతో పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బతా నత్థీతి అపఞ్ఞాయనతో పురిమకోటిఅపఞ్ఞాయనం వుత్తన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి.

౫౮౫. అవిజ్జాతణ్హాహేతుక్కమేన ఫలేసు వత్తబ్బేసు ‘‘సుగతిదుగ్గతిగామినో’’తి వచనం సద్దలక్ఖణావిరోధనత్థం. పూజితస్స హి ద్వన్దే పుబ్బనిపాతో. సవరా కిర మంసస్స అట్ఠినా అలగ్గనత్థం పునప్పునం తాపేత్వా కోట్టేత్వా ఉణ్హోదకం పాయేత్వా విరిత్తం సూనం అట్ఠితో ముత్తమంసం గావిం మారేన్తి. తేనాహ ‘‘అగ్గిసన్తాపా’’తిఆది. తత్థ యథా వజ్ఝగావీ చ అవిజ్జాభిభూతతాయ యథావుత్తం ఉణ్హోదకపానం ఆరభతి, ఏవం పుథుజ్జనో యథావుత్తం దుగ్గతిగామికమ్మం. యథా పన సా ఉణ్హోదకపానే ఆదీనవం దిస్వా తణ్హావసేన సీతుదకపానం ఆరభతి, ఏవం పుథుజ్జనో అవిజ్జాయ నాతిబలవభావతో దుగ్గతిగామికమ్మే ఆదీనవం దిస్వా తణ్హావసేన సుగతిగామికమ్మం ఆరభతి. దుక్ఖే హి అవిజ్జం తణ్హా అనువత్తతి, సుఖే తణ్హం అవిజ్జాతి.

౫౮౬. కత్థచి సుత్తే. ఏకధమ్మమూలికం దేసనన్తి అవిజ్జాతణ్హాసు ఏకోయేవ ధమ్మో మూలం ఏతిస్సాతి ఏకధమ్మమూలికా, తం, తత్థ ఏకం ఏవ ధమ్మం మూలం కత్వా పటిచ్చసముప్పాదదేసనం దేసేతీతి అత్థో. ఉపనిసీదతి ఫలం ఏత్థాతి ఉపనిసా, కారణం, అవిజ్జా ఉపనిసా ఏతేసన్తి అవిజ్జూపనిసా. అస్సాదానుపస్సినోతి ఉపాదానియేసు తేభూమకధమ్మేసు విసయభూతేసు అస్సాదేతబ్బతో అస్సాదసఞ్ఞితం సుఖసోమనస్సం అనుపస్సనసీలస్స. అప్పహీనావిజ్జతాయ బాలలక్ఖణయోగేన బాలస్స. ఏవన్తి అవిజ్జానివుతత్తా, తణ్హాసంయుత్తత్తా చ. అయం కాయోతి అయం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ పచ్చక్ఖభూతో సవిఞ్ఞాణకకాయో ఖన్ధపఞ్చకం. ‘‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో’’తి (మహావ. ౧; ఉదా. ౧) వచనతో ఫస్సకారణఞ్చేతం వుచ్చతీతి ఆయతనచ్ఛక్కం వా. సముదాగతోతి ఉప్పన్నో. బహిద్ధా చ నామరూపన్తి బహిద్ధా సవిఞ్ఞాణకకాయో ఖన్ధపఞ్చకం, సళాయతనాని వా. ఇత్థేతన్తి ఇత్థం ఏతం. అత్తనో చ పరేసఞ్చ పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని ద్వారాలమ్బనభావేన వవత్థితాని ద్వయం నామాతి అత్థో. ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సోతి అఞ్ఞత్థ చక్ఖురూపాదీని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా, ఇధ పన అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని, మహాద్వయం నామ కిరేతన్తి వుత్తం. అయమేత్థ అధిప్పాయో – అఞ్ఞత్థ ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౪; ౪.౬౦; కథా. ౪౬౫) చక్ఖు చేవ రూపా చ…పే… మనో చేవ ధమ్మా చాతి వుత్తాని ద్వయాని పటిచ్చ చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో వుత్తా. ఇధ పన ‘‘అయఞ్చేవ కాయో’’తి చక్ఖాదినిస్సయే సేసధమ్మే చక్ఖాదినిస్సితే ఏవ కత్వా వుత్తం చక్ఖాదికాయం ఏకత్తేన ‘‘అజ్ఝత్తికాయతన’’న్తి గహేత్వా, ‘‘బహిద్ధా చ నామరూప’’న్తి వుత్తం రూపాదిఆరమ్మణం ఏకత్తేనేవ ‘‘బాహిరాయతన’’న్తి తాని అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని పటిచ్చ ఫస్సో వుత్తో, తస్మా మహాద్వయమేతన్తి.

ఏవఞ్చ కత్వా అత్తనో చ పరస్స చ పఞ్చహి ఖన్ధేహి, ఛహి ఆయతనేహి చాతి అయమత్థో దీపేతబ్బోవాతి వుత్తం. ‘‘అయం కాయో’’తి హి వుత్తాని సనిస్సయాని చక్ఖాదీని అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధా, ‘‘బహిద్ధా నామరూప’’న్తి వుత్తాని రూపాదీని పరేసం. తథా అయం కాయో అత్తనో ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, బహిద్ధా నామరూపం పరేసం బాహిరానీతి. అఞ్ఞథా అజ్ఝత్తికాయతనమత్తే ఏవ ‘‘అయం కాయో’’తి వుత్తేన అజ్ఝత్తికాయతనానేవ అత్తనో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తీతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ పఞ్చహి ఖన్ధేహి దీపనా న సమ్భవేయ్యాతి. సళేవాయతనానీతి సళేవ ఫస్సకారణాని, యేహి కారణభూతేహి ఆయతనేహి ఉప్పన్నేన ఫస్సేన ఫుట్ఠో బాలో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతి. ఆది-సద్దేన ‘‘ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన. అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్సా’’తిఆది (సం. ని. ౨.౧౯) యోజేతబ్బం. ఇమస్మిఞ్హి సుత్తే సఙ్ఖారే అవిజ్జాతణ్హానిస్సితే ఏవ కత్వా కాయగ్గహణేన విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనాని గహేత్వా తస్మిం కాయే సళాయతనానం ఫస్సం తంనిస్సితమేవ కత్వా వేదనాయ విసేసపచ్చయభావం దస్సేన్తేన భగవతా బాలపణ్డితానం అతీతద్ధావిజ్జాతణ్హామూలకో వేదనాన్తో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో. పున చ బాలపణ్డితానం విసేసం దస్సేన్తేన –

‘‘యాయ చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ నివుతస్స బాలస్స, యాయ చ తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స అయం కాయో సముదాగతో, సా చేవ అవిజ్జా బాలస్స అప్పహీనా, సా చ తణ్హా అపరిక్ఖీణా. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, బాలో అచరి బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ. తస్మా బాలో కాయస్స భేదా కాయూపగో హోతి, సో కాయూపగో సమానో న పరిముచ్చతి జాతియా…పే… దుక్ఖస్మాతి వదామీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౯) –

వేదనాపభవం సావిజ్జం తణ్హం దస్సేత్వా, ఉపాదానభవే చ తన్నిస్సితే కత్వా ‘‘కాయూపగో హోతీ’’తిఆదినా జాతిఆదికే దస్సేన్తేన పచ్చుప్పన్నహేతుసముట్ఠానతో పభుతి ఉభయమూలవసేన పటిచ్చసముప్పాదో వుత్తో, తబ్బిపరియాయేన చ పణ్డితస్స పచ్చుప్పన్నహేతుపరిక్ఖయతో పభుతి ఉభయమూలకో పటిలోమపటిచ్చసముప్పాదోతి.

౫౮౭. పూరేతున్తి వడ్ఢేతుం, ఉపచినితున్తి అత్థో. దుగ్గతిగామికమ్మస్స విసేసపచ్చయత్తా అవిజ్జా ‘‘అవిన్దియం విన్దతీ’’తి వుత్తా, తథా విసేసపచ్చయో విన్దియస్స న హోతీతి ‘‘విన్దియం న విన్దతీ’’తి చ. అత్తనిస్సితాని కత్వా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం పవత్తనం ఉప్పాదనం ఆయతనం. సమ్మోహభావేనేవ అనభిసమయభూతత్తా అవిదితం అఞ్ఞాతం కరోతి. అన్తవిరహితే జవాపేతీతి వణ్ణాగమవిపరియాయవికారవినాసధాతుఅత్థవిసేసయోగేహి పఞ్చవిధస్స నిరుత్తిలక్ఖణస్స వసేన అ-కార వి-కార జ-కారే గహేత్వా అఞ్ఞేసం వణ్ణానం లోపం, జ-కారస్స చ దుతియస్సాగమం కత్వా ‘‘అవిజ్జా’’తి వుత్తం. బ్యఞ్జనత్థం వత్వా సభావత్థం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణాని ‘‘ఇదం వత్థు, ఇదం ఆరమ్మణ’’న్తి అవిజ్జాయ ఞాతుం న సక్కాతి అవిజ్జా తప్పటిచ్ఛాదికా వుత్తా. వత్థారమ్మణసభావఛాదనతో ఏవ అవిజ్జాదీనం పటిచ్చసముప్పాదభావస్స, జరామరణాదీనం పటిచ్చసముప్పన్నభావస్స చ ఛాదనతో పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నచ్ఛాదనం వేదితబ్బం.

అపచ్చక్ఖిత్వాతి పచ్చక్ఖానం అకత్వా అపటిక్ఖిపిత్వా. ఉపకారకట్ఠో పచ్చయట్ఠో యథా పిణ్డపాతాది సరీరస్స.

సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి యథా సఙ్ఖతం హోతి, ఏవం అభిసఙ్ఖరోన్తి. సఙ్ఖారసద్దగ్గహణేన ఆగతా సఙ్ఖారా సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా. యదిపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాపి సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతా, తే పన ఇమిస్సా దేసనాయ పధానాతి విసుం వుత్తా, తస్మా ‘‘దువిధా’’తి ఏత్థ సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారేసు అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారం వజ్జేత్వా తదఞ్ఞే సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా యోజేతబ్బా. సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారాతి వా సముదాయో వుత్తో. తదేకదేసా చ ఇధ వణ్ణేతబ్బభావేన గహితా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, తస్మా వణ్ణేతబ్బసబ్బసఙ్గాహకవసేన దువిధతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౪) వితక్కవిచారఅస్సాసపస్సాససఞ్ఞావేదనావచీసఙ్ఖారాదయో వుత్తా, న అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారేసు వుత్తా కాయసఞ్చేతనాదయో.

సఙ్ఖతసఙ్ఖారా నామ యథాసకం పచ్చయేహి సఙ్ఖతత్తా. సతిపి పచ్చయనిబ్బత్తానం సబ్బేసమ్పి సఙ్ఖతభావే ‘‘మమేతం ఫల’’న్తి తత్థాభిముఖేన వియ కమ్మునా నిబ్బత్తితత్తా తేభూమకవిపాకకటత్తారూపేసు సాతిసయో సఙ్ఖతభావోతి అధిప్పాయేన అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౫౮౭) కమ్మనిబ్బత్తానం అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారతా వుత్తా. పాళియం పన తథా ఆగతట్ఠానస్స అభావతో ‘‘తేపి …పే… ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. అనిచ్చా వత సఙ్ఖారాతి వుత్తా ఉభుఆదిసముట్ఠానాపి సబ్బధమ్మా. అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారోతి వుచ్చతి అత్తనో ఫలస్స అభిసఙ్ఖరణతో. కాయపయోగసముట్ఠాపనవీరియం కాయికవీరియం. అభిసఙ్ఖారస్సాతి పయోగవేగస్స.

వాచం సఙ్ఖరోతీతి వచీసఙ్ఖారో. కాయేన సఙ్ఖరీయతీతి కాయసఙ్ఖారో. చిత్తేన సఙ్ఖరీయతి, చిత్తం వా సఙ్ఖరోతీతి చిత్తసఙ్ఖారో. సఙ్ఖేపతో పన సబ్బేపి యథారహం సఙ్ఖరోన్తి, సఙ్ఖరీయన్తీతి చ సఙ్ఖారాతి వేదితబ్బా. వుత్తన్తి సఙ్ఖారట్ఠపచ్చయట్ఠాదిమాహ.

నమతీతి ఏకన్తసారమ్మణతాయ ఆరమ్మణాభిముఖం నమతి. పరితస్సతీతి పిపాసతి, తణ్హాపరితాపతాయ వా విచలతి. ఉపాదియతీతి దళ్హం ఆదియతి. భవతీతి ఉపపత్తిభవం సన్ధాయాహ. భావయతీతి కమ్మభవం. చుతి ఖన్ధానం మరణన్తి ‘‘మరన్తి ఏతేనా’’తి వుత్తం. దుక్ఖా వేదనా ఉప్పాదదుక్ఖా, ఠితిదుక్ఖాతి చ కత్వా ‘‘ద్వేధా ఖణతీ’’తి వుత్తం. ఆయాసో పరిస్సమో విసాదో.

నిద్దిట్ఠనయదస్సనన్తి యథానిద్దిట్ఠవిధిసన్దస్సనం. కేవల-సద్దో అసమ్మిస్సవాచకో చ హోతి ‘‘కేవలా సాలయో’’తిఆదీసు, నిరవసేసవాచకో చ ‘‘కేవలా అఙ్గమగధా’’తిఆదీసు, తస్మా ద్విధాపి అత్థం వదతి. తత్థ అసమ్మిస్సస్సాతి సుఖరహితస్స. న హి ఏత్థ కిఞ్చి ఉప్పాదవయరహితం అత్థి. సకలస్సాతి సబ్బభవాదిగతస్స, సబ్బకాలికస్స చ.

౫౮౮. ‘‘లక్ఖణేకవిధాదితో’’తి ఏత్థ ఆది-సద్దో పచ్చేకం పరిసమాపేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లక్ఖణాదితో’’తి. సమ్పయుత్తే, తంసమఙ్గిపుగ్గలే వా సమ్మోహయతీతి సమ్మోహనరసా. ఆరమ్మణసభావస్స ఛాదనం హుత్వా గయ్హతీతి ఛాదనపచ్చుపట్ఠానా. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో ఆసవపదట్ఠానా. పటిసన్ధిజననత్థం ఆయూహన్తి బ్యాపారం కరోన్తీతి ఆయూహనరసా. రాసికరణం వా ఆయూహనం. చేతనాసభావత్తా చేతనా హుత్వా గయ్హతీతి చేతనాపచ్చుపట్ఠానా. నామరూపస్స పురేచారికభావేన పవత్తతీతి పుబ్బఙ్గమరసం. పురిమభవేన సద్ధిం ఘటనం హుత్వా గయ్హతీతి పటిసన్ధిపచ్చుపట్ఠానం. విఞ్ఞాణేన సహ, అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ సమ్పయుజ్జతీతి సమ్పయోగరసం. సమం పకారేహి యోగో సమ్పయోగో. విసుం అభావో అవినిబ్భోగో. రూపం సమ్పయోగాభావతో వికిరతీతి వికిరణరసం. తతో ఏవ హి పిసియమానా తణ్డులాదయో వికిరన్తి, చుణ్ణీభూతా విద్ధంసన్తి, నామస్స కదాచి కుసలాదిభావోపి అత్థీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘అబ్యాకతపచ్చుపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘అచేతనో అబ్యాకతో’’తి (విసుద్ధి. ౧.౩౧౧; విభ. అట్ఠ. ౧౭౩) ఏత్థ వియ అనారమ్మణతా వా అబ్యాకతతా దట్ఠబ్బా. ఆయతనలక్ఖణన్తి ఘట్టనలక్ఖణం, ఆయానం తననలక్ఖణం వా. దస్సనస్స యథాసకం విసయగ్గహణస్స కరణతో దస్సనరసం. ‘‘దస్సనాదిరస’’న్తి పన సమ్మోహవినోదనియం వుత్తం. వత్థుద్వారభావపచ్చుపట్ఠానం యథారహం విఞ్ఞాణమనోవిఞ్ఞాణధాతూనన్తి అధిప్పాయో. వత్థుగ్గహణఞ్చేత్థ చక్ఖాదిపఞ్చకాపేక్ఖం. అకుసలవిపాకుపేక్ఖాయ అనిట్ఠభావతో దుక్ఖేన, ఇతరాయ ఇట్ఠభావతో సుఖేన సఙ్గహితత్తా ‘‘సుఖదుక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తి వుత్తం. దుక్ఖసముదయత్తా హేతులక్ఖణా తణ్హా. ‘‘తత్రతత్రాభినన్దినీ’’తి (మ. ని. ౧.౯౧, ౪౬౦; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; విభ. ౨౦౩; మహావ. ౧౪) వచనతో అభినన్దనరసా. చిత్తస్స, పుగ్గలస్స వా రూపాదీసు అతిత్తభావో హుత్వా గయ్హతీతి అతిత్తభావపచ్చుపట్ఠానా. అముఞ్చనరసం తణ్హాదిట్ఠాభినివేసవసేన. తణ్హాదళ్హత్తం హుత్వా కాముపాదానం, సేసాని దిట్ఠి హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి తణ్హాదళ్హత్తదిట్ఠిపచ్చుపట్ఠానం. కమ్ముపపత్తిభవవసేన భవస్స లక్ఖణాదయో యోజేతబ్బా.

౫౮౯. మోహాదిభావతోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అననుబోధాదీనం సఙ్గహో. దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణవసేన అప్పటిపత్తి, అసుభాదీసు సుభాదివిపల్లాసవసేన మిచ్ఛాపటిపత్తి. దిట్ఠివిప్పయుత్తవసేన వా అప్పటిపత్తి, దిట్ఠిసమ్పయుత్తవసేన మిచ్ఛాపటిపత్తి. ద్వారారమ్మణతోతి ద్వారతో, ఆరమ్మణతో చ ఛసు ద్వారేసు, ఛసు ఆరమ్మణేసు చ పవత్తనతో. అయం పన విభాగో న అవిజ్జాయ ఏవ, అఞ్ఞేసుపి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు అరూపధమ్మానం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సబ్బేసుపీ’’తి.

విపాకధమ్మధమ్మాదిభావతోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన నేవసేక్ఖానాసేక్ఖసంయోజనియాదిభావే సఙ్గణ్హాతి. చతుయోనిసంవత్తనతోతి చతుయోనిపరియాపన్నత్తభావనిబ్బత్తనతో.

లోకియవిభాగాదిభావతోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అబ్యాకతసప్పచ్చయసఙ్ఖతాదిభావే సఙ్గణ్హాతి. సహేతుకాహేతుకాదితోతి ఆది-సద్దేన ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారాదిభేదే సఙ్గణ్హాతి.

కామం నామరూపం పచ్చుప్పన్నద్ధవసేన వుచ్చతి, తథాపి యథా పచ్చుప్పన్నం, ఏవం అతీతానాగతమ్పీతి అద్ధద్వయపరియాపన్నస్సాపి నయతో గహేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘అతీతాదితో తివిధ’’న్తి.

సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠానతోతి విఞ్ఞాణతంసమ్పయుత్తధమ్మానం ఉప్పత్తిపవత్తిదేసభావతో. ‘‘భూతప్పసాదవిఞ్ఞాణతో’’తి పాఠో యుత్తో. ‘‘విఞ్ఞాణాదితో’’తి పన పఠన్తి. ఏకసేసనయేన బాహిరాయతనస్సాపి సఙ్గహే సతి ఆది-సద్దేన తస్స సఙ్గహితతా దట్ఠబ్బా. నోభయగోచరన్తి మనాయతనమాహ. న హి అరూపధమ్మానం దేసవసేన ఆసన్నతా, దూరతా వా అత్థి అవిగ్గహత్తా, తస్మా మనాయతనస్స గోచరో మనాయతనం సమ్పత్తో, అసమ్పత్తో వాతి న వుచ్చతి. ఫస్సాదీనమ్పీతి ఏత్థ ఫస్సో తావ ఫుసనసభావతో, లోకియసాసవాదిభావతో చ ఏకవిధో. పటిఘసమ్ఫస్సఅధివచనసమ్ఫస్సభేదతో, సహేతుకాదిభావతో చ దువిధో. భవత్తయపరియాపన్నతో, వేదనాత్తయసమ్పయోగతో, అహేతుకదుహేతుకతిహేతుకతో చ తివిధో. యోనిగతివసేన చతుబ్బిధో, పఞ్చవిధో చ.

వేదనా అనుభవనలక్ఖణతో, లోకియసాసవాదిభావతో చ ఏకవిధా. పఞ్చద్వారికమనోద్వారికభేదతో దువిధా. సుఖాదిభేదతో తివిధా. యోనిగతివసేన చతుబ్బిధా, పఞ్చవిధా చ. ఛళారమ్మణభేదతో ఛబ్బిధా.

తణ్హా లోకస్స సముదయభావతో ఏకవిధా. దువిధా దిట్ఠిసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావతో. తివిధా కామభవవిభవతణ్హాభేదతో. చతుబ్బిధా చతుమగ్గపహేయ్యతో. పఞ్చవిధా రూపాభినన్దనాదిభావతో. ఛబ్బిధా ఛతణ్హాకాయభేదతో.

ఉపాదానం ఏకవిధం దళ్హగ్గాహభావతో. దువిధం తణ్హాదిట్ఠిభేదతో. తివిధం భవత్తయూపనిస్సయభావతో. చతుబ్బిధం కాముపాదానాదిభేదతో. పఞ్చవిధం పఞ్చగతిసంవత్తనతో.

భవో ఏకవిధో లోకియసాసవాదిభావతో. దువిధో కమ్ముపపత్తిభేదతో. తివిధో కామభవాదిభేదతో. చతుబ్బిధో చతురుపాదానపచ్చయతో. పఞ్చవిధో పఞ్చగతిసంవత్తనతో. ఛబ్బిధో కామకమ్మభవాదిభేదతో. సత్తవిధో సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితిసఙ్గహతో. అట్ఠవిధో చతురుపాదానపచ్చయకమ్మభవాదిభేదతో. నవవిధో కామభవాదిభేదతో.

జాతి ఏకవిధా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తిభావతో. దువిధా రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహతో. తివిధా భవత్తయపరియాపన్నతో. యోనిగతివసేన చతుబ్బిధా, పఞ్చవిధా చ. ఇమినా నయేన జరామరణాదీనమ్పి ఏకవిధాదిభావో వేదితబ్బో.

౫౯౦. సోకాదీనమ్పి గహితత్తా అఙ్గబహుత్తప్పసఙ్గే ‘‘ద్వాదసేవా’’తి అఙ్గవవత్థానం వేదితబ్బం. న హి సోకాదయో అఙ్గభావేన వుత్తా, ఫలేన పన కారణం అవిజ్జం మూలఙ్గం దస్సేతుం తే వుత్తా. జరామరణబ్భాహతస్స హి బాలస్స తే సమ్భవన్తీతి సోకాదీనం జరామరణకారణతా వుత్తా, న పన ‘‘కాయికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో’’తి చ సుత్తే జరామరణనిమిత్తఞ్చ దుక్ఖం సఙ్గహితన్తి తం తన్నిమిత్తానం జరామరణబ్భాహతస్స సమ్భవే సాధకభావేన వుత్తం. యస్మా పన జరామరణేనేవ సోకాదీనం ఏకసఙ్ఖేపో కతో, తస్మా తేసం జాతిపచ్చయతా యుజ్జతి. జరామరణపచ్చయభావే హి అవిజ్జాయ ఏకసఙ్ఖేపో కాతబ్బో సియా. జాతిపచ్చయా పన జరామరణం, సోకాదయో చ సమ్భవన్తీతి తత్థ జరామరణం ఏకన్తికం అఙ్గభావేన గహితం. సోకాదయో పన రూపభవాదీసు అభావతో అనేకన్తికా కేవలం పాకటేన ఫలేన అవిజ్జానిదస్సనత్థం గహితా. తేన అనాగతే జాతియా సతి తతో పరాయ పటిసన్ధియా హేతుహేతుభూతా అవిజ్జా దస్సితాతి భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదో దస్సితో హోతీతి. సుత్తఞ్చ సోకాదీనం అవిజ్జా కారణన్తి ఏతస్సేవ అత్థస్స సాధకం దట్ఠబ్బం, న సోకాదీనం బాలస్స జరామరణనిమిత్తతామత్తస్స. ‘‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’’తి హి వచనేన అవిజ్జా సోకాదీనం కారణన్తి దస్సితా, న చ జరామరణనిమిత్తమేవ దుక్ఖం దుక్ఖన్తి.

అపరో నయో జరామరణమ్పి పచ్చయో, అఞ్ఞథా ద్వాదసఙ్గాని న పరిపూరేన్తి. కస్స పన సో పచ్చయో? సోకాదీనం. యది ఏవం కస్మా ‘‘జరామరణపచ్చయా సోకాదయో సమ్భవన్తీ’’తి అవత్వా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణం, సోకాదయో చ సమ్భవన్తీ’’తి వుత్తన్తి? యస్మా తదఞ్ఞేనపి దుక్ఖధమ్మేన ఫుట్ఠస్స తే సమ్భవన్తి, తస్మా అప్పహీనసంయోజనస్సాపి తేసం తప్పచ్చయతా న ఏకంసికాతి జాతిపచ్చయతావ వుత్తా. అథ వా జరామరణగ్గహణేన ఉపపత్తిభవో సఙ్గహితో. ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిపాకో హి ఆయునో సంహాని, ఇన్ద్రియానం పరిపాకో చ జరా, తేసఞ్చ భేదో మరణన్తి. సతి చ ఉపపత్తిభవే తత్థ కతుపచితం, పోరాణం వా కమ్మం కమ్మభవో, కమ్మాదిఉపట్ఠానే చుతిఅనన్తరం పటిసన్ధిం జనేతీతి ఉపపత్తిభవో జాతియా పచ్చయో, తస్మా జరామరణమ్పి జాతియా పచ్చయతాయ పటిచ్చసముప్పాదో. యస్మా పన ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి ఏత్థేవ ఉపపత్తిభవస్స జాతియా పచ్చయతా సఙ్గహితా, తస్మా వుత్తపరియాయసఙ్గహతో చ ‘‘జరామరణపచ్చయా జాతీ’’తి న వుత్తం. ఏవం జరామరణస్సాపి పచ్చయభావసిద్ధితో పటిచ్చసముప్పాదతాతి ద్వాదసఙ్గతా వవత్థితాతి వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘ద్వాదసేవా’’తిఆది. అయం తావాతి ‘‘దేసనాభేదతో’’తిఆదినా వుత్తం అత్థసంవణ్ణనం సన్ధాయాహ.

అవిజ్జాపచ్చయాసఙ్ఖారపదకథావణ్ణనా

౫౯౧. అయం పనాతి ఇదాని వక్ఖమానం. ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జా దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౦౩) సుత్తన్తేసు చతుట్ఠానికా అవిజ్జా వుత్తాతి ‘‘సుత్తన్తపరియాయేనా’’తి వుత్తం. నిక్ఖేపకణ్డే (ధ. స. ౧౧౦౬) పన సుత్తన్తేసు చతూసు ఠానేసు కథితాయ ఏవ అవిజ్జాయ అట్ఠసు ఠానేసు కిచ్చజాతితో కథితత్తా తదత్థవణ్ణనావసేన విభావనం కాతుం ‘‘అభిధమ్మపరియాయేనా’’తి ఆరభిత్వా ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. అహాపేత్వా విభజితబ్బం. విభజనఞ్హి అభిధమ్మపరియాయో. ‘‘అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణ’’న్తి ఆనేత్వా తం సమ్బన్ధితబ్బం. సేసట్ఠానేసూతి దుక్ఖసముదయేసు, పుబ్బన్తాదీసు చ. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణకరణవసేనాపి. ఇధాతి ఇమస్మిం ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదికే పాఠే. సాతి అవిజ్జా. ఉప్పన్నాతి అసమూహతుప్పన్నా, పగేవ పచ్చుప్పన్నా. ‘‘పటిచ్ఛాదేత్వా’’తి ఏత్థ వుత్తం పటిచ్ఛాదనాకారం దస్సేతుం ‘‘యాథావసరసలక్ఖణం పటివిజ్ఝితుం న దేతీ’’తి వుత్తం. రసితబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బో సభావో రసో, అత్తనో రసో సరసో, యాథావో యథాభూతో సరసో యాథావసరసో, యో ‘‘పీళనట్ఠో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౨.౮) వుత్తో దుక్ఖసచ్చప్పభేదా ఏవ చ పుబ్బన్తాదయో, సో ఏవ లక్ఖితబ్బత్తా యాథావసరసలక్ఖణం. తం పటివిజ్ఝితుం పచ్చక్ఖతో జానితుం న దేతి.

తదుభయన్తి పుబ్బన్తఞ్చేవ అపరన్తఞ్చ అతీతం, అనాగతఞ్చ ఖన్ధపఞ్చకం. పుబ్బన్తాపరన్తభాగవన్తతాయ వా పచ్చుప్పన్నద్ధభూతో మజ్ఝన్తో పుబ్బన్తాపరన్తో. అయం అవిజ్జా ఇమే సఙ్ఖారాతి ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు పచ్చక్ఖతో జాననాకారదస్సనం. ఏత్థాతి ఏతేసు దుక్ఖాదీసు. యదిపి అవిజ్జా దుక్ఖాదీసు ఆరమ్మణకరణవసేనపి పవత్తతి, యథా పన నిరోధమగ్గే ఆరమ్మణం కాతుం అసక్కోన్తీ తే జానితుకామస్స తప్పటిచ్ఛాదనవసేన, అనిరోధమగ్గేసు నిరోధమగ్గగ్గహణకారణభావేన చ పవత్తమానా తే యాథావతో పటివిజ్ఝితుం న దేతి, ఏవం దుక్ఖాదీసుపీతి వేదితబ్బం. తథా హి వుత్తం ‘‘పటిచ్ఛాదనవసేనేవ ఇధాధిప్పేతా’’తి. దుక్ఖాదివిసయో అన్ధతమకరో, లోభాదీనఞ్చ అన్ధతమకరానం పచ్చయభూతో అదస్సనాకారో అఞ్ఞాణం.

౫౯౨. పుఞ్ఞాదయోతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో. తత్థ పునాతి అత్తనో సన్తానం అపుఞ్ఞఫలతో, దుక్ఖసంకిలేసతో చ సోధేతీతి పుఞ్ఞం. హితసుఖజ్ఝాసయేన పుఞ్ఞం కరోతీతి తన్నిప్ఫాదనేన కారకస్స అజ్ఝాసయం పూరేతి, పుజ్జభవం నిబ్బత్తేతీతి వా పుఞ్ఞం. ఇతి పూరకో, పుజ్జనిబ్బత్తకో చ నిరుత్తినయేన పుఞ్ఞన్తి వేదితబ్బో. పుఞ్ఞఞ్చ సో అత్తనో ఫలస్స అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన అభిసఙ్ఖారో చాతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞపటిపక్ఖతో అపుఞ్ఞన్తి వుత్తవిపరియాయేన అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో వేదితబ్బో. సమాధిపచ్చనీకానం అతిదూరతాయ న ఇఞ్జతి, అనిఞ్జఞ్చ భవం అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. కాయేన పవత్తితో, కాయతో వా పవత్తో, కాయస్స వా సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. వచీచిత్తసఙ్ఖారేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ పఠమత్తికో పరివీమంసనసుత్తాదివసేన గహితో. తత్థ హి ‘‘పుఞ్ఞం చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౫౧) ఆగతం. దుతియత్తికో విభఙ్గసుత్తవసేన. తత్థ హి ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. కతమే తయో? కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో చిత్తసఙ్ఖారో’’తి (సం. ని. ౨.౨౮) వుత్తం.

విత్థారతో పనాతిఆది పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం సరూపతో, పభేదతో చ విభావనం. భావనావసేనేవ పవత్తా, న దానసీలవసేనాతి తత్థ లబ్భమానం పుఞ్ఞకిరియవత్థుం దస్సేతి. ఏవఞ్చ కత్వా అరూపావచరచేతనాపి ‘‘భావనావసేనేవ పవత్తా’’తి వుత్తా. యే పన ‘‘భావనావసేనేవా’’తి అవధారణేన అభిఞ్ఞాచేతనం నివత్తేతీతి వదన్తి, తదయుత్తం తాసమ్పి అవిజ్జాపచ్చయతాయ వియ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారభావస్స చ ఇచ్ఛితత్తా. అఞ్ఞథా అభిఞ్ఞాచిత్తుప్పాదస్స పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు అసఙ్గహో ఏవ సియా, న చ యుత్తం ‘‘కుసలఞ్చ పుఞ్ఞకిరియవత్థుఞ్చ న హోతీ’’తి. పాణాతిపాతాదీతి ఆది-సద్దేన న తదవసిట్ఠఅకుసలకమ్మపథానంయేవ గహణం, అథ ఖో అనవసేసఅకుసలకమ్మస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం.

ఇతరేసు పనాతి కాయసఙ్ఖారాదీసు. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో పవత్తమానా ఇమేహి ద్వారేహి పవత్తన్తీతి ద్వారతో పవత్తిదస్సనత్థం. ‘‘సమవీసతి చేతనా’’తి కస్మా వుత్తం, యది కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో సముట్ఠాపేన్తియో కుసలాకుసలచేతనా కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారోతి చ వుచ్చన్తి, ఏవం సన్తే అభిఞ్ఞాచేతనాయపి కుసలాయ తథా పవత్తాయ వచీసఙ్ఖారభావో వత్తబ్బోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అభిఞ్ఞాచేతనా’’తిఆది. ఏత్థాతి కాయవచీసఙ్ఖారగ్గహణే, కాయవచీసఞ్చేతనాగ్గహణే వా. న గహితాతి అట్ఠకథాయం న గహితా ‘‘అభిఞ్ఞాచేతనా విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీ’’తి. కస్మా పన న హోతి, నను సాపి కుసలా, విపాకధమ్మా చాతి? సచ్చమేతం, అనుపచ్ఛిన్నతణ్హావిజ్జమానే పన సన్తానే సబ్యాపారప్పవత్తియా తస్సా కుసలతా, విపాకధమ్మతా చ వుత్తా, న విపాకుప్పాదనేన. సా పన విపాకం ఉప్పాదేన్తీ రూపావచరమేవ ఉప్పాదేయ్య. న హి అఞ్ఞభూమికం కమ్మం అఞ్ఞభూమికం విపాకం ఉప్పాదేతీతి. అత్తనా సదిసారమ్మణం తిట్ఠానికమేవ చ ఉప్పాదేయ్య చిత్తుప్పాదకణ్డే రూపావచరవిపాకస్స కమ్మసదిసారమ్మణస్సేవ వుత్తత్తా. న చ రూపావచరవిపాకో పరిత్తాదిఆరమ్మణో అత్థి, అభిఞ్ఞాచేతనా చ పరిత్తాదిఆరమ్మణావ హోతి. తస్మా విపాకం న ఉప్పాదేతీతి విఞ్ఞాయతి. కసిణేసు చ ఉప్పాదితస్స చతుత్థజ్ఝానసమాధిస్స ఆనిసంసభూతా అభిఞ్ఞా. యథాహ ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౨౪౪-౨౪౫; మ. ని. ౧.౩౮౪-౩౮౬, ౪౩౧-౪౩౩; పారా. ౧౨). తస్మా సమాధిఫలసదిసా సా, న చ ఫలం దేతి. దానసీలానిసంసభూతో తస్మిం భవే పచ్చయలాభో వియాతి సాపి విపాకం న ఉప్పాదేతీతి.

‘‘యథా చ అభిఞ్ఞాచేతనా, ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతీ’’తి ఇదం ఉద్ధచ్చసహగతధమ్మే విసుం ఉద్ధరిత్వా ‘‘తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౨౫) వుత్తత్తా విచారేతబ్బం. సా పన విచారణా హేట్ఠా ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనాయం అకుసలకథాయం విచారితా ఏవాతి తత్థ విచారితనయేనేవ వేదితబ్బా. అపిచేత్థ యదేకే విభజ్జ వదన్తి, దస్సనభావనానం అభావేపి యేసం పుథుజ్జనానం, సేక్ఖానఞ్చ దస్సనభావనాహి భవితబ్బం, తేసం తదుప్పత్తికాలే తేహి పహాతుం సక్కుణేయ్యా అకుసలా దస్సనేన పహాతబ్బా, భావనాయ పహాతబ్బాతి చ వుచ్చన్తి. పుథుజ్జనానం పన భావనాయ అభావా భావనాయ పహాతబ్బచిన్తా నత్థి. తేన తేసం పవత్తమానా దస్సనేన పహాతుం అసక్కుణేయ్యాపి భావనాయ పహాతబ్బాతి న వుచ్చన్తి. యది వుచ్చేయ్యుం, దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేసఞ్చి కేనచి కదాచి ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఉపనిస్సయపచ్చయేహి పచ్చయో భవేయ్యుం? న చ పట్ఠానే దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తా. సేక్ఖానం పన విజ్జమానా భావనాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యాతి భావనాయ పహాతబ్బా. తేనేవ సేక్ఖానం దస్సనేన పహాతబ్బా, చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా ఉక్ఖేటితత్తా సముక్ఖేటితత్తా అస్సాదితబ్బా, అభినన్దితబ్బా చ న హోన్తి. పహీనతాయ ఏవ సోమనస్సహేతుభూతా, అవిక్ఖేపహేతుభూతా చ న దోమనస్సం, ఉద్ధచ్చఞ్చ ఉప్పాదేన్తీతి న తే తేసం ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిభావం, పకతూపనిస్సయభావఞ్చ గచ్ఛన్తి. న హి పహీనే ఉపనిస్సాయ అరియో రాగాదికిలేసే ఉప్పాదేతి.

వుత్తఞ్హేతం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి…పే… అరహత్తమగ్గేన…పే… పచ్చాగచ్ఛతీ’’తి (మహాని. ౮౦; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౭). న చ పుథుజ్జనానం దస్సనేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా, ఇతరేసం న కేనచి పచ్చయేన పచ్చయో హోన్తీతి న సక్కా వత్తుం ‘‘దిట్ఠిం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి. విచికిచ్ఛం ఆరబ్భ విచికిచ్ఛా, దిట్ఠి, ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౭) దిట్ఠివిచికిచ్ఛానం ఉద్ధచ్చారమ్మణపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా. ఏత్థ హి ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ‘‘దిట్ఠిం గరుం కత్వా అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం గరుం కత్వా రాగో ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౫) ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి. తస్మా దస్సనభావనాహి పహాతబ్బానం అతీతాదిభావేన న వత్తబ్బత్తేపి యాదిసానం తాహి అనుప్పత్తిధమ్మతా ఆపాదేతబ్బా, తేసు పుథుజ్జనేసు వత్తమానా దస్సనం అపేక్ఖిత్వా తేన పహాతుం సక్కుణేయ్యా దస్సనేన పహాతబ్బా, సేక్ఖేసు వత్తమానా భావనం అపేక్ఖిత్వా తాయ పహాతుం సక్కుణేయ్యా భావనాయ పహాతబ్బా.

తేసు భావనాయ పహాతబ్బా సహాయవిరహా విపాకం న జనయన్తీతి భావనాయ పహాతబ్బచేతనాయ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావో న వుత్తో, అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం పన పుథుజ్జనేసు ఉప్పజ్జమానానం సకభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం, ఉద్ధచ్చసహగతచిత్తుప్పాదస్స చ సంయోజనత్తయతదేకట్ఠకిలేసానం అనుపచ్ఛిన్నతాయ అపరిక్ఖీణసహాయానం విపాకుప్పాదనం న సక్కా పటిసేధితున్తి ఉద్ధచ్చసహగతధమ్మానం విపాకో విభఙ్గే వుత్తో. యది ఏవం, అపేక్ఖితబ్బదస్సనభావనారహితానం అకుసలానం నేవదస్సనేన-నభావనాయపహాతబ్బతాయ నవత్తబ్బతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, అప్పహాతబ్బానం ‘‘నేవదస్సనేన-నభావనాయ పహాతబ్బా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౯) వుత్తత్తా, అప్పహాతబ్బవిరుద్ధసభావత్తా చ అకుసలానం.

ఏవమ్పి తే ఇమస్మిం తికే ‘‘నవత్తబ్బా’’తి వత్తబ్బా ఆపజ్జన్తీతి? నాపజ్జన్తి, చిత్తుప్పాదకణ్డే దస్సితానం ద్వాదసఅకుసలచిత్తుప్పాదానం ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితత్తా. యథా హి ధమ్మవసేన సబ్బే సఙ్ఖతధమ్మా సఙ్గహితాతి ఉప్పన్నత్తికే కాలవసేన అసఙ్గహితాపి అతీతా ‘‘నవత్తబ్బా’’తి న వుత్తా చిత్తుప్పాదరూపభావేన గహితేసు నవత్తబ్బస్స అభావా, ఏవమిధాపి చిత్తుప్పాదభావేన గహితేసు నవత్తబ్బస్స అసఙ్గహితస్స అభావా నవత్తబ్బతా నవుత్తాతి వేదితబ్బా. యత్థ హి చిత్తుప్పాదో కోచి నియోగతో నవత్తబ్బో అత్థి, తత్థ తేసం చతుత్థో కోట్ఠాసో అత్థీతి యథావుత్తపదేసు వియ తత్థాపి భిన్దిత్వా భజాపేతబ్బచిత్తుప్పాదే భిన్దిత్వా భజాపేతి ‘‘సియా నవత్తబ్బా పరిత్తారమ్మణా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౪౨౨). తదభావా ఉప్పన్నత్తికే, ఇధ చ తథా న వుత్తా.

అథ వా యథా సప్పటిఘేహి సమానసభావత్తా రూపధాతుయం తయో మహాభూతా సప్పటిఘాతి వుత్తా. యథాహ ‘‘అసఞ్ఞసత్తానం అనిదస్సనసప్పటిఘం ఏకం మహాభూతం పటిచ్చ ద్వే మహాభూతా, ద్వే మహాభూతే పటిచ్చ ఏకం మహాభూత’’న్తి, ఏవం పుథుజ్జనానం పవత్తమానా భావనాయ పహాతబ్బసమానసభావా భావనాయ పహాతబ్బాతి వుచ్చేయ్యున్తి? నత్థి నవత్తబ్బతాపసఙ్గో. ఏవఞ్చ సతి పుథుజ్జనానం పవత్తమానాపి భావనాయ పహాతబ్బా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో పరభణ్డే ఛన్దరాగాదీనం ఉపనిస్సయపచ్చయో, రాగో చ రాగదిట్ఠీనం అధిపతిపచ్చయోతి అయమత్థో లద్ధో హోతి. యథా పన అఫోట్ఠబ్బత్తా రూపధాతుయం తయో మహాభూతా న పరమత్థతో సప్పటిఘా, ఏవం అపేక్ఖితబ్బభావనారహితా పుథుజ్జనేసు వత్తమానా సకభణ్డే ఛన్దరాగాదయో న పరమత్థతో భావనాయ పహాతబ్బాతి భావనాయ పహాతబ్బానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయతా న వుత్తా. న చ దస్సనేనపహాతబ్బా భావనాయపహాతబ్బానం కేనచి పచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తా. యే హి దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయా కిలేసా, న తే దస్సనతో ఉద్ధం పవత్తన్తి. దస్సనేన పహాతబ్బపచ్చయస్సపి పన ఉద్ధచ్చసహగతస్స సహాయవేకల్లమత్తమేవ దస్సనేన కతం, న తస్స కోచి భావో దస్సనేన అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితోతి తస్స ఏకన్తభావనాయపహాతబ్బతా వుత్తా. తస్మా తస్స తాదిసస్సేవ సతి సహాయే విపాకుప్పాదనవచనం, అసతి చ విపాకానుప్పాదనవచనం న విరుజ్ఝతీతి.

తయిదం సబ్బం తేసం ఆచరియానం అహోపురిసికామత్తన్తి అపరే. కస్మా? ఉద్ధచ్చసహగతస్స ఏకన్తేన భావనాయ పహాతబ్బత్తా. ఏవఞ్హి వుత్తం భగవతా ‘‘కతమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బా? ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో’’తి (ధ. స. ౧౪౦౬). యది హి తం ఇచ్ఛితం సియా, యథా అతీతారమ్మణత్తికే ‘‘నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీ’’తి (ధ. స. ౧౪౩౩) వత్వా విభజ్జ వుత్తం, ఏవమిధాపి ‘‘నియోగా భావనాయ పహాతబ్బా నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతో సియా భావనాయ పహాతబ్బో, సియా న వత్తబ్బో’’తి వదేయ్య. యా చ తం సమత్థేన్తేన ‘‘యది వుచ్చేయ్యు’’న్తిఆదినా యుత్తి వుత్తా, సాపి అయుత్తి. కస్మా? యస్మా దస్సనేన పహాతబ్బారమ్మణానం రాగదిట్ఠివిచికిచ్ఛాఉద్ధచ్చానం దస్సనేన పహాతబ్బభావో ఏవ ఇచ్ఛితోతి. యం పన ఉద్ధచ్చగ్గహణేన పాళియం ఉద్ధచ్చసహగతో చిత్తుప్పాదో వుత్తోతి వత్వా తం సాధేతుం అధిపతిపచ్చయనిద్దేసే ఉద్ధచ్చస్స అనుద్ధరణం నిబన్ధనం వుత్తం, తమ్పి అనిబన్ధనం పట్ఠానే సావసేసపాఠదస్సనతో. తథా హి ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స, అనాగతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౮.౨) ఏతేసం విభఙ్గే చేతోపరియఞాణగ్గహణం కత్వా ‘‘పచ్చుప్పన్నో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్సా’’తి ఏతస్స విభఙ్గే లబ్భమానమ్పి న ఉద్ధటం.

భావనాయ పహాతబ్బస్స విపాకదానం పతి దస్సనేన పహాతబ్బస్స సహాయభావూపగమనం విచారేతబ్బం. కిం అవిజ్జాది వియ దానసీలాదీనం ఉప్పత్తియాయేవ విపాకదానసామత్థియా ఠానవసేన దస్సనేనపహాతబ్బం భావనాయపహాతబ్బస్స సహాయభావం ఉపగచ్ఛతి, ఉదాహు కిలేసా వియ కమ్మస్స పటిసన్ధిదానం పతీతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ పురిమో పక్ఖో పహీనదస్సనప్పహాతబ్బత్తా సేక్ఖసన్తానే పవత్తినో భావనాపహాతబ్బస్స కిరియభావో ఆపజ్జతి పహీనావిజ్జాతణ్హామానే సన్తానే పవత్తదానాది వియ. అథ దుతియో, తస్సాపి దస్సనేనపహాతబ్బతా ఆపజ్జతి అపాయగమనీయసభావానతివత్తనతో, తస్మా హేట్ఠా విచారితనయేనేవ ఉద్ధచ్చసహగతస్స విపాకదానం పతి పాళియా, అట్ఠకథాయ చ అవిరుజ్ఝనవసేనేత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

సాపీతి ఉద్ధచ్చచేతనాపి. విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావేతి సమ్పుణ్ణస్స విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావే. యది అపనేతబ్బా, కస్మా ‘‘సమవీసతి చేతనా’’తి వుత్తన్తి తస్స కారణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా పన సబ్బాపేతా హోన్తీ’’తి. అభిఞ్ఞాచేతనాయపి పచ్చయభావం దస్సేతి. యది ఏవం అభిఞ్ఞాచేతనాయ సహ ఏకవీసతీతి వత్తబ్బం, న, తథా అవచనస్స వుత్తకారణత్తా. తం పన ఇతరావచనస్సాపి కారణన్తి సమానరూపాయ ఏకిస్సా అవచనే యం కారణం అపేక్ఖిత్వా ఏకా న వుత్తా, తేన కారణేన వుత్తాయపి అవత్తబ్బతం దస్సేతి. అయం తికోతి కాయసఙ్ఖారత్తికో. పురిమత్తికన్తి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారత్తికం. పవిసతీతి కథం పవిసతి. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో హి అట్ఠకామావచరచేతనాపభేదో కాయదుచ్చరితతో విరమన్తస్స సియా కాయసఙ్ఖారో, వచీదుచ్చరితతో విరమన్తస్స సియా వచీసఙ్ఖారో, మనోద్వారే పన ఉప్పన్నా తేరసపి చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ హోతి చిత్తసఙ్ఖారో చ. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోపి కాయదుచ్చరితవసేన పవత్తియం సియా కాయసఙ్ఖారో, వచీదుచ్చరితవసేన పవత్తియం సియా వచీసఙ్ఖారో, ద్వే ద్వారాని ముఞ్చిత్వా మనోద్వారే పవత్తియం సియా చిత్తసఙ్ఖారో, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో చాతి ఏవం దుతియత్తికో పురిమత్తికమేవ పవిసతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్థతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనంయేవ వసేన అవిజ్జాయ పచ్చయభావో వేదితబ్బో’’తి.

౫౯౩. అవిజ్జాభావే భావతోతి అవిజ్జాయ అత్థిభావే సఙ్ఖారానం భావతో. న హి అవిజ్జాయ అసతి కదాచి సఙ్ఖారా సమ్భవన్తి. ఇదాని తం అవిజ్జాయ భావం దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతీ’’తి ఆహ. తేన మగ్గేన అనిరోధో ఇధ అవిజ్జాయ అత్థిభావో, న ధరమానతా ఏవాతి దస్సేతి. స్వాయమత్థో హేట్ఠా విభావితోయేవ. ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖాత’’న్తి చ ఇమినా ఞాణాభావాదిం నివత్తేతి. అయఞ్హి అ-కారో ‘‘అహేతుకా ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౨) అభిక్ఖుకో ఆవాసో’’తిఆదీసు (చూళవ. ౭౬) తంయోగనివత్తియం దిస్సతి. అభావో హేత్థ దీపితో. ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౭) తంసమ్బన్ధితానివత్తియం. పచ్చయుప్పన్నఞ్హి పచ్చయసమ్బన్ధీతి అప్పచ్చయుప్పన్నత్తాతి తంసమ్బన్ధితా ఏత్థ జోతీయతి. ‘‘అనిదస్సనా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౯) తంసభావనివత్తియం. నిదస్సనఞ్హి దట్ఠబ్బతా. అథ చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిదస్సనం న పస్సతీతి తగ్గహేతబ్బతానివత్తియం. తథా ‘‘అనాసవా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౫). ‘‘అప్పటిఘా ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦), అనారమ్మణా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౫౫) తంకిచ్చనివత్తియం. ‘‘అరూపినో ధమ్మా (ధ. స. తికమాతికా ౧౧), అచేతసికా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౫౭) తబ్భావనివత్తియం. తదఞ్ఞథా హి ఏత్థ పకాసీయతి. ‘‘అమనుస్సో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨౧) తబ్భావమత్తనివత్తియం. మనుస్సత్తమత్తం నత్థి, అఞ్ఞం సమానన్తి సదిసతా హేత్థ సూచీయతి. ‘‘అస్సమణో సమణపటిఞ్ఞో (అ. ని. ౩.౧౩, ౨౭; పు. ప. ౯౧, ౧౨౪), అపుత్తో’’తి తథా సమ్భావనీయగుణనివత్తియం. గరహా హి ఏత్థ ఞాయతి. ‘‘కచ్చి భోతో అనామయం (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯), అనుదరా కఞ్ఞా’’తి తదనప్పభావనివత్తియం. ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౭) తంసదిసభావనివత్తియం. అతీతానఞ్హి ఉప్పన్నపుబ్బత్తా, ఉప్పాదిధమ్మానఞ్చ పచ్చయేకదేసనిబ్బత్తియా ఆరద్ధుప్పాదభావా, కాలవినిముత్తస్స చ విజ్జమానత్తా ఉప్పన్నానుకూలతా, పగేవ పచ్చుప్పన్నానన్తి తబ్బిధురభావో ఏత్థ విఞ్ఞాయతి. ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౧) తదపరియోసాననివత్తియం. తన్నిట్ఠానఞ్హేత్థ పకాసీయతి. ఇమేసం పన అత్థానం అసమ్భవతో పారిసేసేన యథా కుసలపటిపక్ఖా ధమ్మా అకుసలా, ఏవం విజ్జాపటిపక్ఖా అవిజ్జాతి కత్వా ఞాణపటిపక్ఖో ధమ్మో అఞ్ఞాణన్తి వేదితబ్బం.

సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖతాహి విఞ్ఞూహి దుక్ఖన్త్వేవ గహేతబ్బం సంసారదుక్ఖం సుఖన్తి సఞ్ఞాయ అభినివిసిత్వా, ఏతేన తత్థ తణ్హాపవత్తిం దస్సేతి. ఆరభతీతి నిబ్బత్తేతి. తణ్హాపరిక్ఖారేతి తణ్హాయ ‘‘సుఖం సుభ’’న్తిఆదినా సఙ్ఖతే పరిక్ఖతే, అలఙ్కతేతి అత్థో. తణ్హా హి దుక్ఖస్స సముదయోతి అజానన్తో బాలో ‘‘అహో వతాహం కాయస్స భేదా పరం మరణా ఖత్తియమహాసాలానం సహబ్యతం ఉపపజ్జేయ్య’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౪౨) పరితస్సన్తో కాయసఙ్ఖారే పరిక్ఖరోతి. తణ్హాపరిక్ఖారేతి వా తణ్హాయ పరివారభూతే. తణ్హావత్థుం హి చక్ఖాదిం, రూపాదిఞ్చ అభిసఙ్ఖరిత్వా తంసమఙ్గీనం దేన్తా సఙ్ఖరా తణ్హాయ ఉపనేన్తా తస్సా పరివారా వియ హోన్తీతి. గతివిసేసే బ్రహ్మలోకాదికే. అనేకసతపసుబద్ధభింసనో వాజపేయ్యాదికో యఞ్ఞో. అమరణత్థాతి గహితా దుక్కరకిరియా అమరతపో. అమరో వా దేవో వా భవేయ్యం, దేవఞ్ఞతరో వాతి పవత్తితా వతచరియా అమరతపో. దుక్ఖత్తా వా మరో మారకో తపో అమరతపో. దిట్ఠే అదిట్ఠసద్దో వియ మరే అమరసద్దో దట్ఠబ్బో.

జాతిఆదిపపాతదుక్ఖజననతో మరుప్పపాతసదిసతా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారస్స వుత్తా. ‘‘మహాపరిళాహజనిక’’న్తి ఇమినా అనుదహనట్ఠేన తిణుక్కాసదిసతం పుఞ్ఞఫలస్స దస్సేతి. అప్పస్సాదతఞ్చాతి చ-సద్దేన అధికుట్టనవినివిజ్ఝనఅఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనాదిం సఙ్గణ్హాతి. తప్పచ్చయన్తి తస్స విపరిణామదుక్ఖసభావస్స సుగతిఫలస్స పచ్చయభూతం. రమణీయభావేన చ అస్సాదభావేన చ గయ్హమానం పుఞ్ఞఫలం దీపసిఖామధులిత్తసత్థధారాసదిసం. తదత్థో చ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో తంనిపాతలేహనసదిసో వుత్తో. ‘‘సుఖో ఇమిస్సా పరిబ్బాజికాయ తరుణాయ ముదుకాయ లోమసాయ బాహాయ సమ్ఫస్సో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౯) సుఖసఞ్ఞాయ అసుభభావస్స అసల్లక్ఖణేనేవ ఏకచ్చకామపరిభోగోతి బాలో వియ గూథకీళనం, కిలేసాభిభూతతాయ కోధారతిఅభిభూతో అసవసో మరితుకామో వియ విసఖాదనం సమ్పతి కిరియాఖణే, ఆయతిం ఫలక్ఖణే చ జిగుచ్ఛనీయం, దుక్ఖఞ్చ అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి. లోభసహగతస్స వా గూథకీళనసదిసతా, దోససహగతస్స విసఖాదనసదిసతా యోజేతబ్బా. సభయస్సాపి పిసాచనగరస్స కామగుణసమిద్ధియా సుఖవిపల్లాసహేతుభావో వియ ఆరుప్పవిపాకానం నిరన్తరతాయ, అనుపలక్ఖియమానఉప్పాదవయానం దీఘసన్తానతాయ అగయ్హమానవిపరిణామానం సఙ్ఖారవిపరిణామదుక్ఖభూతానమ్పి నిచ్చాదివిపల్లాసహేతుభావోతి, తేసం పిసాచనగరసదిసతా, తదభిముఖగమనసదిసతా చ ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారస్స యోజేతబ్బా.

అవిజ్జాభావతోవ సఙ్ఖారభావో, న అభావతోతి సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయభావే సఙ్ఖేపేన అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ వుత్తమత్థం సుత్తేన సమత్థేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదినా సుత్తపదం ఆభతం. తత్థ అవిద్వాతి అవిద్దసు. అవిజ్జాగతోతి అవిజ్జాయ సమన్నాగతో, అప్పహీనావిజ్జోతి అధిప్పాయో.

పట్ఠానపచ్చయకథావణ్ణనా

౫౯౪. తావాతి వత్తబ్బన్తరాపేక్ఖో నిపాతో, తేన ‘‘అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో’’తి ఇదం తావ సిద్ధం, ఇదం పన అపరం వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. ‘‘ఇదం పన వత్తబ్బ’’న్తి యమత్థం సన్ధాయ వుత్తం, తం దస్సేతుం పచ్చయధమ్మా నామ యేసం పచ్చయా హోన్తి, యథా వా పచ్చయా హోన్తి, తదుభయేసం బహుభావతో అనేకధావ పచ్చయా హోన్తీతి అవిజ్జాయపి తం ఆసఙ్కన్తో పుచ్ఛి ‘‘కతమేసం సఙ్ఖారానం కథం పచ్చయో హోతీ’’తి, పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో బహూ సఙ్ఖారా వుత్తా. అవిజ్జా చ తేసం పచ్చయో హోతి, న సబ్బేసం ఏకధావ హోతి, తస్మా ఇమేసం సఙ్ఖారానం ఏవం పచ్చయో హోతీతి ఇదం వత్తబ్బన్తి అత్థో. తత్రాతి తస్మిం పచ్చయభావే. యదిపి ‘‘కతమేసం సఙ్ఖారాన’’న్తిఆదినా అసాధారణతో పుచ్ఛా ఆరద్ధా, ఏకదేసేన పన సముదాయోపలక్ఖణమేతన్తి ద్వాదసన్నం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానం యథాసకం పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయభావో వత్తబ్బోతి తం దస్సేతుం, అవిజ్జాయ వా పచ్చయభావే పుచ్ఛితే తప్పసఙ్గేన సబ్బేసమ్పి పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావం విసజ్జేతుకామో పచ్చయే తావ పాళినయేనేవ దస్సేతుం ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ చ భగవతా చతువీసతి పచ్చయా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. తేసం వసేన అవిజ్జాదీనం పచ్చయభావో వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో.

‘‘హేతు చ సో పచ్చయో చా’’తి ఇమినా వచనేన హేతునో, అధిపతిపచ్చయాదిభూతస్స చ గహణం సియాతి తం నివారేన్తో ఆహ ‘‘హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి. ఏవమ్పి సో ఏవ దోసో ఆపజ్జతీతి పున ఆహ ‘‘హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతీ’’తి. తేన న ఇధ హేతుసద్దేన ధమ్మగ్గహణం కతం, అథ ఖో ధమ్మస్స సత్తివిసేసో గహితోతి దస్సేతి. తస్స హి పచ్చయసద్దస్స చ సమానాధికరణతం సన్ధాయ ‘‘హేతు చ సో పచ్చయో చ, హేతు హుత్వా పచ్చయో’’తి చ వుత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా పరతో పాళియం ‘‘హేతూ హేతు…పే… హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౧) తేన తేన హేతుభావాదిఉపకారేన తస్స తస్స ధమ్మస్స ఉపకారకత్తం వుత్తం. అభిధమ్మట్ఠకథాయం పన ‘‘యో హి ధమ్మో యం ధమ్మం అప్పచ్చక్ఖాయ తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా, సో తస్స పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా), ‘‘మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో’’తి (పట్ఠా. అట్ఠ. పచ్చయుద్దేసవణ్ణనా) చ ఏవమాదినా ధమ్మపట్ఠాననిద్దేసేన ధమ్మతో అఞ్ఞా ధమ్మసత్తి నామ నత్థీతి ధమ్మేహేవ ధమ్మసత్తివిభావనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఇధాపి వా ‘‘హేతు చ సో పచ్చయో చా’’తి ధమ్మేనేవ ధమ్మసత్తిం దస్సేతి. న హి ‘‘హేతుపచ్చయో’’తిఆదికో ఉద్దేసో కుసలాదిఉద్దేసో వియ ధమ్మప్పధానో, అథ ఖో ధమ్మానం ఉపకారకభావప్పధానోతి.

‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా తబ్భావేన పచ్చయభావం ఆరమ్మణాదీసు అతిదిసతి ‘‘ఆరమ్మణఞ్చ తం పచ్చయో చాతి ఆరమ్మణపచ్చయో, ఆరమ్మణం హుత్వా పచ్చయో, ఆరమ్మణభావేన పచ్చయోతి అత్థో’’తి, న కమ్మధారయమత్తం.

౫౯౫. వచనావయవోతి సాధనావయవం సన్ధాయాహ. వచనసభావఞ్హి సాధనం పరేసం అవిదితత్థఞాపనతో లోకే సాధనన్తి పాకటం పఞ్ఞాతం. తథా హి నం అవయవలక్ఖణం, వచనసభావఞ్చ సాధనం, అవయవపక్ఖాదీని వచనాని సాధనన్తి చ ఞాయవాదినో వదన్తి. పటిఞ్ఞా, హేతూతిఆదీసూతి పటిఞ్ఞా, హేతు, ఉదాహరణ, ఉపనయ, నిగమనాని. ఉదాహరణసాధమ్మియా సాధ్యసాధనం హేతు. విరూపో హేతూతి చ ఏవమాదీసు కారణం యం కిఞ్చి కారణలక్ఖణం, సమ్పాపకలక్ఖణమ్పి వా. ఆది-సద్దేన తస్సాపి సఙ్గహేతబ్బతాయ, ఞాపకలక్ఖణం పన వచనావయవగ్గహణేన గహితం. కామం మూలమ్పి కారణలక్ఖణం కారణమేవ, కారణన్తి పనేత్థ పచ్చయహేతు గహితో. మూలన్తి హేతుహేతూతి కారణవిసేసవిసయత్తా మూలస్స విసుం గహణం. ఏతీతి ఏతస్స అత్థవచనం వత్తతీతి, తఞ్చ ఉప్పత్తిట్ఠితీనం సాధారణవచనం. తేనేవాహ ‘‘తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా’’తి. ఏకచ్చో హి పచ్చయో ఠితియా ఏవ ఉపకారకో హోతి యథా పచ్ఛాజాతపచ్చయో, ఏకచ్చో ఉప్పత్తియా ఏవ యథా అనన్తరాదికో, ఏకచ్చో ఉభయస్స యథా హేతుఆదయో.

ఉపకారకలక్ఖణోతి చ ధమ్మేన ధమ్మసత్తిం ఉపకారం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. హినోతి పతిట్ఠాతి ఏత్థాతి హేతు, అనేకత్థత్తా ధాతుసద్దానం హి-సద్దో మూలసద్దో వియ పతిట్ఠత్థో వేదితబ్బో. హినోతి వా ఏతేన కమ్మనిదానభూతేన ఉద్ధం ఓజం అతిహరన్తేన మూలేన వియ పాదపో తప్పచ్చయం ఫలం గచ్ఛతి పవత్తతి వుద్ధిం విరుళ్హిం ఆపజ్జతీతి హేతు. అత్తనో ఫలం కరోతీతి కారణం. నిదదాతి దస్సేన్తం వియ హోతీతి నిదానం. సమ్భవతి తం ఏతస్మాతి సమ్భవో. పభవతి ఏతస్మాతి పభవోతి పచ్చయహేతుసద్దేహి ఇతరేసమ్పి సమానత్థతా వేదితబ్బా. ఏవం సన్తేపి కారణవిసేసవిసయో హేతుసద్దో, కారణసామఞ్ఞవిసయో పచ్చయసద్దోతి దస్సేన్తో ‘‘మూలట్ఠేనా’’తిఆదిమాహ. హేతుఅత్థో, పచ్చయట్ఠో చ హేట్ఠా పపఞ్చవసేన వుత్తోతి తం సఙ్ఖిప్పం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖేపతో…పే… హేతుపచ్చయో’’తి.

యథా సాలివీహిబీజాదీని తంతంఓసధీనం సాలివీహిఆదిభావస్స సాధకాని, మణిఆదిప్పభావత్థూని చ నీలాదివణ్ణాని నీలాదిప్పభాసాధకాని, ఏవం హేతుపచ్చయో యథారహం అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మానం కుసలాదిభావస్స సాధకోతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘సో సాలిఆదీన’’న్తిఆదినా. ఆచరియానన్తి చ రేవతాచరియం సన్ధాయాహ. ఏవం సన్తేతి హేతుపచ్చయో యది కుసలాదిభావసాధకో, ఏవం సతి. న సమ్పజ్జతి న సిజ్ఝతి. యథా కుసలాకుసలహేతు తంసముట్ఠానరూపస్స కుసలాకుసలభావాయ న పరియత్తో, ఏవం అబ్యాకతోపి హేతు తంసముట్ఠానరూపస్స అబ్యాకతభావాయ. సభావేనేవ హి తం అబ్యాకతన్తి ఆహ ‘‘న హి సో తేసం కుసలాదిభావం సాధేతీ’’తి. హేతుపచ్చయో చ తేసం హోతియేవాతి ఆహ ‘‘న చ పచ్చయో న హోతీ’’తి. ఇదాని తమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. వినా ఏతేనాతి ఏతేన హేతునా అబ్యాకతభావసాధకేన వినా అహేతుకత్తా, అబ్యాకతభావో సిద్ధో సభావేనేవాతి అధిప్పాయో.

‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, మనసి కరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా అభివడ్ఢన్తీ’’తిఆది (అ. ని. ౧.౬౭) వచనేహి కుసలభావస్స యోనిసోమనసికారప్పటిబద్ధతా సిద్ధాతి ఆహ ‘‘యోనిసోమనసికారప్పటిబద్ధో కుసలభావో’’తి. ఏతేనేవ అకుసలఅబ్యాకతభావాపి కుసలభావో వియ న హేతుపటిబద్ధాతి దస్సితం హోతి. యం పనేకే మఞ్ఞేయ్యుం ‘‘అహేతుకహేతుస్స అకుసలభావో వియ సహేతుకహేతూనమ్పి సభావతోవ కుసలాదిభావో, అఞ్ఞేసం తంసమ్పయుత్తానం హేతుపటిబద్ధో’’తి, తస్స ఉత్తరం వత్తుం ‘‘యది చా’’తిఆదిమాహ. అలోభో కుసలో వా సియా అబ్యాకతో వాతి యది అలోభో సభావతో కుసలో, సో కుసలసభావత్తా అబ్యాకతో న సియా. అథ అబ్యాకతో తంసభావత్తా కుసలో న సియా అలోభసభావస్స అదోసత్తాభావో వియ. యస్మా పన ఉభయథాపి హోతి, తస్మా యథా ఉభయథా హోన్తేసు సద్ధాదీసు సమ్పయుత్తేసు హేతుపటిబద్ధం కుసలాదిభావం పరియేసేథ, న సభావతో, ఏవం హేతూసుపి కుసలాదితా అఞ్ఞపటిబద్ధా పరియేసితబ్బా, న సభావతోతి యం వుత్తం ‘‘సమ్పయుత్తహేతూసు సభావతోవ కుసలాదిభావో’’తి, తం న యుజ్జతి. సా పన పరియేసియమానా యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధా హోతీతి హేతూసు వియ సమ్పయుత్తేసుపి యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న హేతుపటిబద్ధోతి సిద్ధం హోతీతి అధిప్పాయో.

విరుళ్హమూలా వియాతి ఏతేన మూలాని వియ మూలానీతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేనా’’తి. స్వాయం ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలాబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలాబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఏవం సత్తధా పఞ్హావారే నిద్దిట్ఠో. యం పన వుత్తం హేతుకిచ్చం దస్సేన్తేన ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం, తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧), తత్థ పఠమో హేతుసద్దో పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో పచ్చయధమ్మనిద్దేసో, తేనస్స హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయతాతి దస్సేతి. దుతియో పచ్చయుప్పన్నవిసేసనం, తేన న యేసం కేసఞ్చి సమ్పయుత్తకానం హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, అథ ఖో హేతునా సమ్పయుత్తానమేవాతి దస్సేతి. నను చ సమ్పయుత్తసద్దస్స సాపేక్ఖత్తా దుతియే హేతుసద్దే అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్స అపేక్ఖితబ్బస్స అనిద్దిట్ఠత్తా హేతూ అత్తనావ సమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి? నాయమేకన్తో. హేతుసద్దో హి పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో ‘‘హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థేవ బ్యావటో యదా గయ్హతి, న తదా సమ్పయుత్తవిసేసనం హోతీతి సమ్పయుత్తఅవిసిట్ఠా యే కేచి గహితా భవేయ్యున్తి. నను చ యథా ‘‘అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం, అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి చ వుత్తే దుతియేన ఆహారగ్గహణేన, ఇన్ద్రియగ్గహణేన చ వినాపి ఆహారిన్ద్రియసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తి, ఏవమిధాపి సియాతి? న, ఆహారిన్ద్రియాసమ్పయుత్తస్స వజ్జేతబ్బస్స అభావతో. వజ్జేతబ్బాభావతో హి తత్థ దుతియే ఆహారిన్ద్రియగ్గహణే అసతిపి తంసమ్పయుత్తకావ గయ్హన్తీతి తం న కతం, ఇధ పన వజ్జేతబ్బం అత్థీతి కత్తబ్బం దుతియం హేతుగ్గహణం. ఏవమ్పి ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ హేతుసమ్పయుత్తకానం సో ఏవ సమ్పయుత్తకహేతూతి విసేసనస్స అకతత్తా యో కోచి హేతు యస్స కస్సచి హేతుసమ్పయుత్తస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పచ్చత్తనిద్దిట్ఠస్సేవ హేతునో పున సమ్పయుత్తవిసేసనభావేన వుత్తత్తా. ఏతదత్థమేవ హి వినాపి దుతియేన హేతుసద్దేన హేతుసమ్పయుత్తభావే సిద్ధేపి తస్స గహణం కతం.

అథ వా అసతి దుతియే హేతుసద్దే హేతుసమ్పయుత్తకానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, న పన హేతూనన్తి ఏవమ్పి గహణం సియాతి తన్నివారణత్థం సో వుత్తో. తేన హేతుసమ్పయుత్తభావం యే లభన్తి, తేసం సబ్బేసం హేతూనం, అఞ్ఞేసమ్పి హేతూ హేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి దస్సితం హోతి. యస్మా పన హేతుఝానమగ్గా పతిట్ఠామత్తాదిభావేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖా, న ఆహారిన్ద్రియా వియ సాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా ఏతేస్వేవ దుతియం హేతాదిగ్గహణం కతం. ఆహారిన్ద్రియా పన ఆహరితబ్బఈసితబ్బాపేక్ఖా ఏవ, తస్మా తే వినాపి దుతియేన ఆహారిన్ద్రియగ్గహణేన అత్తనా ఏవ ఆహరితబ్బే, ఈసితబ్బే చ ఆహారిన్ద్రియభూతే, అఞ్ఞే చ సమ్పయుత్తకే పరిచ్ఛిన్దన్తీతి తం తత్థ న కతం. ఇధ చ దుతియేన హేతుగ్గహణేన పచ్చయుప్పన్నానం హేతునా, పచ్చయభూతేనేవ చ సమ్పయుత్తానం హేతూనం, అఞ్ఞేసఞ్చ పరిచ్ఛిన్నత్తా పున విసేసేన కిచ్చం నత్థీతి పఞ్హావారే ‘‘కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధాన’’న్తిఆదీసు దుతియం హేతుగ్గహణం న కతన్తి దట్ఠబ్బం.

౫౯౬. ఆరమ్మణభావేనాతి విసయభావేన, ఆలమ్బితబ్బభావేనాతి అత్థో. ఆరభిత్వాపీతి పి-సద్దేన ఇమమత్థం దస్సేతి – రూపాయతనాదిమత్తే యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఏకస్మిం అట్ఠత్వా ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి (పట్ఠా ౧.౧.౨) అనియమేన సబ్బరూపాయతనానం…పే… సబ్బధమ్మాయతనానఞ్చ ఆరమ్మణపచ్చయభావస్స వుత్తత్తా రూపాదిభేదేన ఛబ్బిధేసు సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తిధమ్మేసు న కోచి ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో న హోతీతి. స్వాయం ఆరమ్మణపచ్చయభావో హేట్ఠా విభావితో ఏవ. ఆలమ్బిత్వాతి గహేత్వా. ఏకన్తసారమ్మణభావతో అనారబ్భ పవత్తి ఏవ నత్థీతి ఆహ ‘‘ఆరబ్భేవా’’తి. స్వాయం ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, కుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, కుసలస్స, అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలస్స, అకుసలస్సా’’తి ఏవం నవప్పకారో వేదితబ్బో.

౫౯౭. జేట్ఠకట్ఠేనాతి పముఖభావేన. అత్తాధీనానఞ్హి పతిభూతో ధమ్మో అధిపతి. సో తేసం పముఖభావేన పవత్తతి. ‘‘ఛన్దవతో కిం నామ న సిజ్ఝతీ’’తిఆదికం పురిమాభిసఙ్ఖారూపనిస్సయం లభిత్వా ఉప్పజ్జమానే చిత్తుప్పాదే ఛన్దాదయో ధురభూతా జేట్ఠకభూతా సమ్పయుత్తధమ్మే సాధయమానా వసే వత్తయమానా హుత్వా పవత్తన్తి, సమ్పయుత్తధమ్మా చ తేసం వసేన వత్తన్తి హీనాదిభావేన తదనువత్తనతో, తేన తే అధిపతిపచ్చయా హోన్తి. గరుకాతబ్బమ్పి ఆరమ్మణం తన్నిన్నపోణపబ్భారానం అస్సాదనపచ్చవేక్ఖణమగ్గఫలానం అత్తనో వసే వత్తయమానం వియ పచ్చయో హోతి. తస్మా అయం అత్తాధీనానం పతిభావేన ఉపకారకత్తా అధిపతిపచ్చయోతి దట్ఠబ్బో. ఛన్దాధిపతీతి ఛన్దసఙ్ఖాతో అధిపతి, ఛన్దం ధురం ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తుప్పత్తికాలే ఉప్పన్నస్స కత్తుకమ్యతాఛన్దస్సేతం నామం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. కస్మా పన యథా హేతుపచ్చయనిద్దేసే ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧) వుత్తం, ఏవమిధ ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౩) నయేన వుత్తన్తి? ఏకక్ఖణే అభావతో. హేతవో హి ద్వే తయోపి ఏకక్ఖణే హేతుపచ్చయా హోన్తి, మూలట్ఠేన ఉపకారకభావస్స అవిజహనతో. అధిపతి పన జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో, న చ ఏకక్ఖణే బహూ జేట్ఠకా హోన్తి. తస్మా ఏకతో ఉప్పన్నానమ్పి తేసం ఏకక్ఖణే అధిపతిపచ్చయభావో నత్థీతి ‘‘అధిపతీ అధిపతిసమ్పయుత్తకాన’’న్తి అవత్వా ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకాన’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం.

యం యం ధమ్మన్తి యం యం ఆరమ్మణధమ్మం. గరుం కత్వాతి గరుకారచిత్తీకారవసేన వా అస్సాదనవసేన వా గరుకారికం లద్ధబ్బం అవిజహితబ్బం అనవఞ్ఞాతం కత్వా. తే తే ధమ్మాతి తే తే గరుకాతబ్బా ధమ్మా. తేసం తేసన్తి తంతంగరుకారకధమ్మానం. అధిపతిపచ్చయేనాతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయేన. స్వాయం ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స సహజాతారమ్మణేహి, అకుసలస్స ఆరమ్మణేనేవ, అబ్యాకతస్స సహజాతారమ్మణేహి, కుసలాబ్యాకతస్స సహజాతేనేవాతి కుసలమూలా చత్తారో, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స సహజాతారమ్మణేహి, అబ్యాకతస్స సహజాతేనేవ, తథా అకుసలాబ్యాకతస్సాతి అకుసలమూలా తయో, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స సహజాతారమ్మణేహి, కుసలస్స ఆరమ్మణేనేవ, తథా అకుసలస్సాతి అబ్యాకతమూలా తయో’’తి సఙ్ఖేపతో దసప్పకారో అధిపతిపచ్చయో. ఏత్థ చ సత్తధా సహజాతాధిపతి, సత్తధా ఆరమ్మణాధిపతి వేదితబ్బో.

౫౯౮. అన్తరాయతీతి అన్తరం, బ్యవధాయకన్తి అత్థో. నాస్స అన్తరం విజ్జతీతి అనన్తరో, అనన్తరో చ సో పచ్చయో చాతి అనన్తరపచ్చయో. ‘‘అత్థానన్తరతా అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతా సమనన్తరపచ్చయో’’తిఆదినా బహుధా పపఞ్చయన్తి, అసారం గన్థవిత్థారం కరోన్తి. యథా పవత్తిఓకాసదానవిసేసభావేన నత్థివిగతపచ్చయా వుత్తా, న ఏవం అనన్తరసమనన్తరపచ్చయా, ఏతే పన చిత్తనియమహేతుభావేన వుత్తాతి తం చిత్తనియమహేతుభావం దస్సేతుం ‘‘యో హి ఏసా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనోవిఞ్ఞాణధాతూతిఆది చిత్తనియమోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సన్తీరణానన్తరా వోట్ఠబ్బనం, చుతిఅనన్తరా పటిసన్ధీతి యస్స యస్స చిత్తస్స అనన్తరా యం యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్స తస్స తదనన్తరుప్పాదనియమో తంతంసహకారిపచ్చయవిసిట్ఠస్స పురిమపురిమచిత్తస్సేవ వసేన ఇజ్ఝతీతి దస్సేతి.

అత్థానన్తరతాయాతి అత్థేన కేనచి ధమ్మేన అనన్తరతాయ. కాలానన్తరతాయాతి కాలభేదేన అనన్తరతాయ. ఆచరియానన్తి ఇధాపి రేవతాచరియమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయభావే, తస్మిం వా యథావుత్తవిరోధే. భావనాబలేన పన వారితత్తాతి ఏత్థ యథా రుక్ఖస్స వేధే దిన్నే పుప్ఫితుం సమత్థస్సేవ పుప్ఫనం న హోతి, వేధే పన అపనీతే తాయ ఏవ సమత్థతాయ పుప్ఫనం హోతి, ఏవమిధాపి భావనాబలేన వారితత్తా సముట్ఠాపనసమత్థస్సేవ అసముట్ఠాపనం, తస్మిఞ్చ అపగతే తాయ ఏవ సమత్థతాయ సముట్ఠాపనం హోతీతి అధిప్పాయో. తమ్పి వచనం కాలానన్తరతా నత్థి సత్తాహాదినా కాలేన అన్తరితభావతో. ఏతదేవ ‘‘కాలన్తరితతా అత్థి’’ ఇచ్చేవ వదామ. నను చ కాలో నామ కోచి పరమత్థతో నత్థీతి వదేయ్యాతి ఆసఙ్కన్తో ఆహ ‘‘కాలానన్తర…పే… లద్ధీ’’తి.

బ్యఞ్జనమత్తతోవేత్థ నానాకరణం పచ్చేతబ్బం, న అత్థతోతి ఉపచయసన్తతిఅధివచననిరుత్తిపదానం వియ సద్దత్థమత్తతో నానాకరణం, న వచనీయత్థతోతి అధిప్పాయో. తేనేవ సద్దత్థవిసేసం దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమపచ్ఛిమానం నిరోధుప్పాదన్తరాభావతో నిరన్తరుప్పాదనసమత్థతా అనన్తరపచ్చయభావో. రూపకలాపానం వియ సణ్ఠానాభావతో, పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం సహావట్ఠానాభావతో చ ‘‘ఇదమితో హేట్ఠా, ఉద్ధం, తిరియ’’న్తి విభాగాభావా అత్తనా ఏకత్తమివ ఉపనేత్వా సుట్ఠు అనన్తరభావేన ఉప్పాదనసమత్థతా సమనన్తరపచ్చయతా. ఉప్పాదనసమత్థతాతి చ అబ్యాపారత్తా ధమ్మానం యస్మిం యదాకారే నిరుద్ధే, వత్తమానే వా సతి తంతంవిసేసవన్తో ధమ్మా హోన్తి, తస్స సోవ ఆకారో వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బో. ధమ్మానం పవత్తిమత్తమేవ చ ఉపాదాయ కాలవోహారోతి నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఫలసమాపత్తీనం అసఞ్ఞభవా చవన్తస్స, పురిమచుతిపచ్ఛిమపటిసన్ధీనఞ్చ నిరోధుప్పాదనిరన్తరతాయ కాలన్తరతా నత్థి. న హి తేసం అన్తరా అరూపధమ్మప్పవత్తి అత్థి, యం ఉపాదాయ కాలన్తరతా వుచ్చేయ్య, న చ రూపధమ్మప్పవత్తి అరూపధమ్మప్పవత్తియా అన్తరం కరోతి అఞ్ఞసన్తానత్తా. రూపారూపసన్తతియో హి ద్వే అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిససభావత్తా అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారభావేన పవత్తమానాపి విసుంయేవ హోన్తి. ఏకసన్తతియఞ్చ పురిమపచ్ఛిమానం మజ్ఝే పవత్తమానం తంసన్తతిపరియాపన్నతాయ అన్తరకారకం హోతి. తాదిసఞ్చ కిఞ్చి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఫలసమాపత్తీనం మజ్ఝే నత్థి, న చ అభావో అన్తరకారకో హోతి అభావత్తా ఏవ. తస్మా జవనానన్తరస్స జవనస్స వియ, భవఙ్గానన్తరస్స భవఙ్గస్స వియ చ నిరన్తరతా సుట్ఠు అనన్తరతా హోతీతి తథా ఉప్పాదనసమత్థతా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచుతీనమ్పి దట్ఠబ్బా. ఉప్పత్తియా పచ్చయభావో చేత్థ అనన్తరపచ్చయాదీనం పాకటోతి ఉప్పాదనసమత్థతావ వుత్తా. పచ్చుప్పన్నానం పన ధమ్మానం పుబ్బన్తాపరన్తపరిచ్ఛేదేన గహితానం ఉప్పజ్జతీతి వచనం అలభన్తానం ‘‘అతీతో ధమ్మో పచ్చుప్పన్నస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౨.౧౮.౪) అనన్తరాదిపచ్చయభావో వుత్తోతి న సో ఉప్పత్తియా ఏవాతి విఞ్ఞాయతి. న హి కుసలాదిగ్గహణం వియ పచ్చుప్పన్నగ్గహణం అపరిచ్ఛేదం. యతో ఉప్పత్తిమత్తసమఙ్గినో ఏవ గహణం సియా. తేనేవ చ అతీతత్తికే పటిచ్చవారాదయో న సన్తీతి. తస్స ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో కుసలస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అకుసలస్సా’’తి సత్తధా భేదో వేదితబ్బో.

౫౯౯. ఉప్పజ్జమానోవ సహ ఉప్పాదనభావేనాతి ఏత్థాపి ఉప్పత్తియా పచ్చయభావేన పాకటేన ఠితియాపి పచ్చయభావం నిదస్సేతీతి దట్ఠబ్బం, అఞ్ఞథా పదీపనిదస్సనం న యుజ్జేయ్య. పదీపో హి పభాసస్స ఠితియాపి పచ్చయో, న ఉప్పత్తియా ఏవ. పచ్చయుప్పన్నానం సహజాతభావేన ఉపకారకతా సహజాతపచ్చయతా. ఓక్కన్తిక్ఖణేతి పటిసన్ధిక్ఖణే. తస్మిం హి ఖణే నామరూపం ఓక్కన్తం వియ పరలోకతో ఆగన్త్వా ఇధ మాతుకుచ్ఛిఆదిం పవిసన్తం వియ ఉప్పజ్జతి, తస్మా సో ఖణో ఓక్కన్తిక్ఖణోతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ రూపన్తి హదయవత్థుయేవ అధిప్పేతం. తఞ్హి నామస్స, నామఞ్చ తస్స సహజాతపచ్చయో హోతి. చిత్తచేతసికాతి పవత్తియం చత్తారో ఖన్ధా పటిసన్ధిక్ఖణే చిత్తసముట్ఠానానం అభావతో. రూపినో ధమ్మాతి హదయవత్థుం సన్ధాయాహ. తత్థ యదిపి పుబ్బే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి వుత్తం, తథాపి తేన ఖణన్తరే సహజాతపచ్చయభావో రూపధమ్మానం న నివారితోతి తన్నివారణత్థమిదం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. కిఞ్చి కాలేతి కేచి కిస్మిఞ్చి కాలేతి అత్థో, తేన రూపినో ధమ్మా కేచి వత్థుభూతా కిస్మిఞ్చి పటిసన్ధికాలేతి అఞ్ఞేసం రూపధమ్మానం, వత్థునో చ పవత్తియం అరూపధమ్మానం సహజాతపచ్చయభావం పుబ్బే అనివారితం నివారేతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కిఞ్చి కాల’’న్తి వా ‘‘కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి వా వత్తబ్బే తథా అవత్వా విభత్తివిపల్లాసం కత్వా వుత్తం. తేన కిఞ్చీతి ఉపయోగేకవచనం. ‘‘రూపినో ధమ్మా’’తి ఏతేన సమ్బన్ధే పచ్చత్తబహువచనం జాయతి. ‘‘కాలే’’తి ఏతేన సమ్బన్ధే భుమ్మేకవచనన్తి దీపితన్తి వేదితబ్బం. పురిమేన చ ‘‘ఏకో ఖన్ధో, వత్థు చ తిణ్ణన్నం ఖన్ధాన’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౯) ఆదివచనేన నామసహితం ఏవ వత్థు నామస్స పచ్చయోతి వత్తబ్బే ఆపన్నే ఇతరేన కేవలస్స చ తథావత్తబ్బతం దస్సేతి. స్వాయం సహజాతపచ్చయో ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, అబ్యాకతస్స, అకుసలాబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలాబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౯) నవవిధో వేదితబ్బో.

౬౦౦. అత్తనో ఉపకారకస్స ఉపకారకతా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా. తథా హిస్స తిదణ్డం నిదస్సితం. ఉపకారకతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞతావసేనేవ దట్ఠబ్బా, న సహజాతతాదివసేన. సహజాతాదిపచ్చయో హోన్తోయేవ హి కోచి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో న హోతి, న చ సహజాతాదిపచ్చయధమ్మేహి వినా ఇమస్స పవత్తి అత్థి. తథా హి సహజాతాదిపచ్చయో చ హోన్తోయేవ హి కోచి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి. యది చ అత్తనో ఉపకారకస్స ఉపకారకతామత్తం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో సియా, పురేజాతపచ్ఛాజాతభావేన ఉపకారస్స ఉపకారకా వత్థుఖన్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా సియుం, న చ తం ఇచ్ఛితం. తేన వుత్తం ‘‘ఉపకారకతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞవసేనేవ దట్ఠబ్బా’’తి. అయఞ్చ ఉప్పత్తియా, ఠితియా చ ఉపకారకోతి వేదితబ్బో. అయం పన ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి తివిధో వేదితబ్బో.

౬౦౧. తరుఆదీనం పథవీ వియ అధిట్ఠానాకారేన పథవీధాతు సేసధాతూనం, చక్ఖాదయో చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఉపకారకా చిత్తకమ్మస్స పటాదయో వియ నిస్సయాకారేన ఖన్ధాదయో తంతంనిస్సయానం ఖన్ధాదీనం. పథవీధాతుయం పతిట్ఠాయ ఏవ హి సేసధాతుయో ఉపాదారూపాని వియ యథాసకం కిచ్చం కరోన్తి.

అధిట్ఠానాకారేనాతి ఆధారాకారేన. ఆధారాకారో చేత్థ తేసం సాతిసయం తదధీనవుత్తితాయ వేదితబ్బో. యతో భూతాని అనిద్దిసితబ్బట్ఠానాని వుచ్చన్తి, ఏవఞ్చ కత్వా చక్ఖాదీనమ్పి అధిట్ఠానాకారేన ఉపకారకతా సుట్ఠు యుజ్జతి. న హి యథావుత్తం తదధీనవుత్తితావిసేసం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో చక్ఖాదీసు అదేసకానం అరూపధమ్మానం అధిట్ఠానాకారో సమ్భవతి. యదిపి యం యం ధమ్మం పటిచ్చ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తేసం సబ్బేసం తదధీనవుత్తిభావో. యేన పన పచ్చయభావవిసేసేన చక్ఖాదీనం పటుమన్దభావేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో తదనువిధానాకారేనేవ పవత్తన్తి, స్వాయమిధ తేసం తదధీనవుత్తితాసిద్ధో విసేసోతి. ఏవఞ్హి పచ్చయభావసామఞ్ఞే సతిపి ఆరమ్మణపచ్చయతో నిస్సయపచ్చయస్స విసేసో విభావితో హోతి. స్వాయం నయో హేట్ఠా పకాసితోవ. ఛట్ఠో పనాతి ఏత్థ ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి ఇదం న లబ్భతి. యం పనేత్థ లబ్భతి ‘‘రూపినో ధమ్మా కేచీ’’తి, తత్థ తే ఏవ ధమ్మే దస్సేతుం ‘‘చక్ఖాయతన’’న్తిఆది నిద్దిట్ఠం. యం రూపన్తి హదయవత్థుం సన్ధాయ వుత్తం. అయం పన నిస్సయపచ్చయో తేరసవిధో. కథం? సహజాతతో కుసలమూలా తయో, తథా అకుసలమూలా, అబ్యాకతమూలేసు పన పురేజాతం లబ్భతి. అబ్యాకతఞ్హి అబ్యాకతస్స సహజాతమ్పి పచ్చయో హోతి, పురేజాతమ్పి కుసలస్స పురేజాతమేవ, తథా అకుసలస్స, కుసలాబ్యాకతం సహజాతపురేజాతతో కుసలస్స, సహజాతతో ఏవ అబ్యాకతస్స, తథా అకుసలాబ్యాకత’’న్తి ఏవం తేరస.

౬౦౨. తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితోతి యం కిఞ్చి కారణం నిస్సయోతి వత్వా తత్థ యో భుసో నిస్సయో, తం ఉపనిస్సయోతి నిద్ధారేతి. బలవకారణభావేన ఉపకారకోతి ఆరమ్మణభావవసేన అనన్తరం అనురూపచిత్తుప్పాదనసమత్థతావసేన, కేవలఞ్చ బలవన్తం కారణం హుత్వా ఉపకారకో. తేనాహ ‘‘సో’’తిఆది.

తత్థ దానం దత్వాతి దేయ్యధమ్మం చజిత్వా. యాయ వా చేతనాయ సో దియ్యతి, సా చేతనా దానం. దత్వాతి తం చేతనం పరియోదపేత్వా విసుద్ధం కత్వా. సీలం సమాదియిత్వాతి పఞ్చఙ్గదసఙ్గాదివసేన నిచ్చసీలం గణ్హిత్వా. ఇమినా సమాదానవిరతియేవ దస్సితా, సమ్పత్తవిరతిసముచ్ఛేదవిరతియో పన లోకే ‘‘సీల’’న్తి అపాకటత్తా న వుత్తా. కిఞ్చాపి న వుత్తా, ఆరమ్మణపచ్చయో పన హోన్తియేవ. తత్థ సముచ్ఛేదవిరతి సేక్ఖానంయేవ కుసలస్స ఆరమ్మణం హోతి, న ఇతరేసం. ఉపోసథకమ్మన్తి ‘‘పాణం న హనే, న చాదిన్నమాదియే’’తి (సు. ని. ౪౦౨) ఏవం వుత్తం ఉపోసథసీలం. తం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖతీతి తం యథావుత్తం కుసలం సేక్ఖోపి పుథుజ్జనోపి పచ్చవేక్ఖతి, అరహాపి తం పచ్చవేక్ఖతేవ. అరహతోపి హి పుబ్బే కతం కుసలం కుసలమేవ. యేన పన చిత్తేన పచ్చవేక్ఖతి, తం కిరియచిత్తం నామ హోతి. తస్మా ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తి ఇమస్మిం అధికారే న లబ్భతి. పుబ్బే సుచిణ్ణానీతి ‘‘దత్వా కత్వా’’తి హి ఆసన్నకతాని వుత్తాని, ఇమినా న ఆసన్నకతానీతి వేదితబ్బాని, దానాదీహి వా సేసాని కామావచరకుసలాని దస్సేతుం ఇదం వుత్తం. ఝానా వుట్ఠహిత్వాతి ఝానం సమాపన్నో ఝానతో వుట్ఠహిత్వా. ‘‘ఝానం వుట్ఠహిత్వా’’తిపి పాళి. సేక్ఖా గోత్రభున్తి సోతాపన్నం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి గోత్రభుం పచ్చవేక్ఖతి. ‘‘వోదాన’’న్తి ఇదం పన సకదాగామిఅనాగామినో సన్ధాయ వుత్తం. తేసఞ్హి తం చిత్తం వోదానం నామ హోతి. సేక్ఖాతి సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామినో. మగ్గా వుట్ఠహిత్వాతి మగ్గఫలభవఙ్గాతిక్కమవసేన అత్తనా పటిలద్ధమగ్గా వుట్ఠహిత్వా, సుద్ధమగ్గతోయేవ పన వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థి. ఆది-సద్దేన ‘‘కుసలం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౪) ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. యదిపి నానత్తం అకత్వావ విభత్తో, తథాపి ఇదమ్పి ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయానం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం.

నేసం చిత్తచేతసికానం అనన్తరపచ్చయఅనన్తరూపనిస్సయానం నిక్ఖేపవిసేసో అత్థి. యస్మా పురిమో అబ్యాకతధమ్మవసేన పవత్తో, ఇతరో కుసలాదివసేనపీతి సోపి నిక్ఖేపవిసేసో అత్థతో ఏకీభావమేవ గచ్ఛతి సబ్బేసుపి చిత్తుప్పాదేసు తదుభయస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. ఏవం సన్తేపీతిఆది అనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయానం విసేసదస్సనం. యథా హీతిఆది అనన్తరూపనిస్సయస్స సమ్భవదస్సనం.

పకతోతి ఏత్థ ప-కారో ఉపసగ్గో, సో అత్తనో ఫలస్స ఉప్పాదనసమత్థభావేన సుట్ఠుకతతం దీపేతి. తథా చ కతం అత్తనో సన్తానే కతం హోతీతి ఆహ ‘‘అత్తనో సన్తానే’’తిఆది. కరణఞ్చ దువిధం నిప్ఫాదనం, ఉపసేవనఞ్చాతి తం దస్సేతుం ‘‘నిప్ఫాదితో వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిప్ఫాదనం హేతుపచ్చయసమోధానేన ఫలస్స నిబ్బత్తనం. ఉపసేవనం పన కాయే అల్లీయాపనవసేన ఉపయోగూపసేవనం, విజాననసఞ్జాననాదీనం వసేన ఆరమ్మణూపసేవనఞ్చ. తేనేవ అనాగతానమ్పి ఉతుసమ్పదాదీనం ఆరమ్మణూపసేవనేన ఉపసేవితానం పకతూపనిస్సయతా వుత్తా హోతి, పగేవ అతీతపచ్చుప్పన్నానం. పచ్చుప్పన్నస్సాపి హి ‘‘పచ్చుప్పన్నం ఉతుభోజనం సేనాసనం ఉపనిస్సాయ ఝానం ఉప్పాదేతీ’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౨.౧౮.౮) పకతూపనిస్సయభావో లబ్భతీతి. పకతియా ఏవాతి పచ్చయన్తరసఙ్కరరహితేన అత్తనో సభావేనేవ. ఉపనిస్సయోతి బలవకారణం కత్వా. అనేకప్పకారతో పభేదో వేదితబ్బో పఞ్హావారే ఆగతనయేన. పచ్చయవారే పన –

‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో, పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం అకుసలానం ధమ్మానం కేసఞ్చి, కుసలా అబ్యాకతానం, అకుసలా అకుసలానం, కుసలానం కేసఞ్చి, అకుసలా అబ్యాకతానం, అబ్యాకతా అబ్యాకతానం, అబ్యాకతా కుసలానం, అబ్యాకతా అకుసలానం, పుగ్గలోపి, సేనాసనమ్పి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯).

తత్థ యే పురిమా యేసం పచ్ఛిమానం అనన్తరూపనిస్సయో హోన్తి, తే తేసం సబ్బేసమ్పి ఏకన్తేనేవ హోన్తి, న కేసఞ్చి కదాచి. తస్మా యేసు పదేసు అనన్తరూపనిస్సయో లబ్భతి, తేసు ‘‘కేసఞ్చీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి న వుత్తం. యే పన పురిమా యేసం పచ్ఛిమానం ఆరమ్మణూపనిస్సయో వా పకతూపనిస్సయో వా హోన్తి, తే తేసం, న సబ్బేసం ఏకన్తేన హోన్తి. యేసం ఉప్పత్తివిబన్ధకా పచ్చయా బలవన్తో హోన్తి, తేసం న భవన్తి, ఇతరేసం భవన్తి. తస్మా యేసు పదేసు అనన్తరపచ్చయో న లబ్భతి, తేసు ‘‘కేసఞ్చీ’’తి వుత్తం. సిద్ధానం పచ్చయధమ్మానం యేహి పచ్చయుప్పన్నేహి భవితబ్బం, తేసం ‘‘కేసఞ్చీ’’తి అయమేత్థ అత్థో.

కసిణపఞ్ఞత్తియా ఆరమ్మణూపనిస్సయతాభావతో ఏకచ్చాయ పఞ్ఞత్తియా సద్ధిం సబ్బో ధమ్మో ఆరమ్మణూపనిస్సయో, అనన్తరాతీతో చిత్తచేతసికరాసి అనన్తరూపనిస్సయో, కుసలాకుసలవిపాకకిరియారూపవసేన పఞ్చవిధో పకతూపనిస్సయోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పట్ఠానట్ఠకథాయం వేదితబ్బో.

౬౦౩. పఠమతరన్తి పచ్చయుప్పన్నతో పురేతరం. అయఞ్హి పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మవసేనేవ లబ్భతి. పచ్చయుప్పన్నో చ అరూపధమ్మాయేవ. తేనాహ ‘‘వత్తమానభావేన ఉపకారకో’’తి. నిస్సయారమ్మణాకారాదీహి విసిట్ఠా పురేజాతభావేన వినా ఉపకారకభావం అగచ్ఛన్తానం వత్థారమ్మణానం పురేజాతాకారేన ఉపకారకతా పురేజాతపచ్చయతా. ఏవం వత్థారమ్మణవసేన దువిధే పురేజాతపచ్చయే ‘‘చక్ఖాయతన’’న్తిఆది వత్థువసేన వుత్తం, ‘‘రూపారమ్మణ’’న్తిఆది ఆరమ్మణవసేన.

యం రూపన్తి హదయవత్థుం సన్ధాయాహ. తత్థ ‘‘కిఞ్చి కాలే’’తి పవత్తికాలవసేన వుత్తం. ‘‘కిఞ్చి కాలేన’’ ఇతి పటిసన్ధికాలవసేన. యాని ఆరమ్మణపురేజాతేన వినా న వత్తన్తి, తేసం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఆరమ్మణపురేజాతదస్సనేన మనోద్వారేపి యం యం ఆరమ్మణపురేజాతేన వత్తతి, తస్స తస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతం సబ్బం రూపరూపం ఆరమ్మణపురేజాతన్తి దస్సితమేవ హోతి. తథా హి వుత్తం పఞ్హావారే ‘‘ఆరమ్మణపురేజాతం సేక్ఖా వా పుథుజ్జనా వా చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తీ’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪). ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, అబ్యాకతో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, అబ్యాకతో ధమ్మో అకుసలస్స ధమ్మస్స పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) అబ్యాకతమూలకా తయోవ వారా. తే చ పచ్చేకం వత్థుపురేజాతం, ఆరమ్మణపురేజాతన్తి ద్విధా విభత్తా.

౬౦౪. పచ్చయుప్పన్నధమ్మస్స పురేతరం సిద్ధభావే సతి పచ్చయధమ్మస్స పచ్ఛాజాతతాతి వుత్తం ‘‘పురేజాతాన’’న్తి. అయఞ్చ నయో రూపధమ్మేసు ఏవ లబ్భతి, న అరూపధమ్మేసూతి వుత్తం ‘‘రూపధమ్మాన’’న్తి. యది పచ్చయుప్పన్నధమ్మా పురేతరమేవ జాతా, కథం పచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘ఉపథమ్భకత్తేనా’’తి. పచ్ఛాజాతేన హి వినా సన్తానావిచ్ఛేదహేతుభావం అగచ్ఛన్తానం ధమ్మానం యే పచ్ఛాజాతాకారేన ఉపకారకా, తేసం సా విప్పయుత్తాకారాదీహి విసిట్ఠా ఉపకారకతా పచ్ఛాజాతపచ్చయతా. ఏవం సబ్బపచ్చయానం పచ్చయన్తరాకారవిసిట్ఠా ఉపకారకతా యోజేతబ్బా. ‘‘గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసాచేతనా వియా’’తి ఏతేన మనోసఞ్చేతనాహారవసేన పవత్తమానేహి అరూపధమ్మేహి రూపకాయస్స ఉపత్థమ్భితభావం దస్సేతి. తేనేవ ‘‘ఆహారాసా వియా’’తి అవత్వా చేతనాగ్గహణం కతం. కాయస్సాతి చతుసముట్ఠానికభూతుపాదాయరూపసఙ్ఖాతస్స రూపకాయస్స. సఙ్ఖేపతో ఠపేత్వా రూపధమ్మే అవిసిట్ఠో అరూపక్ఖన్ధో పచ్ఛాజాతపచ్చయో. సో జాతివసేన కుసలో, అకుసలో, విపాకో, కిరియాతి చతుబ్బిధోతి వేదితబ్బం.

౬౦౫. కుసలాదిభావేన అత్తనా సదిసస్స పయోగేన కరణీయస్స పునప్పునం కరణం పవత్తనం ఆసేవనట్ఠో, అత్తసదిససభావతాపాదనం వాసనం వా. పురిమపురిమాభియోగో వియాతి ఉగ్గహణసవనధారణాదిపురిమాపురిమాసేవనా వియ. తీసు పన ఏతేసు పురిమా పురిమాతి సమనన్తరాతీతా దట్ఠబ్బా. కస్మా పనేత్థ అనన్తరపచ్చయే వియ ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం అబ్యాకతాన’’న్తిఆదినా భిన్నజాతియేహి సద్ధిం నిద్దేసో న కతోతి? అత్తనో గతిం గాహేతుం అసమత్థత్తా. భిన్నజాతికా హి భిన్నజాతికానం ఆసేవనగుణేన పగుణబలవభావం సమ్పాదేన్తా అత్తనోవ కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం గతిం గాహేతుం న సక్కుణన్తి. తస్మా తేహి సద్ధిం నిద్దేసం అకత్వా యే యేసం వాసనాసఙ్ఖాతేన ఆసేవనగుణేన పగుణబలవభావవిసిట్ఠం అత్తనో కుసలాదిభావసఙ్ఖాతం గతిం గాహేతుం సమత్థా, తేసం తేహి సమానజాతికేహేవ సద్ధిం నిద్దేసో కతోతి దట్ఠబ్బో.

అథ విపాకాబ్యాకతం కస్మా న గహితం? ఆసేవనాభావతో. విపాకాబ్యాకతఞ్హి కమ్మవసేన విపాకభావప్పత్తం కమ్మపరిణామితం హుత్వా పవత్తమానం నిరుస్సాహం దుబ్బలం సన్తం ఆసేవనగుణేన అత్తనో సభావం గాహేత్వా పరిభావేత్వా నేవ అఞ్ఞం విపాకం పవత్తేతి, న చ పురిమవిపాకానుభావం గహేత్వా ఉప్పజ్జతి, అథ ఖో కమ్మవేగక్ఖిత్తం పతితం వియ హుత్వా ఉప్పజ్జతి. తస్మా సబ్బథాపి విపాకే ఆసేవనా నత్థీతి న గహితం. కుసలాకుసలకిరియానన్తరం ఉప్పజ్జమానమ్పి సకమ్మపటిబద్ధవుత్తితాయ ఆసేవనగుణం న గణ్హాతీతి కుసలాదయోపి తస్స ఆసేవనపచ్చయో న హోన్తి. నానాజాతికత్తాపి చేతే తస్స ఆసేవనాధానం న కరోన్తేవ. భూమితో, పన ఆరమ్మణతో వా నానాజాతికతా నామ నత్థీతి పరిత్తకుసలకిరియా మహగ్గతకుసలకిరియానం, సఙ్ఖారారమ్మణఞ్చ కుసలం నిబ్బానారమ్మణస్స ఆసేవనపచ్చయో హోతియేవ. స్వాయం ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౬) తిధావ వుత్తో. అబ్యాకతగ్గహణేన ఆవజ్జనవజ్జితా కిరియధమ్మా గహితా.