౧౯. కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

పచ్చయపరిగ్గహకథావణ్ణనా

౬౭౮. అనన్తరనిద్దిట్ఠాయ దిట్ఠివిసుద్ధియా విసయభావేన దస్సితత్తా ‘‘ఏతస్సేవా’’తి వుత్తం, న తదఞ్ఞతో విసేసనత్థం తదఞ్ఞస్సేవ అభావతో. అజ్ఝత్తం వా హి విపస్సనాభినివేసో హోతు బహిద్ధా వా, అజ్ఝత్తసిద్ధియం పన లక్ఖణతో సబ్బమ్పి నామరూపం అనవసేసతో పరిగ్గహితమేవ హోతీతి. పచ్చయపరిగ్గహేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనం. పచ్చయపరిగ్గహహేతు హిస్స అద్ధత్తయకఙ్ఖావితరణం హోతీతి, కరణే వా ఏతం కరణవచనం పచ్చయపరిగ్గహస్స సాధకతమభావతో కఙ్ఖావితరణకిరియాయ. యదా హిస్స సుపరిసుద్ధో నిజ్జటో నిగ్గుమ్బో పచ్చయపరిగ్గహో సిజ్ఝతి, తదానేన కఙ్ఖా వితరీయతీతి. వితరిత్వాతి అతిక్కమిత్వా, విక్ఖమ్భేత్వాతి అత్థో. తం పన ఞాణం తథాధిగతం వసీభావప్పత్తం ఝానం వియ యోగినో సన్తానే పబన్ధవసేన పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఠితం ఞాణ’’న్తి.

తన్తి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిం. తం సమ్పాదేతుకామో ఆపజ్జతీతి సమ్బన్ధో. యాథావతో దిట్ఠం నామరూపం తివిధదుక్ఖతాయోగతో రోగో వియ. పచ్చయా చస్స రోగసముట్ఠానం వియ ఉపట్ఠహన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామ…పే… పరియేసతీ’’తి ఆహ. సంసారదుక్ఖనిముగ్గస్స సన్తానస్స తతో విమోచేతుకామతావసేన అనుకమ్పితబ్బతా లబ్భతీతి తమత్థం దస్సేతుం ‘‘యథా వా పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏవమేవ ఠితే యదేకే వదన్తి ‘‘అనుకమ్పేతబ్బకుమారకదస్సనేన తస్స మాతాపితుఆవజ్జనం ఇధ అనుదాహరణం నిరోధేతబ్బతాయ నామరూపస్స అనుకమ్పితబ్బతాభావతో’’తి, తదపాహతం హోతి. అవస్సఞ్చేతం ఏవం ఇచ్ఛితబ్బం, అఞ్ఞథా వేనేయ్యపుగ్గలసన్తానే సత్థు మహాకరుణాపవత్తి ఏవ విచారేతబ్బా సియా. మన్దబుద్ధితాయ మన్దం. వుడ్ఢతరోపి కోచి మన్దబుద్ధి హోతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘కుమార’’న్తి వుత్తం. యో కోచి పఠమవయే వత్తమానో ‘‘కుమారో’’తి వుచ్చతీతి తతో విసేసనత్థం ‘‘దహర’’న్తి వుత్తం. ఏవమ్పి యో ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచారణకో తరుణదారకో, సోపి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతీతి తతో నివత్తనత్థం ‘‘ఉత్తానసేయ్యక’’న్తి వుత్తం. చతూహిపి పదేహి కరుణాయితబ్బతంయేవ దస్సేతి. ఆపజ్జతీతి కరోతి.

యథా పనస్స హేతుపచ్చయపరియేసనాపత్తి హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బ్యతిరేకముఖేన అత్థో సాధితో సమ్మదేవ సాధితో హోతీతి అహేతుకభావం తావ పటిక్ఖిపన్తో ‘‘న తావిదం నామరూపం అహేతుక’’న్తి వత్వా తత్థ కారణమాహ ‘‘సబ్బత్థా’’తిఆదినా. హేతుమన్తరేన సతి సమ్భవే సబ్బధమ్మానం హేతుఅభావో సమానోతి సబ్బసమానతా సియా, తథా చ సతి సోతపదేసాదీసు, బహిద్ధా చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిహేతుఅభావోతి సబ్బత్థ, చక్ఖాదీనం ఉప్పత్తితో పుబ్బే, పరిభేదతో ఉద్ధఞ్చ హేతుఅభావోతి సబ్బదా చ అన్ధాదీనం అరూపీనం, అసఞ్ఞీనఞ్చ హేతుఅభావోతి సబ్బేసఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి భవితబ్బం, హేతుఅభావా విసేసతో తఞ్చ నత్థీతి ఆహ ‘‘సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బేసఞ్చ ఏకసదిసభావాపత్తితో’’తి. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం యదిదం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు హీ’’తి. యత్తకా లోకే విసేసా, తేహి సబ్బేసం, సబ్బకాలఞ్చ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఆది-సద్దేన వా తేసమ్పి గహణం కతమేవాతి దట్ఠబ్బం. తస్మా అహేతుకభావే విసిట్ఠతాయ అసమ్భవో ఏవాతి సబ్బత్థ ఏకసదిసభావాపత్తితో, సబ్బదా ఏకసదిసభావాపత్తితో, సబ్బేసం ఏకసదిసభావాపత్తితోతి పచ్చేకం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఏవం అహేతుభావే పటిసిద్ధే విసమహేతువాదీ వదేయ్య ‘‘న ఇదం అహేతుకం కిఞ్చరహి సహేతుకం, కేన పన హేతునా సహేతుకన్తి? ఇస్సరాదినా’’తి.

ఆది-సద్దేన పకతిపురిసపజాపతికాలాదీనం గహణం వేదితబ్బం, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘న ఇస్సరాదిహేతుక’’న్తిఆది. న నామరూపం ఇస్సరాదిహేతుకం నామరూపతో అఞ్ఞస్స అనుపలబ్భమానత్తా ఇస్సరపకతిఆదినమేవ అభావతో. యది పన అసతో ఇస్సరాదితో నామరూపస్స ఉప్పత్తి, ఏవం సతి సా ఏవ సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బేసం ఏకసదిసతా ఆపజ్జతి. అథ నామరూపమత్తమేవ ఇస్సరాదిహేతుకం, నామరూపఞ్చ అహుత్వా సమ్భవన్తం, హుత్వా చ వినస్సన్తం దిస్సతీతి ఇస్సరాదీహిపి తాదిసేహి భవితబ్బం. తథా చ తదపి సప్పచ్చయం సఙ్ఖతమేవాతి తస్సాపి పచ్చయపరిగ్గహో కాతబ్బో. అథ తం నుప్పజ్జతి, అహేతుకతా తస్స ఆపన్నా. తేనాహ ‘‘అహేతుకభావాపత్తితో’’తి.

అపిచ న ఇస్సరాదిహేతుకం నామరూపం. కిం కారణం? కమేన ఉప్పత్తితో. యది హి ఏవం నిచ్చం ఇస్సరాదిసఞ్ఞితం కమ్మకిలేసిన్ద్రియారమ్మణాదినిరపేక్ఖకారణమ్పి సియా, సబ్బేసంయేవ ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తి సియా, యత్తకేహి తతో ఉప్పజ్జితబ్బం. కస్మా? కారణస్స సన్నిహితభావతో. యది పన తస్స ఇచ్ఛావసేన తస్స ఉప్పత్తిం పరికప్పేయ్యుం, తాసఞ్చ ఇచ్ఛానం ఏకజ్ఝం ఉప్పత్తియం కో విబన్ధో. అథ అఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి కమ్మకిలేసిన్ద్రియారమ్మణాదిఅపేక్ఖితబ్బం అత్థీతి చే? తదేవ హేతు కారణం, కిమఞ్ఞేన అదిట్ఠసామత్థియేన పరికప్పితేన పయోజనం? దిట్ఠఞ్హి కమ్మాదీనం సామత్థియం తదఞ్ఞపచ్చయసన్నిధానేపి తదభావే అభావతో. యథా హి రూపాలోకమనసికారసన్నిధానేపి చక్ఖునో అభావే చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అభావం, భావే చ భావం దిస్వా చక్ఖునో చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పాదనసమత్థతా అత్థీతి విఞ్ఞాయతి. యథా చ య్వాయం యమకానమ్పి సమానానం జనకజననీసుక్కసోణితాదిబాహిరపచ్చయసమభావేపి సత్తానం హీనపణీతతాదివిసేసో దిస్సతి, సో చ ససన్తానే తాదిసస్స అఞ్ఞస్స హేతునో అభావా కమ్మకిలేసహేతుకోతి తస్స తత్థ సమత్థతా అత్థీతి విఞ్ఞాయతి, న ఏవమిస్సరాదికస్స. కారణస్స హి భావాభావే ఫలస్స భావాభావేహి కారణస్స సమత్థతా విఞ్ఞాయేయ్య. న చ సన్నిహితే తదకారణస్స నామరూపస్స ఇస్సరాదివేకల్లేన కత్థచి అనుప్పత్తి దిట్ఠా, తస్మా అకారణమిస్సరో.

అథాపి సగ్గో ఏవం ఇస్సరాదిహేతుకో వుచ్చేయ్య, సోపి సగ్గప్పకారో సబ్బకాలం తతో నిబ్బత్తేయ్య. న హి సన్నిహితకారణస్స ఫలస్స అనుప్పత్తి యుత్తా. నిచ్చే చ సతి అఞ్ఞనిరపేక్ఖకారణే సగ్గస్స ఆదియేవ న యుత్తో, యావ ఇస్సరాదికం కారణం, తావ సబ్బస్స అత్థిభావప్పసఙ్గతో. అథాపి వదేయ్య ‘‘అఞ్ఞేపి యథారహం పచ్చయా హోన్తియేవ, ఇస్సరాదికమ్పి తేసం సహకారీకారణం హోతీ’’తి. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. యది పరో వదేయ్య ‘‘ఇధ బుద్ధిపుబ్బో భావానం రచనావిసేసో దిట్ఠో, యథా తం ఘటగేహాదీనం. అత్థి చ అజ్ఝత్తికబాహిరానం సరీరపదుమాదీనం రచనావిసేసో, తస్మా తేనాపి బుద్ధిపుబ్బేన భవితబ్బం. యస్స చ సో బుద్ధిపుబ్బో, సో ఇస్సరాదికో, తస్మా తేన నామరూపసఞ్ఞితస్స లోకస్స కారణేన భవితబ్బ’’న్తి. తయిదం అసిద్ధం, రచితా సరీరపదుమాదయోతి తత్థేవ ఉప్పన్నత్తా. ఉప్పన్నస్స హి సన్నివేసవసేన తథా తథా పట్ఠపనం ‘‘రచనా’’తి వుచ్చతి. అనేకన్తికో చాయం అబుద్ధిపుబ్బస్సాపి దిట్ఠత్తా. దిట్ఠో హి న్హారుఆదీనం అగ్గిసంయోగేన రచనావిసేసో, తథా విసుస్సన్తానం పుబ్బచమ్మాదీనం. యది పనాయమిస్సరాదికో గవస్సజగద్రభాదీనం కరీసావత్తే పటిమహుతం రచేయ్య, ఉమ్మత్తో వియ విక్ఖిత్తో సియా. కిఞ్చాయం లోకం సజ్జేన్తో అత్తత్థం వా సజ్జేయ్య లోకత్థం వా.

తత్థ చ యది పురిమో మక్ఖో కతకిచ్చో న సియా లోకేన సాధేతబ్బస్స అత్థిభావతో. అథ దుతియో, కస్మా లోకస్స అహితదుక్ఖావహం పాపం నిరయాదిం, జరామరణాదిఞ్చ సజతి? అథ తదుభయం అనామసిత్వా కీళత్థం సజతి. కీళా చ నామ రతిఅత్థా హోతి. వినా కీళాయ రతిం అజానన్తానం రతిఅత్థఞ్చ కీళమారభన్తో రతియం ఇస్సరో అనిస్సరో సియా. అథ పయోజననిరపేక్ఖో, సబ్బకాలం సజేయ్య, తస్స చాయం సజనసమత్థతా అహేతుకా వా సియా సహేతుకా వా. అహేతుకా చే, సబ్బేసం సియా సహేతుకా వా. అహేతుకా చే, సబ్బేసమ్పి సియా. అథ సహేతుకా, సో చస్స హేతు పరతో వా సమ్భూతో సియా అత్తతో వా. తత్థ పరతో చే సమ్భూతో, యదస్స సో లద్ధో, తస్సాయం వేయ్యావచ్చకరసదిసో సియా. అథ అత్తతో తదుప్పత్తితో పుబ్బే అయం కీదిసో లోకో చాతి సబ్బమిదం ఆలునవిసిణం ఆకులబ్యాకులం గోయూథేన గతమగ్గసదిసఫేణపిణ్డసమం అవిమద్దక్ఖమం అసారం. తిట్ఠతు పసఙ్గో, యథాధికతమేవ వణ్ణయిస్సామ. తస్మాతి యస్మా ఇదం నామరూపం న అహేతుకం, నాపి ఇస్సరాదివిసమహేతుకం, తస్మా. తేతి హేతుపచ్చయా.

౬౭౯. ఓళారికత్తా, సుపాకటత్తా చ రూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో సుకరోతి ‘‘ఇమస్స తావ రూపకాయస్సా’’తిఆదినా పఠమం తస్స పచ్చయపరిగ్గహవిధిం ఆరభతి. తత్థ యథా నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో అహేతువిసమహేతువాదనివత్తియా హోతి, ఏవం నిబ్బిదావిరాగావహభావేన తత్థ అభిరతినివత్తియాపి ఇచ్ఛితబ్బోతి తం గబ్భసేయ్యకవసేన దస్సేన్తో నిబ్బత్తట్ఠానస్స సుచిభావపటిసేధనముఖేన అసుచిభావం విభావేతుం ‘‘అయం కాయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పలాదీని అసుచిట్ఠానే నిబ్బత్తానిపి సయం సుచిసమ్మతానేవాతి తందస్సనత్థం అబ్భన్తరగ్గహణం. తేనాహ భగవా –

‘‘యథా సఙ్కారధానస్మిం, ఉజ్ఝితస్మిం మహాపథే;

పదుమం తత్థ జాయేథ, సుచిగన్ధం మనోరమ’’న్తి. (ధ. ప. ౫౮);

‘‘నిబ్బత్తతీ’’తి ఇదం మాతుకుచ్ఛియం పటిసన్ధిపవత్తీసు రూపకాయస్స నిబ్బత్తనసామఞ్ఞతో గహేత్వా వుత్తం, న పఠమాభినిబ్బత్తిమత్తం. ఏవఞ్చ కత్వా ఆహారస్స ఉపత్థమ్భకపచ్చయతావచనం, ఉదరపటలస్స పచ్ఛతో కరణాదివచనం, దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలతావచనఞ్చ సమత్థితం హోతి. ఏవమవట్ఠితే యదేకచ్చేహి పిట్ఠితో, పురతో చ కరణం కిం సియా పటిసన్ధికాలేతిఆది వుత్తం, తం అపాహతం హోతి. ‘‘నిబ్బత్తకత్తా’’తి ఇమినా బీజం వియ అఙ్కురస్స అవిజ్జాదయో రూపకాయస్స అసాధారణకారణతాయ హేతూతి దస్సేతి. ‘‘ఉపత్థమ్భకత్తా’’తి ఇమినా పన అఙ్కురస్స పథవీసలిలపారిసిఆదయో వియ ఆహారో సాధారణకారణతాయ పచ్చయోతి దస్సేతి.

పఞ్చ ధమ్మా హేతుపచ్చయాతి అవిజ్జాదయో పఞ్చ ధమ్మా యథారహం హేతు చ పచ్చయో చాతి అత్థో. భవేసు విజ్జమానదోసపటిచ్ఛాదనపత్థనా దళ్హగ్గాహభావేన సఙ్ఖారభవానం హేతుభూతా జనకసహాయతాయ భవనికన్తి తంసహజాతఆసన్నకారణత్తా అభిసఙ్ఖారికా, అపస్సయభూతా చాతి ‘‘మాతా వియ దారకస్స ఉపనిస్సయా’’తి వుత్తా. యథా పితు జనితసుక్కే పుత్తస్స ఉప్పత్తీతి పితా జనకో, ఏవం కమ్మం సత్తస్స ఉప్పాదకత్తా జనకం వుత్తం. యథా ధాతి జాతస్స దారకస్స పోసనవసేన సన్ధారికా, ఏవం ఆహారో ఉప్పన్నస్స కాయస్సాతి సన్ధారకో వుత్తో.

కామఞ్చేత్థ అవిజ్జాదయో నామకాయస్సాపి పచ్చయో, పకారన్తరేన పన తస్స పాకటం పచ్చయపరిగ్గహవిధిం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చక్ఖుఞ్చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆవజ్జనాదిఅజ్ఝత్తం సబ్బం పచ్చయజాతం సఙ్గణ్హాతి. రూపే చాతి పన చ-సద్దేన యథా బహులం బాహిరరూపం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయో, ఏవం అఞ్ఞమ్పి బాహిరం పచ్చయజాతం సఙ్గణ్హాతి. పటిచ్చాతి పచ్చయభూతం లద్ధాతి అత్థో. తేన చక్ఖుస్స నిస్సయపురేజాతఇన్ద్రియవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన, రూపస్స ఆరమ్మణపురేజాతఅత్థిఅవిగతవసేన, ఇతరేసఞ్చ సఙ్గహితానం అనన్తరాదిసహజాతాదివసేన పచ్చయభావం దస్సేతి. వచనభేదే పన కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ఆది-సద్దేన చ ఫస్సాదీనం వియ సహపచ్చయేహి సోతవిఞ్ఞాణాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో ‘‘తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదిపాఠస్స (మ. ని. ౧.౨౦౪; ౩.౪౨౧, ౪౨౫-౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) వియ ‘‘సోతఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదిపాఠస్స సఙ్గహితత్తా. ఏవం సమ్మసనుపగం సబ్బం నామం సహపచ్చయేన సఙ్గహితం హోతి. తేనాహ ‘‘నామకాయస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతీ’’తి.

పవత్తిం దిస్వాతి ఏతరహి పవత్తిం దిస్వా. ఏవన్తి ఇమినా న కేవలం సప్పచ్చయతామత్తమేవ పచ్చామట్ఠం, అథ ఖో యాదిసేహి పచ్చయేహి ఏతరహి పవత్తతి, తాదిసేహి అవిజ్జాదిపచ్చయేహేవ అతీతేపి పవత్తిత్థాతి పచ్చయసదిసతాపి పచ్చామట్ఠాతి దట్ఠబ్బం.

౬౮౦. పుబ్బన్తన్తి అతీతం ఖన్ధప్పబన్ధకోట్ఠాసం. ఆరబ్భాతి ఉద్దిస్స. అహోసిం ను ఖో, న ను ఖో అహోసిన్తి సస్సతాకారం, అధిచ్చసముప్పత్తిఆకారఞ్చ నిస్సాయ అతీతే అత్తనో విజ్జమానతం, అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. కిం ను ఖో అహోసిన్తి జాతిలిఙ్గూపపత్తియో నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో ను ఖో అహోసిం, బ్రాహ్మణాదీసు గహట్ఠాదీసు దేవాదీసు అఞ్ఞతరో ను ఖో’’తి కఙ్ఖతి. కథం ను ఖోతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖో అహోసిం, రస్సఓదాతకాళపమాణికఅప్పమాణికాదీనమ్పి అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. ఇస్సరనిమ్మానాదిం నిస్సాయ ‘‘కేన ను ఖో పకారేన అహోసి’’న్తి నిబ్బత్తాకారతో కఙ్ఖతీతి చ వదన్తి. కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి జాతిఆదిం నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం…పే… దేవో హుత్వా ను ఖో మనుస్సో అహోసి’’న్తి అత్తనో అపరాపరుప్పత్తిం కఙ్ఖతి. సబ్బత్థేవ చ అద్ధానన్తి కాలాధివచనం. భవిస్సామి ను ఖోతి సస్సతాకారం, ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతం, అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ. ఏతరహి వా పన పచ్చుప్పన్నం అద్ధానన్తి ఇదాని వా పటిసన్ధిమాదిం కత్వా చుతిపరియన్తం సబ్బమ్పి వత్తమానకాలం. అజ్ఝత్తం కథంకథీ హోతీతి అత్తనో ఖన్ధేసు విచికిచ్ఛా హోతి. అహం ను ఖోస్మీతి అత్తనో అత్థిభావం కఙ్ఖతి. అయుత్తం పనేతన్తి. యుత్తం అయుత్తన్తి కా ఏత్థ చిన్తా. ఉమ్మత్తకో వియ హి బాలపుథుజ్జనో. నో ను ఖోస్మీతి అత్తనో నత్థిభావం కఙ్ఖతి. కిం ను ఖోస్మీతి ఖత్తియోవ సమానో అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి. ఏస నయో సేసేసు. కథం ను ఖోస్మిన్తి వుత్తనయమేవ. కేవలఞ్హేత్థ ‘‘అబ్భన్తరే జీవో నామ అత్థీ’’తి గహేత్వా తస్స దీఘాదిభావం కఙ్ఖన్తో ‘‘కథం ను ఖోస్మి’’న్తి కఙ్ఖతీతి వేదితబ్బో. పచ్చుప్పన్నం పన అత్తనో సరీరసణ్ఠానం అజానన్తో నామ నత్థి. కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీతి అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠానం కఙ్ఖతి. సా సబ్బాపి పహీయతీతి సా యథావుత్తా సోళసవిధాపి విచికిచ్ఛా విక్ఖమ్భనవసేన పహీయతి.

౬౮౧. కుసలాదిభేదతో సబ్బప్పకారస్సాపి నామస్స సాధారణో పచ్చయోతి, తతో పవత్తితో మనసికారాదికో కుసలాదిభేదతో సబ్బప్పకారస్సాపి నామస్స అసాధారణో పచ్చయోతి చ యోజేతబ్బం. కుసలాదిభేదతోతి కుసలాకుసలవిపాకకిరియభేదతో. తస్సాపి సోమనస్ససహగతాదిఅఞ్ఞతరభేదవసేన సబ్బప్పకారస్సాపి. యం ఏకన్తతో ఛద్వారికం, తమ్పి ఛద్వారగ్గహణేనేవ గహితం యథా ఛట్ఠారమ్మణం ఛళారమ్మణగ్గహణేనాతిపి వుత్తం ‘‘సబ్బప్పకారస్సాపీ’’తి. తతోతి చక్ఖురూపాదితో. మనసికారాదికోతి యోనిసోమనసికారఅయోనిసోమనసికారాదికో, కమ్మభవఙ్గాదికో చ. కామఞ్చేత్థ ద్వారచ్ఛక్కయోనిసోమనసికారాదివసేన నామస్సేవ సాధారణో, అసాధారణో చ పచ్చయో వుత్తో, తం పన అవిసేసవసేన వుత్తం. విసేసతో పన కమ్మం విపాకనామస్స, కమ్మసముట్ఠానరూపానఞ్చ చిత్తం చేతసికనామస్స, చిత్తసముట్ఠానరూపానఞ్చ సాధారణో పచ్చయో, యథావుత్తస్సేవ చ నామస్స, రూపస్స చ తదఞ్ఞనామరూపాపేక్ఖాయ అసాధారణో పచ్చయో. తథా సభాగో, ఉతుసభాగో చ ఆహారో తంసముట్ఠానరూపానం సాధారణో పచ్చయో, తదఞ్ఞాపేక్ఖాయ అసాధారణోతి రూపస్సాపి సాధారణో, అసాధారణో చ పచ్చయో యథారహం నిద్ధారేతబ్బో. పచ్చయపరిగ్గహో నామ అనధిగతారహత్తేన కాతబ్బోతి తదపేక్ఖాయ ‘‘యోనిసోమనసికారసద్ధమ్మస్సవనాదికో కుసలస్సేవా’’తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన సప్పురిసూపనిస్సయస్స, చతున్నమ్పి వా సమ్పత్తిచక్కానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. విపరీతో అకుసలస్సాతి వచనతో యథా యోనిసోమనసికారాదివిపరీతో అకుసలస్సేవ పచ్చయో, తథా యోనిసోమనసికారాది కుసలస్సేవ పచ్చయో హోతీతి అత్థో. యస్స వా కుసలం సమ్భవతి, అకుసలం సమ్భవతి, కుసలాకుసలాని వా, తస్సాతి అత్థసిద్ధమేతం. కమ్మాదికోతి ఆది-సద్దేన అవిజ్జాదయో వియ గతికాలాదయోపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. భవఙ్గాదికోతి భవఙ్గసన్తీరణపరిత్తకిరియారహత్తాదికో. తత్థ భవఙ్గం పఞ్చద్వారమనోద్వారావజ్జనకిరియానం, సన్తీరణం వోట్ఠబ్బనస్స, పరిత్తకిరియా యథారహం పరిత్తమహగ్గతకిరియానం, అరహత్తం ఆవజ్జనవజ్జానం సబ్బకిరియానం పచ్చయోతి వేదితబ్బం.

కమ్మన్తి చేతనావ అధిప్పేతా, సా చ ఖో కుసలాకుసలా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కుసలాకుసలచేతనా విపాకానం ఖన్ధానం, కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౭). న చిత్తం వియ ససమ్పయుత్తా. చిత్తఞ్హేత్థ ససమ్పయుత్తం అధిప్పేతం ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం, తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౧.౧). తత్థాతి తేసు కమ్మాదీసు రూపజనకపచ్చయేసు. అతీతతో ఏవ కమ్మతో ఫలం ఉప్పజ్జతి, న వత్తమానతోతి వుత్తం ‘‘కమ్మం అతీతమేవ కమ్మసముట్ఠానస్స రూపస్స పచ్చయో’’తి. యది హి పచ్చుప్పన్నతో కమ్మతో ఫలం ఉప్పజ్జేయ్య, ఆయూహనక్ఖణే ఏవ ఫలేన ఉప్పజ్జితబ్బం భవేయ్య, న చ తం దిట్ఠమిచ్ఛితం వా. న హి లోకే కుదాచనం కరియమానమేవ కమ్మం ఫలం దేన్తం దిట్ఠం, తథారూపో వా ఆగమో అత్థీతి. నను చ ఇదమపి న దిట్ఠం, యం వినట్ఠతో హేతుతో ఫలం ఉప్పజ్జమానం, మతో వా కుక్కుటో వస్సన్తోతి? సచ్చమదిట్ఠం రూపధమ్మానం పబన్ధవిచ్ఛేదే, ఇదం పన అరూపం పబన్ధోపి అత్థీతి ఉపమా న సంసన్దతి. కమ్మతో హి అతీతతో ఏవ కమ్మస్స కతత్తా, ఉపచితత్తా చ ఫలం ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆది (ధ. స. ౪౩౧). యస్మా అనన్తరాదిపచ్చయలాభతో ఉప్పాదక్ఖణే ఏవ చిత్తస్స బలవతా, తస్మా తం ఉప్పజ్జమానమేవ రూపం జనేతీతి ఆహ ‘‘చిత్తం చిత్తసముట్ఠానస్స ఉప్పజ్జమాన’’న్తి. రూపస్స పచ్చయో హోతీతి సమ్బన్ధో. యస్మా పన రూపస్స ఠితిక్ఖణే బలవతా పచ్ఛాజాతాదిపచ్చయలాభతో, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉతుఆహారా…పే… హోన్తీ’’తి, బాహిరం ఉతుం, ఆహారఞ్చ పచ్చయం లభిత్వా అత్తనో ఠితిక్ఖణే ఉతుఆహారా రూపం జనేన్తీతి అత్థో.

ఏవన్తి ‘‘సాధారణాసాధారణవసేనా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

౬౮౨. సఙ్ఖారానన్తి సఙ్ఖతసఙ్ఖారానం. భఙ్గన్తి మరణం. జరామరణం నామ జాతియా సతీతిఆది ఫలదస్సనానుపుబ్బియా హేతుదస్సనక్కమేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో సుకరోతి కత్వా దస్సితో. తత్థ భవే సతీతి కమ్మభవే సతి.

౬౮౩. పుబ్బే విత్థారేత్వా దస్సితఅనులోమపటిచ్చసముప్పాదవసేనాతి పరియోసానతో పట్ఠాయ పటిలోమనయేన ఆదిపాపనవసేన విత్థారేత్వా దస్సితఅనులోమపటిచ్చసముప్పాదవసేన. ‘‘అసతి జాతియా నత్థి జరామరణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౪) హి పటిలోమవసేన దస్సితే పచ్చయాకారే ‘‘యస్స అభావా యస్స అభావో, సో తస్స పచ్చయో’’తి బ్యతిరేకతో, అన్వయతో చ నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహో సుకరోతి.

౬౮౪. పురిమకమ్మభవస్మిం మోహోతిఆది వుత్తత్థమేవ. కమ్మసహాయత్తా కిలేసవట్టం కమ్మవట్టే పక్ఖిత్వా వుత్తం ‘‘కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేనా’’తి.

౬౮౫. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, తత్థ వేదితబ్బఫలం కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. పచ్చుప్పన్నభవతో అనన్తరం వేదితబ్బఫలం కమ్మం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరాపరియాయేతి దిట్ఠధమ్మానన్తరానాగతతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావపరియాయే అత్తభావపరివత్తే. అహోసికమ్మన్తి అహోసి ఏవ కమ్మం, న తస్స విపాకో అహోసి, ‘‘అత్థి, భవిస్సతి వా’’తి ఏవం వత్తబ్బకమ్మం. పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, పచ్చయవిసేసేన పటిలద్ధవిసేసతాయ చ బలవభావం పత్తా తాదిసస్స పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స వసేన సాతిసయా హుత్వా పవత్తా పఠమజవనచేతనా తస్మింయేవ అత్తభావే ఫలదాయినీ దిట్ఠధమ్మవేదనీయా నామ. సా హి వుత్తాకారేన బలవతి జవనసన్తానే గుణవిసేసయుత్తేసు ఉపకారాపకారవసప్పవత్తియా, ఆసేవనాలాభేన అప్పవిపాకతాయ చ పఠమజవనచేతనా ఇతరద్వయం వియ పవత్తసన్తానుపరమాపేక్ఖం, ఓకాసలాభాపేక్ఖఞ్చ కమ్మం న హోతీతి ఇధేవ పుప్ఫమత్తం వియ పవత్తివిపాకమత్తం ఫలం దేతి. తథా అసక్కోన్తన్తి కమ్మస్స విపాకదానం నామ ఉపధిపయోగాదిపచ్చయన్తరసమవాయేనేవ హోతీతి తదభావతో తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దాతుం అసక్కోన్తం. అత్థసాధికాతి దానాదిపాణాతిపాతాదిఅత్థస్స నిప్ఫాదికా. కా పన సాతి ఆహ ‘‘సత్తమజవనచేతనా’’తి. సా హి సన్నిట్ఠాపకచేతనా వుత్తనయేన పటిలద్ధవిసేసా, పురిమజవనచేతనాహి లద్ధాసేవనా చ సమానా అనన్తరత్తభావే విపాకదాయినీ ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. ‘‘సతి సంసారప్పవత్తియా’’తి ఇమినా అసతి సంసారప్పవత్తియం అహోసికమ్మపక్ఖే తిట్ఠతి విపచ్చనోకాసస్స అభావతోతి దీపేతి.

౬౮౬. యం గరుకన్తి యం అకుసలం మహాసావజ్జం, కుసలం మహానుభావం కమ్మం. యం బహులన్తి యం బహులం అభిణ్హసో కతం సమాసేవితం. మరణకాలే అనుస్సరితన్తి పరిబ్యత్తభావేన మరణస్స ఆసన్నకాలే అనుస్సరితం. ఆసన్నకాలే కతే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి హి వుత్తం. ‘‘పునప్పునం లద్ధాసేవన’’న్తి ఇమినా ‘‘యం బహుల’’న్తి వుత్తకమ్మతో విసేసేతి. తథా దిట్ఠధమ్మవేదనీయం నివత్తేతి పటిసన్ధిఆకడ్ఢనానుజాననతో. పటిసన్ధిజనకవసేన హి గరుకాదికమ్మచతుక్కం వుత్తం.

తత్థ గరుకం సబ్బపఠమం విపచ్చతి. తథా హి తం గరుకన్తి వుత్తం. గరుకే అసతి బహులీకతం, తస్మిం అసతి ఆసన్నం, తస్మిమ్పి అసతి ‘‘కటత్తా వా పనా’’తి వుత్తం పురిమజాతీసు కతకమ్మం విపచ్చతి. బహులాసన్నపుబ్బకతేసు చ బలాబలం వా జానితబ్బం, పాపతో పాపన్తరం, కల్యాణఞ్చ, కల్యాణతో చ కల్యాణన్తరం, పాపఞ్చ, బహులీకతతో చ మహతో చ పుబ్బకతాది, అప్పఞ్చ. బహులానుస్సరణేన విప్పటిసారాదిజననతో పటిపక్ఖస్స అపరిపుణ్ణతాయ ఆరద్ధవిపాకస్స కమ్మస్స, కమ్మసేసస్స వా అపరాపరియాయే వేదనీయస్స అపరిక్ఖీణతాయ సన్తతియా పరిణామవిసేసతోతి తేహి తేహి కారణేహి ఆహితబలం పఠమం విపచ్చతి. మహానారదకస్సపజాతకే విదేహరఞ్ఞో సేనాపతి అలాతో, బీజకో దాసో, రాజకఞ్ఞా రుచా చ ఏత్థ నిదస్సనం. తథా హి వుత్తం భగవతా –

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జతి. యఞ్చ ఖో సో ఇధ పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి, తస్స దిట్ఠే వా ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతి ఉపపజ్జ వా అపరే వా పరియాయే.

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. యఞ్చ ఖో సో ఇధ పాణాతిపాతీ హోతి…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి, తస్స దిట్ఠే వా ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతి ఉపపజ్జ వా అపరే వా పరియాయే.

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి కల్యాణకమ్మం సుఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి సమ్మాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి. యఞ్చ ఖో సో ఇధ పాణాతిపాతా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠి హోతి, తస్స దిట్ఠే వా ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతి ఉపపజ్జ వా అపరే వా పరియాయే.

‘‘తత్రానన్ద, య్వాయం పుగ్గలో ఇధ పాణాతిపాతా పటివిరతో…పే… సమ్మాదిట్ఠి కాయస్స భేదా పరం…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి. పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, పచ్ఛా వాస్స తం కతం హోతి పాపకమ్మం దుక్ఖవేదనీయం, మరణకాలే వాస్స హోతి మిచ్ఛాదిట్ఠి సమత్తా సమాదిన్నా, తేన సో కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం …పే… నిరయం ఉపపజ్జతి. యఞ్చ ఖో సో ఇధ పాణాతిపాతా పటివిరతో హోతి…పే… సమ్మాదిట్ఠి హోతి, తస్స దిట్ఠే వా ధమ్మే విపాకం పటిసంవేదేతి ఉపపజ్జ వా అపరే వా పరియాయే’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౩).

కిం బహునా యం తం తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం, తస్సేవాయం విసయో, యదిదం తస్స తస్స కమ్మస్స తేన తేన కారణేన పుబ్బాపరవిపాకతా సామత్థియం.

౬౮౭. పటిసన్ధిదానాదివసేన విపాకసన్తానస్స నిబ్బత్తకం జనకం. తేనాహ ‘‘తం పటిసన్ధియమ్పి పవత్తేపి రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధే జనేతీ’’తి. సుఖదుక్ఖసన్తానస్స, నామరూపప్పబన్ధస్స వా చిరతరప్పవత్తిహేతుభూతం ఉపత్థమ్భకం. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతీ’’తి. ఉపపీళకం సుఖదుక్ఖప్పబన్ధే పవత్తమానే సణికం సణికం తం హాపేతి. తేనాహ ‘‘సుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతీ’’తి. ఘాతేత్వాతి ఉపచ్ఛిన్దిత్వా. కమ్మస్స ఉపచ్ఛిన్దనం నామ తస్స విపాకపటిబాహనమేవాతి ఆహ ‘‘తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా’’తి. తఞ్చ అత్తనో విపాకుప్పత్తియా ఓకాసకరణన్తి వుత్తం ‘‘అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీ’’తి. విపచ్చనాయ కతోకాసం కమ్మం విపక్కమేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతీ’’తి. ఉపపీళకం అఞ్ఞస్స విపాకం ఉపచ్ఛిన్దతి, న సయం అత్తనో విపాకం దేతి. ఉపఘాతకం పన దుబ్బలం కమ్మం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అత్తనో విపాకం ఉప్పాదేతీతి అయమేతేసం విసేసో. బవ్హాబాధతాదిపచ్చయూపనిపాతేన విపాకస్స విబాధకం ఉపపీళకం, తథా విపాకస్సేవ ఉపచ్ఛేదకం ఉపఘాతకం. కమ్మం ఉపఘాతేత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసకరణేన విపచ్చనే సతి జనకమేవ సియా, జనకాదిభావో నామ విపాకం పతి ఇచ్ఛితబ్బో, న కమ్మం పతీతి విపాకస్సేవ ఉపఘాతకతా యుత్తా వియ దిస్సతి, వీమంసితబ్బం.

కమ్మన్తరన్తి కమ్మవిసేసో కమ్మానం బలాబలభేదో. విపాకన్తరన్తి విపాకవిసేసో, తస్స హీనపణీతతాదిభేదో. అపరో నయో – యస్మిం కమ్మే కతే పటిసన్ధియం, పవత్తే చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధకవిచ్ఛేదకపచ్చయానుప్పత్తియా, ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా చ జనకానుభావానురూపం పరిపోసచిరతరప్పబన్ధా హోన్తి, తం ఉపత్థమ్భకం. జనకేన నిబ్బత్తితం కుసలఫలం వా అకుసలఫలం వా యేన పచ్చనీకభూతేన రోగధాతుసమతాదినిమిత్తతాయ బాధీయతి, తం ఉపపీళకం. యేన పన కమ్మునా జనకసామత్థియవసేన చిరతరప్పబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలం విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా ఉపహఞ్ఞతి విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకం. తత్థ కేచి దుతియస్స కుసలభావం ఇత్థన్నామగతస్స అప్పాబాధదీఘాయుకతాసంవత్తనవసేన, పచ్ఛిమానం ద్విన్నం అకుసలభావం బవ్హాబాధఅప్పాయుకతాసంవత్తనవసేన వణ్ణేన్తి. దేవదత్తాదీనం, పన నాగాదీనం, ఇతో అనుపదిన్నేన యాపనకపేతానఞ్చ నరకాదీసు అకుసలవిపాకుపత్థమ్భనుపపీళనుపఘాతకాని న న సన్తీతి చతున్నమ్పి అకుసలాకుసలభావో న విరుజ్ఝతి. బుద్ధావేణికతాయ అసాధారణస్సేవ ఞాణస్స గోచరభావతో కమ్మన్తరాది ‘‘అసాధారణం సావకేహీ’’తి వుత్తం. ఏకదేసతో జానితబ్బం అనవసేసతో జానితుం న సక్కా అవిసయత్తా. సబ్బేన సబ్బం అజాననే పచ్చయపరిగ్గహో న పరిపూరతీతి.

౬౮౮. యథావుత్తం కమ్మం వత్తమానవిపాకప్పబన్ధనిమిత్తమేవ అధిప్పేతన్తి కమ్మేకదేసతాయ ‘‘ద్వాదసవిధం కమ్మం కమ్మవట్టే పక్ఖిపిత్వా’’తి వుత్తం. కిలేసవట్టమ్పి కమ్మసహాయతాయ కమ్మవట్టపక్ఖికమేవ కత్వా ఆహ ‘‘కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేనా’’తి. యాదిసతో పచ్చయతో పచ్చుప్పన్నే అద్ధానే నామరూపస్స పవత్తి, తాదిసతో ఏవ ఇతరస్మిమ్పి అద్ధద్వయేతి యథా అతీతానాగతే నయం నేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘ఇద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనాగతేపి కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేనేవాతి ఏత్థ వుత్తం ఏవ-సద్దం ‘‘ఏతరహి అతీతేపీ’’తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా వత్తబ్బం అద్ధత్తయేపి కిరియాకిరియఫలమత్తతాదస్సనపరత్తా చోదనాయ. ఇతి కమ్మఞ్చేవాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. అపరాపరం వట్టనట్ఠేన వట్టం. తథా పవత్తనం పవత్తం. హేతుఫలభావేన సమ్బన్ధతీతి సన్తతి, పబన్ధో. కరణట్ఠేన, పచ్చయేహి కరీయతీతి వా కిరియా.

కమ్మాతి కమ్మతో. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో, కమ్మం సమ్భవో ఏతస్సాతి కమ్మసమ్భవో, విపాకో.

కారణసామగ్గియం దానాదీహి సాధితకిరియాయ వత్తమానాయ కారణమత్తే కత్తువోహారోతి ఆహ ‘‘నేవ కారణతో ఉద్ధం కారకం పస్సతీ’’తి. కరోతీతి హి కారకం. విపాకపటిసంవేదకం న పస్సతీతి సమ్బన్ధో. కామం బాలాపి ‘‘కారకో పటిసంవేదకో’’తి వదన్తా అత్థతో పఞ్ఞత్తిమత్తమేవ వదన్తి, తే పన విపరీతాభినివేసవసేనాపి వదన్తీతి తం అప్పమాణన్తి ఆహ ‘‘సమఞ్ఞామత్తేన పణ్డితా వోహరన్తీ’’తి.

౬౮౯. ఏవేతన్తి ఏవంవిధం ఏతం దస్సనం, సమ్మదస్సనం, అవిపరీతదస్సనన్తి అత్థో. బీజరుక్ఖాదికానంవాతి యథా బీజతో రుక్ఖో, రుక్ఖతో పున బీజన్తి అనాదికాలికత్తా బీజరుక్ఖసన్తానస్స పుబ్బకోటి నత్థి, ఏవం కమ్మపచ్చయా విపాకో, విపాకపచ్చయా కమ్మన్తి అనాదికాలికత్తా కమ్మవిపాకసన్తానస్స పుబ్బకోటి న పఞ్ఞాయతి. ఆది-సద్దేన ‘‘కుక్కుటియా అణ్డం, అణ్డతో కుక్కుటీ, పునపి కుక్కుటియా అణ్డ’’న్తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. అనాగతేపి సంసారేతి యథా అతీతే, ఏవం అనాగతేపి అద్ధానే ‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౬౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౬౭, ౯౯; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; చూళని. అట్ఠ. ౬; బు. వం. అట్ఠ. ౨.౫౮) వుత్తే సంసారే సతి కమ్మవిపాకానం అప్పవత్తం న దిస్సతి, కమ్మవిపాకానం అప్పవత్తి న దిస్సతి, పవత్తతి ఏవాతి అత్థో.

ఏతమత్థన్తి ‘‘కమ్మస్స కారకో నత్థీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౬౮౯) వుత్తమత్థం. అసయంవసీతి న సయంవసినో, మిచ్ఛాభినివేసపరవసాతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధితాతి ఇతరీతరవిరోధితా, దిట్ఠియో, దిట్ఠియా వా అఞ్ఞమఞ్ఞేన విరోధితా విరుద్ధా.

గమ్భీరఞాణగోచరతాయ గమ్భీరం. తథా నిపుణం. సత్తసుఞ్ఞతాయ, అఞ్ఞమఞ్ఞసభావసుఞ్ఞతాయ చ సుఞ్ఞం. పచ్చయన్తి నామరూపస్స పచ్చయం, తప్పచ్చయపటివేధేనేవ చ సబ్బం పటివిద్ధం హోతీతి. కమ్మం నత్థి విపాకమ్హీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

పచ్చయసుఞ్ఞం ఫలన్తి యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా న సూరియే’’తిఆది వుత్తం. తేసన్తి సూరియాదీనం. సోతి అగ్గి. సమ్భారేహీతి ఆతపాదీహి కారణేహి.

యది చ హేతు చ ఫలఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞరహితం, కథం హేతుతో ఫలం నిబ్బత్తతీతి ఆహ ‘‘కమ్మఞ్చ ఖో ఉపాదాయా’’తి. న కేవలం కమ్మఫలమేవ సుఞ్ఞం కత్తురహితం, సబ్బమ్పి ధమ్మజాతం కారకరహితన్తి దస్సేతుం ‘‘న హేత్థ దేవో’’తి గాథా వుత్తా. హేతుసమ్భారపచ్చయాతి హేతుసమూహనిమిత్తం, హేతుపచ్చయనిమిత్తం వా.

౬౯౦. చుతిపటిసన్ధివసేన విదితా హోన్తీతి కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన పచ్చయపరిగ్గహస్స కతత్తా చుతిపటిసన్ధివసేన విదితా హోన్తీతి వదన్తి. వుత్తనయేన పన సప్పచ్చయనామరూపస్స దస్సనేన తీసు అద్ధాసు పహీనవిచికిచ్ఛస్స అద్ధత్తయపరియాపన్నా ధమ్మా అతీతపచ్చుప్పన్నానాగతభవేసు చ చుతిపటిసన్ధివసేన విదితా హోన్తి, న అనుపదధమ్మవసేన తథాపరిగ్గహస్స అకతత్తా. సాస్స హోతి ఞాతపరిఞ్ఞాతి యాయ నామరూపపరిగ్గహం, తస్స చ పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి, సా అస్స యోగినో ‘‘ఇదం నామం, ఏత్తకం నామ’’న్తిఆదినా, ‘‘తస్స అయం పచ్చయో, ఏత్తకో పచ్చయో’’తిఆదినా చ పరిచ్ఛేదవసేన ఞాతవతీ పఞ్ఞాతి కత్వా ఞాతపరిఞ్ఞా.

ఇదాని యేన కారణేన అద్ధత్తయపరియాపన్నా ధమ్మా చుతిపటిసన్ధివసేన విదితా హోన్తి, తం దస్సేతుం ‘‘సో ఏవం పజానాతీ’’తిఆది వుత్తం. తేన ధమ్మానం భవన్తరసఙ్కమో నామ న కదాచిపి అత్థి, తత్థ తత్థేవ నిరుజ్ఝనతోతి దస్సేతి. సజ్ఝాయ మన్తోదకపాన ముఖమణ్డన పదీపసీఖూపమాహి తమేవ ధమ్మానం సఙ్కమాభావం విభావేతుం ‘‘అపిచ ఖో’’తిఆదిమాహ.

మనోధాతుఅనన్తరన్తి కిరియమనోధాతుయా అనన్తరం లబ్భమానం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. న చేవ ఆగతన్తి కిరియమనోధాతుతో న చేవ ఆగతం కిరియమనోధాతుయం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స అభావతో. నాపి న నిబ్బత్తం అనన్తరన్తి కిరియమనోధాతుతో అనాగచ్ఛన్తమ్పి పచ్చయసామగ్గిలాభేన తతో అనన్తరం నాపి న నిబ్బత్తం, నిబ్బత్తమేవ హోతి. యథాయం పవత్తియం చిత్తప్పవత్తి, తథేవ పటిసన్ధిమ్హి వత్తతే చిత్తసన్తతి, చుతిచిత్తతో అనాగచ్ఛన్తమ్పి పటిసన్ధిచిత్తం తతో అనన్తరం నాపి న నిబ్బత్తతి, పచ్చయసామగ్గివసేన నిబ్బత్తతేవాతి అత్థో. సన్తతిగహణేన చేత్థ కుతోచి ఆగమాభావమేవ విభావేతి. హేతుఫలభావేన హి సమ్బన్ధతాతి ధమ్మప్పవత్తి సన్తతీతి. తేనాహ ‘‘పురిమం భిజ్జతే చిత్త’’న్తిఆది. పురిమన్తి చుతిచిత్తం. భిజ్జతేతి నిరుజ్ఝతి. పచ్ఛిమన్తి పటిసన్ధిచిత్తం. తతోతి చుతిచిత్తతో అనన్తరమేవ జాయతి. యత్థ హి చుతిచిత్తతో దూరేపి కాలన్తరేపి ఉప్పజ్జమానం పటిసన్ధిచిత్తం అనన్తరమేవ జాయతీతి వుచ్చతి. తస్మా తేసం అన్తరికా నత్థి తేసం చుతిపటిసన్ధిచిత్తానం బ్యవధాయకం కిఞ్చి నత్థి. వీచి తేసం న విజ్జతీతి తస్సేవ వేవచనం. ఇతోతి చుతిచిత్తతో అనన్తరం న చ గచ్ఛతి కిఞ్చి చిత్తం. తఞ్హి ససమ్పయుత్తధమ్మం తథేవ నిరుజ్ఝతి. పటిసన్ధి చాతి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణఞ్చ అఞ్ఞమేవ యథాపచ్చయం జాయతి నిబ్బత్తతీతి పునపి సఙ్కమాభావమేవ విభావేన్తో సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం నిగమేతి.

౬౯౧. నామరూపగ్గహణేన, తస్స చ పచ్చయధమ్మగ్గహణేన అగ్గహితస్స తేభూమకధమ్మస్స అభావతో ‘‘విదితసబ్బధమ్మస్సా’’తి వుత్తం. న చేత్థ లోకుత్తరధమ్మా అధిగతా. థామగతం హోతి అనేకాకారవోకారపచ్చయపరిగ్గహవిధినో అనుట్ఠితత్తా. సుట్ఠుతరం పహీయతి తియద్ధగతధమ్మప్పవత్తియా విగతసమ్మోహత్తా. సా ఏవాతి సోళసవిధా కఙ్ఖా ఏవ. యస్మా ఏత్థ ‘‘బుద్ధో, ధమ్మో, సఙ్ఘో, సిక్ఖా’’తి చ కఙ్ఖాయ గోచరభూతా లోకియా ధమ్మా అధిప్పేతా. న హి లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ కిలేసా పవత్తితుం సక్కోన్తి. పుబ్బన్తోతి అతీతా ఖన్ధాయతనధాతుయో. అపరన్తోతి అనాగతా. పుబ్బన్తాపరన్తోతి తదుభయం, అద్ధాపచ్చుప్పన్నం వా తదుభయభాగయుత్తత్తా. ఏవం బుద్ధాదిగ్గహణేన, పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మగ్గహణేన చ గహితో అట్ఠమో కఙ్ఖావిసయో నామరూపమత్తం, ఇదప్పచ్చయతాగ్గహణేన పన తస్స పచ్చయో గహితో, తస్మా సోళసవత్థుకాయ కఙ్ఖాయ పహీనాయ అట్ఠవత్థుకా కఙ్ఖా అప్పతిట్ఠావ హోతీతి ఆహ ‘‘న కేవలఞ్చ…పే… పహీయతియేవా’’తి.

దిట్ఠేకట్ఠత్తా విచికిచ్ఛాయ యథా దిట్ఠి సముచ్ఛిజ్జమానా విచికిచ్ఛాయ సద్ధింయేవ సముచ్ఛిజ్జతి, ఏవం విచికిచ్ఛా విక్ఖమ్భియమానా దిట్ఠియా సద్ధింయేవ విక్ఖమ్భీయతీతి ఆహ ‘‘ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని విక్ఖమ్భన్తీ’’తి. అత్తాభినివేసూపనిస్సయా హి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) నయప్పవత్తా సోళసవత్థుకా కఙ్ఖా, సా ఏవ చ పుబ్బన్తాదివత్థుకభావేన వుత్తా. అత్తాభినివేసవత్థుకాని చ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని, బుద్ధాదివత్థుకా చ కఙ్ఖా తదేకట్ఠాతి. ధరీయన్తి అత్తనో పచ్చయేహీతి ధమ్మా, తిట్ఠతి ఏత్థ తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలన్తి ఠితి, ధమ్మానం ఠితి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయధమ్మో. అథ వా ధమ్మోతి కారణం ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮ ఆదయో) వియ, ధమ్మస్స ఠితి సభావో, ధమ్మతో చ అఞ్ఞో సభావో నత్థీతి పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావో ధమ్మట్ఠితి, ధమ్మట్ఠితియం ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. సఙ్ఖారానం యం యం భూతం అనిచ్చతాది యథాభూతం, తత్థ ఞాణన్తి యథాభూతఞాణం. సమ్మా పస్సతీతి సమ్మాదస్సనం.

అవిజ్జా పచ్చయోతి అవిజ్జా హేతుఆదివసేన సఙ్ఖారానం యథారహం పచ్చయో. తతో ఏవ సఙ్ఖారా పచ్చయసముప్పన్నా. ఉభోపేతేతి యస్మా అవిజ్జాపి ఆసవాదివసేన పచ్చయసమ్భూతావ, తస్మా అవిజ్జా సఙ్ఖారాతి ఉభయేపి ఏతే ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నా. ఇతీతి ఏవం. పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞాతి పచ్చయానం పరిచ్ఛిజ్జ గహణవసేన పవత్తా పఞ్ఞా. వుత్తనయేన ధమ్మట్ఠితిఞాణం.

నిమిత్తన్తి సఙ్ఖారనిమిత్తం, అత్థతో పఞ్చక్ఖన్ధా. తే హి ఘనసఞ్ఞాపవత్తియా వత్థుభావతో నిమిత్తం, సవిగ్గహభావేన ఉపట్ఠానతో వా. యస్మా అనిచ్చతా నామ సఙ్ఖారానం అవిపరీతాకారో. తత్థ నిచ్చతాయ లేసస్సాపి అభావతో అనిచ్చతో పస్సన్తో యథాభూతం జానాతి. తఞ్చ ఞాణం అవిపరీతగ్గహణతాయ సమ్మాదస్సనం. తంసమఙ్గినా చ పచ్చుప్పన్నేసు వియ అతీతానాగతేసుపి నయం నేన్తేన తే సుపరివిదితా హోన్తి.

అనిచ్చతా చ నామ ఉప్పత్తిమతో, ఉప్పాదో చ పచ్చయవసేనాతి అనిచ్చతా సిజ్ఝమానా సఙ్ఖారానం సప్పచ్చయతం సాధేన్తీ యథావుత్తకఙ్ఖప్పహానాయ సంవత్తతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అనిచ్చతో…పే… పహీయతీ’’తి ఆహ. తత్థ తదన్వయేనాతి పచ్చక్ఖతో దిట్ఠస్స అనుగమనేన. ఏత్థాతి యథాదిట్ఠేసు ధమ్మేసు. దుక్ఖతో మనసి కరోన్తోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పవత్తన్తి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధప్పవత్తం. తఞ్హి కిలేసాభిసఙ్ఖారేహి పవత్తితత్తా సాతిసయం దుక్ఖభావేన ఉపట్ఠాతి. పవత్తన్తి ఠాననిసజ్జాదివసేన దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన చ సఙ్ఖారప్పవత్తన్తి అపరే. ‘‘నిమిత్తం, పవత్త’’న్తి చ వుత్తే అజ్ఝత్తబహిద్ధాసన్తానసఞ్ఞితే సబ్బస్మిం సప్పచ్చయే నామరూపే యాథావతో పవత్తా ఏకావ పఞ్ఞా పరియాయవసేన ‘‘యథాభూతఞాణ’’న్తిపి ‘‘సమ్మాదస్సన’’న్తిపి తత్థ కఙ్ఖావిక్ఖమ్భనేన ‘‘కఙ్ఖావితరణా’’తిపి వుచ్చతి. యథా ‘‘రుక్ఖో పాదపో తరూ’’తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యఞ్చ యథాభూతఞాణ’’న్తిఆది.

పరమత్థతో సాసనే అస్సాసో నామ అరియఫలం, పతిట్ఠా నామ అరియమగ్గో, అయం పన అనధిగతమగ్గఫలోపి తదధిగముపాయపటిపత్తియం ఠితత్తా లద్ధస్సాసో వియ, లద్ధపతిట్ఠో వియ చ హోతీతి వుత్తం ‘‘లద్ధస్సాసో లద్ధపతిట్ఠో’’తి. అపరిహీనకఙ్ఖావితరణవిసుద్ధికో విపస్సకో లోకియాహి సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పదాహి సమన్నాగతత్తా ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తో సుగతిపరాయణో చ హోతీతి వుత్తం ‘‘నియతగతికో’’తి. తతో ఏవ చూళసోతాపన్నో నామ హోతి. సోతాపన్నో హి ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతోతి.

అథ వా లద్ధస్సాసో దిట్ఠివిసుద్ధిసమధిగమేన. నామరూపపరిచ్ఛేదేన హి ఖన్ధాదికే సభావసరసతో సల్లక్ఖేత్వా సాసనే ధమ్ముపసంహితపామోజ్జప్పటిలాభేన లద్ధస్సాసో హోతి. లద్ధపతిట్ఠో కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిసమధిగమేన. సప్పచ్చయనామరూపదస్సనేన హి పరిమద్దితదిట్ఠికణ్టకో వినిద్ధతఅహేతువిసమహేతువాదో యథాసకం పచ్చయేహేవ ధమ్మమత్తం జానిత్వా సాసనే పతిట్ఠితసద్ధో లద్ధపతిట్ఠో నామ హోతి. నామరూపవవత్థానేన దుక్ఖసచ్చం, ధమ్మట్ఠితిఞాణేన సముదయసచ్చం, తస్సేవ అపరభాగేన అనిచ్చతో మనసికారాదివిధినా మగ్గసచ్చఞ్చ అభిఞ్ఞాయ పవత్తియా దుక్ఖభావం దిస్వా అప్పవత్తే నిరోధే ఏకంసేనేవ నిన్నజ్ఝాసయతాయ లోకియేనేవ ఞాణేన చతున్నం అరియసచ్చానం అధిగతత్తా అపాయేసు అభబ్బుప్పత్తికో, సోతాపన్నభూమియం భబ్బుప్పత్తికో చ హోతీతి వుత్తం ‘‘నియతగతికో’’తి. తేనాహ ‘‘చూళసోతాపన్నో నామ హోతీ’’తి.

తస్మాతి యస్మా ఏవం మహానిసంసమేతం యథాభూతఞాణం, తస్మా. సదాతి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చేవ దివా చ. సబ్బసోతి నిబ్బత్తకహేతుఆదిపరిగ్గణ్హనవసేన సబ్బప్పకారేన.

కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి ఏకూనవీసతిమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.