౨౦. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

సమ్మసనఞాణకథావణ్ణనా

౬౯౨. ఏవం మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ ఞత్వా ఠితం ఞాణన్తి అయం ఉపక్కిలేసవినిముత్తా వీథిపటిపన్నా విపస్సనాపఞ్ఞా అరియమగ్గస్స పుబ్బభాగమగ్గో, అయం ఓభాసాదిభేదో దసవిధో ఉపక్కిలేసో న మగ్గోతి ఏవం మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ యాథావతో వవత్థపేత్వా ఠితం ఞాణం.

అతీతాదివసేన అనేకభేదభిన్నే ధమ్మే కలాపతో సఙ్ఖిపిత్వా సమ్మసనం కలాపసమ్మసనం, అయం కిర జమ్బుదీపవాసీనం అభిలాపో. ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬; అ. ని. ౪.౧౮౧) నయేన హి ధమ్మానం విపస్సనా నయవిపస్సనా, అయం కిర తమ్బపణ్ణిదీపవాసీనం అభిలాపో. తేనేవాహ ‘‘కలాపసమ్మసనసఙ్ఖాతాయ నయవిపస్సనాయా’’తి. తావ-సద్దో కమత్థో, తేన సమ్మసనప్పకారానం బహుభేదతం దీపేతి. బహుభావతో హి తేసం పఠమం నయవిపస్సనాయ యోగారమ్భం అనుసాసతి ‘‘నయవిపస్సనాయ తావ యోగో కరణీయో’’తి. కస్మాతి చోదకవచనం. తస్సాయం అధిప్పాయో – యది మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి సమ్పాదేతబ్బా, అథ కస్మా ‘‘నయవిపస్సనాయ ఆదితో యోగో కాతబ్బో’’తి వుత్తన్తి. ఇతరో తస్సాయం అధిగమూపాయోతి దస్సేన్తో ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకస్సా’’తిఆదిమాహ. తేనేతం దస్సేతి ‘‘విపస్సనాయ సతి ఉదయబ్బయఞాణుప్పాదో, ఉదయబ్బయఞాణే సతి ఓభాసాదిఉపక్కిలేససమ్భవో, తతో మగ్గామగ్గవవత్థానం, తస్మా తస్స ఆదితోవ ఆరమ్భస్స సమ్భవో నత్థీతి విపస్సనా పఠమం ఆరద్ధబ్బా’’తి. ఏవమ్పి పఠమం నయవిపస్సనావ కస్మా ఆరద్ధబ్బాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాయ చ కలాపసమ్మసనం ఆదీ’’తి. తఞ్హి అతీతాదిభేదభిన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానవసేన పవత్తనతో ఆదికమ్మికస్స సుకరం సమ్మసనన్తి ఆదిభూతం.

తస్మాతి ఆదిభూతత్తా. అథ వా తస్మాతి యస్మా ఆరద్ధవిపస్సకస్స…పే… కలాపసమ్మసనం ఆది, తస్మా. ఏతన్తి కలాపసమ్మసనం. అపిచాతిఆది కలాపసమ్మసనస్సేవ విపస్సనాయ ఆదిభావే ఉపచయహేతుదస్సనం. ఉదయబ్బయఞాణపరియోసానా తీరణపరిఞ్ఞా, అసమ్పత్తే ఏవ చ ఉదయబ్బయఞాణే మగ్గామగ్గవవత్థానం హోతీతి ఆహ ‘‘తీరణపరిఞ్ఞాయ వత్తమానాయా’’తి. కలాపసమ్మసనే తావ యోగో కాతబ్బోతి ఏత్థాపి తస్సేవ పఠమారమ్భే కారణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యస్మా కలాపసమ్మసనం నామ ఏకవిసుద్ధియమ్పి న అన్తోగధం, ఏకచ్చే చ తం అనామసిత్వావ విపస్సనాచారం వణ్ణేన్తి. ఏవం సన్తేపి తం సుత్తన్తేసు ఏకదేసేన, అనవసేసతో చ దస్సితం. పటిసమ్భిదాయం ఆదికమ్మికానం మనసికారసుకరతాయ విపస్సనాయ ఆదిభావేన ఠపితం. విపస్సన్తస్స చ ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు మగ్గామగ్గఞాణసమ్భవో, తస్మా ‘‘తం సమ్పాదేతుకామేనా’’తిఆదినా అయం విచారో కతోతి దట్ఠబ్బం.

౬౯౩. తత్రాతి తస్మిం తీరణపరిఞ్ఞాయ ఞాతపరిఞ్ఞానన్తరభావే, తాసు వా పరిఞ్ఞాసు. వినిచ్ఛయోతి సరూపతో, కిచ్చతో, భూమితో చ సన్నిట్ఠానం. లోకుత్తరాపి పురిమస్మిం సచ్చద్వయే మగ్గసమ్పయుత్తా తివిధాపి పరిఞ్ఞా కిచ్చవసేన లబ్భతీతి ‘‘లోకియపరిఞ్ఞా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. సభావధమ్మానం లక్ఖణసల్లక్ఖణతో ఞేయ్యఅభిముఖా పఞ్ఞా అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా. ఞాతట్ఠేతి ఞాతభావనిమిత్తం. అభిఞ్ఞేయ్యస్స జాననహేతు ‘‘ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. పరిఞ్ఞాపఞ్ఞాతి అనిచ్చాదిలక్ఖణాని పరిచ్ఛిజ్జ జాననపఞ్ఞా. తీరణట్ఠేతి సమ్మసనభావహేతు. పహానపఞ్ఞాతి పహాతబ్బస్స పజహనపఞ్ఞా. వేదయితాదిలక్ఖణవిధురతాయ రుప్పనలక్ఖణం పచ్చత్తలక్ఖణం వుత్తం. తేసంయేవ పచ్చత్తలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన గహితధమ్మానంయేవ. యథా పథవీఫస్సాదీనం కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణాని తీసుపి ఖణేసు సల్లక్ఖితబ్బాని పటినియతరూపతాయ సభావసిద్ధానేవ హుత్వా గయ్హన్తి, న ఏవమనిచ్చతాదిలక్ఖణాని. తాని పన భఙ్గుదయబ్బయపీళావసవత్తనాకారముఖేన గహేతబ్బతో సమారోపితరూపాని వియ గయ్హన్తీతి వుత్తం ‘‘సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా’’తి. లోకియపరిఞ్ఞానంయేవ అధిప్పేతత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావ ‘‘పహానపరిఞ్ఞా’’తి వుత్తా.

సఙ్ఖారపటిచ్ఛేదతోతి నామరూపవవత్థానతో, యా ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధీ’’తి వుత్తా. కేచి పన ‘‘ఖన్ధాదీనం విపస్సనాయ భూమిభావతో సబ్బోపి ఖన్ధాదివిచారో సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదో’’తి వదన్తి. ‘‘పచ్చత్తలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చ’’న్తి ఇమినా నామరూపపచ్చయపరిగ్గహపఞ్ఞానం తీరణపహానాసమత్థతం దస్సేతి. తాసమ్పి పన ‘‘నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూప’’న్తి అరూపరూపానం సాధారణాకారసల్లక్ఖణవసేన పవత్తియా ఏకేనాకారేన తీరణపరియాయో, దిట్ఠికఙ్ఖావిక్ఖమ్భనేన పహానపరియాయో లబ్భతీతి సియా తీరణపహానేసుపి ఆధిపచ్చన్తి వదన్తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన పన యథా దిట్ఠివిసుద్ధియావ సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదతా, ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఏవ తీరణపహానకిచ్చతా వేదితబ్బా. ఏవం హి తిస్సోపి పరిఞ్ఞా వవత్థితా హోన్తి, అఞ్ఞథా సఙ్కారో సియా. తీరణపరిఞ్ఞాయ భూమి తత్థ పఞ్ఞాయ అనిచ్చతాదిలక్ఖణసన్తీరణతో. తేనాహ ‘‘ఏతస్మిం…పే… ఆధిపచ్చ’’న్తి. కామం ఉదయబ్బయఞాణమ్పి కఞ్చి మిచ్ఛాభినివేసం పజహతి, తస్స పన అథామగతత్తా న సాతిసయం పహానన్తి వుత్తం ‘‘భఙ్గానుపస్సనం ఆదిం కత్వా ఉపరి పహానపరిఞ్ఞాయ భూమీ’’తి. అనిచ్చతో అనుపస్సన్తోతి అనిచ్చాకారతో సఙ్ఖారే అనుపస్సన్తో సమ్మసన్తో. నిచ్చసఞ్ఞన్తి ‘‘తే నిచ్చా సస్సతా’’తి పవత్తం మిచ్ఛాసఞ్ఞం. సఞ్ఞాసీసేన దిట్ఠిచిత్తానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి. నిబ్బిన్దన్తోతి అనిచ్చానుపస్సనాదిసమ్భూతాయ నిబ్బిదానుపస్సనాయ సఙ్ఖారే నిబ్బిజ్జనవసేన పస్సన్తో. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. విరజ్జన్తోతి విరాగానుపస్సనాయ విరజ్జనవసేన యథా సఙ్ఖారేసు రాగో నుప్పజ్జతి, ఏవం అనుపస్సన్తో. తథాభూతో హి రాగం పజహతీతి వుచ్చతి. నిరోధేన్తోతి నిరోధానుపస్సనాయ యథా సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తియేవ, న ఆయతిం పునబ్భవవసేన ఉప్పజ్జన్తి, ఏవం అనుపస్సన్తో. తథాభూతో హి సఙ్ఖారానం సముదయం పజహతి నామ అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనతో. పటినిస్సజ్జన్తోతి పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ యథా సఙ్ఖారా న పున ఆదియన్తి, ఏవం వోస్సజ్జన్తో. తేనాహ ‘‘ఆదానం పజహతీ’’తి, నిచ్చాదివసేన వా గహణం విస్సజ్జేతీతి అత్థో. సాధితత్తాతి సమ్పాదితత్తా. ఇతరాతి తీరణపహానపరిఞ్ఞా. ఏవం పరిఞ్ఞా నిద్దిసిత్వా పరిఞ్ఞాక్కమవసేనపి కఙ్ఖావితరణానన్తరం ‘‘కలాపసమ్మసనే యోగో కాతబ్బో’’తి య్వాయమత్థో వుత్తో, తం నిగమవసేన పచ్చాహరన్తో ‘‘తేన వుత్త’’న్తిఆదిమాహ, తం వుత్తత్థమేవ.

౬౯౪. తత్రాతి తస్మిం కలాపసమ్మసనే విభావేతబ్బే, తస్స వా కలాపసమ్మసనస్స ఆదిభావే. అయం పాళీతి దస్సియమానం పటిసమ్భిదామగ్గపాళిమాహ. తత్థ సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞాతి అతీతాదిభేదభిన్నే ధమ్మే ఏకతో సఙ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన వినిచ్ఛయే సాధేతబ్బే తంసాధనీయా పఞ్ఞా. సమ్మసనే అనిచ్చతాదివసేన తీరణే ఞాణన్తి పవుచ్చతి, సా కథం హోతీతి అత్థో. వవత్థానే సమ్మసనేతి చ నిప్ఫాదేతబ్బే భుమ్మవచనం. యం కిఞ్చి రూపన్తిఆదీని పదాని హేట్ఠా వుత్తత్థానేవ. సబ్బం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతీతిఆదీని పన యస్మా పరతో వణ్ణియిస్సన్తి, తస్మా తత్థేవ నేసం అత్థం విభావయిస్సామ.

పాళివవత్థానం పన ఏవం వేదితబ్బం – ఏత్థ హి ఆదికమ్మికానం విపస్సనామనసికారసుఖత్థం ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా పఠమం తావ పఞ్చక్ఖన్ధా అతీతాదివిభాగముఖేన గహితా, తే పన ఖన్ధా యస్మా ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మవసేన విభాగం లబ్భన్తి, తస్మా తదనన్తరం ద్వారఛక్కాదివసేన దస ఛక్కా గహితా. యస్మా పన లక్ఖణేసు అనత్తలక్ఖణం దుక్ఖవిభాగం, తస్మా తస్స విభావనాయ ఛ ధాతుయో గహితా. తతో యేసు కసిణేసు ఇతో బాహిరకానం అత్తాభినివేసో, తాని ఇమేసం ఝానానం ఆరమ్మణభావేన ఉపట్ఠానాకారమత్తానీతి దస్సనత్థం దస కసిణాని గహితాని. తతో దుక్ఖానుపస్సనాయ పరివారభావేన పటిక్కూలాకారవసేన ద్వత్తింస కోట్ఠాసా గహితా. పుబ్బే ఖన్ధవసేన సఙ్ఖేపతో గహితా ధమ్మా నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారనయేన, విత్థారనయేన చ మనసి కాతబ్బాతి దస్సనత్థం ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో చ గహితా. తేసు ఇమే ధమ్మా సతిపి సుఞ్ఞనిరీహఅబ్యాపారభావే ధమ్మసభావతో ఆధిపచ్చవసేన పవత్తన్తీతి అనత్తలక్ఖణవిభావనత్థం ఇన్ద్రియాని గహితాని. ఏవం అనేకభేదభిన్నాపిమే ధమ్మా భూమిత్తయపరియాపన్నతాయ తివిధావ హోన్తీతి దస్సనత్థం తిస్సో ధాతుయో గహితా.

ఏత్తావతా నిమిత్తం దస్సేత్వా పవత్తం దస్సేతుం కామభవాదయో నవ భవా గహితా. ఏత్తకే అభిఞ్ఞేయ్యవిసేసే పవత్తమనసికారకోసల్లేన సణ్హసుఖుమేసు నిబ్బత్తితమహగ్గతధమ్మేసు మనసికారో పవత్తేతబ్బోతి దస్సనత్థం ఝానప్పమఞ్ఞారుప్పాని గహితాని. తత్థ ఝానాని నామ వుత్తావసేసారమ్మణాని రూపావచరజ్ఝానాని. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవిభాగతో ఇమే ధమ్మా భిన్దిత్వా మనసి కాతబ్బాతి దస్సనత్థం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని గహితాని. పచ్చయాకారమనసికారో హి లక్ఖణత్తయం సుఖేన, సుట్ఠుతరఞ్చ విభావేతి, తస్మా పచ్ఛతో గహితో. ఏవమేతే సమ్మసనీయభావేన గహితా ఖన్ధాదివసేన కోట్ఠాసతో పఞ్చవీసతివిధా. పభేదతో పన అతీతాదిభేదం అనామసిత్వావ గయ్హమానా ద్వీహి ఊనాని ద్వేసతాని హోన్తి.

తత్థ అనిచ్చతో వవత్థపేతీతిఆదికో పఠమో లక్ఖణవవత్థాపనవారో. అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతిఆదికో దుతియో హేతువారో లక్ఖణానం హేతుకిత్తనతో. అనిచ్చం సఙ్ఖతన్తిఆదికో పన హేతుపతిట్ఠాపనవారో పాకటభావసల్లక్ఖణతో. ఖయట్ఠేనాతి హి ఖయసభావతో యస్మా రూపం ఖయసభావం ఉప్పజ్జిత్వా ఖయం వయం భేదం గచ్ఛతి, తస్మా అనిచ్చన్తి అత్థో. భయట్ఠేనాతి భాయితబ్బభావతో యస్మా రూపం పభఙ్గురతాయ భయానకం, తస్మా దుక్ఖన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩౦.౧౫, ౪౫, ౪౬, ౭౬, ౮౫; ౨.౪.౧౪; పటి. మ. ౨.౧౦). అసారకట్ఠేనాతి అసారకభావతో, అత్తసారవిరహతోతి అత్థో. తతియవారే పన ‘‘రూపం అనిచ్చ’’న్తి వత్వా తస్స హేతుం పతిట్ఠాపేతుం ‘‘సఙ్ఖత’’న్తిఆది వుత్తం. యస్మా సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతం, అనురూపే చ పచ్చయే పటిచ్చ, న వినా తేహి సమం, సమ్మా చ ఉప్పన్నం, తస్మా ఖయవయవిరాగనిరోధధమ్మన్తి. న హి పచ్చయనిబ్బత్తం అనిరుజ్ఝనకం నామ అత్థి. తేనాహ భగవా ‘‘యం తం రూపం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౯). ఏతేన అనిచ్చా పథవీధాతు పచ్చయనిబ్బత్తత్తా తదఞ్ఞం పచ్చయనిబ్బత్తం వియాతి దస్సేతి. ఏస నయో సేసధమ్మేసుపి.

ఇదాని అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ సఙ్ఖతధమ్మానం అనిచ్చతం పతిట్ఠాపేతుం ‘‘జాతిపచ్చయా’’తిఆది వుత్తం. అనిచ్చలక్ఖణస్సేవ చేత్థ పతిట్ఠాపనం తస్మిం పతిట్ఠాపితే సేసలక్ఖణద్వయస్సపి పతిట్ఠాపనసిద్ధితో.

ఇమినా పేయ్యాలేన ఇమే ధమ్మరాసయో సంఖిత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తా ధమ్మా, పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి ఇదం అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౩; సం. ని. ౪.౪౬) ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తే ధమ్మే దస్సేత్వా తేసం పఞ్చహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితతం దస్సేతుం ‘‘రూపం అభిఞ్ఞేయ్యం…పే… విఞ్ఞాణం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి ఆగతత్తా వుత్తం. పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౪౮) పన ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా పఠమం పఞ్చక్ఖన్ధే దస్సేత్వా ‘‘చక్ఖు’’న్తిఆదినా ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తా ధమ్మా దస్సితా. తథాదస్సనే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

కస్మా పనేత్థ ఇమే ధమ్మరాసయో సంఖిత్తాతి పాళియం విత్థారతో ఆగతత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదిమాహ. తేనేవాహ ‘‘తం తత్థ…పే… సంఖిత్త’’న్తి. తత్థ తన్తి అభిఞ్ఞేయ్యం. ఏత్థాతి అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే. ‘‘విఞ్ఞాణం మనో ధమ్మా’’తిఆదినా తత్థ తత్థ కోట్ఠాసే యే లోకుత్తరధమ్మా ఆగతా. కేచి పన ‘‘ఏత్థాతి పటిసమ్భిదాయ’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం. సమ్మసనుపగా ఏవ హి ధమ్మా పటిసమ్భిదాయం గహితా సమ్మసనవారస్స అధిప్పేతత్తా, న అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౩; సం. ని. ౪.౪౬) వియ సబ్బేవ అభిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా. యే రూపారూపధమ్మా. యస్సాతి యోగినో. తేసు తేన సమ్మసనం ఆరభితబ్బం యథాపాకటం విపస్సనాభినివేసోతి కత్వా. పచ్ఛా పన అనుపట్ఠహన్తేపి ఉపాయేన ఉపట్ఠహాపేత్వా అనవసేసతోవ సమ్మసితబ్బా.

౬౯౫. ‘‘అతీతం రూపం అనిచ్చ’’న్తిఆదినా అనిచ్చతో సమ్మసనస్స అతీతాదివిభాగా పవత్తిట్ఠానభూతాతి ఆహ ‘‘ఏకాదసహి ఓకాసేహీ’’తి. వవత్థాపనం నామ సన్నిట్ఠానం. అనిచ్చతో సన్నిట్ఠానఞ్చేత్థ ‘‘అనిచ్చ’’న్తి విపస్సనావాతి ఆహ ‘‘అనిచ్చన్తి సమ్మసతీ’’తి.

కథన్తి సమ్మసనాకారో పుచ్ఛితోతి తం పరతో ఇధేవ పాళియం దుతియవారే వుత్తనయేనేవాతి సఙ్ఖేపేనేవ విస్సజ్జేతి. ఇదాని తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ హీ-తి హేతుఅత్థే నిపాతో. యస్మా ‘‘రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తి ఏవం వుత్తం, తస్మా ఇమినా వుత్తనయేన అనిచ్చన్తి సమ్మసతీతి యోజనా.

ఏవమ్పి సఙ్ఖేపోయేవాతి విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏసా’’తిఆది వుత్తం. అతీతేతి అతీతే భవే. ఆదికమ్మికస్స హి ఇదం సమ్మసనవిధానం, తస్మా భవవసేన అద్ధాభేదో అధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘నయిమం భవం సమ్పత్తన్తీ’’తి. ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం అతీతభవే పరియాపన్నం రూపం, తం అతీతేయేవ భవే ఖీణం, తతో న ఇమం భవం సమ్పత్తం, తస్మా అనిచ్చం ఖయట్ఠేన ఖయసభావత్తాతి సమ్మసతీతి. ఏస నయో యం అనాగతన్తిఆదీసుపి.

యం బహిద్ధా, తమ్పి బహిద్ధా ఏవ ఖీయతి, న అజ్ఝత్తభావం గచ్ఛతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి, యం ఓళారికం, తమ్పి తత్థేవ ఖీయతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతిఆదినా యోజేతబ్బం.

ఇదం సబ్బమ్పీతి ఇదం అతీతాదిభేదస్స రూపస్స సమ్మసనతో సబ్బం ఏకాదసవిధమ్పి సమ్మసనం ఏకం సమ్మసనం అనిచ్చతో సమ్మసనన్తి కత్వా.

తన్తి తం ఏకాదసవిధమ్పి రూపం. సప్పటిభయతాయాతి భయానకతాయ. భయావహం హోతీతి అప్పహీనవిపల్లాసస్స ‘‘అహం వినస్సామి, మమ సన్తకం వినస్సతీ’’తి చిన్తేన్తస్స భయజనకం హోతి. సీహోపమసుత్తే దేవానం వియాతి సీహోపమసుత్తే దేసియమానే దేవానం వియ. తత్థ హి –

‘‘యదా తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… సో ధమ్మం దేసేతి ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో. ఇతి వేదనా… ఇతి సఞ్ఞా… ఇతి సఙ్ఖారా… ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి ‘అనిచ్చావ కిర భో మయం సమానా నిచ్చమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ, అద్ధువావ…పే… అసస్సతావ కిర భో మయం సమానా సస్సతమ్హాతి అమఞ్ఞిమ్హ, మయమ్పి కిర భో అనిచ్చా అద్ధువా అసస్సతా సక్కాయపరియాపన్నా’’’తి (సం. ని. ౩.౭౮; అ. ని. ౪.౩౩) –

ఏవం దేవానం భయుప్పత్తి ఆగతా.

ఖన్ధపఞ్చకం, తదేకదేసో వా అత్తవాదీహి ‘‘అత్తా’’తి పరికప్పీయతి, తఞ్చ ఏకన్తతో అనిచ్చం, దుక్ఖఞ్చాతి ఆహ ‘‘యఞ్హి అనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తీసు దుక్ఖతాసు సఙ్ఖారదుక్ఖతావ బ్యాపినీ, ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖ’’న్తి చ అధిప్పేతాతి వుత్తం ‘‘అనిచ్చతం వా ఉదయబ్బయపటిపీళనం వా’’తి. అత్తా అభవిస్సాతి ‘‘కారకో వేదకో సయంవసీ’’తి ఏవంభూతో అత్తా అభవిస్సాతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి సతి రూపస్స ఆబాధాయ సంవత్తనం అయుజ్జమానకం సియా. యథా రూపక్ఖన్ధే అభేదతో తివిధం సమ్మసనం, భేదతో తేత్తింసవిధం, ఏవం వేదనాక్ఖన్ధాదీసుపీతి ఇమమత్థం ‘‘ఏస నయో’’తి అతిదిసతి. తేన ఖన్ధవసేన తావ భేదతో పఞ్చసట్ఠిఅధికా సతం సమ్మసనవారా దస్సితా హోన్తి. ఇమినా నయేన ద్వారఛక్కాదీసుపి యథారహం సమ్మసనభేదో వేదితబ్బో.

౬౯౬. నియమతో సఙ్ఖతాదిభేదం హోతీతి ఏకంసేన సఙ్ఖతతాదివిసేసవన్తం హోతి అసఙ్ఖతాదిసభావే అనిచ్చతాయ అసమ్భవతో. అస్సాతి అనిచ్చస్స. పరియాయదస్సనత్థన్తి వేవచనదస్సనత్థం, తం పన ‘‘ఖయధమ్మ’’న్తిఆదీనం వసేన వేదితబ్బం, న పురిమానం తిణ్ణం. న హి తదేవ తస్స పరియాయో హోతి, నాపి సఙ్ఖతపటిచ్చసముప్పన్నపదాని హుత్వా అభావదీపనతో పాకభావదీపనతో. పాకభావదీపనేన పన అనిచ్చతాయ సాధనపక్ఖే తిట్ఠన్తి. తేనేవ హి సబ్బేసం పదానం పరియాయతాభావతో ‘‘నానాకారేహి వా’’తి వికప్పన్తరం గహితం. మనసికారప్పవత్తీదస్సనత్థన్తి అనిచ్చతాయ ఉపబ్రూహనమనసికారపవత్తిదస్సనత్థం.

చత్తారీసాకారఅనుపస్సనాకథావణ్ణనా

౬౯౭. సోతి యోగావచరో. తస్సాతి యథావుత్తభేదస్స అనిచ్చతాదిసమ్మసనస్స. థిరభావత్థాయాతి దళ్హభావత్థాయ అనిచ్చాదిఆకారస్స పునప్పునం మనసికారో వియ బహులీకారభావతో. యం తం భగవతా ఏతస్స విభఙ్గే అనిచ్చాదిసమ్మసనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అనులోమికన్తి అరియమగ్గాధిగమస్స అనుకూలం. ఖన్తిన్తి ఞాణఖన్తిం. ఞాణఞ్హి విసయసభావం ఓగాహేత్వా వవత్థానే ఖమతి సహతీతి ఖన్తీతి వుచ్చతి. సమ్మత్తనియామన్తి అరియమగ్గం. సో హి సమ్మాదిట్ఠిఆదిసమ్మత్తఞ్చేవ అనివత్తిధమ్మతాయ నియామో చాతి వుచ్చతి. ‘‘ఆదినా నయేనా’’తి ఇమినా ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే దుక్ఖతో పస్సన్తో అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి, ఖన్ధానం నిరోధో సుఖం నిబ్బానన్తి పస్సన్తో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౩౮) ఏవమాదికో పాఠసేసో రోగాదిపటిపక్ఖయోజనావసేన విత్థారేతబ్బో. ‘‘ఖన్ధానం నిరోధో నిచ్చం నిబ్బాన’’న్తి వచనేన సఙ్ఖారానం దుక్ఖరోగతాదిపటిపక్ఖో నిబ్బానస్స సుఖారోగ్యాదిభావో ‘‘ఆదినా నయేనా’’తి ఏత్థ నయగ్గహణేన దీపితోతి. అవసేసో సబ్బో పాఠో పకాసితో ఏవ హోతీతి.

కామఞ్చేతం చత్తారీసాయ ఆకారేహి సమ్మసనం అనులోమఞాణే భావేతబ్బవిధానం. తేనాహ ‘‘అనులోమఞాణం విభజన్తేన…పే… వుత్త’’న్తి, ఇతో పట్ఠాయ పన కతపరిచయస్సేవ కిచ్చావహం హోతీతి ఇధాపి వుత్తన్తీతి దట్ఠబ్బం. తస్సాపీతి న కేవలం కలాపసమ్మసనస్సేవ, అథ ఖో యథాదస్సితస్స చత్తాలీసప్పభేదస్స అనిచ్చాదిసమ్మసనస్సపి. తఞ్హి అనులోమికఖన్తిపటిలాభాయ, సమ్మత్తనియామోక్కమనాయ చ సంవత్తనతో ఏకంసతో ఇచ్ఛితబ్బం. వుత్తఞ్హి –

‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో సమనుపస్సన్తో అనులోమికాయ ఖన్తియా సమన్నాగతో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, అనులోమికాయ ఖన్తియా అసమన్నాగతో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, సమ్మత్తనియామం అనోక్కమమానో సోతాపత్తిఫలం వా…పే… అరహత్తం వా సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్బసఙ్ఖారే అనిచ్చతో సమనుపస్సన్తో’’తి (అ. ని. ౬.౯౮; పటి. మ. ౩.౩౬) –

ఆది సుక్కపక్ఖో విత్థారేతబ్బో. తథా ‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో, దుక్ఖతో, కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో, అనత్తతో’’తి (పటి. మ. ౩.౩౬) విత్థారేతబ్బో.

౬౯౮. ఏకేకం ఖన్ధం అనిచ్చాదిసమ్మసనస్స వసేన సమ్మసతీతి సమ్బన్ధో. తస్స పన సమ్మసనస్స పఞ్చన్నం ఖన్ధానం సాధారణతాయ ‘‘ఏకేకం ఖన్ధ’’న్తి వుత్తం. అనచ్చన్తికతాయాతి అచ్చన్తికతాభావతో, అసస్సతతాయాతి అత్థో. సస్సతఞ్హి అచ్చన్తికం పరాయ కోటియా అభావతో. ఆదిఅన్తవన్తతాయాతి పుబ్బాపరకోటివన్తతాయ, ఉదయబ్బయధమ్మతోతి అత్థో. అనిచ్చతో సమ్మసతీతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో సబ్బత్థ.

అనిచ్చతోతి చ అద్ధువతో. ఏతఞ్హి న నిచ్చం, ఖణికతాయ అసదాభావితాయ వా న ఇచ్చం న ఉపగన్తబ్బన్తి అనిచ్చం. ఉప్పాదవయపటిపీళనతాయాతి ఉప్పాదేన, వయేన చ పతి పతి ఖణే ఖణే తంసమఙ్గినో విబాధనసభావత్తా, తేహి వా సయమేవ విబాధేతబ్బత్తా. ఉదయబ్బయవన్తో హి ధమ్మా అభిణ్హం తేహి పటిపీళితా ఏవ హోన్తి, యా పీళనా ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖతా’’తి వుచ్చతి. దుక్ఖవత్థుతాయాతి తివిధస్సాపి దుక్ఖస్స, సంసారదుక్ఖస్స చ అధిట్ఠానభావతో. పచ్చయయాపనీయతాయాతి యథారహం పచ్చయేహి యాపేతబ్బతాయ. రోగమూలతాయాతి మూలబ్యాధి వియ అనుబన్ధబ్యాధీనం మూలభావతో, పదద్వయేనాపి యాప్యరోగసదిసతోతి దస్సేతి. యాప్యబ్యాధి హి రోగో ఇతరో ఆబాధోతి. దుక్ఖతాసూలయోగితాయాతి తివిధదుక్ఖతాసఙ్ఖాతేన రుజ్జనేన యుజ్జతాయ. కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతాయాతి యథారహమారమ్మణవసేన, సమన్నాగమవసేన చ రాగాదికిలేసాసుచివిస్సన్దనతో. అహుత్వా సమ్భవతో ఉప్పత్తియా ఉద్ధుమాతతా.

అన్తోతుదనతాయాతి అబ్భన్తరే తుదనతో. దుక్ఖవేదనాదయో వియ హి ఇమే సఙ్ఖారా అత్తభావస్స అబ్భన్తరగతా ఏవ ఉదయబ్బయవసేన తుదన్తి. అరియమగ్గసణ్డాసేన వినా నీహరితుం అసక్కుణేయ్యతాయ దున్నీహరణీయతా తణ్హాదిట్ఠాభినివేసదళ్హభావతో. అఘన్తి పాపం వియ అరియజనేహి విగరహితబ్బం. సత్తానం అనత్థజననతో అవడ్ఢిఆవహం, పాపస్స చ వత్థుభూతం ఖన్ధపఞ్చకన్తి ఆహ ‘‘విగరహ…పే… అఘతో’’తి. అసేరిభావజనకతాయాతి పరవసతాజననతో. యథా గిలానో అఞ్ఞేహి సంవేసనవుట్ఠాపనాదినా పరపటిబద్ధసరీరవుత్తికో అసేరీ, ఏవమేతేపి అసేరిభావజనకా. అవసతాయాతి అవసవత్తనతో. యథా పరోసతన్తో పురిసో పరస్స వసం న గచ్ఛతి, ఏవం సుభసుఖాదిభావేన వసే వత్తేతుం అసక్కుణేయ్యతో. అవిధేయ్యతాయాతి ‘‘మా జీరథ, మా మీయథా’’తిఆదినా విధాతుం అసక్కుణేయ్యతో. పలుజ్జనతాయాతి బ్యాధిఆదీహి పకారేహి ఛిజ్జనతో వినస్సనతో. తేహి ఏవ వా ఆబ్యసనతో. బ్యసనత్థో హి లోకసద్దో, పసద్దో భుసత్థో దట్ఠబ్బో. బ్యాధిఆదీహి చ ఖన్ధానం బ్యసనన్తి. బ్యసనావహభావేన ఏతీతి ఈతి, ఆగన్తుకానం అకుసలపక్ఖియానం బ్యసనహేతూనం ఏతం అధివచనం. ఖన్ధా చ ఏదిసాతి ఆహ ‘‘అనేకబ్యసనావహతాయ ఈతితో’’తి.

ఉపద్దవతీతి ఉపద్దవో, అనత్థం జనేన్తో అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతీతి అత్థో, రాజదణ్డాదీనం ఏతం అధివచనం. ఖన్ధా చ ఏదిసాతి వుత్తం ‘‘అవిదితానం…పే… ఉపద్దవతో’’తి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభయావహతో, అభయపటిపక్ఖతో చ ఖన్ధా భయన్తి ఆహ ‘‘సబ్బభయానం…పే… భయతో’’తి. బహిద్ధా ఞాతిబ్యసనాదీహి, అజ్ఝత్తం రాగాదీహి అనత్థేహి ఉపసజ్జనట్ఠేన, ఉపసగ్గసదిసతాయ చ ఉపసగ్గో. ఉపసగ్గోతి చ దేవతూపసంహారవసేన పవత్తో బ్యాధిఆదిఅనత్థో. సో అత్థకామేన ముహుత్తమ్పి న అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అనేకేహి…పే… ఉపసగ్గతో’’తి. దోసూపసట్ఠతాయాతి ఆరమ్మణతో, సమ్పయోగతో చ రాగాదిదోసేహి ఉపేతతాయ. లోకధమ్మా లాభాదిహేతుకా అనునయపటిఘా, తేహి, బ్యాధిఆదీహి చ అనవట్ఠితతా పచలితతా.

ఉపక్కమేనాతి అత్తనో, పరస్స వా పయోగేన. సరసేనాతి సభావేన. పభఙ్గుపగమనసీలతా భిదురతా. సబ్బావత్థనిపాతితాయాతి రుక్ఖఫలం వియ అతితరుణకాలతో పట్ఠాయ సబ్బాసు అవత్థాసు నిపతనసీలతాయ. అనిపతస్సపి సబ్బేన సబ్బం అసారతాయ థిరభావస్స అభావతాయ. థిరఞ్హి ధువం నామ హోతి. తాయితుం రక్ఖితుం అసమత్థతాయ న తాయనోతి అతాయనో, తబ్భావో అతాయనతా. తాణాసీసాయ ఉపగతస్స అలబ్భనేయ్యఖేమతా. దుక్ఖభీతియా ఉపలీయనాధిప్పాయేన అల్లీయితుం. దుక్ఖనివత్తనం లేణకిచ్చం. జాతిఆదిభయానం హింసనం విధమనం భయసారకత్తం. యథాపరికప్పితేహీతి పరమత్థతో అవిజ్జమానేహి బాలేహి పరికప్పితప్పకారేహి. రిత్తతాయాతి వివిత్తతాయ, విరహితతాయాతి అత్థో. అన్తోసారాభావో రిత్తతా. సా ఏవ చ తుచ్ఛతాతి ఆహ ‘‘రిత్తతాయేవ తుచ్ఛతో’’తి. అప్పకత్తాతి పరిత్తత్తా, లామకత్తా వా. ధువసారాభావాదీహి సద్ధిం అత్తసారాభావం రిత్తపదేన వత్వా నిబ్బత్తితమత్తసారాభావమేవ సుఞ్ఞపదేన దస్సేతుం ‘‘సామి…పే… సుఞ్ఞతో’’తి వుత్తం. యథా కేనచి సామిఆదిలక్ఖణేన అత్తనా సుఞ్ఞా ఏతే, ఏవం సయమ్పి అతంసభావోతి ఆహ ‘‘సయఞ్చ…పే… అనత్తతో’’తి. న అత్తాతి హి అనత్తాతి.

పవత్తిదుక్ఖతాయాతి భవపవత్తిదుక్ఖభావతో. భవపవత్తి చ పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అనిచ్చాదిఆకారేన పవత్తనమేవ, సో చ ఆదీనవో. యథాహ ‘‘యం, భిక్ఖవే, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా. అయం, భిక్ఖవే, పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఆదీనవో’’తి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖస్స చ ఆదీనవతాయా’’తి. ఆదీనన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో యథా ‘‘ఏకమన్త’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౬౫), అతివియ కపణన్తి అత్థో. భుసత్థో హి అయం ఆ-కారో. యథా ‘‘ద్విధా ఛిద్దకం విచ్ఛిద్దక’’న్తి ఏత్థ ద్వి-సద్దస్స అత్థే వి-సద్దో, ఏవమిధాపీతి ఆహ ‘‘ద్వేధా పరిణామపకతితాయ విపరిణామధమ్మతో’’తి. విపరిణామో చ విపరీతసభావాపత్తి. దుబ్బలతాయాతి సరసభిదురతాయ బలాభావతో. దుబ్బలమ్పి కిఞ్చి ముదుకమ్మఞ్ఞాభావేన దుప్పధంసియా. ఇమే పన సుపధంసియా ఏవాతి ఆహ ‘‘ఫేగ్గు వియ సుఖభఞ్జనీయతాయ చా’’తి. అఘస్స పాపస్స హేతుతా అఘహేతుతా. ఖన్ధపటిబద్ధమేవ హి సబ్బం కిబ్బిసన్తి. ఇమే రూపాదయో సుఖహేతు, న దుక్ఖహేతూతి జనితవిస్సాసానం హననసీలతాయ, ఖన్ధేసు హి ‘‘ఏతం మమా’’తి గాహవసేన సత్తా బ్యసనం పాపుణన్తి, విస్సాసం వా హనన్తీతి విస్సాసఘాతినో, తబ్భావతో.

విగతభవతాయాతి అపగతవడ్ఢితాయ. విభవతణ్హా, విభవదిట్ఠి చ విభవో ఉత్తరపదలోపేన, తతో విభవతో, పితుసదిసస్స వా సభావహేతునో విభవతో వినాసతో సమ్భూతతాయ. ఆసవానం ఆరమ్మణాదినా పచ్చయభావో ఆసవపదట్ఠానతా. బీజాదికో అసాధారణో హేతు, భూతసలిలాదికో సాధారణో పచ్చయో. ఏస నయో అజ్ఝత్తేపి. తేహి సమేచ్చ సమ్భూయ కతో సఙ్ఖతో. మచ్చుమారస్స అధిట్ఠానభావేన, కిలేసమారస్స పచ్చయభావేన సంవడ్ఢనతో ఆమిసభూతతా, ఖన్ధాపి ఖన్ధానం ఆమిసభూతా పచ్చయభావేన సంవడ్ఢనతో, తదన్తోగధా అభిసఙ్ఖారా. దేవపుత్తమారస్స పన ‘‘మమేత’’న్తి అధిమానవసేన ఆమిసభావోతి ఖన్ధాదిమారానమ్పి ఇమేసం యథారహం ఆమిసభూతతా వత్తబ్బా. ధమ్మసద్దో ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౭౩; పటి. మ. ౧.౩౩) వియ పకతిఅత్థో, ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౧౮ ఆదయో) వియ హేతుఅత్థో చాతి ఆహ ‘‘జాతిజరాబ్యాధిమరణపకతితాయ, సోకపరిదేవఉపాయాసహేతుతాయా’’తి. సంకిలేసత్తయగ్గహణేన తదేకట్ఠానం దసన్నం కిలేసవత్థూనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తదారమ్మణాపి హి ధమ్మా తదనతివత్తనతో సంకిలేసికా ఏవ. తథా ఖుద్దా, తణ్హా, జటాదీసు సరీరస్స, సంకిలేసస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

చత్తారీసాపి సమ్మసనాని తీసు అనుపస్సనాసు అన్తోగధానేవాతి తదన్తోగధభావం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది వుత్తం. అనిచ్చానుపస్సనాని సరూపతో, పరియాయతో చ అనిచ్చభావవిభావనతో. ఏస నయో ఇతరేసుపి. ‘‘అసారకతో’’తి ఇదం నిచ్చసారాభావవిభావనం.

ఏత్తావతా కలాపతో ధమ్మే సఙ్గహేత్వా నయతో సమ్మసనమత్తం దస్సితం, న తావ అనుపదధమ్మవిపస్సనా విహితాతి ‘‘సమ్మసనారమ్భవిధాన’’న్తి. వుత్తం.

ఇన్ద్రియతిక్ఖకారణనవకకథావణ్ణనా

౬౯౯. ఏకచ్చస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స మహాపఞ్ఞస్స నయవిపస్సనావసేనేవ ఉదయబ్బయఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఇతరస్స నుప్పజ్జతి. తం సన్ధాయ ‘‘యస్స పన…పే… న సమ్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉదయబ్బయఞాణుప్పత్తి హి ఇధ నయవిపస్సనాయ సమ్పజ్జనన్తి అధిప్పేతం. తేన ‘‘నవహాకారేహి ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని భవన్తి…పే… అన్తరా చ అబ్బోసానేనా’’తి ఏవం వుత్తానం నవన్నం ఆకారానం వసేన ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని కత్వా సప్పాయాని సేవమానేన సమ్మసితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

తేనాతి యోగినా. నవహాకారేహీతి వక్ఖమానేహి నవహి ఆకారేహి. ఇన్ద్రియానీతి సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని. తిక్ఖానీతి తిఖిణాని విసదాని సూరాని. ఉప్పన్నుప్పన్నానన్తి ఖణే ఖణే ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానం. సఙ్ఖారానన్తి విపస్సియమానానం రూపారూపధమ్మానం. ఖయమేవాతి పఠమం ఉప్పాదం దిస్వా తం ముఞ్చిత్వా ఖయమేవ భఙ్గమేవ పస్సతి. తస్స తథాఖయదస్సనపసుతస్స విపస్సనాపఞ్ఞా తిక్ఖా సూరా వహతి, ఇతరాని చ ఇన్ద్రియాని. తత్థాతి ఖయదస్సనే. సక్కచ్చకిరియాయాతి ఆదరకారితాయ, యథా ఖయదస్సనపరమేనేవ విపస్సనాఞాణం పవత్తతి, ఏవం తం ఆదరజాతో సమ్పాదేతి. సాతచ్చకిరియాయాతి అవిచ్ఛేదకిరియాయ, యథా విపస్సనాఞాణం ఖయదస్సనవసేన నిరన్తరమేవ పవత్తతి, ఏవం యుత్తప్పయుత్తో నం సమ్పాదేతి. సప్పాయకిరియాయాతి అనురూపకిరియాయ ఆవాసాదిసత్తవిధసప్పాయాసేవనకిరియాయ. నిమిత్తగ్గాహేనాతి యథా మనసికరోన్తస్స విపస్సనాసమాధి ఉప్పన్నో, తస్స ఆకారస్స సల్లక్ఖణవసేన సమథనిమిత్తగ్గహణేన సమ్పాదేతీతి సమ్బన్ధో. అనుపవత్తనతాయాతి అనురూపతో పవత్తనేన భావనాచిత్తస్స లీనభావే పీతివీరియధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గానం ఉద్ధతభావే పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం బ్రూహనేనాతి అత్థో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతన్తి అత్తనో కాయే అసుచిభావేన బాహిరకఅవిఞ్ఞాణకకుణపే వియ జీవితే అహితావహపచ్చత్థికే వియ నిరపేక్ఖచిత్తం ఉపట్ఠపేతి. తత్థ చ అభిభుయ్య నేక్ఖమ్మేనాతి తస్మిం కాయచిత్తే అనపేక్ఖభావేన ఇన్ద్రియానం తిక్ఖభావాపాదనేన ఉప్పన్నం ఉప్పన్నం దుక్ఖం వీరియేన అభిభవిత్వా భావనం సమ్పాదేతి. అన్తరాతి యథాధిప్పేతాయ భావనాసిద్ధియా అన్తరావ. అబ్బోసానేనాతి అసఙ్కోచనేన.

ఏవం వుత్తానన్తి ఏవం ‘‘నవహాకారేహి ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని భవన్తీ’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తానం. ఏత్థ చ యథా నామ సుఖుమానం ముత్తాపవాళాదీనం విజ్ఝనే సుఖుమతరేన వేధనేన భవితబ్బం, ఏవమేవ సణ్హసుఖుమానం రూపారూపధమ్మానం, పచ్చయస్స చ పరిగ్గణ్హనే తిక్ఖేన ఞాణేన భవితబ్బం. తేసం పన ఖయవయదస్సనే తిక్ఖతరేన భవితబ్బం. తిక్ఖతరతా చస్స నిసానసిలాయం సణ్హమట్ఠతాయ కరణేన వియ ఫరసుధారాయ నిసితభావాపాదనేన ఇన్ద్రియానం తిక్ఖభావాపాదనేన సాధేతబ్బా. తఞ్చ యేహి నవహి ఆకారేహి హోతి, తేసు ఖణికానం సఙ్ఖారానం ఖణే ఖణే భిజ్జనాకారదస్సనం పఠమం వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నుప్పన్నానం సఙ్ఖారానం ఖయమేవ పస్సతీ’’తి. అసతి ఞాణస్స తిక్ఖతరభావే తదభావతో సేసిన్ద్రియతిక్ఖతా తస్స సమ్భారభావతో వుత్తా, అవినాభావతో వా. సక్కచ్చకిరియాదిగ్గహణం పన తస్స ఉపాయదస్సనం. అసప్పాయాని భోజనాదీని అనుపయుజ్జనాదివసేన వజ్జేత్వా సప్పాయాని మత్తసో సేవమానేన. రూపారూపధమ్మానం అచ్చన్తవిధురతాయ ఏకజ్ఝం అసమ్మసితబ్బత్తా, తథా సమ్మసనస్స చ ఇధ అనధిప్పేతత్తా ‘‘కాలేన రూపం సమ్మసితబ్బం, కాలేన అరూప’’న్తి వుత్తం. తత్థాపి చ రూపస్స ఓళారికతాయ సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పఠమం సమ్మసితబ్బతా వుత్తా. నిబ్బత్తి పస్సితబ్బాతి పఠమం తావ ఆగమానుసారతో అనుమానవసేన దట్ఠబ్బా. తతో పరం అనుక్కమేన బలప్పత్తే భావనాఞాణే పచ్చక్ఖతోపి దిస్సతీతి.

రూపనిబ్బత్తిపస్సనాకారకథావణ్ణనా

౭౦౦. సబ్బేసన్తి కామావచరాదిఅణ్డజాదిభేదభిన్నానం సబ్బేసం సత్తానం. పఠమం కమ్మతో నిబ్బత్తతి తంమూలకత్తా ఉతుజాదిరూపానం. పరతో పవత్తనకకాయదసకాదివసేన లబ్భమానం పబన్ధత్తయం, సన్తతిసీసం వా సన్ధాయ ‘‘తిసన్తతివసేనా’’తి వుత్తం.

దన్ధం మన్దం చిరేన నిరోధో ఏతస్సాతి దన్ధనిరోధం సత్తరసచిత్తక్ఖణాయుకత్తా. తేనాహ ‘‘గరుపరివత్తీ’’తి. తేనాతి తస్మా, యస్మా ‘‘తతో సీఘతరం ఖో, భిక్ఖవే, ఆయుసఙ్ఖారా ఖీయన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) వచనతో రూపధమ్మాపి ఇత్తరకాలా ఏవ, అరూపధమ్మా పన తేహి సాతిసయం ఇత్తరకాలా, తస్మా ఆహ భగవాతి అత్థో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా విచారితమేవ. తేహి సదిసాతి చిత్తస్స ఉప్పాదభఙ్గక్ఖణేహి సదిసా. సబ్బేసమ్పి హి సఙ్ఖారానం ఉప్పాదభఙ్గక్ఖణేసు విసదిసతా నత్థి, సమానకాలావ తే. ఠానప్పత్తన్తి ఠితిక్ఖణప్పత్తం. తేనాతి దుతియభవఙ్గచిత్తేన. వత్థురూపం ఏకస్స చిత్తస్స నిస్సయో హుత్వా అఞ్ఞస్స న హోతి ఠపేత్వా మరణాసన్నం, తస్మా వుత్తం ‘‘తేన సద్ధి’’న్తిఆది.

ఏవం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ చుతిచిత్తస్స ఉప్పత్తి, తం దస్సేత్వా ఇదాని నిరోధం దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధిచిత్తస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఠానక్ఖణేతి పటిసన్ధిచిత్తస్స ఠితిక్ఖణే. యావ పవత్తి నామ అత్థీతి యావ సంసారప్పవత్తి నామ అత్థి, యావ వా చిత్తస్స పవత్తి నామ అత్థి. అసఞ్ఞూపపత్తియఞ్హి నత్థి చిత్తప్పవత్తీతి. రూపూపపత్తియం సంసేదజా ఓపపాతికసదిసాతి ఓపపాతికానంయేవ గహణం. ఓపపాతికానమ్పీతి పి-సద్దేన వా సంసేదజే సమ్పిణ్డేతి. సత్తసన్తతివసేనాతి చక్ఖుదసకాదీనం సత్తన్నం సన్తతిసీసానం వసేన.

౭౦౧. తత్థాతి కమ్మతో రూపపవత్తియం. నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభూతంయేవ ఇధ కమ్మన్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘కమ్మం నామ కుసలాకుసలచేతనా’’తి. జీవితనవకం చక్ఖుదసకాదిఅన్తోగధమేవ కత్వా ‘‘సమసత్తతిరూప’’న్తి వుత్తం. తం వా చక్ఖుదసకాది వియ సుఖపరిగ్గహం న హోతీతి. తదేవాతి యథావుత్తం విపాకక్ఖన్ధకటత్తారూపమాహ. కమ్మఞ్హి కమ్మజస్స జనకం, పరిపాచకమ్పి హోతి జీవితిన్ద్రియస్స, కమ్మజగ్గినో చ వసేన అనురక్ఖణసబ్భావతో, ఆహారాదిపటిలాభహేతుతాయ ఉపత్థమ్భకనిమిత్తతో చ. తేనాహ ‘‘ఉపత్థమ్భకపచ్చయోపి హోతీ’’తి. ఉపత్థమ్భకపచ్చయతా చస్స ఉపనిస్సయపచ్చయవసేనేవ వేదితబ్బా. కమ్మం పచ్చయో ఏతస్సాతి కమ్మపచ్చయం, తదేవ చిత్తం, తం సముట్ఠానం ఏతస్సాతి కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠానం. విపాకచేతసికానమ్పి కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠానతా వత్తబ్బా, న వా వత్తబ్బా కమ్మసముట్ఠానకమ్మపచ్చయగ్గహణేన గహితత్తా. ఠానప్పత్తా ఓజా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి ఆహారానుగతే సరీరేతి గహేతబ్బం.

తత్రాపీతి కమ్మసముట్ఠానాహారసముట్ఠానేపి ఓజట్ఠమకే. చతస్సో వా పఞ్చ వా పవత్తియో ఘటేతీతి సదిససన్తతివసేన చతస్సో వా పఞ్చ వా రూపకలాపప్పవత్తియో సన్తానేతి. బాహిరపచ్చయవిసేసేన పన విసదిసా బహూపి పవత్తియో ఘటేతీతి వదన్తి. యథా కమ్మపచ్చయాహారసముట్ఠానే పవేణిఘటనా, ఏవం కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానేపీతి తం దస్సేతుం ‘‘కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ యథా తత్థ తత్థ కోట్ఠాసే పరమ్పరప్పవత్తిం దస్సేన్తేన అకమ్మజా దుతియాదిపవత్తియో అసమ్భేదేన దస్సితా, ఏవం కమ్మజాహారసముట్ఠానఉతువసేన, కమ్మజఉతుసముట్ఠానాహారవసేన, కమ్మపచ్చయచిత్తజాహారఉతుసముట్ఠానఉతుఆహారవసేన చ సమ్భేదవసేనాపి రూపప్పవత్తి దస్సేతబ్బాతి వదన్తి. తత్థ కమ్మజతో పవత్తఆహారా విసేసపచ్చయలాభే సతి యథావుత్తపరిమాణాహి పవత్తీహి ఉద్ధమ్పి పవత్తియో న ఘటేన్తీతి న సక్కా వత్తుం. తథా హి ‘‘దస ద్వాదస వారే పవత్తిం ఘటేతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౦౩), ‘‘ఏవం దీఘమ్పి అద్ధానం అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠత్వాపి ఉతుసముట్ఠానం పవత్తతి ఏవా’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౦౪) చ వక్ఖతి.

౭౦౨. జనకాజనకా మతాతి పురిమకా తికోట్ఠాససఙ్గహితా జనకా, పచ్ఛిమకోట్ఠాసికా ‘‘సోళసా’’తి వుత్తా అజనకాతి మతా ఞాతా. కుసలకిరియతోతి కుసలతో చ కిరియతో చ. ఇరియాయ కాయికకిరియాయ పవత్తిట్ఠానతాయ పథభావతో ఇరియాపథో, గమనాది, అత్థతో తదవత్థా రూపప్పవత్తి. కామఞ్చేత్థ రూపవినిముత్తో ఇరియాపథో, విఞ్ఞత్తి చ నత్థి, తథాపి న సబ్బం రూపసముట్ఠాపకచిత్తం ఇరియాపథూపత్థమ్భకం, విఞ్ఞత్తివికారుప్పాదకఞ్చ హోతి. యం పన చిత్తం విఞ్ఞత్తిజనకం, తం ఏకంసతో ఇతరస్స జనకం అవినాభావతో, తథా ఇరియాపథూపత్థమ్భకం రూపస్స. ఏతస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ‘‘రూపం, ఇరియాపథం, విఞ్ఞత్తిఞ్చా’’తి సముచ్చయో కతో. విపాకవజ్జానీతి ఏత్థ విపాకాభిఞ్ఞాద్వయవజ్జానీతి వత్తబ్బం తదఞ్ఞేసంయేవ సేసగ్గహణేన గహేతబ్బత్తా. న వా వత్తబ్బం సేసగ్గహణేనేవ అభిఞ్ఞాచిత్తానమ్పి నివత్తేతబ్బతో. న విఞ్ఞత్తిం జనయన్తి మహగ్గతకుసలాదీనం సన్తభావేన అవిప్ఫారికభావతో. విప్ఫారికమేవ హి కామావచరకుసలాదివిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేతి, ఇరియాపథూపత్థమ్భకాని పన హోన్తి సతిపి సన్తభావే ఝానవేగేన సఉస్సాహత్తా, యతో తేసం జవనకిచ్చతా. పఞ్చ భవఙ్గచిత్తానీతి సమ్బన్ధో. రూపమేవ జనయన్తి, న ఇరియాపథం నిరుస్సాహసన్తభావేన పరిదుబ్బలభావతో. కిరియామయచిత్తేహి అవిమిస్సభవఙ్గప్పవత్తికాలే ఖన్ధాదిసరీరావయవానం నిచ్చలభావేనావట్ఠానం. తథా హి అబ్బోకిణ్ణే భవఙ్గే పవత్తమానే అఙ్గాని ఓసీదన్తి పవిట్ఠాని వియ హోన్తి. ‘‘ద్వత్తింసా’’తి పన ఆదినా వుత్తేసు జాగరణచిత్తేసు వత్తమానేసు అఙ్గాని ఉపత్థద్ధాని యథాపవత్తఇరియాపథభావేనేవ పవత్తన్తీతి. ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణాని సబ్బదుబ్బలతాయ రూపం న జనేన్తి. పటిసన్ధిచిత్తం వత్థుదుబ్బలతాయ. ఖీణాసవానం చుతిచిత్తన్తి ఏత్థ –

‘‘కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యస్స చిత్తస్స అనన్తరా కామావచరానం పచ్ఛిమచిత్తం ఉప్పజ్జిస్సతి, రూపావచరే అరూపావచరే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ రూపావచరం అరూపావచరం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం వచీసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతి, నో చ తేసం కాయసఙ్ఖారో నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి (యమ. ౨.సఙ్ఖారయమక.౮౮) –

పన వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి చుతిచిత్తం రూపం న సముట్ఠాపేతీతి విఞ్ఞాయతి. న హి రూపసముట్ఠాపకచిత్తస్స గబ్భగతతాదివిబన్ధాభావే కాయసఙ్ఖారాసముట్ఠాపనే కారణం అత్థి, న చ యుత్తం చుతో చ చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చస్స పవత్తతి, నాపి ‘‘చుతిచిత్తం రూపం సముట్ఠాపేతీ’’తి పాళి అత్థి, ‘‘ఖీణాసవాన’’న్తి, పన విసేసనం అప్పటిసన్ధికనిరోధేన నిరుజ్ఝన్తస్స తేసం చుతిచిత్తస్స రూపసముట్ఠాపనం పాకటన్తి కత్వా కతన్తి దట్ఠబ్బం. సోళస చిత్తానీతి పరిచ్ఛిజ్జ గహణం తేసం రూపజననే ఏకంసతో నియమేతబ్బత్తా, అఞ్ఞాని పన బహూని అరూపే ఉప్పన్నాని అనోకాసగతత్తా రూపం న జనేన్తియేవ. న ఠితిక్ఖణే, భఙ్గక్ఖణే వా రూపం జనేన్తీతి సమ్బన్ధో. ఉప్పాదక్ఖణే పన బలవం అనన్తరాదిపచ్చయలాభతో.

యథా పథవీఆదయో రూపధమ్మా చిత్తహేతుకా చిత్తసముట్ఠానా, ఏవం వేదనాదయోపీతి వుత్తం ‘‘చిత్తసముట్ఠానం నామ తయో అరూపినో ఖన్ధా, సద్దనవక’’న్తిఆది. తేనేవాహ – ‘‘కతమే ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానా? వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో కాయవిఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౧౨౦౧, ౧౫౩౫). తత్థ కాయవిఞ్ఞత్తిఆదీనం చిత్తసముట్ఠానతా పరియాయతో వుత్తాతి వేదితబ్బా తేసం అనిప్ఫన్నత్తా. ‘‘ఏవం వుత్తం చతుసముట్ఠానరూప’’న్తి ఇమినా అతంసముట్ఠానస్సేవ చిత్తజరూపస్స చిత్తపచ్చయతా దస్సితా. యథా పన కమ్మపచ్చయం దస్సితం, ఏవం చిత్తపచ్చయే గయ్హమానే తంసముట్ఠానరూపస్స, సహజాతవేదనాదీనఞ్చ చిత్తపచ్చయతా సియా. చిత్తసముట్ఠానచిత్తపచ్చయే పన అసఙ్కరతో దస్సేతుం పచ్ఛాజాతపచ్చయవసేనేవ చిత్తపచ్చయం ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. చిత్తసముట్ఠానఉతుఆహారేహి కమ్మసముట్ఠానఉతుఆహారా బలవన్తో హోన్తీతి తేసం వసేన చతుపఞ్చపవత్తిఘటనం వుత్తం, చిత్తసముట్ఠానానం పన వసేన ద్వత్తిప్పవత్తిఘటనం తంపాకతికచిత్తవసేన, మహగ్గతానుత్తరచిత్తవసేన పన బహుతరాపి పవత్తియో ఇచ్ఛితబ్బా. తంనిబ్బత్తానం చిత్తజరూపానం ఉళారపణీతభావతో.

౭౦౩. ‘‘ఉపాదిన్నం కమ్మజరూపం పచ్చయం లభిత్వా’’తి ఏతేన బహిద్ధా అనుపాదిన్నఓజా రూపాహరణకిచ్చం న కరోతీతి దస్సేతి. పచ్చయలాభో చస్స కమ్మజభూతసన్నిస్సయతావసేనాతి ఆహ ‘‘తత్థ పతిట్ఠాయా’’తి. తత్థ కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠానాదిరూపస్సపి కమ్మమూలకత్తా సియా కమ్మజపరియాయోతి తంనివత్తనత్థం ‘‘ఉపాదిన్న’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. ఆహారపచ్చయస్స ఆహారో న కేవలం ఉపత్థమ్భకోవ, అథ ఖో జనకోపీతి దస్సేతుం ‘‘చతుసముట్ఠానరూప’’న్తి వుత్తం. ‘‘దస ద్వాదస వారే’’తి వత్వా కథం ఇమస్సేవ దస ద్వాదస వారే పవత్తిఘటనాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘ఏకదివసం పరిభుత్తాహారో’’తిఆది. దారకస్స సరీరం ఫరిత్వాతి నాభిమూలానుగతాహి రసహరణీహి ఫరిత్వా, అఞ్ఞథా జలాబుఅన్తరికే కాయే మక్ఖనావసేన న సమ్మావినియోగో ఆహారస్స సమ్భవతీతి.

ఉపాదిన్నకో అనుపాదిన్నకోతి దువిధే ఆహారే పుబ్బే అనుపాదిన్నకో ఆహారపచ్చయఆహారో దస్సితోతి ఇతరం దస్సేతుం ‘‘కమ్మజాహారో’’తిఆది వుత్తం. తం కమ్మపచ్చయాహారసముట్ఠానే వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘చతస్సో వా పఞ్చ వా పవత్తియో ఘటేతీ’’తి. ఆహారపచ్చయఉతునోపి ఉతుపచ్చయాహారస్స వియ దస ద్వాదస వారే పవత్తిఘటనా వేదితబ్బా. వుత్తనయత్తా న ఉద్ధతన్తి వదన్తి. సేసానన్తి కమ్మచిత్తఉతుసముట్ఠానానం తిసన్తతిరూపానం. కబళీకారాహారో హి అఞ్ఞాహారసముట్ఠితస్స, తిసన్తతిరూపానఞ్చ ఉపత్థమ్భకవసేన అత్తనా ఉప్పాదితస్స జనకో హుత్వా పచ్చయో హోతి. ఏవం ఆహారపచ్చయో హోన్తోయేవ అత్థిఅవిగతవసేనాపి పచ్చయో హోతి, నిస్సయభావో పన పట్ఠాననయేన నత్థి. ఆహారపచ్చయా పవత్తమానాని రూపాని ఆహారనిస్సయాని నామ హోన్తీతి సుత్తన్తనయేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. పరతో ఉతునో నిస్సయజోతనాయపి ఏసేవ నయో.

౭౦౪. కమ్మసముట్ఠానాదివసేన చతుబ్బిధాయపి తేజోధాతుయా రూపుప్పాదనే సమత్థభావతో ‘‘ఉతు నామ చతుసముట్ఠానా తేజోధాతూ’’తి వుత్తం. ఏస దువిధో హోతీతి ఏస ఉతు తేజోధాతుభావావిసేసేపి తిక్ఖమన్దతావిసేసేన ఉణ్హో, సీతోతి దువిధో హోతి. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా విచారితమేవ. యదిపి ఉతు ఉపాదిన్నకేన వినాపి రూపం సముట్ఠాపేతి, ఇన్ద్రియబద్ధే పన తేన వినా తస్స రూపుప్పాదనం నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉపాదిన్నకం పచ్చయం లభిత్వా’’తి. తేనాహ ‘‘చతుసముట్ఠానో ఉతూ’’తి. ఉతుసముట్ఠానోయేవ హి ఉతు ఉపాదిన్నకేన వినా రూపం సముట్ఠాపేతి. ఉతుపచ్చయం నామ చతుసముట్ఠానికం రూపం. యఞ్హి ఉతుసముట్ఠానం పన్నరసవిధం రూపం, యఞ్చ తదఞ్ఞతిసన్తతిరూపం, తస్స సబ్బస్సపి సభాగో ఉతుఉపత్థమ్భకపచ్చయో హోతీతి. యస్మా విసభాగో ఉతు హిమాది వియ పదుమాదీనం విసదిసరూపుప్పత్తిహేతుభూతం పురిమరూపం వినాసేన్తం వియ హోతి, తస్మా సభాగం, విసభాగఞ్చ ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం ‘‘ఉతు చతుసముట్ఠానికరూపానం పవత్తియా చ వినాసస్స చ పచ్చయో హోతీ’’తి.

దీఘమ్పి అద్ధానన్తి ‘‘దస ద్వాదస వారే’’తి అఞ్ఞస్స వుత్తపరిచ్ఛేదతో దీఘమ్పి కాలం. ఉతు హి సభాగసన్తతివసేన లద్ధపచ్చయం చిరతరమ్పి కాలం సదిసాకారం రూపప్పవత్తిం సన్తానేతి ఉపాదిన్నకసన్నిస్సయేన వినా, పగేవ ఇతరథా. తేనాహ ‘‘అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠత్వాపీ’’తి, మంసవినిముత్తకేసలోమనఖచమ్మఖిలతిలకాదివసేన జీవమానసరీరే అఞ్ఞత్థ మతకళేవరాదివసేనాతి అధిప్పాయో. రూపస్స నిబ్బత్తియా దిట్ఠాయ తస్స భఙ్గోపి దిట్ఠోయేవ హోతి ఇత్తరకాలత్తా ధమ్మప్పవత్తియాతి ఆహ ‘‘నిబ్బత్తిం పస్సన్తో కాలేన రూపం సమ్మసతి నామా’’తి. న హి నిబ్బత్తిమత్తదస్సనం సమ్మసనం నామ హోతి, ఉదయబ్బయదస్సనఞ్చ అధికతన్తి. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి నిబ్బత్తిగ్గహణేసు.

అరూపనిబ్బత్తిపస్సనాకారకథావణ్ణనా

౭౦౫. లోకియచిత్తుప్పాదవసేనేవాతి అవధారణం ఇతరస్స అవిసయత్తా.

నిబ్బత్తతి తంతంభవవసేన. తదేవ ఏకూనవీసతిప్పభేదం చిత్తం భవఙ్గవసేన నిబ్బత్తతీతి సమ్బన్ధో. తథా చుతివసేన తదారమ్మణవసేనాతి ఏత్థాపి. తత్థాతి తేసు ఏకూనవీసతిచిత్తుప్పాదేసు. అనన్తరచిత్తతో పట్ఠాయాతిఆదినాపి పవత్తియేవ వుత్తా.

సో పన పటిసన్ధిచిత్తానంయేవ పవత్తియం పవత్తనాకారోతి సుద్ధప్పవత్తిచిత్తానం ఉప్పత్తిం దస్సేన్తో ‘‘పవత్తే పనా’’తిఆదిమాహ. అసమ్భిన్నత్తాతి అవినట్ఠత్తా. ‘‘అసమ్భిన్నత్తా చక్ఖుస్సా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘చక్ఖుపసాదస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఠితిప్పత్తమేవా’’తి ఇమినా యథా నిరుజ్ఝమానం రూపం కస్సచి పచ్చయో న హోతి, ఏవం ఉప్పజ్జమానమ్పీతి దస్సేతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. కామావచరకుసలాకుసలకిరియచిత్తేసు ఏకం వా పఞ్చ, సత్త వా జవనాని హుత్వా ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకం చిత్తం వాతి వా-సద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. వోట్ఠబ్బనఞ్హి సన్ధాయ ఏవం వుత్తం, తం పన దుతియమోఘవారవసేన వేదితబ్బం. పఞ్చ జవనాని సుత్తముచ్ఛితాదికాలే, సత్త పాకతికకాలే వేదితబ్బాని. జవనారమ్మణానురూపన్తి ‘‘తిహేతుకం చే జవనం, తిహేతుకం, ద్విహేతుకం వా’’తిఆదినా, ‘‘ఇట్ఠం చే ఆరమ్మణం, సోమనస్ససహగత’’న్తిఆదినా చ జవనస్స, ఆరమ్మణస్స చ అనురూపం. సేసద్వారేసూతి సోతద్వారాదిసేసద్వారేసు.

అనుక్కమేనాతి ఉదయబ్బయఞాణాధిగమానుక్కమేన పఞ్ఞాభావనం సమ్పాదేతి అరహత్తం అధిగచ్ఛతి.

రూపసత్తకసమ్మసనకథావణ్ణనా

౭౦౬. రూపేసు మనసికారసత్తకం రూపసత్తకం, రూపధమ్మేసు సత్తహాకారేహి మనసి కారోతీతి అత్థో. ఏవం అరూపసత్తకమ్పి వేదితబ్బం. ఇమేహి ఆకారేహీతి ఇమేహి ఆదాననిక్ఖేపనమనసికారాదిప్పకారేహి, ఇమేహి వా యథావుత్తకోట్ఠాసేహి. ఆరోపేత్వాతి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా.

ఆదాననిక్ఖేపనతోతి భవస్స గహణవిస్సజ్జనతో, జాతితో, మరణతో చాతి అత్థో. వయోవుడ్ఢత్థగామితోతి వయసా వుడ్ఢస్స అత్థగామిభావతో, అత్థఙ్గమతో ఇచ్చేవ అత్థో. ఆహారతోతి ఆహారహేతు, రూపస్స పచ్చయభూతఆహారతోతి అత్థో. అయలోహాదిభూమిపాసాణాదిభేదం వివిధవణ్ణసణ్ఠానం కమ్మానపేక్ఖం సభావసిద్ధం రూపం ధమ్మతారూపం. సత్తాతి సత్తధా సత్తహాకారేహి. విపస్సతీతి తం తం కోట్ఠాసం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సతి సమ్మసతి.

‘‘భారాదానం దుఖం లోకే’’తి వచనతో ఖన్ధభారస్స ఆదితో గహణన్తి కత్వా ‘‘ఆదానన్తి పటిసన్ధీ’’తి ఆహ. ‘‘సబ్బేవ నిక్ఖిపిస్సన్తి, భూతా లోకే సముస్సయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౨౨౦; సం. ని. ౧.౧౮౬) పన వచనతో ఖన్ధభారనిక్ఖేపోతి కత్వా ‘‘నిక్ఖేపనన్తి చుతీ’’తి వుత్తం. ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససత’’న్తి (దీ. ని. ౨.౭; సం. ని. ౧.౧౪౫-౧౪౬; అ. ని. ౭.౭౪) వచనతో తతో ఊనాధికభావో అప్పమాణన్తి వుత్తం ‘‘ఏకం వస్ససతం పరిచ్ఛిన్దిత్వా’’తి. ఏత్థన్తరే సబ్బే సఙ్ఖారాతి ఏతస్మిం ఆదాననిక్ఖేపన్తరే పవత్తా సబ్బే భూతుపాదాయరూపప్పభేదా సఙ్ఖారా. రూపధమ్మేసు హి ఇదం సమ్మసనవిధానన్తి. ‘‘అనిచ్చా’’తి గహితమత్తం యుత్తితో హదయే పతిట్ఠాపనత్థం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉప్పాదవయవత్తితోతి ఉప్పజ్జనవసేన, నిరుజ్ఝనవసేన చ పవత్తనతో, అహుత్వా సమ్భవతో హుత్వా వయూపగమనతోతి అత్థో. విపరిణామతోతి సన్తానస్స పురిముత్తరవిసదిసభావతోతి వదన్తి. తం వస్ససతపరిచ్ఛిన్నే రూపే ఇదం సమ్మసనన్తి అధిప్పాయేనేవ వుత్తం సియా, జరామరణేన విపరిణామేతబ్బతోతి అత్థో. అసతిపి ధమ్మభేదే అవత్థాభేదో ఇచ్ఛితబ్బో. న హి ఉప్పాదావత్థా ఏవ భఙ్గావత్థాతి యుత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘జరాయ చేవ మరణేన చాతి ద్వేధా పరిణామపకతితాయా’’తి. సభావవిగమో ఏవ వా ఏత్థ విపరిణామో. ఖణికతా తావకాలికతా. నిచ్చసభావాభావో ఏవ నిచ్చపటిక్ఖేపో. అనిచ్చధమ్మా హి తేనేవ అత్తనో సభావేన జానన్తానం నిచ్చతం పటిక్ఖిపన్తి నామ. యతో న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, ఉప్పాదక్ఖణే యదవత్థా సఙ్ఖారా, న తదవత్థా ఠితిక్ఖణేతి అవత్థన్తరప్పత్తియా ఞాయతి తేసం కిలమనాకారోతి ఆహ ‘‘ఠితియం జరాయ కిలమన్తీ’’తి, స్వాయమత్థో పాకటజరాయ వేదితబ్బో. యే పన సఙ్ఖారానం ఠితిం న సమ్పటిచ్ఛన్తి, తత్థ వత్తబ్బం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ధమ్మానం సభావో నామ దురతిక్కమో జరానన్తరం భఙ్గోతి ఆహ ‘‘జరం పత్వా అవస్సం భిజ్జన్తీ’’తి. తస్మాతి యస్మా ఉప్పాదజరాభఙ్గవసేన సఙ్ఖారానం నిరన్తరబాధతా, తతో చ నేసం దుస్సహతాయ దుక్ఖమతా, తిస్సన్నం దుక్ఖతానం, సంసారదుక్ఖస్స చ అధిట్ఠానతాయ దుక్ఖవత్థుతా, తస్మా. అభిణ్హ…పే… దుక్ఖాతి యోజనా.

‘‘సుఖపటిక్ఖేపతో’’తి ఇదం వుత్తనయమేవ. ఠితిం మా పాపుణన్తు, ఉప్పజ్జమానాకారేనేవ పవత్తన్తూతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉప్పన్నా’’తి ఇమినా ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితా వుత్తా. ఠానప్పత్తా మా జీరన్తూతి కస్మా వుత్తం, నను అత్థతో ఠితి ఏవ జరాతి? సచ్చమేతం, జరావసేన పన యో కిలమథో, సో ఇధ జరాగ్గహణేన గహితోతి దట్ఠబ్బం. మా భిజ్జన్తూతి నిచ్చతం ఆసీసతి. కస్సచి ధమ్మిస్సరస్సాపి భగవతో వసవత్తిభావో నత్థి. న హి లక్ఖణఞ్ఞథత్తం కేనచి కాతుం సక్కా. భావఞ్ఞథత్తమేవ హి ఇద్ధివిసయో. సుఞ్ఞా సఙ్ఖారా తేన తీసు ఠానేసు వసవత్తనాకారేన. తస్మాతి వుత్తకారణపరామసనం. సుఞ్ఞతోతి నివాసీకారకవేదకఅధిట్ఠాయకవిరహేన తతో సుఞ్ఞతో, న నిస్సభావతోతి ఏకచ్చపరికప్పితసభావసుఞ్ఞతో. అస్సామికతోతి సామిభూతస్స కస్సచి అభావతో. ఏతేన అనత్తనియతం దస్సేతి. అవసవత్తితోతి యథావుత్తవసవత్తిభావాభావతో. అత్తపటిక్ఖేపతోతి పరపరికప్పితస్స అత్తనో పటిక్ఖిపనతో. ‘‘సుఞ్ఞతో’’తిఆదినా హి ధమ్మానం బాహిరకపరికప్పితఅత్తవిరహో వుత్తో, ఇమినా పన అతంసభావతో అత్తా న హోతీతి.

౭౦౭. ఏత్థ చ ‘‘ఉప్పాదవయవత్తితో’’తిఆదినా చతూహి కారణేహి అనిచ్చా, ‘‘అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో’’తిఆదినా చతూహి కారణేహి దుక్ఖా, ‘‘సుఞ్ఞతో’’తిఆదినా చతూహి కారణేహి అనత్తాతి రూపధమ్మే నిరుళ్హం లక్ఖణత్తయం పుబ్బే అత్తనా అసల్లక్ఖితం సల్లక్ఖేత్వా సమ్మసన్తో తం తత్థ ఆరోపేతీతి వుచ్చతి. తథా పనానేన ఆదాననిక్ఖేపనవసేన సమ్మసితత్తా ఆహ ‘‘రూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా’’తి.

తత్థ చ యస్మా అనిచ్చలక్ఖణగ్గహణపుబ్బకం దుక్ఖలక్ఖణగ్గహణం, దుక్ఖలక్ఖణగ్గహణపుబ్బకం వా అనత్తలక్ఖణగ్గహణం. అనిచ్చలక్ఖణఞ్చేత్థ రూపభేదేన దస్సియమానం యథోళారికతో దీపేతబ్బన్తి తం వస్ససతపరిచ్ఛేదేన పఠమం దస్సేన్తేన వస్ససతం ఠితస్స ‘‘దస వా వీసతి వా’’తిఆదినా విభజిత్వా అనుక్కమేన యావఉద్ధరణాదికోట్ఠాసవసేన రూపస్స భఙ్గం దిస్వా తతో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి తిలక్ఖణారోపనం వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో సమ్మసనన్తి దస్సేతుం ‘‘తమేవ వస్ససత’’న్తిఆదినా వయవసేన రూపస్స సమ్మసనవిధి ఆరద్ధో. తత్థ యస్మా ఓళారికవసేనేవాయం ఆదితో రూపభేదో గయ్హతి, తస్మా న వస్ససతం సమకోట్ఠాసవసేన విభత్తం, మజ్ఝిమావత్థాయ వా తథారూపత్తా మజ్ఝిమవయే ఏకం వస్సం వడ్ఢితం.

౭౦౮. మన్దతాబాహుల్లేన పవత్తం వస్సానం దసకం మన్దదసకం. ఏస నయో సేసేసుపి.

తదాతి పఠమే వస్సదసకే. సోతి పుగ్గలో. చపలోతి అనవట్ఠితకిరియతాయ తరలో. తేన మోమూహభావతో విసేసేతి. న హేస నవమదసకే వియ మోమూహభావేన మన్దో, అథ ఖో చపలతాయాతి. తేనాహ ‘‘కుమారకో’’తి. తతియే దసకే మంసపారిపూరియా యథారహం ఛవివణ్ణో విప్పసీదతీతి ఆహ ‘‘వణ్ణాయతనం వేపుల్లం పాపుణాతీ’’తి. చతుత్థే దసకే అట్ఠీనం, న్హారూనఞ్చ థిరభావప్పత్తియా బలఞ్చ థామో చ వేపుల్లం పాపుణాతి. పఞ్చమే దసకే యోబ్బనమదస్స దూరీభావేన యేభుయ్యేన కిలేసతనుతాయ పఞ్ఞా యథారహం సువిసదా హోతి. ఖిడ్డాయ రతి ఖిడ్డారతి. కపల్లికాదినిస్సయవిసేసేన పదీపస్స సుద్ధతాది వియ నిస్సయవిసేసేన పఞ్చమఛట్ఠదసకేసు పఞ్ఞాయ బుద్ధిహానియో వేదితబ్బా. పురతో పబ్భారో హోతి కటిసన్ధిగీవాసన్ధీనం వసేన రస్సస్సాపి, పగేవ దీఘస్స. పబ్భారోతి చ గరుభావేన పలమ్బకో. మోమూహో హోతి సతిపఞ్ఞావిప్పవాసతో. సయనబహులోవ హోతి ఠానాదివసేన సరీరభారం వహితుం అసక్కోన్తో.

౭౦౯. తిణ్ణం తిణ్ణం వస్సానన్తి యేభుయ్యతాయ వుత్తం. చతువస్సికోపి హి ఏకో కోట్ఠాసో హోతీతి. ద్విసతం కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేకఅయనవసేనాతిపి వేదితబ్బం.

వస్సానే పవత్తరూపన్తి సమ్బన్ధో.

తం పన వస్సానం ద్విధా సమత్తం, న పుబ్బే వియ చతుమాసన్తి ఆహ ‘‘ద్వేమాస’’న్తి. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. సో పన వస్సానో ఉతు సావణపోట్ఠపాదమాసా, అస్సయుజకత్తికమాసా సరదో, మిగసిరఫుస్సమాసా హేమన్తో, మాఘఫగ్గునమాసా సిసిరో, చిత్తవేసాఖమాసా వసన్తో, జేట్ఠాసళ్హమాసా గిమ్హో ఉతూతి వేదితబ్బో. ఛ కోట్ఠాసే కత్వాతి దసదసనాటికావసేన ఛ కోట్ఠాసే కత్వా.

౭౧౦. అభిముఖం పురతో కమనం అభిక్కమో. పటినివత్తనవసేన కమనం పటిక్కమో. ఆముఖం లోకనం ఆలోకనం. వివిధం ఇతో చితో చ లోకనం విలోకనం. హత్థపాదానం సఙ్కుచనం సమిఞ్జనం. ఆయమనం పసారణం.

పాదుద్ధరణకాలేతి దుతియపాదుద్ధరణకాలే. పాదస్సాతి ఉద్ధటపాదస్స. ఓమత్తాతి సత్తితో హీనప్పమాణా. తేనాహ ‘‘మన్దా’’తి. ఇతరాతి తేజోవాయోధాతుయో. యథా పాదస్స ఉద్ధరణం సిజ్ఝతి, తథా పవత్తచిత్తసముట్ఠానరూపేసు ఏకంసతో తేజోవాయోధాతూనం అధిమత్తతా ఇచ్ఛితబ్బా సల్లహుకసభావతాయ తాసం. తతో ఏవ చ ఇతరాసం ఓమత్తతా గరుసభావత్తా. తంసమ్బన్ధత్తా పన సేసం తిసముట్ఠానరూపం తగ్గతికమేవ హోతి. కాయవచీవిఞ్ఞత్తిపవత్తియం వాయోపథవీఅధిమత్తతా ఇమస్స అత్థస్స నిదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. పురతో హరణే, పచ్ఛతో హరణే చ ఉద్ధరణే వియ సల్లహుకసభావరూపప్పవత్తీతి తాసంయేవ ద్విన్నం ధాతూనం అధిమత్తతా ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘తథా అతిహరణవీతిహరణేసూ’’తి. యథా ఉద్ధరణాదీసు సల్లహుకసభావత్తా పచ్ఛిమానం ద్విన్నం ధాతూనం కిచ్చం అధికం హోతి, ఇతరాసం హీనం, ఏవం వోస్సజ్జనాదీసు తీసు గరుసభావత్తా పురిమానం ద్విన్నం కిచ్చం అధికం హోతి, ఇతరాసం హీనన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వోస్సజ్జనే’’తిఆది.

తదుపాదాయరూపానీతి తా ధాతుయో నిస్సాయ పవత్తఉపాదారూపాని. ఏత్థేవాతి ఉద్ధరణేయేవ. తేనాహ ‘‘అతిహరణం అప్పత్వా’’తి. ఇతీతి ఏవం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఉద్ధరణాదికోట్ఠాసే. పబ్బంపబ్బన్తిఆది తేసం ధమ్మానం కోట్ఠాసన్తరసఙ్కరాభావదస్సనం. తటతటాయన్తాతి తటతటాయన్తి వియ, తేన నేసం పవత్తిక్ఖణస్స ఇత్తరతం దస్సేతి.

౭౧౧. అస్సాతి సమ్మసనస్స. దారుతిణుక్కాదీసూతి దారుఉక్కాతిణుక్కాదీసు. ‘‘కిం అన్ధబాల ఏకఘనం సతతం సబ్బదాభావిం ఏకన్తి మఞ్ఞసీ’’తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘కిమేత్థ మనాప’’న్తి. ఇదమ్పీతి యదిదం తేలవట్టిక్ఖయేన పదీపస్స అపఞ్ఞాయనం వుత్తం, ఇదమ్పి. అఙ్గులఙ్గులన్తరేతి అఙ్గులియా మితం అఙ్గులన్తి అఙ్గులప్పమాణే పదేసేతి అత్థో. తన్తునో అవయవలేసభూతం పరమసుఖుమభావప్పత్తం అంసుం సన్ధాయాహ ‘‘అంసుం పన ముఞ్చిత్వా’’తి.

తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ కామం ఉపమేయ్యే వియ ఉపమాయం పాకటో కాలభేదో నత్థి, ఏకకోట్ఠాసగతం పన కోట్ఠాసన్తరం న పాపుణాతీతి ఏత్తావతా ఉపమాభావో వేదితబ్బో. ఉపమాయమ్పి వా తావ యావాతి కాలస్స భేదమత్తా లబ్భతేవాతి తస్సా గహణే కాలభేదవసేనాపి ఉపమా యోజేతబ్బా.

౭౧౨. పుబ్బే ఆదాననిక్ఖేపాదివసేన చతుసన్తతిరూపం సఙ్ఘరిత్వా దస్సితం, ఇదాని ఆహారసముట్ఠానాదివసేన భిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘తదేవ రూపం విసఙ్ఖరిత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విసఙ్ఖరిత్వా విభజిత్వా. ‘‘విసఙ్ఘరిత్వా’’తి వా పాఠో, అయమేవత్థో. ఆహారమయన్తి ఆహారేన నిబ్బత్తం. ఝత్తన్తి మిలాతం. కిలన్తన్తి ఖిన్నం. ధాతన్తి తిత్తం. పీణితన్తి మంసూపచయసమ్పత్తియా పీణితం. తతో ఏవ ముదు. సినిద్ధన్తి సినిద్ధచ్ఛవితాయ సణ్హం. తతో ఏవ ఫస్సవన్తం.

౭౧౩. ఉణ్హకాలే సముట్ఠితం రూపన్తి ఉణ్హసన్తాపేన సన్తత్తం రూపం సన్ధాయాహ. సీతఉతునాతి సప్పాయేన సీతఉతునా.

౭౧౪. ఆయతనద్వారవసేనాతి ఆయతనసఙ్ఖాతద్వారవసేన. కమ్మద్వారనివత్తనత్థం ఆయతనగ్గహణం. కాయద్వారేతి పసాదకాయద్వారే. మనోద్వారం నామ సావజ్జనం భవఙ్గం. తస్స నిస్సయభావతో హదయవత్థుం సన్ధాయ నిస్సితవోహారేన ‘‘మనోద్వారే’’తి వుత్తం, యత్థ మనోద్వారుప్పత్తి.

౭౧౫. సోమనస్సితదోమనస్సితవసేనాతి సోమనస్సితదోమనస్సితపుగ్గలవసేన, సోమనస్సితదోమనస్సితకాలవసేన వా.

అయమత్థోతి అయం ఇదాని వుచ్చమానో సఙ్ఖారానం అతిఇత్తరఖణతాసఙ్ఖాతో అత్థో.

జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియం. సుఖదుక్ఖాతి సుఖదుక్ఖవేదనా. ఉపేక్ఖాపి హి సుఖదుక్ఖాసు ఏవ అన్తోగధా ఇట్ఠానిట్ఠభావతో. అత్తభావోతి జీవితవేదనావిఞ్ఞాణాని ఠపేత్వా అవసిట్ఠధమ్మా వుత్తా. సఞ్ఞాతి కేచి. కేవలాతి అత్తనా నిచ్చభావేన వా అవోమిస్సా. ఏకచిత్తసమాయుత్తాతి ఏకేకేన చిత్తేన సహితా. లహుసో వత్తతే ఖణోతి వుత్తనయేన ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ లహుకో అతిఇత్తరో జీవితాదీనం ఖణో వత్తతి.

చుల్లాసీతిసహస్సాని కప్పన్తి చతురాసీతిసహస్సపరిమాణం కప్పం, అచ్చన్తసంయోగే ఏతం ఉపయోగవచనం. కప్పన్తి చ సామఞ్ఞవసేన ఏకవచనం. మరూతి దేవా. ద్వీహి చిత్తేహి సమోహితాతి ఏవం చిరజీవినోపి తే ద్వీహి చిత్తేహి సహితా హుత్వా న తిట్ఠన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – తేసమ్పి సన్తానే జీవితాదీని ద్వీహి చిత్తేహి సహ న తిట్ఠన్తి, ఏకేన చిత్తేన సహ ఉప్పన్నాని తేనేవ సహ నిరుజ్ఝనతో యావ దుతియా న తిట్ఠన్తీతి.

యే నిరుద్ధా మరన్తస్సాతి చవన్తస్స సత్తస్స చుతిచిత్తేన సద్ధిం నిరుద్ధాతి వత్తబ్బా యే ఖన్ధా. తిట్ఠమానస్స వా ఇధాతి యే వా ఇధ పవత్తియం తిట్ఠన్తస్స ధరన్తస్స భఙ్గప్పత్తియా నిరుద్ధక్ఖన్ధా. సబ్బేపి సదిసా తే సబ్బేపి ఏకసదిసా అత్థఙ్గతా అప్పటిసన్ధికా పున ఆగన్త్వా పటిసన్ధానాభావేన విగతా. యథా హి చుతిక్ఖన్ధా న నిబ్బత్తన్తి, ఏవం తతో పుబ్బేపి ఖన్ధా. తస్మా ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితన్తి అధిప్పాయో.

అనన్తరా చ యే భగ్గాతి యే సఙ్ఖారా అనన్తరమేవ భగ్గా నిరుద్ధా. యే చ భగ్గా అనాగతేతి యే చ సఙ్ఖారా అనాగతే భగ్గా భఞ్జనసీలా భిజ్జిస్సన్తి. తదన్తరా నిరుద్ధానన్తి తేసం అతీతానాగతానం అన్తరా వేమజ్ఝే పచ్చుప్పన్నతం పత్వా నిరుద్ధానం భగ్గానం. వేసమం నత్థి లక్ఖణేతి తేసం తివిధానమ్పి భఙ్గలక్ఖణనిమిత్తం విసమతా విసదిసతా నత్థి.

అనిబ్బత్తేన న జాతోతి అనుప్పన్నేన చిత్తేన జాతో న హోతి, అజాతో నామ హోతి. పచ్చుప్పన్నేన వత్తమానేన చిత్తేన జీవతి జీవమానో నామ హోతి. చిత్తభఙ్గా మతో లోకోతి చుతిచిత్తస్స వియ సబ్బస్సపి తస్స తస్స చిత్తస్స భఙ్గప్పత్తియా అయం లోకో పరమత్థతో మతో నామ హోతి నిరుద్ధస్స అప్పటిసన్ధికత్తా. ఏవం సన్తేపి పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా యాయం తం తం సన్తం సనిస్సయం చిత్తం ఉపాదాయ ‘‘తిస్సో జీవతి, ఫుస్సో జీవతీ’’తి ఏవం వచనప్పవత్తియా విసయభూతా సన్తానపఞ్ఞత్తి, సా ఏత్థ పరమత్థియా పరమత్థభూతా. తథా హి వదన్తి ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి (సం. ని. ౧.౭౬).

అనిధానగతా భగ్గాతి యే భగ్గా, న తే కత్థచి నిధానం గతా, అథ ఖో అభావమేవ గతా. పుఞ్జో నత్థి అనాగతే యతో ఆగచ్ఛేయ్యుం వత్తమానభావం. నిబ్బత్తా యేపీతి యే పటిలద్ధత్తభావా పచ్చుప్పన్నా, తేపి ఆరగ్గే సాసపూపమా తిట్ఠన్తి. యథా నామ సూచియం ఠితాయం సాసపో ఖిత్తో తస్సా సిఖం ఫుట్ఠమత్తో విగచ్ఛతి న తిట్ఠతి, ఏవం సఙ్ఖారా ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి, న తేసం అవట్ఠానం అత్థీతి.

భఙ్గో నేసం పురక్ఖతోతి తేసం నిబ్బత్తధమ్మానం భఙ్గో నామ పురతో ఏవ కతో, ఏకంసభావీ న అపసక్కతీతి అత్థో. పురాణేహీతి పురిమకేహి అతీతేహి.

అదస్సనతోతి అపస్సితబ్బతో. ఆయన్తీతి ఆగచ్ఛన్తి. ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఇమినాపి కుతోచి రాసితో ఆగమనాభావమేవాహ. భగ్గా గచ్ఛన్తుదస్సనన్తి భగ్గాపి కత్థచి ఉపగమనాభావతో సబ్బేన సబ్బం అదస్సనం అభావమేవ గచ్ఛన్తి. తత్థ నిదస్సనమాహ ‘‘విజ్జుప్పాదో…పే… వయన్తి చా’’తి.

౭౧౬. ‘‘వివట్టకప్పతో పట్ఠాయ ఉప్పజ్జనకరూప’’న్తి ఇమినా సయమేవ ఉప్పజ్జనకధమ్మతాయ ‘‘ధమ్మతారూప’’న్తి అన్వత్థనామతం దస్సేతి. అయలోహాదీసు అయో నామ కాళలోహం. లోహం నామ జాతిలోహం విజాతిలోహం కిత్తిమలోహం పిసాచలోహన్తి చతుబ్బిధం. తత్థ అయో రజతం సువణ్ణం తిపు సీసం తమ్బలోహం వేకన్తకలోహన్తి ఇమాని సత్త జాతిలోహాని. నాగనాసికలోహం విజాతిలోహం. కంసలోహం వట్టలోహం హారకూటన్తి తీణి కిత్తిమలోహాని. మోరక్ఖకాది పిసాచలోహం. తత్థ తమ్బలోహం వేకన్తకన్తి ఇమేహి ద్వీహి జాతిలోహేహి సద్ధిం సేసం సబ్బమ్పి ఇధ ‘‘లోహ’’న్తి గహితన్తి. తిపూతి సేతతిపు. సీసన్తి కాళతిపు. సువణ్ణం ఆకరుప్పన్నరసవిద్ధాదిభేదం. ముత్తా సాముద్దికముత్తాది. మణీతి వేళురియలోహితఙ్గమసారగల్లాని ఠపేత్వా అవసేసో సబ్బో మణివిసేసో. వేళురియో వంసవణ్ణమణి. సఙ్ఖో సాముద్దికసఙ్ఖో. సిలాతి కాళసిలాపణ్డుసిలాదిభేదా సబ్బాపి రతనసమ్మతసిలా. పవాళం నామ వట్టుమం విద్ధమం. లోహితఙ్గం రత్తమణి. మసారగల్లం కబరమణి. భూమిఆదయో పాకటావ. తదస్సాతి తం ధమ్మతారూపం అస్స యోగినో.

తరుణపల్లవవణ్ణన్తి అమ్బాదీనం తరుణపల్లవేన సమానవణ్ణం. సభాగరూపసన్తతిన్తి వణ్ణాదినా సమానభాగం రూపసన్తానం. అనుప్పబన్ధాపయమానన్తి హేతుఫలపరమ్పరాయ సమ్బన్ధనవసేన పవత్తన్తి.

సోతి యోగీ. తన్తి అసోకరుక్ఖపణ్ణం. పరిగ్గహేత్వాతి ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ గహేత్వా. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా అసోకపణ్ణే వుత్తేన నయేన. సబ్బమ్పి అయలోహాదిభేదం ధమ్మతారూపం. తమ్పి హి సీతకాలే సీతలం, ఉణ్హకాలే సూరియసన్తాపేన ఉణ్హతరం హోతి. తత్థ సీతభావేన పవత్తం రూపం ఉణ్హం ఉణ్హభావేన పవత్తం రూపం సీతం న పాపుణాతి. తత్థ తత్థేవ తటతటాయన్తం భిజ్జతీతిఆదినా యోజేతబ్బం.

అరూపసత్తకసమ్మసనకథావణ్ణనా

౭౧౭. కలాపతోతి అరూపధమ్మకలాపతో.

యస్మా తత్థ ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణా సుపాకటా, సువిఞ్ఞేయ్యా చ, తస్మా తేసం వసేన దస్సేన్తో ‘‘కలాపతోతి ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా’’తి ఆహ. యే ఇమే సమ్మసనే ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా, సబ్బే తే వినట్ఠాతి సమ్బన్ధో.

పవత్తం చిత్తన్తి సత్తసు ఠానేసు సమ్మసనవసేన పవత్తం చిత్తం. సమ్మసన్తోతి ఏకజ్ఝం గహేత్వా సమ్మసన్తో. తం యుత్తతరన్తి తం అరియవంసకథాయం వుత్తం యుత్తతరం ఆసన్నభావేన విభూతతరం రూపసత్తకే సమ్మసనం సహ గహేత్వా సమ్మసనస్స వుత్తత్తా. అపిచ రూపసత్తకే సమ్మసనస్స రూపధమ్మేసు సాతిసయం ఘనవినిబ్భోగం కత్వా పవత్తత్తా తబ్బిసయం అరూపసమ్మసనం సాతిసయం అనిచ్చాదిలక్ఖణప్పటివేధాయ సమ్పవత్తతీతి తం యుత్తతరం, న పన అపుబ్బకేసాదిసమ్మసనం కత్వా తబ్బిసయం పవత్తితం. తథా సతి కమ్మట్ఠానం నవం నవం ఏవ సియా, పుబ్బే గహితం సమ్మసనవిసయం ఛడ్డేత్వా అఞ్ఞస్స సమ్మసనవిసయస్స గణ్హనతో. సేసానిపీతి యమకతో సమ్మసనాదీనిపి. తేనేవాతి అరియవంసకథానయేనేవ.

౭౧౮. తమ్పి చిత్తన్తి ఆదాననిక్ఖేపతో సమ్మసనవసేన పవత్తచిత్తుప్పాదమ్పి. చిత్తసీసేన హి నిద్దేసో. ఏస నయో సబ్బత్థ. యమకతో సమ్మసతి నామ నామరూపధమ్మే ఆరబ్భ యుగళవసేన సమ్మసనస్స పవత్తనతో. అయఞ్హి పుబ్బే రూపసత్తకవసేన సమ్మసిత్వా ఠితోపి ఇదాని ఆదాననిక్ఖేపాదివసేన సమ్మసిత్వావ తం సమ్మసతి. ఖణికతో సమ్మసనాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౭౧౯. ఏతమ్పీతి ఏతం చతుత్థసమ్మసనచిత్తమ్పి. పఠమచిత్తన్తి ఆదాననిక్ఖేపాదివసేన రూపం సమ్మసితచిత్తం, యం రూపపరిగ్గాహకచిత్తన్తి అధిప్పేతం. సమ్మసితసమ్మసితచిత్తసమ్మసనేన తేసం ఖణికభావస్స విభావనతో ఇదం సమ్మసనం ‘‘ఖణికతో సమ్మసన’’న్తి వుత్తం.

౭౨౦. ఇదమేవ చ సమ్మసనం దిగుణితం అనేకసమ్మసనపటిపాటిసమ్భవతో ‘‘పటిపాటితో సమ్మసన’’న్తి వుత్తం. వట్టేయ్యాతి సమ్భవేయ్య. తథా సతి పటిపాటిసమ్మసనపసుతా ఏవ భావనా సియా, న మూలకమ్మట్ఠానుపకారీ, న చాయం సమాపత్తిచారో. యస్మా చ తత్తకేన రూపధమ్మేసు, అరూపధమ్మేసు చ అనిచ్చాదిలక్ఖణాని సుట్ఠు విభూతాని హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘యావ దసమచిత్తసమ్మసనా…పే… ఠపేతబ్బ’’న్తి. ఠపేతబ్బన్తి చ న ఏకాదసమం ద్వాదసమేన సమ్మసితబ్బన్తి పటిపాటితో సమ్మసనస్స పరిచ్ఛేదదస్సనపరం, న తతో సమ్మసనతో ఓరమనదస్సనపరం, తస్మా పునపి రూపం పరిగ్గహేత్వా యావ దసమచిత్తసమ్మసనా భావనమనుయుఞ్జతేవ. వుత్తన్తి అరియవంసకథాయం వుత్తం.

౭౨౧. విసుం సమ్మసననయో నామ నత్థీతి అనిచ్చాదిమనసికారవినిముత్తో అఞ్ఞో విపస్సనామనసికారో నత్థి. విపస్సనాయ చ దిట్ఠిఆదివిక్ఖమ్భనా ఇధ దిట్ఠిఉగ్ఘాటనాదయోతి అధిప్పేతా. విపస్సనాయ ఏవ హి పవత్తివిసేసేన దిట్ఠిఉగ్ఘాటనాదయో ఇజ్ఝన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘యం పనేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సత్తసఞ్ఞాతి సత్తా అత్థీతి ఉప్పజ్జనకసఞ్ఞా. దుబ్బలాయ అత్తదిట్ఠియా సహగతసఞ్ఞాతిపి వదన్తి. సత్తసఞ్ఞం ఉగ్ఘాటితచిత్తేనాతి సత్తసఞ్ఞాయ విక్ఖమ్భనవసేన పవత్తచిత్తేన దిట్ఠి నుప్పజ్జతి, సఞ్ఞావిపల్లాసహేతుఉప్పజ్జనకా చిత్తదిట్ఠివిపల్లాసా తదభావేన హోన్తీతి. మానో నామ యో దిట్ఠూపనిస్సయో అపాయగమనీయో, సో దిట్ఠియా విక్ఖమ్భితాయ విక్ఖమ్భితో ఏవ హోతి, దిట్ఠియా సముచ్ఛిన్నాయ సముచ్ఛిజ్జనతోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠిఉగ్ఘాటిత…పే… మానో నుప్పజ్జతీ’’తి. మానో విక్ఖమ్భియమానో తణ్హాయ పవత్తిం నివారేతి, అభిమతవిసయేసు ఏవ తణ్హాయ పవత్తనతోతి వుత్తం ‘‘మానసముగ్ఘాటిత…పే… తణ్హా నుప్పజ్జతీ’’తి. తణ్హాతి ఇధ సుఖుమా నికన్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘తణ్హాయ…పే… పరియాదిన్నా నామ హోతీ’’తి.

అయం నయోతి ఇదాని వుచ్చమానో సమ్మసనవిధి.

మమ విపస్సనాతి ఇమస్సాపి అత్తనియసఞ్ఞితాయ విపస్సనాయ సామిభూతో అత్తా పరామసీయతీతి దిట్ఠిగాహతాతి తథా ‘‘గణ్హతో హి దిట్ఠిసముగ్ఘాటనం నామ న హోతీ’’తి వుత్తం. కామఞ్చాయం దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిసమధిగమేన విసుద్ధదిట్ఠికో, మగ్గేన పన అసముగ్ఘాటితత్తా అనోళారికాయ చ దిట్ఠియా వసేనేవం వుత్తం.

సుట్ఠూతి సమ్మా. మనాపన్తి చ కిరియావిసేసనం, మనవడ్ఢనాకారేనాతి అత్థో. ఉభయేనాపి విపస్సనావిసయం అధిమానమాహ. తేన వుత్తం ‘‘మానసముగ్ఘాటో నామ న హోతీ’’తి.

విపస్సితుం సక్కోమీతి తత్థ సమత్థతాపదేసేన గుణవిసేసయోగతో విపస్సనాయ అస్సాదేతబ్బతా దస్సీయతి, చిత్తం విపస్సితుం సక్కోమి. తస్మా విపస్సన్తో ఏవ కాలం వీతినామేస్సామీతి విపస్సనం అస్సాదేన్తస్సాతి యోజనా.

యస్మా దిట్ఠిసముగ్ఘాటనం నామేత్థ విసేసతో అనత్తానుపస్సనాయ హోతి, తస్మా తం దస్సేన్తేన ‘‘సచే సఙ్ఖారా’’తిఆదినా అనత్తానుపస్సనావిధిం వత్వా యస్మా పన అనత్తతో అనుపస్సన్తేన సఙ్ఖారా అనిచ్చతోపి దుక్ఖతోపి అనుపస్సితబ్బా ఏవ తదుపబ్రూహనతో, తస్మా ‘‘హుత్వా అభావట్ఠేనా’’తిఆది వుత్తం.

యస్మా మానసముగ్ఘాటనం నామ అనిచ్చానుపస్సనాయ హోతి. ఖణే ఖణే భిజ్జనకే సఙ్ఖారే పస్సన్తస్స కుతో మానస్స అవసరో. అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాటాయాతి హి వుత్తం.

యస్మా నికన్తిపరియాదానం నామ దుక్ఖానుపస్సనాయ హోతి. న హి సభావతో, దుక్ఖవత్థుతో చ దుక్ఖభూతే సఙ్ఖారే పస్సన్తస్స తత్థ ఈసకమ్పి అభిరతో హోతి. అస్సాదానుపస్సినో హి తత్థ తణ్హా ఉప్పజ్జేయ్య. సేసం అనత్తలక్ఖణే వుత్తనయమేవ. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – వుత్తనయేన పటిపాటితో సమ్మసనం పసుతస్స యోగినో యదా అనత్తానుపస్సనా తిక్ఖా సూరా విసదా పవత్తతి, ఇతరా ద్వేపి తదనుగతికా, తదానేన దిట్ఠిఉగ్ఘాటనం కతం హోతి. అత్తదిట్ఠిమూలికా హి సబ్బా దిట్ఠియో. అనత్తానుపస్సనా చ అత్తదిట్ఠియా ఉజుపటిపక్ఖా.

యదా పన అనిచ్చానుపస్సనా తిక్ఖా సూరా విసదా పవత్తతి, ఇతరా ద్వేపి తదనుగతికా, తదానేన మానసముగ్ఘాటనం కతం హోతి. సతి హి నిచ్చగాహే మానజప్పనా ‘‘ఇదం నిచ్చం, ఇదం ధువ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౫౦౧) బకబ్రహ్మునో వియ. అనిచ్చానుపస్సనా చ నిచ్చగాహస్స ఉజుపటిపక్ఖా.

యదా పన దుక్ఖానుపస్సనా తిక్ఖా సూరా విసదా పవత్తతి, ఇతరా ద్వేపి తదనుగతికా, తదానేన నికన్తిపరియాదానం కతం హోతి. సతి హి సుఖసఞ్ఞాయ తణ్హాగాహోవ, దుక్ఖానుపస్సనా చ నికన్తియా ఉజుపటిపక్ఖా. ఏవం తిస్సన్నం అనుపస్సనానం కిచ్చవిసేసవసేన దిట్ఠిఉగ్ఘాటనాదీని హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఇతి అయం విపస్సనా అత్తనో అత్తనో ఠానేయేవ తిట్ఠతీ’’తి. అనుపస్సనానం యథారహం సకకిచ్చకరణఞ్హి సకట్ఠానేయేవ ఠానం, తస్మా విసుం సమ్మసననయో నత్థీతి న వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.

౭౨౨. సబ్బాకారతోతి ఇధ వియ ఏకదేసేన అవత్వా సబ్బాకారతో సరూపతో, కిచ్చతో చ అనవసేసతో వత్తబ్బా. ఇధేవాతి తీరణపరిఞ్ఞాయమేవ. ఏకచ్చానంయేవేత్థ అనుపస్సనానం పటిలాభోతి ఆహ ‘‘ఏకదేసం పటివిజ్ఝన్తో’’తి, తా పన సయమేవ సరూపతో దస్సేస్సతి. తప్పటిపక్ఖే ధమ్మేతి యా అనుపస్సనా ఇధ సమ్భవన్తి, తాసం పటిపక్ఖే ధమ్మే నిచ్చసఞ్ఞాదికే పజహతి విక్ఖమ్భేతి.

ఖయానుపస్సనన్తి సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గానుపస్సనం. భావేన్తోతి వడ్ఢేన్తో. ఘనసఞ్ఞన్తి సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణానం వసేన ఏకత్తగ్గహణం. ఖయానుపస్సనన్తి హుత్వా అభావానుపస్సనన్తి వదన్తి. యాయ పఞ్ఞాయ ఘనవినిబ్భోగం కత్వా ‘‘అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౮) పస్సతి, సా ఖయానుపస్సనా. భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ తస్సా పారిపూరీతి ఘనసఞ్ఞాయ పహానం హోతి, తతో పుబ్బే అపరిపుణ్ణతాయ తం న హోతి. ఏవమఞ్ఞత్థాపీతి పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణతా పహానతీరణపరిఞ్ఞాసు విపస్సనాపఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బా. పచ్చక్ఖతో, అన్వయతో చ సఙ్ఖారానం భఙ్గం దిస్వా తత్థేవ భఙ్గసఙ్ఖాతే నిరోధే అధిముత్తతా వయానుపస్సనా, తాయ ఆయూహనం పజహతి. యదత్థం, యాయ చ ఆయూహతి, తస్మిం పవత్తే తణ్హాయ చస్స చిత్తం న నమతీతి. తేన వుత్తం ‘‘వయానుపస్సనం భావేన్తో ఆయూహనం పజహతీ’’తి. జాతస్స జరామరణేహి ద్విధా పరిణామదస్సనం, రూపసత్తకాదివసేన వా పరిగ్గహితస్స తంతంపరిచ్ఛేదతో పరం అఞ్ఞభావదస్సనం విపరిణామానుపస్సనా, తాయ ధువసఞ్ఞం థిరభావగహణం పజహతి.

అనిమిత్తానుపస్సనాదయో అనిచ్చానుపస్సనాదయో ఏవ. నిమిత్తన్తి సన్తతియం, సమూహే చ ఏకత్తసఞ్ఞాయ గయ్హమానం కాలన్తరావట్ఠాయిభావేన, నిచ్చభావేన చ సఙ్ఖారానం సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ సవిగ్గహం వియ ఉపట్ఠానమత్తం. పణిధిన్తి సుఖపత్థనం, రాగాదిపణిధిం వా, అత్థతో తణ్హావసేన సఙ్ఖారేసు నిన్నతం. అభినివేసన్తి అత్తాభినివేసం. ఏతేసఞ్హి నిమిత్తాదీనం పటిపక్ఖభావేన అనిచ్చానుపస్సనాదయో అనిమిత్తాదినామేహి వుత్తాతి అనిచ్చానుపస్సనాదీహి పహాతబ్బా నిచ్చసఞ్ఞాదయో వియ నిమిత్తగ్గాహాదయోవ పటిపక్ఖాతి దట్ఠబ్బా. రూపాదిఆరమ్మణం ఞత్వా తదారమ్మణస్స చిత్తస్స భఙ్గం దిస్వా సఙ్ఖారా ఏవ భిజ్జన్తి, సఙ్ఖారానం మరణం, న అఞ్ఞో కోచి అత్థీతి భఙ్గవసేన సుఞ్ఞతం గహేత్వా పవత్తా విపస్సనా అధిపఞ్ఞా చ సా ధమ్మేసు చ విపస్సనాతి అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా, తాయ నిచ్చసారాదిఆదానవసేన పవత్తం అభినివేసం సతణ్హం దిట్ఠిం పజహతి. యథాభూతఞాణదస్సనం నామ సప్పచ్చయనామరూపదస్సనం. తేన ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఏవమాదికం, ‘‘ఇస్సరతో లోకో సమ్భవతీ’’తి ఏవమాదికఞ్చ సమ్మోహాభినివేసం పజహతి. భయతుపట్ఠానవసేన ఉప్పన్నం సబ్బభవాదీసు ఆదీనవదస్సనఞాణం ఆదీనవానుపస్సనా, తాయ కస్సచిపి ఆలయనిస్సయఅదస్సనతో ఆలయాభినివేసం తథాపవత్తం తణ్హం పజహతి. సఙ్ఖారానం ముఞ్చనస్స ఉపాయభూతం పటిసఙ్ఖాఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనా, తాయ అనిచ్చాదీసు అప్పటిసఙ్ఖాతత్తా పటిసఙ్ఖానస్స పటిపక్ఖభూతం అవిజ్జం పజహతి. సఙ్ఖారుపేక్ఖా, అనులోమఞాణఞ్చ వివట్టానుపస్సనా. తస్సా హి వసేన తస్స పదుమపలాసే ఉదకబిన్దు వియ సబ్బసఙ్ఖారేహి చిత్తం పతిలీయతి పతికుటతి, తస్మా తాయ సంయోగాభినివేసం కామసంయోగాదికిలేసప్పవత్తిం పజహతి. అనిచ్చానుపస్సనాదయో సత్త అనుపస్సనా హేట్ఠా అత్థతో విభత్తాతి, పరతో చ సంవణ్ణీయన్తీతి ఇధ న వుత్తా.

తాసూతి అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు. ఇమినాతి యోగినా. తస్మాతి అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయవసేన సఙ్ఖారానం దిట్ఠత్తా. తందస్సనఞ్హి అనిచ్చాదిఅనుపస్సనాతి. పటివిద్ధాతి పటిలద్ధా. యదగ్గేన హి ఞాణేన సవిసయో పటివిద్ధో, తదగ్గేన తం పటిలద్ధం నామ హోతి. బ్యఞ్జనమేవ నానం యథా ‘‘రుక్ఖో పాదపో తరూ’’తి. తాపి అనిమిత్తాపణిహితసుఞ్ఞతానుపస్సనా.

సబ్బాపి విపస్సనా, తస్మా ఏకదేసేన పటివిద్ధా హోన్తీతి అధిప్పాయో. కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియా ఏవ సఙ్గహితం, తస్మా తం పగేవ సిద్ధన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇదమ్పి ద్వయం పటివిద్ధమేవ హోతీ’’తి. సేసేసు నిబ్బిదానుపస్సనాదీసు దససు. ‘‘కిఞ్చి పటివిద్ధం కిఞ్చి అప్పటివిద్ధ’’న్తి ఇమినా తేసం ఏకదేసపటివేధమాహ. అనిచ్చానుపస్సనాయ హి సిద్ధాయ నిరోధానుపస్సనా, ఖయానుపస్సనా, వయానుపస్సనా, విపరిణామానుపస్సనా చ ఏకదేసేన సిద్ధా నామ హోన్తి, దుక్ఖానుపస్సనాయ సిద్ధాయ నిబ్బిదానుపస్సనా, ఆదీనవానుపస్సనా చ, అనత్తానుపస్సనాయ సిద్ధాయ ఇతరాతి.

ఉదయబ్బయఞాణకథావణ్ణనా

౭౨౩. పరతో పటిపదాఞాణదస్సనకథాయం అబ్భాదివిగమేన ఆకాసస్స వియ, పఙ్కమలవిగమేన ఉదకస్స వియ, కాళకాపగమేన సువణ్ణస్స వియ సంకిలేసవిగమేన ఞాణస్స పరిసుద్ధీతి ఆహ ‘‘నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పహానేన విసుద్ధఞాణో’’తి. అనేకాకారవోకారసఙ్ఖారేసు లక్ఖణత్తయసల్లక్ఖణసమ్మసనస్స కతత్తా వుత్తం ‘‘సమ్మసనఞాణస్స పారం గన్త్వా’’తి. తత్థ సమ్మసనఞాణస్సాతి నయవిపస్సనాసఙ్ఖాతస్స కలాపసమ్మసనఞాణస్స. తస్సేవ హి థిరభావాయ ఇతరే సమ్మసనవిసేసాతి వదన్తి. సమ్మసనఞాణస్సాతి వా కలాపసమ్మసనాదిసమ్మసనఞాణస్స. అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ సదిసా హి సా. తాయ హి దిట్ఠిఉగ్ఘాటనాది సమ్భవతీతి. విత్థారతో భావనావిధానం పరతో వత్తుకామో ‘‘సఙ్ఖేపతో తావ ఆరభతీ’’తి ఆహ. సఙ్ఖేపతో హి ఆరమ్భో ఆదికమ్మికస్స సుకరో. తత్రాతి సఙ్ఖేపేన ఆరమ్భే.

కథన్తి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. యం ‘‘పచ్చుప్పన్నానం…పే… ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం, తం కథం ఞాతబ్బన్తి చేతి అత్థో. సన్తతిపచ్చుప్పన్నే, ఖణపచ్చుప్పన్నే వా ధమ్మే ఉదయబ్బయదస్సనాభినివేసో కాతబ్బో, న అతీతానాగతేతి వుత్తం ‘‘పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మాన’’న్తి. ఉదయదస్సనఞ్చేత్థ యావదేవ వయదస్సనత్థన్తి వయదస్సనస్స పధానతం దస్సేతుం ‘‘విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా’’తి వత్వా తం పన వయదస్సనం ఉదయదస్సనపుబ్బకన్తి ఆహ ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి.

జాతన్తి నిబ్బత్తం పటిలద్ధత్తభావం. అయం హి జాతసద్దో ఖణత్తయసమఙ్గితం సన్ధాయ వుత్తో ‘‘యే ధమ్మా జాతా భూతా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౪౬) వియ, న అతీతం

‘‘యే తే జాతా న తే సన్తి, యే న జాతా తత్థేవ తే;

లద్ధత్తభావా నో భగ్గా, తేవ సన్తి సభావతో’’తి. –

ఆదీసు వియ, నాపి జాతతామత్తం ‘‘యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖత’’న్తిఆదీసు వియ. తేనాహ ‘‘జాతం రూపం పచ్చుప్పన్న’’న్తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭; సం. ని. ౫.౩౭౯), పచ్చుప్పన్నరూపం నామ జాతం ఖణత్తయపరియాపన్నన్తి అత్థో. తం పన ఆదితో దుప్పరిగ్గహన్తి సన్తతిపచ్చుప్పన్నవసేన విపస్సనాభినివేసో కాతబ్బో. తస్సాతి రూపస్స. పచ్చయలక్ఖణపపఞ్చం అనామసిత్వా నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయోతి నిబ్బత్తనసఞ్ఞితం సఙ్ఖతలక్ఖణం ఉదయో ఉప్పాదో. విపరిణామలక్ఖణం వయోతి విపరిణామసఞ్ఞితం సఙ్ఖతలక్ఖణం వయో వినాసో. అనుపస్సనాఞాణన్తి యా ఉదయస్స, వయస్స చ అనుపేక్ఖనా, తం ఞాణం. కిఞ్చాపి కలాపసమ్మసనాదీసు జాతిజరామరణసీసేన జాతిజరామరణవన్తో ధమ్మా వుత్తా, ఇధ పన ఉదయబ్బయఞాణనిద్దేసే ‘‘జాతి పచ్చుప్పన్నా, తస్సా నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయో, విపరిణామలక్ఖణం వయో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౯) వుచ్చమానే జాతిజరామరణానం జాతిజరామరణవన్తతా, నిప్ఫన్నతా చ అనుఞ్ఞాతా వియ హోతీతి తం పరిహరితుం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు భవపరియోసానావ దేసనా కతా.

సోతి యోగీ. ఇమినా పాళినయేనాతి ఇమాయ ‘‘జాతం రూపం పచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదినా దస్సితాయ పాళిగతియా. జాతిన్తి న పసూతిం, న చ పఠమాభినిబ్బత్తిమత్తం, అథ ఖో ఉప్పాదం నిబ్బత్తివికారం. స్వాయం వికారో యస్మా సఙ్ఖారానం అభినవావట్ఠానజరా వియ నవభావాపగమోతి ఆహ ‘‘అభినవాకార’’న్తి. సమనుపస్సతీతి సమ్బన్ధో. అనుప్పన్నస్స రాసి వా నిచయో వా నత్థి యతో ఆగచ్ఛేయ్య ఉప్పజ్జమానం అలద్ధత్తభావస్స సబ్బేన సబ్బం అవిజ్జమానత్తా. తేనాహ ‘‘ఉప్పజ్జమాన…పే… నత్థీ’’తి. యథా అనాగతే అద్ధని ఇమే ధమ్మా సబ్బేన సబ్బం నత్థి, ఏవం అతీతేపి అద్ధనీతి దస్సేన్తో ‘‘నిరుజ్ఝమానస్సాపీ’’తిఆదిం వత్వా అవిజ్జమానానంయేవ రూపారూపధమ్మానం హేతుపచ్చయసమవాయే ఉప్పాదో, ఉప్పజ్జిత్వా చ సబ్బసో అభావూపగమోతి ఇమమత్థం సముదాయగతం తదేకదేసభూతాయ ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రాసితోతి రాసిభావేన సముస్సితో పుఞ్జో రాసి. యథా తథా పిణ్డిభూతో నిచయో. భూమియం నిదహిత్వా ఠపితం నిధానం. ఉపవీణేతి ఏతేనాతి ఉపవీణం, వీణావాదనం.

౭౨౪. ఏవం సఙ్ఖేపతో ఉదయబ్బయమనసికారవిధిం దస్సేత్వా ఇదాని విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘పున యానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవిజ్జాసముదయాతి అవిజ్జాయ ఉప్పాదా, అత్థిభావాతి అత్థో. నిరోధవిరోధీహి ఉప్పాదో అత్థిభావవాచకోపి హోతీతి వుత్తోవాయమత్థో. తస్మా పురిమభవసిద్ధాయ అవిజ్జాయ సతి ఇమస్మిం భవే రూపస్స ఉప్పాదో హోతీతి అత్థో. పచ్చయసముదయట్ఠేనాతి పచ్చయస్స ఉప్పన్నభావేన, అత్థిభావతోతి అత్థో. అవిజ్జాదీహి చ తీహి అతీతకాలికాని తేసం సహకారీకారణభూతాని ఉపాదానాదీనిపి గహితానేవాతి దట్ఠబ్బం.

పవత్తిపచ్చయేసు కబళీకారాహారస్స బలవతాయ సో ఏవ గహితో ‘‘ఆహారసముదయా’’తి. తస్మిం పన గహితే పవత్తిపచ్చయతాసామఞ్ఞేన ఉతుచిత్తానిపి గహితానేవ హోన్తీతి చతుసముట్ఠానికరూపస్స పచ్చయతో ఉదయదస్సనం విభావితమేవాతి దట్ఠబ్బం. అవిజ్జాతణ్హుపనిస్సయసహితేనేవ కమ్మునా రూపకాయస్స నిబ్బత్తి. అసతి చ అవిజ్జుపనిస్సయాయ భవనికన్తియా జాతియా అసమ్భవో ఏవాతి. యథా చ రూపస్స అవిజ్జాతణ్హుపనిస్సయతా, ఏవం వేదనాదీనమ్పి దట్ఠబ్బా. ఆహారో పన ఉప్పన్నస్స రూపస్స పోసకో, కబళీకారాహారస్స అధిప్పేతత్తా, కామధాతాధిట్ఠానత్తా చ దేసనాయ. ఉక్కంసనిద్దేసేన వా ఆహారగ్గహణం. ‘‘నిబ్బత్తిలక్ఖణ’’న్తిఆదినా కాలవసేన ఉదయదస్సనమాహ. తత్థ అద్ధానవసేన పగేవ ఉదయం పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన దిస్వా అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి. పఞ్చ లక్ఖణానీతి అవిజ్జా తణ్హా కమ్మం ఆహారోతి ఇమేసం పచ్చయానం అత్థితాసఙ్ఖాతలక్ఖణాని చేవ రూపస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని. తేసం అత్థితా హి రూపస్స ఉదయో లక్ఖీయతి ఏతేహీతి లక్ఖణానీతి వుచ్చన్తి. నిబ్బత్తి పన సఙ్ఖతలక్ఖణమేవాతి.

అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి అగ్గమగ్గఞాణేన అవిజ్జాయ అనుప్పాదనిరోధతో అనాగతస్స రూపస్స అనుప్పాదనిరోధో హోతి పచ్చయాభావే అభావతో. పచ్చయనిరోధట్ఠేనాతి అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స అనాగతే ఉప్పజ్జనకరూపపచ్చయస్స నిరుద్ధభావేన. తణ్హానిరోధా కమ్మనిరోధాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఆహారనిరోధాతి పవత్తిపచ్చయస్స కబళీకారాహారస్స అభావే. రూపనిరోధోతి తంసముట్ఠానరూపస్స అభావో హోతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బం. విపరిణామలక్ఖణన్తి భఙ్గకాలవసేన తేసం వయదస్సనం. తస్మా తం అద్ధావసేన పగేవ పస్సిత్వా ఠితో ఇధ సన్తతివసేన దిస్వా అనుక్కమేన ఖణవసేన పస్సతి. పఞ్చ లక్ఖణానీతి ఇధ అవిజ్జాదీనం చతున్నం పచ్చయానం అనుప్పాదనిరోధో, రూపస్స ఖణనిరోధో చాతి ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని. తేసఞ్హి అనుప్పాదనిరోధో, రూపస్స అచ్చన్తనిరోధో లక్ఖీయతి ఏతేహీతి లక్ఖణానీతి వుచ్చన్తి.

విపరిణామో సఙ్ఖతలక్ఖణమేవ. ఏస నయో వేదనాక్ఖన్ధాదీసు. అయం పన విసేసో – ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩), ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా’’తి, చ వచనతో ఫస్సో వేదనా (విభ. ౨౩౧) సఞ్ఞా సఙ్ఖారక్ఖన్ధానం పవత్తిపచ్చయో, తంనిరోధా చ తేసం నిరోధో, మహాపదాన (దీ. ని. ౨.౬౦) మహానిదానసుత్తేసు, అభిధమ్మే చ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయవారే ‘‘నామరూపపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి (కథా. ౭౧౯) వచనతో నామరూపం విఞ్ఞాణస్స పవత్తిపచ్చయో, తంనిరోధా తస్స నిరోధోతి వుత్తం ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో’’తిఆది.

ఏత్థ చ కేచి తావ ఆహు ‘‘అరూపక్ఖన్ధానం ఉదయబ్బయదస్సనం అద్ధాసన్తతివసేనేవ, న ఖణవసేనా’’తి. తేసం మతేన ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనమేవ న సియా. అపరే పనాహు ‘‘పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనే అతీతాదివిభాగం అనామసిత్వా సబ్బసాధారణతో అవిజ్జాదిపచ్చయా వేదనాసమ్భవం లబ్భమానతం పస్సతి, న ఉప్పాదం. అవిజ్జాదిఅభావే చ తస్సా అసమ్భవం అలబ్భమానతం పస్సతి, న భఙ్గం. ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనే పచ్చుప్పన్నానం ఉప్పాదం, భఙ్గఞ్చ పస్సతీ’’తి, తం యుత్తం. సన్తతివసేన హి రూపారూపధమ్మే ఉదయతో, వయతో చ మనసి కరోన్తస్స అనుక్కమేన భావనాయ బలప్పత్తకాలే ఞాణస్స తిక్ఖవిసదభావప్పత్తియా ఖణతో ఉదయబ్బయా ఉపట్ఠహన్తీతి. అయఞ్హి పఠమం పచ్చయతో ఉదయబ్బయం మనసి కరోన్తో అవిజ్జాదికే పచ్చయధమ్మే విస్సజ్జేత్వా ఉదయబ్బయవన్తే ఖన్ధే గహేత్వా తేసం పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనముఖేన ఖణతోపి ఉదయబ్బయం మనసి కరోతి.

తస్స యదా ఞాణం తిక్ఖం విసదం హుత్వా పవత్తతి, తదా రూపారూపధమ్మా ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తా, భిజ్జన్తా చ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవమ్పి రూపస్స ఉదయో’’తిఆది. తత్థ ఏవమ్పి రూపస్స ఉదయోతి ఏవం వుత్తనయేన అవిజ్జాసముదయాపి. తణ్హా…పే… కమ్మ…పే… ఆహారసముదయాపి రూపస్స సమ్భవో. ఏవమ్పి రూపస్స వయోతి ఏవం వుత్తనయేనేవ అవిజ్జానిరోధాపి తణ్హా…పే… ఆహారనిరోధాపి రూపస్స వయో అనుప్పాదోతి పచ్చయతో విత్థారేన మనసికారం కరోతి. ఏవమ్పి రూపం ఉదేతీతి ఏవం వుత్తనయేన నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి కమ్మసముట్ఠానరూపమ్పి ఆహారఉతుచిత్తసముట్ఠానరూపమ్పి ఉదేతి ఉప్పజ్జతి నిప్పజ్జతీతి. ఏవం వుత్తనయేనేవ విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తో కమ్మసముట్ఠానరూపమ్పి ఆహారఉతుచిత్తసముట్ఠానరూపమ్పి వేతి నిరుజ్ఝతీతి ఖణతో విత్థారేన మనసికారం కరోతీతి యోజనా.

౭౨౫. ఏవం మనసి కరోతో న యావ ఉదయబ్బయఞాణం ఉప్పజ్జతి, తావ ఉదయబ్బయా సుట్ఠు పాకటా న హోన్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఇతి కిరిమే ధమ్మా…పే… పటివేన్తీ’’తి, నయదస్సనవసేన వా ఏవం వుత్తం. పఠమఞ్హి పచ్చుప్పన్నధమ్మానం ఉదయబ్బయం దిస్వా అథ అతీతానాగతే నయం నేతి. దుక్ఖాదిసచ్చప్పభేదా, అనులోమాదిపటిచ్చసముప్పాదప్పభేదా, ఏకత్తాదినయప్పభేదా, అనిచ్చతాదిలక్ఖణప్పభేదా చ సచ్చపటిచ్చసముప్పాదనయలక్ఖణప్పభేదా. పటిచ్చసముప్పాదగ్గహణేనేవ చేత్థ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మానమ్పి గహణం, తేసమ్పి అత్తనో ఫలం పతి పటిచ్చ సముప్పాదభావతో.

౭౨౬. యన్తి కరణే పచ్చత్తవచనం, యేన ఞాణేనాతి అత్థం వదన్తి. యన్తి వా కిరియాపరామసనం. ఖన్ధానం సముదయం పస్సతి, ఖన్ధానం నిరోధం పస్సతీతి ఏత్థ యదేతం దస్సనన్తి అత్థో. యం పనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ యథా అవిజ్జాదిసముదయనిరోధతో ఖన్ధానం సముదయనిరోధస్స అఞ్ఞత్తా ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో’’తిఆదివచనభేదో (పటి. మ. ౧.౫౦) కతో, న ఏవం నిబ్బత్తివిపరిణామలక్ఖణేహి ఖన్ధానం ఉదయబ్బయస్స భేదో అత్థి అభిన్నాధికరణత్తాతి ‘‘నిబ్బత్తిలక్ఖణవిపరిణామలక్ఖణాని పస్సన్తో ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పస్సతీ’’తి వచనభేదం అకత్వా వుత్తం. ఉప్పత్తిక్ఖణేయేవ హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ఉప్పాదక్ఖణేయేవ నిబ్బత్తిలక్ఖణం, భఙ్గక్ఖణేయేవ చ విపరిణామలక్ఖణం, తస్మా తాని పస్సన్తో ఖణతో ఖన్ధానం ఉదయబ్బయే పస్సతి నామాతి ‘‘యం పనా’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి.

౭౨౭. ఇచ్చస్సేవన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ‘‘అవిజ్జా సముదయా’’తిఆది పచ్చయతో ఖన్ధానం ఉదయబ్బయదస్సనం, ‘‘నిబ్బత్తిలక్ఖణ’’న్తిఆది ఖణతో, తస్మాతి అత్థో. అస్సాతి యోగినో. ఏవన్తి వుత్తప్పకారపరామసనం. యే పన ‘‘ఇచ్చస్స పచ్చయతో’’తి పఠన్తి, తేసం ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. జనకావబోధతోతి ఖన్ధానం జనకస్స అవిజ్జాదిపచ్చయస్స అవబుజ్ఝనతో. జాతిదుక్ఖావబోధతోతి జాతిసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స అవబుజ్ఝనతో. దుక్ఖసచ్చం పాకటం హోతి ఏకదేసదస్సనేన పబ్బతసముద్దాదిదస్సనకానం వియ. మరణదుక్ఖావబోధతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘పచ్చయానుప్పాదేనా’’తి ఏతేన పచ్చయానం అనుప్పాదనిరోధో ఇధ పచ్చయనిరోధోతి దస్సేతి. పచ్చయవతన్తి పచ్చయతో ఉప్పజ్జనకానం. యఞ్చస్స ఉదయబ్బయదస్సనన్తి యం అస్స యోగినో పచ్చయతో, ఖణతో చ ఉదయబ్బయానం దస్సనం. తత్థ అసమ్మోహో, తప్పధానో వా వితక్కాదిధమ్మపుఞ్జో మగ్గో వాయం లోకికోతి నియ్యానానులోమతో లోకికో మగ్గో ఏవాయం. ఇతి తస్మా మగ్గసచ్చం పాకటం హోతి సభావావబోధతో. తేనాహ ‘‘తత్ర సమ్మోహవిఘాతతో’’తి, తదఙ్గవసేనాతి అత్థో. అథ వా యథావుత్తో సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతో మగ్గో అరియమగ్గస్స ఉపాయభూతో అసమ్మోహసభావో అత్తానమ్పి పకాసేతి పదీపో వియాతి మగ్గసచ్చం పాకటం హోతి. స్వాయం పాకటభావో మోహన్ధకారవిధమనేనాతి ఆహ ‘‘తత్ర సమ్మోహవిఘాతతో’’తి.

౭౨౮. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆదికో అనులోమో పటిచ్చసముప్పాదో పవత్తియా అనులోమనతో. ‘‘అవిజ్జాసముదయా’’తిఆదినా అవిజ్జాదీసు సన్తేసూతి అయమత్థో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీతి అవబోధతో’’తి. పవత్తియా విలోమనతో ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆదికో పటిలోమో పటిచ్చసముప్పాదో. తే చ సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తిఆదివచనతో (సం. ని. ౨.౨౦). పటిచ్చసముప్పన్నస్స చ పాకటతా పచ్చయాకారపాకటతాయ ఏవ ‘‘ఇమస్సేతం ఫల’’న్తి అవబోధతో.

౭౨౯. పురిమపురిమానం నిరోధో ఉత్తరుత్తరానం ఉప్పాదానుబన్ధోతి అయమత్థో పచ్చయతో ఉదయదస్సనేన సిజ్ఝమానో ఏకత్తనయాధిగమాయ హోతి. యతో ‘‘అఞ్ఞో కరోతి, అఞ్ఞో పటిసంవేదయతీ’’తిఆది (సం. ని. ౨.౧౭) వోహారసిద్ధియా ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా అనోకాసతా. తేనాహ ‘‘హేతుఫలసమ్బన్ధేనా’’తిఆది. సఙ్ఖారా ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జన్తీతి అయమత్థో ఖణతో ఉదయదస్సనేన సిజ్ఝమానో నానత్తనయాధిగమాయ హోతి. యతో పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం సభావభేదావబోధతో ‘‘సో కరోతి, సో పటిసంవేదయతీ’’తిఆదినయప్పవత్తాయ సస్సతదిట్ఠియా అనోకాసతా. తేనాహ ‘‘ఖణతో ఉదయదస్సనేనా’’తిఆది. పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనేన పచ్చయే సతి ఫలస్స భావో, అసతి అభావోతి ఇమస్స అత్థస్స సిద్ధియా అత్థితామత్తేనేవ తే ధమ్మా కారణన్తి అబ్యాపారనయో పాకటో హోతి. యతో అత్తదిట్ఠియా అనోకాసతా వసవత్తితాయ అలబ్భనేయ్యతో. తేన వుత్తం ‘‘ధమ్మాన’’న్తిఆది. అవసవత్తిభావో పరాయత్తతా, సా చ సప్పచ్చయతాయ వేదితబ్బా. పచ్చయతో ఉదయదస్సనేన తేహి తేహి పచ్చయేహి ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జమానా చ పచ్చయానురూపమేవ ఉప్పజ్జన్తీతి హేతుఫలస్స హేతుఅనురూపతో సిద్ధియా అకిరియదిట్ఠియా అనోకాసతావాతి ఆహ ‘‘పచ్చయతో పనా’’తిఆది. సతి కారణే కుతో అకిరియవాదో. కరోతీతి హి కారణం.

౭౩౦. పచ్చయతో ఉదయం పస్సతో పచ్చయే సతి సభావే సతి ఫలస్స సమ్భవోతి అత్థితామత్తేన ఉపకారకతాతి సఙ్ఖతానం నిరీహతా, అసతి చ అభావోతి పచ్చయాధీనవుత్తితా చ విఞ్ఞాయమానా అత్తసుఞ్ఞతం విభావేతీతి ఆహ ‘‘పచ్చయతో చస్స…పే… తావబోధతో’’తి. అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హోతి ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనేన సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయతో పరిచ్ఛిన్నతాయ విఞ్ఞాయమానత్తా. తేనాహ ‘‘హుత్వా అభావావబోధతో’’తి. ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనఞ్హి హుత్వా అభావో. పుబ్బన్తాపరన్తవివేకో అతీతానాగతభావసుఞ్ఞతా. న హి సఙ్ఖారా ఖణత్తయతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ విజ్జన్తి, తస్మా పుబ్బన్తాపరన్తవివేకావబోధతోతి ఆదిఅన్తవన్తతాపటివేధతోతి అత్థో. దుక్ఖలక్ఖణమ్పి పాకటం హోతి ఉదయబ్బయదస్సనేనాతి సమ్బన్ధో. ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తా సఙ్ఖారా ఉప్పాదతో ఉద్ధం జరాభఙ్గావత్థన్తరుప్పత్తియా నిరన్తరం విబాధీయన్తేవ. సా చ నేసం విబాధియమానతా సమ్మా ఉదయబ్బయదస్సనేన విభూతా హోతీతి ఆహ ‘‘దుక్ఖ…పే… బోధతో’’తి.

సభావలక్ఖణమ్పీతి ఉదయబ్బయదస్సనేన న కేవలం అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణమేవ, అథ ఖో పథవీఫస్సాదీనం కక్ఖళఫుసనాదిసఞ్ఞితం సభావసఙ్ఖాతం లక్ఖణమ్పి పాకభావవిద్ధం సభావావచ్ఛిన్నం పాకటం హోతి. తేనాహ ‘‘ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నావబోధతో’’తి. సభావలక్ఖణేతి సభావసఞ్ఞితే లక్ఖణే, తంతంధమ్మానం సలక్ఖణే. సఙ్ఖతలక్ఖణస్స తావకాలికత్తమ్పీతి ఉప్పాదాదిసఙ్ఖతలక్ఖణస్స ఉప్పాదక్ఖణాదిపరిత్తకాలికతాపి ఖణన్తరానవట్ఠానతో తస్స. తేనాహ ‘‘ఉదయక్ఖణే’’తిఆది. ఉదయవయమత్తగ్గహణఞ్చేత్థ ఉదయబ్బయదస్సనవసేనేవ ఇమస్స ఞాణస్స పవత్తనతో, న ఠితిక్ఖణస్స అభావా.

౭౩౧. న కేవలఞ్చ నిచ్చనవా, అథ ఖో పరిత్తకాలట్ఠాయినో. కథన్తి ఆహ ‘‘సూరియుగ్గమనే’’తిఆది. తత్థ ఉదకే దణ్డేన కతలేఖా ఉదకే దణ్డరాజి. ఉస్సావబిన్దుఆదయో పఞ్చ కిచ్చాపి ఉత్తరుత్తరి అతిపరిత్తట్ఠాయిభావదస్సనత్థం నిదస్సితా, తథాపి తే దన్ధనిరోధా ఏవ నిదస్సితా, తతోపి లహుతరనిరోధత్తా సఙ్ఖారానం. తథా హి గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియాయేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బన్ధఖురధారా సన్నిపాతతోపి సీఘతరో రూపధమ్మానం నిరోధో వుత్తో, పగేవ అరూపధమ్మానం. న కేవలం నిచ్చనవా, నాపి పరిత్తకాలట్ఠాయినోవ, అథ ఖో అసారా. కథన్తి ఆహ ‘‘మాయా’’తిఆది. మాయాదయో హి మణిఆదివసేన దిస్సమానా అతంసభావతాయ అసారా. తత్థ మన్తోసధభావితా ఇన్దజాలాదికా మాయా. మిగతణ్హికా మరీచి. సుపినమేవ సుపినన్తం. మణ్డలాకారేన ఆవిజ్ఝియమానం అలాతమేవ అలాతచక్కం. గన్ధబ్బదేవపుత్తానం కీళనిచ్ఛావసేన నగరం వియ ఆకాసే ఉపట్ఠానమత్తం గన్ధబ్బనగరం.

ఏత్తావతాతి య్వాయం ‘‘జాతం రూపం పచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదిపాళినయానుసారేన (పటి. మ. ౧.౪౯), ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదిపాళినయానుసారేన (మ. ని. ౧.౩౪౭, ౩౬౧; ౨.౧౧౩; ౩.౮౬, ౮౯; పటి. మ. ౧.౪౮) వా యావ ఉదయబ్బయపటివేధా భావనావిధి ఆరద్ధో, ఏత్తావతా. కలాపసమ్మసనాదికోపి హి సబ్బో భావనావిధి ఉదయబ్బయఞాణుప్పాదనస్సేవ, న పరిసపరిసరీరకరబన్ధోతి. వయధమ్మమేవాతి భిజ్జనసభావమేవ. వయం ఉపేతి అత్తనో ధమ్మతాయ. యఞ్హి ఉపక్కమేన వినస్సతీతి వుచ్చతి, తమ్పి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ వినస్సతి అహేతుకత్తా వినాసస్స. ఉపక్కమహేతు పన విసదిసుప్పాదో హోతి. ఇమినా ఆకారేనాతి ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; పటి. మ. ౨.౩౦) హి వుత్తం, తస్మా వయం అనాలమ్బిత్వాపి ‘‘వయధమ్మమేవ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఉదయస్స, ‘‘ఉప్పన్నఞ్చ ఇదం వయం ఉపేతీ’’తి వయస్స చ ఇమినా యథావుత్తేన పచ్చక్ఖకరణాకారేన. అధునా ఉప్పన్నం, న తావ బలప్పత్తన్తి ఆహ ‘‘తరుణవిపస్సనాఞాణ’’న్తి. కలాపసమ్మసనాదివసేన పవత్తం సమ్మసనం న నిప్పరియాయేన విపస్సనాసమఞ్ఞం లభతి, ఉదయబ్బయానుపస్సనాదివసేన పవత్తమేవ లభతీతి ఆహ ‘‘యస్సాధిగమా ఆరద్ధవిపస్సకోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి.

విపస్సనుపక్కిలేసకథావణ్ణనా

౭౩౨. ఇమాయ ఉదయబ్బయానుపస్సనాసఙ్ఖాతాయ తరుణవిపస్సనాయ వసేన, న ఆరద్ధవిపస్సనానం భఙ్గానుపస్సనాదిసఙ్ఖాతాయ తరుణవిపస్సనాయ, నాపి నిబ్బిదానుపస్సనాదిసఙ్ఖాతాయ బలవవిపస్సనాయ వసేనాతి అత్థో. న హి తదా విపస్సనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తీతి. ఆరద్ధవిపస్సకస్సాతి చ ఆరద్ధవిపస్సకస్సేవాతి ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తేనాహ ‘‘విపస్సనుపక్కిలేసా హీ’’తిఆది. దిట్ఠిగాహాదివత్థుభావేన విపస్సనం ఉపక్కిలేసన్తీతి విపస్సనుపక్కిలేసా. ‘‘అరియసావకస్సా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన వుత్తం బలవవిపస్సనాపత్తస్సాపి అనుప్పజ్జనతో. విప్పటిపన్నకస్సాతి సీలవిపత్తిఆదివసేన యథా తథా విప్పటిపన్నకస్స. తస్స పన పటిపత్తియా గరహితబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘విప్పటిపన్నకస్సా’’తి ఆహ. చ-సద్దో ఉపరిపదద్వయేపి యోజేతబ్బో. నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానస్సాతి విపస్సనం ఆరభిత్వా అన్తరా వోసానం ఆపన్నస్స. కుసీతపుగ్గలస్సాతి సీలసమ్పన్నస్సేవ కోసజ్జేన భావనం అననుయుఞ్జన్తస్స. అథ వా విప్పటిపన్నకస్సాతి విపస్సనాభావనాసఙ్ఖాతాయ సమ్మాపటిపత్తియా అభావేన విగరహితపటిపత్తికస్స. విపస్సనాపటిపత్తియేవ హి ససమ్భారా పుబ్బభాగే సమ్మాపటిపత్తి, తదఞ్ఞా విప్పటిపత్తి, సా చ తత్థ నిక్ఖిత్తధురస్స హోతి. నిక్ఖిత్తధురతా చ కోసజ్జేనాతి వుత్తం ‘‘నిక్ఖిత్తకమ్మట్ఠానస్స కుసీతపుగ్గలస్సా’’తి. యుత్తప్పయుత్తస్సాతి యోగేన ఞాణేన భావనమనుయుఞ్జన్తస్స. సా పన యుత్తప్పయుత్తతా సమథవసేనాపి హోతీతి ఆహ ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకస్సా’’తి. ఉప్పజ్జన్తియేవ న నుప్పజ్జన్తి అఞ్ఞథా మగ్గామగ్గఞాణస్సేవ అసమ్భవతో.

ఓభాసాదీసు ‘‘అరియధమ్మో’’తి పవత్తం ఉద్ధచ్చం విక్ఖేపో ధమ్ముద్ధచ్చం, తేన ధమ్ముద్ధచ్చేన విపస్సనావీథితో ఉక్కమనేన విరూపం గహితం పవత్తితం మానసం ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితమానసం. ఓభాసో ధమ్మోతి కారణూపచారేనాహ, ఈదిసం ఓభాసం విస్సజ్జేన్తో మమ అరియమగ్గోతి అత్థో. ఓభాసం ఆవజ్జతి ‘‘నిబ్బాన’’న్తి వా ‘‘మగ్గో’’తి వా ‘‘ఫల’’న్తి వా. నిబ్బానన్తి గణ్హన్తో తత్థ పవత్తధమ్మే మగ్గఫలభావేన గణ్హాతి, ఞాణాదికే పన మగ్గఫలభావేనేవ గణ్హాతి. తతో విక్ఖేపో ఉద్ధచ్చన్తి తతో ఓభాసహేతు యో విక్ఖేపో, తం ఉద్ధచ్చన్తి అత్థో. ‘‘ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితమానసో’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘అనిచ్చతో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ అనిచ్చ…పే… నప్పజానాతి ‘‘మగ్గం పత్తోస్మీ’’తి సఞ్ఞాయ అనిచ్చతాదివసేన మనసికారస్సేవ అభావతో. అయఞ్చ అత్థో –

‘‘యో హి కోచి, ఆవుసో, భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా మమ సన్తికే అరహత్తప్పత్తిం బ్యాకరోతి, సబ్బో సో చతూహి మగ్గేహి, ఏతేసం వా అఞ్ఞతరేన. కతమేహి చతూహి? ఇధావుసో, భిక్ఖు సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావేతి, తస్స సమథపుబ్బఙ్గమం విపస్సనం భావయతో మగ్గో సఞ్జాయతి, సో తం మగ్గం ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతి. తస్స తం మగ్గం ఆసేవతో…పే… కరోతో సంయోజనాని పహీయన్తి అనుసయా బ్యన్తీహోన్తి.

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖు విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం సమథం భావేతి…పే… సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి…పే….

‘‘పున చపరం, ఆవుసో, భిక్ఖునో ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితం మానసం హోతి, హోతి సో, ఆవుసో, సమయో యం తం చిత్తం అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతి సన్నిసీదతి ఏకోది హోతి సమాధియతి, తస్స మగ్గో సఞ్జాయతి…పే… అనుసయా బ్యన్తీహోన్తీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦) –

ఇమినా సుత్తపదేనేవ వేదితబ్బో. ఏత్థ హి చతుత్థమగ్గవిస్సజ్జనే యథావుత్తమగ్గఫలనిబ్బానధమ్మా ధమ్మో. తత్థ ఉద్ధచ్చం ‘‘అధిగతమగ్గాదికోహమస్మీ’’తి అమగ్గాదీసు విక్ఖేపో ధమ్ముద్ధచ్చం, తేన ఉపద్దుతం విగ్గహితమానసం హోతి. నికన్తి ఓభాసాదీసు అపేక్ఖా సుఖుమరూపా తణ్హా, సా విపస్సనాభిరతిఆకారేన ఉపట్ఠహన్తీ అధిమానికేన ‘‘ధమ్మో’’తి గయ్హతీతి ఆహ ‘‘నికన్తి ‘ధమ్మో’తి నికన్తిం ఆవజ్జతీ’’తి.

౭౩౩. విపస్సనోభాసోతి విపస్సనాచిత్తసముట్ఠితం, ససన్తతిపతితం ఉతుసముట్ఠానఞ్చ భాసురం రూపం. తత్థ విపస్సనాచిత్తసముట్ఠితం యోగినో సరీరట్ఠమేవ పభస్సరం హుత్వా తిట్ఠతి, ఇతరం సరీరం ముఞ్చిత్వా ఞాణానుభావానురూపం సమన్తతో పత్థరతి, తం తస్సేవ పఞ్ఞాయతి, తేన ఫుట్ఠోకాసే రూపగతమ్పి పస్సతి, పస్సన్తో చ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సతి, ఉదాహు మనోవిఞ్ఞాణేనాతి వీమంసితబ్బన్తి వదన్తి. దిబ్బచక్ఖులాభినో వియ తం మనోవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞేయ్యమేవాతి వుత్తం వియ దిస్సతీతి. విపస్సనావీథి నామ పటిపాటియా పవత్తమానా విపస్సనావ. ఉక్కన్తా నామ హోతి యోగినా ‘‘మగ్గప్పత్తోమ్హీ’’తి అధిమానేన విస్సట్ఠత్తా, తస్స వా యోగినో విపస్సనా తతో ఏవ వీథి ఉక్కన్తా నామ హోతి. మూలకమ్మట్ఠానన్తి విపస్సనమేవాహ.

వేమత్తతాయాతి అప్పవిపులతావసేన విసదిసతాయ. అస్సాతి ఓభాసస్స. ద్వీహి కుట్టేహి పరిచ్ఛిన్నం గేహం ద్వికుట్టగేహం. తస్స కిర అబ్భన్తరేపి ఏకా భిత్తి హోతి బహిపి, ఉభిన్నం అన్తరే అనుపరియాయపథం హోతి, సాయన్హే తత్థ సన్థరితాని పఞ్చవణ్ణాని కుసుమాని, విసదఞాణస్స ఓభాసేన ఫరితట్ఠానే రూపగతఞ్చ దిబ్బచక్ఖునో వియ పఞ్ఞాయన్తి. తేన వుత్తం ‘‘భన్తే మయ్హ’’న్తిఆది.

ఏవం ఓభాసస్స వేమత్తతాయ వత్థుం దస్సేత్వా చిరకాలవిప్పలమ్బనే వత్థుం దస్సేతుం ‘‘అయం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం పన విపస్సనుపక్కిలేసోతి వక్ఖమానప్పకారం సన్ధాయాహ, న సబ్బం. సోతి సో సమథవిపస్సనాలాభీ అధిమానికో.