౧౮. దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

నామరూపపరిగ్గహకథావణ్ణనా

౬౬౨. యా విసుద్ధియో సమ్పాదేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. ఇమేసు యథావిచారితేసు ఖన్ధాదీసు విపస్సనాయ భూమిభూతేసు ధమ్మేసు. గన్థస్స ఉగ్గణ్హనం వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో, పరితో సబ్బథాపి అత్థస్స ఞాతుమిచ్ఛా పరిపుచ్ఛా, సవనుపపరిక్ఖాదివసేన తదత్థస్స మనసికారవిధి, తదుభయవసేన యస్మా తత్థపి ఞాణం స్వాసేవితం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన ఞాణపరిచయం కత్వా’’తి, ఖన్ధాదీసు సుతమయం ఞాణం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. విత్థారితమేవ, తస్మా తత్థ విత్థారితనయానుసారేన సీలవిసుద్ధి సమ్పాదేతబ్బాతి అధిప్పాయో. ఉపచారసమాధిపి అప్పనాసమాధి వియ విపస్సనాయ అధిట్ఠానభావతో చిత్తవిసుద్ధియేవాతి ఆహ ‘‘సఉపచారా’’తి. వేదితబ్బాతి అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తనవసేనేవ వేదితబ్బా. ఏవఞ్హి తా పచ్చక్ఖతో విదితా నామ హోన్తి, తస్మా వేదితబ్బా సమ్పాదేతబ్బాతి వుత్తం హోతి. వేదితబ్బాతి వా సమాపత్తిసుఖాధిగమవసేన అనుభవితబ్బాతి అత్థో. న హి కేవలేన జాననమత్తేన చిత్తవిసుద్ధియం పతిట్ఠితో నామ హోతి, న చ తత్థ అపతిట్ఠాయ ఉపరివిసుద్ధిం సమ్పాదేతుం సక్కాతి.

నామరూపానం యాథావదస్సనన్తి నామస్స, రూపస్స చ విభజ్జ యథాభూతసభావదస్సనం. నామగ్గహణేన చేత్థ వేదనాదీనం చతున్నం తేభూమకానం ఖన్ధానం గహణం, న ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి ఏత్థ వియ విఞ్ఞాణం వినా, నాపి ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౪, ౩౫౨; ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౯) ఏత్థ వియ సనిబ్బానేహి లోకుత్తరక్ఖన్ధేహి సద్ధిన్తి దట్ఠబ్బం.

౬౬౩. యాతి పజ్జతి ఏతేనాతి యానం, సమథోవ యానం సమథయానం, తం ఏతస్స అత్థీతి సమథయానికో. ఝానే, ఝానూపచారే వా పతిట్ఠాయ విపస్సనం అనుయుఞ్జన్తస్సేతం నామం, తేన సమథయానికేన. ‘‘ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతన’’న్తి ఇదం భవగ్గధమ్మానం ఆదికమ్మికస్స దుప్పరిగ్గహతాయ వుత్తం. లక్ఖణరసాదివసేన పరిగ్గహేతబ్బా ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ గహేతబ్బా, పరిగ్గహవిధి పన ఖన్ధనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౨.౪౨౧ ఆదయో) వుత్తా ఏవాతి అధిప్పాయో. ఆరమ్మణాభిముఖనమనం ఆరమ్మణేన వినా అప్పవత్తి, తేన నమనట్ఠేన, నామకరణట్ఠేన వా. వేదనాదయో హి అరూపధమ్మా సబ్బదాపి చ ఫస్సాదినామకత్తా పథవీఆదయో వియ కేసకుమ్భాదినామన్తరానాపజ్జనతో అత్తనావ కతనామతాయ నామకరణట్ఠేన ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చన్తి. అథ వా అధివచనసమ్ఫస్సో వియ అధివచనం నామం అన్తరేన అనుపచితసమ్భారానం గహణం న గచ్ఛన్తీతి నామాయత్తగ్గహణతాయ వేదనాదయో ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చన్తి, రూపం పన వినాపి నామసవనం అత్తనో రుప్పనసభావేనేవ గహణం గచ్ఛతి. వవత్థాపేతబ్బన్తి అసఙ్కరతో ఠపేతబ్బం, అఞ్ఞమఞ్ఞం, రూపేన చ అమిస్సితం కత్వా చిత్తే ఠపేతబ్బన్తి అత్థో.

నామరూపపరిగ్గహో చ నామ యావదేవ తస్స పటినిస్సజ్జనత్థన్తి తదనురూపమేవ నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆదిమాహ. రుప్పనతోతి ఏత్థ రుప్పనట్ఠో ‘‘సీతాదివిరోధిపచ్చయసన్నిపాతే విసదిసుప్పత్తీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౪౩౨) ఖన్ధనిద్దేసవణ్ణనాయం వుత్తోయేవ. ఏవం విసుం నామపరిగ్గహం, రూపపరిగ్గహఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని ఏకజ్ఝం నామరూపపరిగ్గహం దస్సేతుం ‘‘తతో నమనలక్ఖణ’’న్తిఆది వుత్తం.

౬౬౪. ఇతి అరూపముఖేన విపస్సనాభినివేసం దస్సేత్వా ఇదాని రూపముఖేన తం దస్సేన్తో ‘‘సుద్ధవిపస్సనాయానికో పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమథయానికస్స సమథముఖేన విపస్సనాభినివేసో, విపస్సనాయానికస్స పన సమథం అనిస్సాయాతి ఆహ ‘‘సుద్ధవిపస్సనాయానికో’’తి, సమథభావనాయ అమిస్సితవిపస్సనాయానవాతి అత్థో. అయమేవ వా సమథయానికోతి యథావుత్తో సమథయానికో ఏవ వా. తేన సమథయానికస్సాపి రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసో లబ్భతి, న అరూపముఖేనేవాతి దస్సేతి. తేసం తేసం ధాతుపరిగ్గహముఖానన్తి ‘‘యం థద్ధలక్ఖణం, అయం పథవీధాతూ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౩౦౮) సఙ్ఖేపమనసికారాదివసేన వుత్తేసు తేరససు ధాతుపరిగ్గహముఖేసు. కమ్మసముట్ఠానో నామ కేసో చమ్మబ్భన్తరగతో. తత్థేవాతి తస్మింయేవ కమ్మసముట్ఠానే కేసే. కాయప్పసాదస్స వియ భావస్సాపి సకలసరీరబ్యాపితాయ ‘‘భావస్స అత్థితాయా’’తి వుత్తం. పున తత్థేవాతి తస్మింయేవ కేససఞ్ఞితే రూపసముదాయే. అపరానిపీతి పుబ్బే వుత్తాని కమ్మసముట్ఠానాని వీసతి, ఇమాని ఆహారసముట్ఠానాదీని చతువీసతి రూపానీతి సబ్బానిపి చతుచత్తాలీస, తఞ్చ ఖో తత్థ లబ్భమానసన్తతిసీససామఞ్ఞేన వేదితబ్బం. ‘‘చతుచత్తాలీసా’’తి చ ఇదం సద్దస్స అనియతత్తా వుత్తం. న హి సబ్బకాలం ఉతుచిత్తతో రూపం ఉప్పజ్జన్తం ససద్దమేవ ఉప్పజ్జతీతి. ఏవన్తి యథా కేసే, ఏవం లోమాదీసు చతుసముట్ఠానికేసు. చతువీసతికోట్ఠాసేసూతి ద్వత్తింసాయ కోట్ఠాసేసు వక్ఖమానే అట్ఠ కోట్ఠాసే అపనేత్వా చతువీసతికోట్ఠాసేసు. సేదాదీనం ఆతపూపతాపాదినా, చిత్తవికారేన చ ఉప్పజ్జనతో తే ఉతుచిత్తసముట్ఠానా వుత్తా.

ద్వత్తింసకోట్ఠాసగతేసు రూపేసు పాకటేసు జాతేసు తదఞ్ఞానిపి పాకటాని హోన్తీతి తానిపి దస్సేతుం ‘‘అపరే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అపరే దస ఆకారాతి తేజోవాయోకోట్ఠాసవసేన అపరే దస ఆకారా. కమ్మజేతి భూతకథనం, న విసేసనం అసితాదిపరిపాచకస్స తేజస్స అకమ్మజస్స అభావతో. తథా చిత్తజేతి చ ఏకన్తచిత్తసముట్ఠానత్తా అస్సాసపస్సాసానన్తి కేచి, తం న, అచిత్తజసన్తానే పవత్తానం ఉతుజభావతో. అబ్భన్తరట్ఠా ఏవ హి తే చిత్తజా, న బహిద్ధా, తస్మా తత్థ ‘‘చిత్తజే’’తి ఇదం విసేసనమేవ, అయఞ్చ అత్థో హేట్ఠా ఆనాపానకథాయం వుత్తోయేవ. సేసేసూతి సన్తప్పనాదివసేన చేవ ఉద్ధఙ్గమాదివసేన చ పవత్తేసు తేజోవాయోకోట్ఠాసేసు.

చక్ఖుదసకాదీసు పధానరూపం చక్ఖాదయోతి తేసు లబ్భమానం వత్థుద్వారభావం అవయవకిచ్చం సముదాయే ఆరోపేత్వా వుత్తం ‘‘వత్థుద్వారవసేన పఞ్చ చక్ఖుదసకాదయో’’తి. వత్థువసేన హదయవత్థుదసకఞ్చాతి యోజేతబ్బం, ఏకయోగనిద్దిట్ఠానమ్పి ఏకదేసో అనువత్తతీతి. సబ్బానిపీతి యథావుత్తగణనాయం చతున్నవుతిచతుసతాధికాని సహస్సరూపరూపాని. కోట్ఠాసావయవానం పన తదవయవకలాపానఞ్చ భేదే గయ్హమానే అతివియ తతో బహుతరో రూపభేదో హోతి, సో పన భేదో ఇధ ఆదికమ్మికస్స దుప్పరిగ్గహోతి న గహేతబ్బో.

కామం వత్థువసేనాపి అరూపధమ్మా పాకటా హోన్తి, ద్వారవసేన పన పరిగ్గహో అనాకులోతి కత్వా వుత్తం ‘‘ద్వారవసేన అరూపధమ్మా పాకటాహోన్తీ’’తి. సబ్బసఙ్గాహికవసేన ‘‘ఏకాసీతి లోకియచిత్తానీ’’తి వుత్తం, లాభినో ఏవ పన మహగ్గతచిత్తాని సుపాకటాని హోన్తి. అవిసేసేనాతి సాధారణతో. ఫస్సాదయో హి సత్త చేతసికా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహిపి ఉప్పజ్జనతో సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణా. సబ్బేపి తేతి ఏకాసీతి లోకియచిత్తాని, తంసమ్పయుత్తఫస్సాదయోతి సబ్బేపి తే అరూపధమ్మే. ఆరమ్మణాదివిభాగేన పన చిత్తుప్పాదభేదే గయ్హమానే తతో బహుతరో ఏవ హోతి, సో పన ఇధ నాధిప్పేతో.

౬౬౫. అస్స చక్ఖుపసాదస్స నిస్సయభూతా పన చతస్సో ధాతుయోతి సమ్బన్ధో. సహజాతరూపాని తస్స చక్ఖుపసాదస్స ఇచ్చేవ సమ్బన్ధో. తత్థేవాతి తస్మింయేవ ససమ్భారచక్ఖుపదేసే. అనుపాదిన్నరూపానీతి పుబ్బే వుత్తరూపానం ఉపాదిన్నరూపత్తా వుత్తం, అకమ్మజరూపానీతి అత్థో. సేసానీతి పఠమం చక్ఖునో వుత్తత్తా తతో సేసాని, తేన పన సద్ధిం చతుపఞ్ఞాస రూపాని హోన్తి. చక్ఖుదసకాదీసు ఏకస్సపి అగ్గహేతబ్బతో ‘‘అవసేసాని తేచత్తాలీస రూపానీ’’తి వుత్తం. సద్దస్స అనియతత్తా తం అగ్గహేత్వా ‘‘తేచత్తాలీస రూపానీ’’తి వత్వా పున ఉతుచిత్తసముట్ఠానే ద్వే సద్దే గహేత్వా ‘‘పఞ్చచత్తాలీసా’’తి కేచివాదో దస్సితో.

అవసేసరూపానీతి ‘‘దస ధాతుయో’’తి వుత్తే ద్వాదస రూపధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసాని ఛ నిప్ఫన్నరూపాని. రూపరూపానేవ హి ఇధ పరిగ్గయ్హన్తి, న రూపపరిచ్ఛేదవికారలక్ఖణాని. చక్ఖుసన్నిస్సయరూపారమ్మణభావసామఞ్ఞేన, చిత్తభావసామఞ్ఞేన చ కుసలాకుసలవిపాకతాయ దువిధమ్పి చక్ఖువిఞ్ఞాణం చిత్తన్త్వేవ వుత్తం. ఏవన్తి ఇమినా ‘‘చక్ఖుం నిస్సాయా’’తిఆదినా వుత్తం, అవుత్తఞ్చ ‘‘సోతం నిస్సాయా’’తిఆదికం సఙ్గణ్హాతి. మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఏత్థపి ‘‘ఏకా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘ఏకా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి. అడ్ఢేన ఏకాదస అడ్ఢేకాదస, అడ్ఢం వా ఏకాదసమం ఏతాసన్తి అడ్ఢేకాదస. అడ్ఢట్ఠమాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

౬౬౬. చక్ఖుధాతుయం వుత్తనయేనేవాతి ‘‘యం లోకో సేతకణ్హమణ్డలవిచిత్త’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౬౬౫) వుత్తనయేన.

౬౬౭. ఇధ భిక్ఖు ఇమస్మిం సరీరేతి అజ్ఝత్తం విపస్సనాభినివేసదస్సనవసేన వుత్తం. తేనేవ హి ఏకస్సేవ భావస్స గహితత్తా ‘‘సత్తరస రూపాని సమ్మసనుపగానీ’’తి ఆహ. సమ్మసితుం సక్కుణేయ్యాని సమ్మసనం ఉపగచ్ఛన్తీతి సమ్మసనుపగాని, సమ్మసనీయానీతి అత్థో. ఆకార-గ్గహణేన విఞ్ఞత్తిద్వయం వుత్తం, వికార-గ్గహణేన లహుతాదిత్తయం, ఇతరేన ఆకాసధాతూతి వదన్తి. ఆకార-గ్గహణేన పన విఞ్ఞత్తిద్వయేన సద్ధిం లక్ఖణరూపమాహ. తమ్పి హి రూపానం ఉప్పజ్జనాదిఆకారమత్తన్తి. అన్తరపరిచ్ఛేదోతి తంతంకలాపానం అసఙ్కరకారణతాయ అన్తరభూతో పరిచ్ఛేదో. యది న సమ్మసనుపగాని, ఆకారాదిమత్తాని చ, కథం రూపానీతి ఆహ ‘‘అపిచ ఖో’’తిఆది.

౬౬౮. ఏవం ద్వాచత్తాలీసాయ కోట్ఠాసానం వసేన విత్థారతో రూపపరిగ్గహం తదనుసారేన విత్థారతో ఏవ నామపరిగ్గహం విభావేత్వా తతో సంఖిత్తసంఖిత్తతరసంఖిత్తతమవసేన, అట్ఠారసధాతువసేన, ద్వాదసాయతనవసేన, పఞ్చక్ఖన్ధవసేన చ రూపారూపపరిగ్గహం దస్సేత్వా అతిసంఖిత్తనయేనాపి దస్సేతుం ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆది వుత్తం.

యథా చ ధాతుఆదివసేన, ఏవం ఇన్ద్రియసచ్చపటిచ్చసముప్పాదవసేనపి రూపారూపపరిగ్గహో వేదితబ్బో. కథం? ఇన్ద్రియవసేన తావ చక్ఖాదీని పఞ్చ, ఇత్థిపురిసిన్ద్రియాని చాతి సత్త ఇన్ద్రియాని రూపం, మనిన్ద్రియం, పఞ్చ వేదనిన్ద్రియాని, సద్ధాదీని పఞ్చ చాతి ఏకాదస నామం, జీవితిన్ద్రియం నామఞ్చ రూపఞ్చ, పచ్ఛిమాని తీణి ఇధ అనధిప్పేతాని లోకుత్తరత్తా. దుక్ఖసచ్చం నామఞ్చ రూపఞ్చ, సముదయసచ్చం నామం, ఇతరాని ఇధ నాధిప్పేతాని లోకుత్తరత్తా. పచ్చయాకారే ఆదితో తీణి అఙ్గాని నామం, చతుత్థపఞ్చమాని నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఛట్ఠసత్తమఅట్ఠమనవమాని నామం, దసమం నామఞ్చేవ నామరూపఞ్చ, పచ్ఛిమాని ద్వే పచ్చేకం నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ఏవం తత్థ తత్థ వుత్తనయానుసారేన ఇన్ద్రియసచ్చపచ్చయాకారవసేనపి నామరూపపరిగ్గహో కాతబ్బో. ఏవం పన నామరూపపరిగ్గహస్స విభాగేన కథనే పయోజనం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

౬౬౯. కామం వేదనాదీసు అరూపధమ్మేసు న ఉత్తరుత్తరా వియ పురిమపురిమా సుఖుమా, తథాపి సఙ్ఘట్టనేన వికారఆపజ్జనకే రూపధమ్మే ఉపాదాయ సబ్బేపి తే సుఖుమా ఏవాతి ఆహ ‘‘సుఖుమత్తా అరూపం న ఉపట్ఠాతీ’’తి. సమ్మసితబ్బన్తి సమ్మదేవ లక్ఖణాదితో వీమంసితబ్బం. మనసికాతబ్బన్తి తథా చిత్తే ఠపేతబ్బం. పరిగ్గహేతబ్బన్తి పరిచ్ఛేదకారికాయ పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిజ్జ గహేతబ్బం. వవత్థపేతబ్బన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో వినిచ్ఛితబ్బం. అస్సాతి యోగినో. సువిక్ఖాలితన్తి సువిసోధితం. ఆదికమ్మికస్స హి కమ్మట్ఠానం పరిగ్గణ్హన్తస్స యావ ధమ్మా సుపరిబ్యత్తం న ఉపతిట్ఠన్తి, తావ తే తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహబలేన అభిభూతా అవిసుద్ధా నామ హోన్తి, అసఙ్కరతో ఉపట్ఠానాభావతో అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ జటితా. యదా పన సమ్మసనాదివిధినా తం విభూతం హోతి, తదా తే సువిక్ఖాలితా, నిజ్జటా చ నామ హోన్తి. తేనాహ ‘‘యథా యథా హీ’’తిఆది. ఆదికమ్మికస్స అరూపధమ్మా యేభుయ్యేన రూపధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తనాకారేన గహణం గచ్ఛన్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘తదారమ్మణా అరూపధమ్మా’’తి. తేనేవ హి హేట్ఠా ‘‘తస్సేవం పరిగ్గహితరూపస్స ద్వారవసేన అరూపధమ్మా పాకటా హోన్తీ’’తి వుత్తం, న వత్థువసేనాతి.

ఇదాని రూపపరిగ్గహో అరూపపరిగ్గహస్స ఉపాయో, ఉపత్థమ్భో చాతి యథావుత్తమత్థం ఉపమాహి పకాసేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ముఖనిమిత్తన్తి ముఖస్స పటిబిమ్బం. తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం – చక్ఖుమా పురిసో వియ యోగావచరో, తస్స చక్ఖు వియ యోగినో కమ్మట్ఠానపరిగ్గాహకఞాణం, ఆదాసం వియ రూపపరిగ్గహో, ముఖనిమిత్తం వియ అరూపపరిగ్గహో, ఆదాసస్స అపరిసుద్ధకాలో వియ రూపపరిగ్గహస్స అవిక్ఖాలితకాలో, తదా ముఖనిమిత్తస్స అపఞ్ఞాయనం వియ రూపపరిగ్గహస్స అవిసుద్ధతాయ అరూపధమ్మానం అనుపట్ఠానం, ఆదాసస్స పునప్పునం పరిమజ్జనం వియ రూపపరిగ్గహస్స పునప్పునం విసోధనం, సుపరిమజ్జితే ఆదాసే సుబ్యత్తం ముఖనిమిత్తస్స పఞ్ఞాయనం వియ సువిక్ఖాలితే నిజ్జటే రూపపరిగ్గహే అరూపధమ్మానం సుట్ఠు ఉపట్ఠానన్తి. ఇమినా నయేన తేలత్థికోపమాదీసుపి యథారహం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. తిలపిట్ఠన్తి తిలచుణ్ణం. కతకట్ఠిన్తి కతకబీజం. కలలకద్దమన్తి తనుకద్దమం.

తప్పచ్చనీకకిలేసాతి తస్స అరూపధమ్మపరిగ్గాహకఞాణస్స విబన్ధభావేన పటిపక్ఖభూతా సమ్మోహాదికిలేసా. ఉచ్ఛుఆదిఉపమాసు ఇదం ముఖమత్తస్స దస్సనం – యథా ఉచ్ఛురసం గహేతుకామో ఉచ్ఛూని ఉచ్ఛుయన్తే పక్ఖిపిత్వా ఏకవారం ద్వివారం యన్తక్కమనమత్తేన ఉచ్ఛురసే అనిక్ఖమన్తే న ఉచ్ఛూని ఛడ్డేత్వా గచ్ఛతి, యథా వా చోరే గహేత్వా తేహి కతకమ్మం జానితుకామో ద్వత్తిప్పహారమత్తేన తేసు తమత్థం అకథేన్తేసు న తే ముఞ్చతి, యథా వా పన గోదమ్మకో గోణం దమేతుకామో ధురే తం యోజేత్వా ఏకవారం ద్వివారం తస్మిం పథేన అగచ్ఛన్తే న విస్సజ్జేతి, యథా చ దధిం మన్థేత్వా నవనీతం గహేతుకామో దధికలసియం మన్థం పక్ఖిపిత్వా సకిం, ద్విక్ఖత్తుం వా మన్థస్స భమనమత్తేన నవనీతే అనుప్పజ్జన్తే న దధిం ఛడ్డేతి, యథా వా పన మచ్ఛే పచిత్వా ఖాదితుకామో ఏకవారం ద్వివారం అగ్గిదానమత్తేన మచ్ఛేసు అపచ్చన్తేసు న తే ఛడ్డేతి. ‘‘అథ ఖో నం పునప్పునం పరిమజ్జతీ’’తి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన ‘‘అథ ఖో నం ఉచ్ఛుయన్తే పునప్పునం ఉప్పీళేతీ’’తిఆదినా సబ్బత్థ ఉపమత్థో యోజేతబ్బో.

అరూపధమ్మానం ఉపట్ఠానాకారకథావణ్ణనా

౬౭౦. ఆకిరీయన్తి అభిముఖా హోన్తి ఏతేహీతి ఆకారా, అరూపధమ్మానం ఉపట్ఠానస్స ముఖభూతా ఫుసనానుభవనవిజాననప్పకారాతి ఆహ ‘‘అరూపధమ్మా తీహి ఆకారేహి ఉపట్ఠహన్తీ’’తిఆది. ఆరమ్మణే పవత్తమానేసు చిత్తచేతసికేసు అసతిపి పుబ్బాపరియే ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో, తత్థ సబ్బపఠమం అభినిపతన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘పఠమాభినిపాతో ఫస్సో’’తి. తేనస్స ఫుసనాకారేన సుపాకటభావేన ఉపట్ఠానం దస్సేతి. ఫస్సే పన ఉపట్ఠితే యస్మిం ఆరమ్మణే సో ఫస్సో, తస్స అనుభవనలక్ఖణా వేదనా, సఞ్జాననలక్ఖణా సఞ్ఞా, ఆయూహనలక్ఖణా చేతనా, పటివిజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణన్తి ఇమేపి పాకటా హోన్తీతి ఆహ ‘‘తంసమ్పయుత్తా వేదనా’’తిఆది. ఏవం సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో చతుధాతువవత్థానవసేన ఫస్సముఖేన అరూపపరిగ్గహం దస్సేత్వా ఇదాని విత్థారతో చతుధాతువవత్థానవసేన తం దస్సేతుం ‘‘తథా కేసే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కేసే పథవీధాతూతి కేససఙ్ఖాతే పథవీకోట్ఠాసే పథవీధాతు. లక్ఖణవిభత్తితో హి ధాతువవత్థానదస్సనమేతం.

పునపి ద్విన్నం ధాతువవత్థానానం వసేన వేదనాముఖేన అరూపపరిగ్గహం దస్సేతుం ‘‘ఏకస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్స రసానుభవనకవేదనాతి థద్ధభావసఙ్ఖాతస్స ఫోట్ఠబ్బసభావస్స అనుభవనవసేన పవత్తవేదనా.

అపరస్సాతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ ఆరమ్మణపటివిజాననన్తి థద్ధతాసఙ్ఖాతఫోట్ఠబ్బారమ్మణపటివిజాననం. కాయద్వారాభినిహతం, కేవలం వా మనోద్వారికజవనవిఞ్ఞాణమాహ. తఞ్హి ‘‘పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి పటివిజానాతి, ఇతరం పన కక్ఖళలక్ఖణపటివిజాననమత్తమేవాతి.

ఏతేనేవ ఉపాయేనాతి య్వాయం సలక్ఖణసఙ్ఖేపతో, సలక్ఖణవిభత్తితో చ ధాతువవత్థానవసేన రూపపరిగ్గహం దస్సేత్వా తత్థ ఠితస్స ఫస్సాదిముఖేన అరూపపరిగ్గణ్హనుపాయో దస్సితో, ఏతేనేవ ఉపాయేన. కమ్మసముట్ఠానకేసేతి చతుసముట్ఠానకేసతో నిద్ధారితే కమ్మసముట్ఠానకేసే. కక్ఖళలక్ఖణాతిఆదినా నయేనాతి ఆది-సద్దేన న కేవలం ‘‘పగ్ఘరణలక్ఖణా ఆపోధాతూ’’తిఆదినా లక్ఖణవిసేసేన సద్ధిం ధాత్వన్తరానియేవ, అథ ఖో ఏకసముట్ఠానాదిభేదాని కోట్ఠాసన్తరానిపీతి దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ద్వాచత్తాలీసాయ ధాతుకోట్ఠాసేసూ’’తి. సబ్బం నయభేదం అనుగన్త్వాతి య్వాయం ద్వాచత్తాలీసాయ ధాతుకోట్ఠాసేసు పథవీధాతుఆదీనం లక్ఖణాదితో వవత్థాపనవసేన నానావిధో రూపపరిగ్గహనయో వుత్తో, తం సబ్బం నయభేదం నయవిసేసం అనుగన్త్వా, చక్ఖుధాతుఆదీసు రూపపరిగ్గహముఖేసు అరూపపరిగ్గహదస్సనవసేన యోజనా కాతబ్బాతి అధిప్పాయో. తత్రిదం యోజనాముఖమత్తదస్సనం – ఏకస్స తావ ‘‘చక్ఖుధాతు రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణా, దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణా వా’’తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౬౦౦) నయేన ధాతుయో పరిగ్గణ్హన్తస్స ‘‘పఠమాభినిపాతో ఫస్సో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా’’తి సబ్బం యోజేతబ్బం. తథా ‘‘యథావుత్తలక్ఖణాయ చక్ఖుధాతుయా రసానుభవనకవేదనా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆది యోజేతబ్బం. తథా ‘‘యథావుత్తలక్ఖణా చక్ఖుధాతూ’’తి, ‘‘ఆరమ్మణపటివిజాననం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తిఆదినా సబ్బం యోజేతబ్బం. ఆయతనాదివసేన రూపపరిగ్గహముఖేసుపి ఏసేవ నయో.

౬౭౧. యథా నామ హేట్ఠిమఝానం సుభావితం వసీభావం పాపితమేవ ఉపరిఝానస్స పాదకం పదట్ఠానం హోతి, న పటిలద్ధమత్తం, ఏవం రూపపరిగ్గహో సువిసుద్ధో నిజ్జటో నిగ్గుమ్బో ఏవ అరూపపరిగ్గహస్స పాదకం పదట్ఠానం హోతి, న అవిసుద్ధో, తస్మా రూపారూపస్స ఏకదేసేపి అనుపట్ఠితే సో అవిసుద్ధో ఏవ నామ హోతి, పగేవ బహూసు అనుపట్ఠితేసూతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. పబ్బతేయ్యా గావీ వియ బాలా అబ్యత్తా అఖేత్తఞ్ఞూ.

ఖగ్గేనాతి ఖగ్గగ్గేన. సముగ్గన్తి మఞ్జూసాసదిసం మహాసముగ్గం. అపరిగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స అవిభత్తం వియ ఉపట్ఠహన్తమ్పి నామరూపం విభత్తసభావమేవ, తస్స చ విభాగో కమ్మట్ఠానపరిగ్గహేసు పాకటో హోతీతి చ దస్సనత్థం సముగ్గవివరణం, యమకతాలకన్దఫాలనఞ్చ నిదస్సనభావేన వుత్తం. యమకతాలకన్దఞ్హి భిన్నసన్తానమ్పి అభిన్నం వియ ఉపట్ఠాతి, ఏవం రూపారూపధమ్మాతి. సబ్బేపి తేభూమకే ధమ్మే నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేధా వవత్థపేతీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి సబ్బ-సద్దో అనవసేసపరియాదాయకో, నామరూపభావో పన అఞ్ఞమఞ్ఞవిధురోతి న తదుభయం సముదాయవసేన పరిసమాపయేతబ్బం, తస్మా ‘‘యదేత్థ నమనలక్ఖణం, తం నామం. యం రుప్పనలక్ఖణం, తం రూప’’న్తి ఏవం ద్వేధా వవత్థపేతీతి అత్థో. ఏవం వవత్థపేన్తోయేవ చ తదుభయవినిముత్తస్స తేభూమకధమ్మేసు కస్సచి ధమ్మస్స అభావతో ‘‘సబ్బేపి తేభూమకధమ్మే నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేధా వవత్థపేతీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చా’’తి ఏతేనేవ తస్స దువిధభావే సిద్ధే ‘‘ద్వేధా వవత్థపేతీ’’తి ఇదం నామరూపవినిముత్తస్స అఞ్ఞస్స అభావదస్సనత్థం. తేనేవాహ ‘‘నామరూపమత్తతో ఉద్ధ’’న్తిఆది. ‘‘సబ్బేపి తేభూమకే ధమ్మే’’తి పన సబ్బగ్గహణఞ్చేత్థ సమ్మసమనుపగస్స ధమ్మస్స అనవసేసేతబ్బతాయ వుత్తం. తఞ్హి అనవసేసతో పరిఞ్ఞేయ్యం ఏకంసతో విరజ్జితబ్బం, తతో చ చిత్తం విరాజయం పమోచేతబ్బం. తేనాహ భగవా –

‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం తత్థ చిత్తం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయ. సబ్బఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, అభిజానం పరిజానం తత్థ చిత్తం విరాజయం పజహం భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬-౨౭).

యది తేభూమకం ధమ్మజాతం అనవసేసతో గహితం ‘‘నామరూప’’న్తి, యం ఇతో బాహిరకేహి పదత్థభావేన పరికప్పితం, సేయ్యథిదం – పకతిఆది ద్రబ్యాది జీవాది కాయాది. తత్థ కథం పటిపజ్జితబ్బన్తి? ఉమ్మత్తకవిపల్లాససదిసే అసమ్మాసమ్బుద్ధపవేదితే కా తత్థ అఞ్ఞా పటిపత్తి అఞ్ఞత్ర అజ్ఝుపేక్ఖనతో. అథ వా తేపి నామరూపన్తోగధభావాభావవసేన నిచ్ఛితా ఏవాతి వేదితబ్బా. కథం? పకతి, మహా, అహంకారో, తమ్మత్తాని, ఇన్ద్రియాని, భూతాని, పురిసోతి ఏతే పకతిఆదయో. తత్థ సమభావేన పవత్తమానానం సత్తరజతమసఙ్ఖాతానం సుఖదుక్ఖమోహానం సముదాయో పకతి, పధానన్తి చ వుచ్చతి. సత్తమత్తసమ్పవేదనీయో మహా, బుద్ధీతి కేచి. సత్తరజాదీసు అభిమానో అహంకారో, అస్మిమత్తాతి కేచి. సద్దఫస్సరూపరసగన్ధా తమ్మత్తాని అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠానం పథవీఆదీనం ఏకుత్తరతాదస్సనతో ఏకుత్తరాని తమ్మత్తానీతి విజ్ఝవాసిఏకలక్ఖణేహి తమ్మత్తేహి ఏకలక్ఖణా విసేసా సజియన్తి, సుఖుమభావేన పన నేసం సమ్పవేసనతో ఏకుత్తరతాతి కేచి. సోతాదీని పఞ్చ సవనాదివుత్తికాని బుద్ధిన్ద్రియాని, వచనాదానవిచరణుస్సగ్గానన్దకిచ్చాని వాచాదీని పఞ్చ కమ్మిన్ద్రియాని. మనో అన్తోకరణం, ఇతరం బాహిరకరణం. గన్ధాదీహి ఆరద్ధాని పథవీఉదకఅగ్గివాయుఆకాసాని భూతాని, చేతనాసభావో పురిసోతి ఏవం పకతిఆదీని సరూపతో వేదితబ్బాని.

తత్థ హి పకతి తావ సుఖదుక్ఖమోహమత్తతాయ నామం, సమవిసమభావాపత్తితో అనిచ్చా, దుక్ఖా, సఙ్ఖతా చ ఆపన్నా. మహాపి ‘‘తస్మా అలిఙ్గతో లిఙ్గవిసేసామత్తో మహా ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనతో, బుద్ధిభావానుజాననతో చ నామం, అనిచ్చం, సఙ్ఖతమేవ చ ఆపన్నం. ‘‘తస్మా మహతో ఛ విసేసా సజియన్తీ’’తి సక్కతే వచనతో ‘‘అస్మీ’’తి గహణనిమిత్తభావానుజాననేన అహంకారో అభిమానోతి కత్వా నామం, తతో ఏవ అనిచ్చసఙ్ఖతభావాపత్తి చస్స సిద్ధా. ఇతరం తమ్మత్తపఞ్చకం గన్ధరసరూపఫస్ససద్దభావానుజాననతో రూపం, అరూపన్తి పన కాపిలానం మిచ్ఛాభినివేసమత్తం. తే హి సోళస విసేసా పఞ్చ భూతాని, ఏకాదసిన్ద్రియాని భూతేహి భూతవిసేసానీతి గన్ధాదితమ్మత్తేహి తన్నిస్సయాని పథవీఆపోతేజోవాయోఆకాససఙ్ఖాతాని భూతాని ఇచ్ఛితాని. ‘‘తబ్బిసేసా చ నానాజాతికా అహంకారతో చ ఇన్ద్రియానీ’’తి వచనతో సోతకాయచక్ఖుజివ్హాఘానవాచాపాణిపాదపాయూపత్థాని చేవ మనో చాతి ఏకాదసిన్ద్రియాని.

తత్థ మనో నామం, ఇతరాని సబ్బాని రూపం. వాచాతి చేత్థ అత్థావజోతకస్స అక్ఖరసముదాయస్స గహణం. ఇమేసం పన ధమ్మినో ధమ్మస్స అనఞ్ఞత్థస్స ఇచ్ఛితత్తా సిద్ధావ అనిచ్చతా పరిణామపక్ఖే, అభిబ్యత్తిపక్ఖేపి యది తబ్బిసయఞాణుప్పాదేన అభిబ్యఞ్జనం సిద్ధావ అనిచ్చతా, అథ తతో పుబ్బేపి ఞాణం అత్థేవ. అక్ఖబ్యత్తివాదో పన సియాతి ఇదమేత్థ దిసామత్తం. ద్రబ్యగుణకమ్మసామఞ్ఞవిసేససమవాయా ద్రబ్యాదికా. తత్థ పథవీ ఆపో తేజో వాయు ఆకాసో కాలో దిసా అత్తా మనోతి నవ ద్రబ్యాని. సద్ద రూప రస గన్ధ ఫస్స సఙ్ఖా పరిమాణాని పుథూత్వ సంయోగ వియోగ పరత్వా పరత్వ బుద్ధి సుఖ దుక్ఖ ఇచ్ఛా దోస పయత్త గురుత్వ ద్రవత్వ స్నేహ వేగా సఙ్ఖారా దిట్ఠా చేతి ఏవమేతే తేవీసతి గుణా. ఉక్ఖేపనం అవక్ఖేపనమాకుచనం పసారణం గమనమితి పఞ్చ కమ్మాని. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠేసు అవిసిట్ఠమభిధానం పచ్చయో హోతి. సం-ఇతి యతో ద్రబ్యగుణకమ్మేసు సా అత్థి ఏవాతి ఏతం మహాసామఞ్ఞం. పథవీఆదీసు అనువత్తిబ్యావుత్తిబుద్ధినిమిత్తం ద్రబ్యత్వాది, తం యథా ద్రబ్యత్వ గుణత్వ కమ్మత్వ ఘటత్వాది, ఏసో సామఞ్ఞవిసేసో. ఇహ తన్తేసు పటో, కపాలేసు ఘటోతి ఇహేతి యతో హేతుహేతుఫలానం సమ్బన్ధో సమవాయోతి వుత్తో, సమవాయోతి ఏవమేతే ద్రబ్యాదికా.

తత్థ పథవీ ఆప తేజ వాయూ భూతరూపం, ఆకాసం తేసం అభావమత్తం, పరిచ్ఛేదో వా, చన్దసూరియాదిపరివత్తనం, ధమ్మప్పవత్తిఞ్చ ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తం కాలో. తథా దిసా, అత్తా చ. మనో నామం. సద్దరూపరసగన్ధా రూపమేవ. తథా ఫస్సో భూతత్తయసభావతో. సఙ్ఖా ఏకాదికా తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తం. తథా అవయవసముదాయే గుణవిసేసవసేన, సణ్ఠానవిసేసవసేన వా మహన్తం దీఘం, తబ్బిపరియాయతో అణు రస్సన్తి భిన్నలక్ఖణదేసేసు పుథుత్వన్తి. భిన్నదేసజానం సహభావే సంయోగోతి. తదపాయే వియోగోతి. సమానదిసాదేసగతానం రూపానం మహదబ్బన్తరానం వసేన పరమపరన్తి పఞ్ఞత్తిమత్తం. బుద్ధిసుఖదుక్ఖఇచ్ఛాదోసపయత్తా నామమేవ. గురుత్వ ద్రవత్వ స్నేహవేగా రూపధమ్మానం పవత్తివిసేసతో గహేతబ్బాకారా. ఇతరో సఙ్ఖారో ఞాణస్స పవత్తివిసేసో. అదిట్ఠోపి ధమ్మాధమ్మభావతో నామమేవ. ఉక్ఖేపనం అవక్ఖేపనం ఆకుచనం పసారణం గమనన్తి రూపధమ్మానం పవత్తిమత్తం. సదిసాసదిసతాయం సామఞ్ఞవిసేససఞ్ఞా, అయుత్తసమ్బన్ధే సమవాయసమఞ్ఞాతి ద్రబ్యాదీనమ్పి నామరూపన్తోగధతా దట్ఠబ్బా.

జీవాజీవబన్ధ పుఞ్ఞ పాపాసవ సంవరనిజ్జరవిమోక్ఖా జీవాదికా. తత్థ జీవోతి అత్తా. పుగ్గలధమ్మాధమ్మాకాసకాలేసు అజీవసఞ్ఞా. తేసు సద్దఫస్సరూపరసగన్ధసణ్ఠానబన్ధభేదసుఖుమపరఅపరాఘాతప్పభాచ్ఛాయోజ్జాకతమాని పుగ్గలలక్ఖణన్తి పుగ్గలో రూపం రూపధమ్మానం పవత్తిఆకారమత్తతో. ధమ్మాధమ్మా జీవపుగ్గలానం గతిట్ఠితిమత్తతాయ తదవిసిట్ఠా. ఆకాసకాలా పఞ్ఞత్తిమత్తం. బన్ధో ‘‘కమ్మపుగ్గలన్తరసంయోగో’’తి వచనతో తేహి అనఞ్ఞో. పుఞ్ఞపాపాని నామన్తి పాకటమేవ. ‘‘కమ్మపుగ్గలానమాసవో’’తి వచనతో పుఞ్ఞాపుఞ్ఞసమ్భవే ఆసవసమఞ్ఞాతి తతో అవిసిట్ఠో ఆసవో. ‘‘ఆసవనిరోధో సంవరో’’తి వచనతో పటిపక్ఖేన పుఞ్ఞాపుఞ్ఞనిరోధో సంవరో. ‘‘కమ్మఫలప్పవత్తియా పకతియా అప్పవత్తి నిజ్జరో’’తి వచనతో విపాకనిరోధనిమిత్తం నిజ్జరో. మోక్ఖోపి ‘‘సబ్బకమ్మవిమోక్ఖో’’తి వచనతో కమ్మపుగ్గలజీవవియోగో. తత్థ కమ్మపుగ్గలానం సద్దాదిలక్ఖణతాయ రూపమత్తతా పుఞ్ఞాపుఞ్ఞమత్తతాయ అరూపతా. జీవో చ అరూపమత్తమేవాతి అయం ద్రబ్యమోక్ఖో. భావమోక్ఖో పన జీవస్స రాగాదిభావాపరిణామో రాగాదయో నామమేవాతి జీవాదయోపి నామరూపన్తోగధా ఏవ.

కాయప్పవత్తిగతిజాతిబన్ధాపవగ్గా కాయాదికా. తత్థ పథవీఆపతేజవాయుఅత్తసుఖదుక్ఖేసు కాయసమఞ్ఞా. తదవిసిట్ఠా పవత్తిగతిజాతిబన్ధాపవగ్గా, ‘‘భావోతి అత్థో, కాయోతి అనత్థన్తర’’న్తి వచనతో కాయతో అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి. ‘‘పవత్తిసఞ్ఞా కిరియాసంయోగవిభాగేసూ’’తి వచనతో గతిఆదిప్పకారేన పవత్తా పథవీఆదయో ఏవ పవత్తి ఉపచారో. ‘‘తస్మిం అనత్థన్తర’’న్తి వచనతో కాయతో అనఞ్ఞా సురమనుజపేతతిరచ్ఛాననరకూపపత్తియో గతియో. తాసు పురిమాపురిమావిసిట్ఠో గతీసు జాతస్స నిచ్ఛయోపి పవత్తిమత్తన్తి తతో అనఞ్ఞా కణ్హనీలరత్తపీతసుక్కఅతిసుక్కసఙ్ఖాతా జాతియో. తా ఉత్తరుత్తరవిసిట్ఠా అఞ్ఞాణమోహరాగదోసతత్వాసన్దస్సనప్పాయా సుక్కజాతి, అన్తా అచ్చన్తవిముత్తా అవగాహితత్వా చాతి సుక్కజాతి. ‘‘దోసేసు బన్ధసమఞ్ఞా’’తి వచనతో అఞ్ఞాణాదిలక్ఖణస్స బన్ధస్స జీవతో అనఞ్ఞతా. అఞ్ఞాణాదిదోసాభావతో అపవగ్గసిద్ధీతి కాయాదయోపి నామరూపమత్తమేవ.

యోపి తత్థ తత్థ ‘‘పురిసో అత్తా జీవో’’తిఆదిపరియాయేహి వుత్తో అత్తపదత్థో, సోపి యథారహం నామరూపమత్తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో, నామరూపమత్తమేవ వా. తేన వుత్తం ‘‘తేపి నామరూపన్తోగధభావాభావవసేన నిచ్ఛితా ఏవా’’తి.

సమ్బహులసుత్తన్తసంసన్దనాకథావణ్ణనా

౬౭౨. సోతి సో విపస్సనాకమ్మికో యోగావచరో. ఏవన్తి వుత్తప్పకారపరామసనం. యాథావసరసతోతి యథాభూతసభావతో. నామరూపం వవత్థపేత్వా ఏతమత్థం సంసన్దేత్వా వవత్థపేతీతి సమ్బన్ధో. లోకసమఞ్ఞాయపి పహానత్థాయ, పగేవ ‘‘సత్తో జీవో’’తి పవత్తనకమిచ్ఛాభినివేసస్సాతి అధిప్పాయో. నామరూపమత్తతాయ అవినిచ్ఛతత్తా, సన్తానాదిఘనభేదస్స చ అకతత్తా అభినివేసేన వినా సమూహేకత్తగ్గహణవసేన ‘‘సత్తో’’తి పవత్తో సమ్మోహో సత్తసమ్మోహో. తస్స విక్ఖమ్భనా అసమ్మోహభూమి. సమ్బహులసుత్తన్తవసేనాతి ‘‘యథాపీ’’తిఆదినా ఇధ వుత్తానం, అవుత్తానఞ్చ ‘‘రూపఞ్చ హిదం, మహాలి, అత్తా అభవిస్స, నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్యా’’తి (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౦) ఏవమాదినా సమ్బహులానం సుత్తన్తానం వసేన. ‘‘నామరూపమత్తమేవా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఏతమత్థ’’న్తి.

అఙ్గసమ్భారాతి అఙ్గసమ్భారహేతు. తన్నిమిత్తం తం అముఞ్చిత్వా సతి ఏవ తస్మిం ‘‘సత్తో’’తి వోహారో.

అగారన్త్వేవాతి యథా కట్ఠాదీని పటిచ్చ ఉపాదాయ తేసం నామం విస్సజ్జేత్వా అగారమిచ్చేవ సఙ్ఖం సమఞ్ఞం గచ్ఛతి, ఏవం అట్ఠిఆదీని పటిచ్చ ఉపాదాయ తేసం నామం విస్సజ్జేత్వా రూపం సరీరమిచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి యోజనా.

దుక్ఖమేవ సమ్భోతీతి దుక్ఖదుక్ఖతాదిభేదం తివిధం దుక్ఖమేవ సమ్భవతి, యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జతి, తదేవ దుక్ఖం ఖణట్ఠితిపబన్ధట్ఠితివసేన తిట్ఠతి చేవ ఖణనిరోధఆయుక్ఖయనిరోధాదివసేన నిరుజ్ఝతి చాతి అత్థో. ఇదాని దుక్ఖమేవాతి ఏవకారేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘నాఞ్ఞత్రా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యథావుత్తం దుక్ఖం ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞం కిఞ్చి ధమ్మజాతం న సమ్భవతి, యో ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘జీవో’’తి వా వుచ్చేయ్య, సబ్బేన సబ్బం అభావా కుతో తస్స నిరోధోతి.

ఉపమాహినామరూపవిభావనాకథావణ్ణనా

౬౭౩. ఏకేనాకారేన సణ్ఠితేసూతి యేన పకారేన అక్ఖాదీసు సన్నివిట్ఠేసు రథసమఞ్ఞా, తేన ఏకేన ఆకారేన సమవట్ఠితేసు ఏకజ్ఝం రాసికతేసు. ఏవమేవన్తి సన్నివేసవిసిట్ఠే అవయవసముదాయే సన్తానవసేన పవత్తమానే యథా ‘‘రథో గేహం ముట్ఠి వీణా సేనా నగరం రుక్ఖో’’తి వోహారమత్తం, పరమత్థతో పన రథాది నామ కిఞ్చి నత్థి, ఏవమేవం. ఉపాదానక్ఖన్ధేసూతి ఉపాదానక్ఖన్ధసఞ్ఞితేసు రూపారూపధమ్మేసు సముదితేసు సన్తానవసేన పవత్తమానేసు ‘‘సత్తో జీవో’’తి వోహారమత్తం, పరమత్థతో పన సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి యాథావతో జాననం. ఇదం యథాభూతదస్సనం ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి.

౬౭౪. తస్సాతి సత్తోతి గహితస్స అత్తనో. వినాసన్తి నిరుద్ధస్స వినాసం. అవినాసన్తి అవినస్సనం, నిచ్చతన్తి అత్థో. ద్వయవసేనేవ హి అత్తవాదినో ఠితా, సస్సతో అత్తా, ఉచ్ఛిజ్జతీతి వా, ఏకచ్చసస్సతవాదోపి ఏత్థేవ సమవరుద్ధోతి. అవినాసం అనుజానన్తోతి బుద్ధిఆదీనం ధమ్మానం వినాసం ఇచ్ఛన్తోపి ‘‘ధమ్మీ నిచ్చో కూటట్ఠో’’తి అత్తనో వినాసాభావం అనుజానన్తో. సస్సతేతి సస్సతగాహే. పతతి కతవినాసఅకతబ్భాగమాదిదోసప్పసఙ్గతోతి అధిప్పాయో. ఖీరన్వయస్సాతి ఖీరస్స అన్వయభూతస్స, ఫలభూతస్సాతి అత్థో. తదన్వయస్సాతి తస్స అత్తనో అన్వయభూతస్స అఞ్ఞస్స కస్సచి అభావతో. ఓలీయతి నామాతి ‘‘సస్సతో అత్తా’’తి అభినివేసేన భవాభిరతో హుత్వా భవనిరోధతో సఙ్కోచనం ఆపజ్జన్తో భవేయేవ నిలీయతి నామ. అతిధావతి నామాతి తత్థ తత్థేవ హి భవే అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీతి ఉచ్ఛేదవాదీ ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతి అత్తా’’తి గణ్హన్తో పరం మరణా సన్తం భవం ‘‘నత్థీ’’తి అతిక్కమన్తో అతిధావతి నామాతి వదన్తి. కిలేసనిరోధే పన కమ్మస్స అవిపచ్చనతో భవనిరోధే ఇచ్ఛితబ్బే తథా అగ్గహేత్వా ‘‘తం తం భవవిసేసం ఆగమ్మ అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీతి ఏవం భవనిరోధో హోతీ’’తి గణ్హన్తో తం అతిధావతి నామ.

పరియుట్ఠితాతి అభిభూతా. చక్ఖుమన్తోతి యథాభూతదస్సనసఙ్ఖాతేన ఞాణచక్ఖునా చక్ఖుమన్తో.

కామభవాదిభేదో భవో ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతేసన్తి భవారామా. తస్మిం భవే రతా అభిరతాతి భవరతా. భవే సమ్మోదం ఆపన్నాతి భవసమ్ముదితా. తీహిపి పదేహి భవస్సాదగధితతావ వుత్తా. చిత్తం న పక్ఖన్దతీతి భవస్సాదగధితత్తా ఏవ భవనిరోధావహే ధమ్మే చిత్తం న అనుప్పవిసతి. నప్పసీదతీతి న ఓకప్పతి. న సన్తిట్ఠతీతి న పతిట్ఠహతి. నాధిముచ్చతీతి న అధిముచ్చతి.

అట్టీయమానాతి దుక్ఖాపియమానా. హరాయమానాతి లజ్జమానా. జిగుచ్ఛమానాతి హీళేన్తా. విభవన్తి ఉచ్ఛేదం. అభినన్దన్తీతి వుత్తఅభినన్దనాకారదస్సనం ‘‘యతో కిర భో’’తిఆది.

భూతన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. తఞ్హి యథాసకం పచ్చయేహి జాతత్తా, పరమత్థతో విజ్జమానత్తా చ భూతన్తి వుచ్చతి. భూతతోతి యథాభూతసభావతో, సలక్ఖణతో, సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ.

౬౭౫. ఏవం సత్తగాహతో అవలీయనాతిధావనదోసే, యథాభూతదస్సనతో నిబ్బిదాదిగుణే చ సుత్తవసేనేవ దస్సేత్వా ఇదాని నామరూపమత్తేపి గమనాదిఅత్తకిచ్చసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్మాతి యస్మా ‘‘అస్మీ’’తి వా ‘‘అహ’’న్తి వా గాహస్స వత్థుభూతో సత్తో నామ నత్థి, పరమత్థతో నామరూపమత్తమేవ, తస్మా. సచే కోచి అత్తా నామ నత్థి, కథమిధ నామరూపమత్తే గమనాదిఅత్తకిచ్చసిద్ధీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘దారుయన్త’’న్తిఆది. ‘‘ఖాయతీ’’తి ఏతేన యథా నిజ్జీవే దారుమయయన్తే అబ్భన్తరే వత్తమానస్స జీవస్స వసేన సఈహస్స సబ్యాపారస్స వియ ఉపట్ఠానమత్తం పచ్చయవిసేసతో, ఏవం నిజ్జీవే నామరూపమత్తే పచ్చయవిసేసతో గమనాదిఅత్తకిచ్చసిద్ధీతి సఈహస్స సబ్యాపారస్స వియ ఉపట్ఠానన్తి దస్సేతి.

సచ్చతోతి భూతతో, పరమత్థతోతి అత్థో. సుఞ్ఞం జీవేన యన్తమివ అభిసఙ్ఖతం పచ్చయవసేన పవత్తీతి అధిప్పాయో. దుక్ఖస్స పుఞ్జో నిచ్చాతురతాయ తిణకట్ఠసదిసో అత్తసుఞ్ఞతాయాతి అత్థో. ఏతం నామరూపం.

యమకన్తి యుగళకం. సో చ ఖో యమకభావో అఞ్ఞమఞ్ఞసన్నిస్సితభావేనాతి ఆహ ‘‘ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా’’తి. తతో ఏవ చ ఏకస్మిం భిజ్జమానస్మిం ఉభో భిజ్జన్తి. న హి కదాచి పఞ్చవోకారభవే రూపే నిరుజ్ఝన్తే అరూపం అనిరుజ్ఝన్తం, అరూపే వా నిరుజ్ఝన్తే రూపం అనిరుజ్ఝన్తం అత్థి. స్వాయం భఙ్గో పచ్చయా పచ్చయనిరోధేనేవ, నామరూపనిరోధోతి అత్థో. పచ్చయాతి వా పచ్చయభూతా, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయా హోన్తాపి ఉభో భిజ్జన్తియేవాతి అత్థో.

౬౭౬. దణ్డాభిహతన్తి విసేసనేన దణ్డం, దణ్డాభిఘాతస్స పచ్చయం పురిసవాయామఞ్చ దస్సేతి, భేరియా పన విసేసితబ్బతా సద్దస్స అసాధారణకారణతాయ. తేనేవ హి ‘‘అఞ్ఞా భేరీ’’తి భేరీయేవ గహితా, న దణ్డాదయో. అదిస్సమానరూపతాయ సద్దం నామట్ఠానియం కత్వా ‘‘ఏవమేవ’’న్తిఆదినా ఉపమాసంసన్దనం కరోతి.

న చక్ఖుతో జాయరేతి న చక్ఖాయతనతో నిగ్గచ్ఛనవసేన జాయన్తి. న హి చక్ఖాయతనస్స పచ్చయభావూపగమనతో పుబ్బే ఫస్సపఞ్చమకా లబ్భన్తి, న చ పదేసవన్తో, యేన తే తతో నిగ్గచ్ఛేయ్యుం. తేనేవాహ ‘‘పుఞ్జో నత్థి అనాగతే’’తి (మహాని. ౧౦). న రూపతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘నో చ ఉభిన్నమన్తరా’’తి ఇదం పన తేసం అరూపధమ్మత్తా అప్పదేసతాయ వుత్తం. కేవలం పన యస్మిం ఖణే పచ్చయసమవాయో, తదా ఉప్పజ్జనమత్తమేవాతి ఆహ ‘‘హేతుం పటిచ్చ పభవన్తి సఙ్ఖతా’’తి, చక్ఖురూపాలోకమనసికారాదిభేదం ధమ్మజాతం నిస్సాయ పచ్చయభూతం కారణం లభిత్వా తేహి సమేచ్చ సమ్భూయ కతత్తా సఙ్ఖతా ఫస్సాదయో ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. తస్సా పన ధమ్మానం ఉప్పత్తియా పాకటం రూపధమ్మపవత్తిం దస్సేన్తో ‘‘యథాపి సద్దో పహటాయ భేరియా’’తి ఆహ. ఫస్సపఞ్చమగ్గహణఞ్చేత్థ పాకటఅరూపధమ్మానం దస్సనం. సేసగాథాసుపి ఏసేవ నయో.

వత్థురూపాతి హదయవత్థుతో. తన్నిస్సయానం అరూపధమ్మానం బహుభేదత్తా సామఞ్ఞవోహారేన తే దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖతా’’తి వుత్తం.

౬౭౭. నిత్తేజన్తి తేజహీనం ఆనుభావరహితం. యథా పన తం నిత్తేజం, తం దస్సేతుం ‘‘న ఖాదతీ’’తిఆది వుత్తం. న హి అఞ్ఞథా సద్దహనుస్సహనాదీసు నామం ‘‘నిత్తేజ’’న్తి సక్కా వత్తుం, నాపి రూపం సన్ధారణాబన్ధనాదీసు. తేనేవ హి ‘‘రూపం నిత్తేజ’’న్తి వత్వా ‘‘న హి తస్స ఖాదితుకామతా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అథ ఖో’’తిఆదినా బ్యతిరేకవసేనాపి నామరూపానం నిత్తేజతంయేవ విభావేతి. అఞ్ఞమఞ్ఞసన్నిస్సయేన హి నామరూపస్స అత్తకిచ్చసిద్ధిపి పచ్చేకం అసమత్థతావిభావనమేవ. తథా హి నామరూపస్స అత్తసుఞ్ఞతా, నిరీహతా, బ్యాపారవిరహతా చ సుట్ఠుతరం పాకటా హోన్తి.

కథం పన పచ్చేకం అసమత్థానం సముదితభావే సమత్థతా హోతి? అసామగ్గియం అహేతూనం సామగ్గియమ్పి అహేతుభావాపత్తితో. న హి పచ్చేకం దట్ఠుం అసక్కోన్తానం అన్ధానం సతమ్పి సహస్సమ్పి సముదితం దట్ఠుం సక్కోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమస్స పనత్థస్సా’’తిఆది. ఇమం ఉపమం ఉదాహరన్తి అట్ఠకథాచరియా ఉపమాయపి అసిద్ధస్స అత్థస్స సాధేతబ్బతో. తేనేవాహ ‘‘ఉపమం తే కరిస్సామి, ఉపమాయపిధేకచ్చే విఞ్ఞూ పురిసా భాసితస్స అత్థం జానన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౭). తుట్ఠహట్ఠోతి యదిపాహం చక్ఖుకరణీయం కాతుం న సక్కోమి, పాదకరణీయం పన కాతుం సక్కోమి, త్వఞ్చ చక్ఖుకరణీయం, తస్మా అమ్హాకం ఉభిన్నం సహితానఞ్చ వసేన ఇచ్ఛితదేససమ్పత్తి సిజ్ఝతీతి తుట్ఠహట్ఠో జచ్చన్ధో. తత్థ జచ్చన్ధోతిఆది ఉపమోపమేయ్యసంసన్దనం. ధమ్మానం అత్తలాభో పరపటిబద్ధోతి వత్తబ్బమేవ నత్థి తతో పుబ్బే అవిజ్జమానత్తా, పటిలద్ధత్తలాభస్సాపి పరపటిబద్ధమేవ అత్థకిచ్చన్తి దస్సేతుం ‘‘న సకేన తేజేన ఉప్పజ్జతి, న తాసు తాసు కిరియాసు పవత్తతీ’’తి వుత్తం. తేసం నామరూపానం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఉప్పత్తి వా పవత్తి వా న చ న హోతీతి జచ్చన్ధపీఠసప్పిఉపమాయ సాధితమత్థం నిగమేన్తో ‘‘అసామగ్గియం అహేతూనం సామగ్గియమ్పి అహేతుకభావాపత్తితో’’తి యథావుత్తస్స హేతునో అనేకన్తికభావం విభావేతి.

పరధమ్మవసానువత్తినోతి పరేసం అత్తతో అఞ్ఞేసం హేతుపచ్చయసఙ్ఖాతానం ధమ్మానం వసేన అనువత్తనసీలా. అత్తదుబ్బలాతి అత్తనా దుబ్బలా అసమత్థా. పరపచ్చయతోతి పరేసం ధమ్మానం పచ్చయభావతో. ఏతేన జనకపచ్చయం వదతి. తేనేవాహ ‘‘జాయరే’’తి. పరఆరమ్మణతోతి పరేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణభావతో. ఏతేన ఉపత్థమ్భకపచ్చయం వదతి. పచ్చయగ్గహణం వా రూపాపేక్ఖం, ఆరమ్మణగ్గహణం నామాపేక్ఖం. ‘‘పరధమ్మేహీ’’తి ఇదం ఆరమ్మణపచ్చయానం విసేసనం. పురిమత్థేన హి వుత్తమేవత్థం పచ్ఛిమత్థేన పాకటం కరోతి. పభావితాతి ఉప్పాదితా.

నావాయన్తికూపమాయపి నామరూపానం అవసవత్తితం విభావేతుం ‘‘యథాపీ’’తిఆదినా తిస్సో గాథా వుత్తా. నిస్సాయాతి పతిట్ఠాయ. యన్తీతి గచ్ఛన్తి. మనుస్సే నిస్సాయాతి నేతుభూతే నియామకకమ్మకారకాదిమనుస్సే అపస్సాయ. న హి తేసం అరణగ్గహణలఙ్కారసణ్ఠాపనఉదకుస్సిఞ్చనాదికిరియాయ వినా నావా ఇచ్ఛితదేసం పాపుణాతి. ఉభోతి అఞ్ఞమఞ్ఞం నావం నిస్సాయ మనుస్సా, మనుస్సే నిస్సాయ నావాతి అత్థో.

ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. నానానయేహీతి పఠమాదీనం సత్తన్నం ఝానానం, తేసం ఉపచారానఞ్చ వసేన చుద్దస అరూపపరిగ్గహముఖాని, చతుధాతువవత్థానే వుత్తానం తేరసన్నం ధాతుపరిగ్గహముఖానం ధాతాయతనఖన్ధమహాభూతవసేన, ఇధ వుత్తానం అవుత్తానఞ్చ ఇన్ద్రియసచ్చపటిచ్చసముప్పన్నానం వసేన సమవీసతి రూపపరిగ్గహముఖాని, తాని పచ్చేకం ‘‘ఫస్సో వేదనా చిత్త’’న్తి ఇమేసం సమ్ముఖభావేన ఉపట్ఠితానం తిణ్ణం అరూపధమ్మానం వసేన తిగుణితాని సమసట్ఠి, చుద్దస అరూపపరిగ్గహముఖాని, తాని చాతి చతుసత్తతియా నామరూపపరిగ్గహనయేహి చేవ సమ్బహులసుత్తన్తరథగేహముట్ఠివీణాసేనారుక్ఖదారుయన్తనళకలాపిభేరిజచ్చన్ధపఙ్గుళనావామనుస్సూపమాహి చ నామరూపపమత్తతావవత్థాపననయేహి చ. సత్తసఞ్ఞం అభిభవిత్వాతి అనాదికాలభావితం ఖన్ధపఞ్చకే అత్తగాహం విక్ఖమ్భేత్వా. నామరూపానం యాథావదస్సనన్తి ‘‘ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో. ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో’’తి చ తేసం లక్ఖణసల్లక్ఖణముఖేన ధమ్మమత్తభావదస్సనం. అత్తదిట్ఠిమలవిసోధనతో దిట్ఠివిసుద్ధీతి వేదితబ్బం. ఏతస్సేవాతి నామరూపస్స యాథావదస్సనస్సేవ.

దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి అట్ఠారసమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.