౨౧. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణకథావణ్ణనా

౭౩౭. విపస్సనాచారస్స మత్థకప్పత్తియా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం సిఖాప్పత్తా విపస్సనా. సిఖాప్పత్తి పనస్స ఉదయబ్బయఞాణాదీనం అత్తట్ఠమానంవసేన జాతాతి ఆహ ‘‘అట్ఠన్నం పన ఞాణానం వసేన సిఖాప్పత్తా విపస్సనా’’తి. ఓళారికోళారికస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకమోహతమస్స విగమనేన సచ్చప్పటివేధానుకూలత్తా ‘‘సచ్చానులోమికఞాణ’’న్తి అనులోమఞాణమాహ. తాని పన ఞాణాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అట్ఠన్నన్తి చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఉదయబ్బయదస్సనేన సఙ్ఖారానం అనిచ్చలక్ఖణం, తదనుసారేన ఇతరలక్ఖణాని చ విభావేన్తీయేవ ఉదయబ్బయానుపస్సనా పవత్తతీతి కత్వా ‘‘వీథిపటిపన్నవిపస్సనాసఙ్ఖాతం ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి కేచి. తయిదం తస్స సబ్బసో తీరణపరిఞ్ఞాభావమేవ మఞ్ఞమానేహి వుత్తం. కిఞ్చాపి హి ఉదయబ్బయఞాణం తీరణపరిఞ్ఞన్తోగధమేవ, ఉదయబ్బయాదీనం పన జాననట్ఠేన, పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన చ ఞాణదస్సనాని, ఉదయబ్బయఞాణాదీని. తానియేవ పటిపక్ఖతో విసుద్ధత్తా ఞాణదస్సనవిసుద్ధి, సా ఏవ అరియమగ్గో పటిపజ్జతి ఏతాయాతి పటిపదా చాతి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి వుత్తం. తం పన ఉప్పన్నమత్తం అప్పగుణం సన్ధాయ వుత్తం. పగుణఞ్హి నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసిద్ధియా పహానపరిఞ్ఞాయ అధిట్ఠానభూతం. యతో తదవిగమేన అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు ఏకచ్చా అధిగతా ఏవ హోన్తి. న హి ఉదయబ్బయానం పచ్చక్ఖతో పటివేధేన వినా సామఞ్ఞాకారానం తీరణమత్తేన సాతిసయం పటిపక్ఖపహానం సమ్భవతి. అసతి చ పటిపక్ఖపహానే కుతో ఞాణాదీనం వజిరమివ అవిహతవేగతా, తిఖిణవిసదాదితా వా. తస్మా పగుణభావప్పత్తం ఉదయబ్బయఞాణం పహానపరిఞ్ఞాపక్ఖియమేవ దట్ఠబ్బం. సబ్బసఙ్ఖారానం భఙ్గస్సేవ అనుపస్సనా భఙ్గానుపస్సనా, తదేవ ఞాణం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం. యథాభూతదస్సావీ భాయతి ఏతస్మాతి భయం, తేభూమకధమ్మా, తేసు భయతో ఉపట్ఠితేసు భాయితబ్బాకారగాహిఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం. ముఞ్చితుం ఇచ్ఛతీతి ముఞ్చితుకమ్యం, చిత్తం, పుగ్గలో వా, తస్స భావో ముఞ్చితుకమ్యతా, తదేవ ఞాణం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం. పున పటిసఙ్ఖానాకారేన పవత్తం ఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం. నిరపేక్ఖతాయ సఙ్ఖారానం ఉపేక్ఖనవసేన పవత్తఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. తస్మాతి యస్మా ఉపక్కిలేసవిముత్తం ఉదయబ్బయఞాణాదినవవిధఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి, తస్మా.

౭౩౮. ‘‘ఉపక్కిలేసవిముత్త’’న్తి విసేసనేన విభావితమత్థం అనవబుజ్ఝన్తో చోదకో ‘‘పున ఉదయబ్బయఞాణే యోగో కిమత్థియో’’తి పుచ్ఛతి. తత్థ కిమత్థియోతి కిం పయోజనో నిరత్థకో, పగేవ నిబ్బత్తితత్తా పక్కస్స పచనం వియాతి అధిప్పాయో. అథ వా లక్ఖణసల్లక్ఖణాదిహేతుపటిపాటిగ్గహణవసేన తమత్థం ఞాపేతుకామో ఆచరియోవ కథేతుకమ్యతావసేన ‘‘కిమత్థియో’’తి పుచ్ఛతి. లక్ఖణసల్లక్ఖణత్థోతి అనిచ్చాదిలక్ఖణానం సమ్మదేవ ఉపధారణత్థో. తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘ఉదయబ్బయఞాణం హీ’’తిఆదిమాహ. నను చ ఉదయబ్బయఞాణం నామ సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయమేవ పస్సతి, న అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయం, తేన కథం అనిచ్చతాదిలక్ఖణత్తయసల్లక్ఖణం హోతీతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘ఉదయబ్బయఞాణం లక్ఖణత్తయవిసయం హోతీ’’తి. ఉదయబ్బయే పన పటివిద్ధే అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తతో ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫; ౪౫, ౭౭; ౪.౧, ౪; పటి. మ. ౨.౧౦) ఇతరలక్ఖణమ్పి. అథ వా ఉదయబ్బయగ్గహణేన హుత్వా అభావాకారో, అభిణ్హసమ్పటిపీళనాకారో, అవసవత్తనాకారో చ విభూతతరో హోతీతి కారణభావేన ఉదయబ్బయఞాణే యోగస్స లక్ఖణత్తయసల్లక్ఖణత్థతా వేదితబ్బా, న సమ్ముఖేనేవ. హేట్ఠాతి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధితో హేట్ఠా. తఞ్హి ఓభాసాదిఉప్పత్తిహేతుతాయ తిక్ఖం విసదం హుత్వా పవత్తమ్పి దిట్ఠిఆదీహి ఉపక్కిలిట్ఠత్తా కుణ్ఠం అవిసదమేవ జాతం. తేనాహ ‘‘దసహి…పే… నాసక్ఖీ’’తి.

౭౩౯. అమనసికారాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. ‘‘కిస్స అమనసికారా’’తి హి ఇదం ‘‘కేన పటిచ్ఛన్నత్తా’’తి పుచ్ఛితస్స పటిచ్ఛాదకస్స హేతుపుచ్ఛా. సన్తతియా హిస్స పటిచ్ఛన్నత్తా అనిచ్చలక్ఖణం న ఉపట్ఠాతి, సా చ సన్తతి ఉదయబ్బయామనసికారేన పటిచ్ఛాదికా జాతా. ఇరియాపథేహి పటిచ్ఛన్నత్తా దుక్ఖలక్ఖణం న ఉపట్ఠాతి, తే చ ఇరియాపథా అభిణ్హసమ్పటిపీళనామనసికారేన పటిచ్ఛాదకా జాతా. ఘనేన పటిచ్ఛన్నత్తా అనత్తలక్ఖణం న ఉపట్ఠాతి, తే చ ఘనా నానాధాతువినిబ్భోగామనసికారేన పటిచ్ఛాదకా జాతాతి. ఉదయబ్బయం పస్సతో న ఉదయావత్థా వయావత్థం పాపుణాతి, వయావత్థా వా ఉదయావత్థం. అఞ్ఞోవ ఉదయక్ఖణో, అఞ్ఞోవ వయక్ఖణోతి ఏకోపి ధమ్మో ఖణవసేన భేదతో ఉపట్ఠాతి, పగేవ అతీతాదికోతి ఆహ ‘‘ఉదయబ్బయం పన…పే… ఉపట్ఠాతీ’’తి. తత్థ సన్తతియా వికోపితాయాతి పుబ్బాపరియేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అఞ్ఞోఞ్ఞభావసల్లక్ఖణేన సన్తతియా ఉగ్ఘాటితాయ. న హి సమ్మదేవ ఉదయబ్బయం సల్లక్ఖేన్తస్స ధమ్మా సమ్బన్ధభావేన ఉపట్ఠహన్తి, అథ ఖో అయోసలాకా వియ అసమ్బన్ధభావేనాతి సుట్ఠుతరం అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హోతి.

అభిణ్హసమ్పటిపీళనం మనసి కత్వాతి యథాపరిగ్గహితఉదయబ్బయవసేన సఙ్ఖారానం నిరన్తరం పటిపీళియమానతం విబాధియమానతం మనసి కరిత్వా. ఇరియాపథే ఉగ్ఘాటితేతి ఇరియాపథే లబ్భమానదుక్ఖపటిచ్ఛాదకభావే ఉగ్ఘాటితే. ఏకస్మిఞ్హి ఇరియాపథే ఉప్పన్నస్స దుక్ఖస్స వినోదకం ఇరియాపథన్తరం తస్స పటిచ్ఛాదకం వియ హోతి, ఏవం సేసాపీతి ఇరియాపథానం తంతందుక్ఖపటిచ్ఛాదకభావే యాథావతో ఞాతే తేసం దుక్ఖపటిచ్ఛాదకభావో ఉగ్ఘాటితో నామ హోతి సఙ్ఖారానం నిరన్తరం దుక్ఖాభితున్నతాయ పాకటభావతో. తేనాహ ‘‘దుక్ఖలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతీ’’తి. నానాధాతుయోతి నానావిధా పథవీఆదిధాతుయో నానావిధే సభావధమ్మే. వినిబ్భుజిత్వాతి ‘‘అఞ్ఞా పథవీధాతు, అఞ్ఞా ఆపోధాతూ’’తిఆదినా, ‘‘అఞ్ఞో ఫస్సో, అఞ్ఞా వేదనా’’తిఆదినా చ విసుం విసుం కత్వా. ఘనవినిబ్భోగే కతేతి సమూహఘనే, కిచ్చారమ్మణఘనే చ పభేదితే. యా హేసా అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థద్ధేసు సముదితేసు రూపారూపధమ్మేసు ఏకత్తాభినివేసవసేన అపరిమద్దితసఙ్ఖారేహి గయ్హమానా సమూహఘనతా, తథా తేసం తేసం ధమ్మానం కిచ్చభేదస్స సతిపి పటినియతభావే ఏకతో గయ్హమానా కిచ్చఘనతా, తథా సారమ్మణధమ్మానం సతిపి ఆరమ్మణకరణభేదే ఏకతో గయ్హమానా ఆరమ్మణఘనతా చ, తా ధాతూసు ఞాణేన వినిబ్భుజిత్వా దిస్సమానా హత్థేన పరిమజ్జియమానో ఫేణపిణ్డో వియ విలయం గచ్ఛన్తి, ‘‘యథాపచ్చయం పవత్తమానా సుఞ్ఞా ఏతే ధమ్మా ధమ్మమత్తా’’తి అనత్తలక్ఖణం పాకటతరం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘నానాధాతుయో…పే… ఉపట్ఠాతీ’’తి.

౭౪౦. ధువభావపటిక్ఖేపతో న నిచ్చన్తి అనిచ్చం, ఖన్ధపఞ్చకం. యథాహ ‘‘రూపం ఖో, రాధ, అనిచ్చం, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౭౨). తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా’’తి ఆహ. ఉప్పాదో నిబ్బత్తిలక్ఖణం, వయో విపరిణామలక్ఖణం, అఞ్ఞథత్తం జరా, తేసం సబ్భావతోతి అత్థో. హుత్వా అభావతోతి ఉప్పజ్జిత్వా వినస్సనతో. ఏత్థ చ పురిమేన జాతిజరామరణసబ్భావతో అనిచ్చన్తి దస్సేతి, దుతియేన పాకభావవిద్ధంసాభావతో. యస్స భావేన ఖన్ధపఞ్చకం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వుచ్చతి, తం అనిచ్చలక్ఖణన్తి దస్సేతుం ‘‘ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తేన హి తం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి లక్ఖీయతి. ఆకారవికారోతి ఆకారవికతి. అభావాకారో హి వికతిరూపేన లబ్భతి, విరూపత్తా న ఉప్పాదాకారో. ఆకారవికారోతి వా ఆకారవిసేసో. హుత్వా అభావో హి పాకభావతో భిన్నో విద్ధంసాభావత్తా తత్థ చ అనిచ్చలక్ఖణం నిరుళ్హం. అనిచ్చాకారో హి దుక్ఖానత్తాకారేహి వియ ఉప్పాదాకారతో చ విసిట్ఠో. తథా హి సద్దస్స విద్ధంసాభావో సఙ్ఖతభావేనపి సాధీయతి.

సఙ్ఖతభావో చ అత్థతో ఉప్పాదవన్తతా. ఉప్పాదో చ పాకభావసాధితా ధరమానావత్థా. ఇమినా నయేన దుక్ఖానత్తాలక్ఖణాని వేదితబ్బాని. అపిచ యథా నిచ్చపటిక్ఖేపతో అనిచ్చన్తి నిచ్చాకారపటిక్ఖేపతో యథావుత్తో అభావాకారసఙ్ఖాతో అనిచ్చాకారో అనిచ్చలక్ఖణం, ఏవం సుఖపటిక్ఖేపతో దుక్ఖన్తి సుఖాకారపటిక్ఖేపతో అభిణ్హపటిపీళనాకారసఙ్ఖాతో దుక్ఖాకారో దుక్ఖలక్ఖణం, తథా అత్తపటిక్ఖేపతో అనత్తాతి అత్తాకారపటిక్ఖేపతో అవసవత్తనాకారసఙ్ఖాతో అనత్తాకారో అనత్తలక్ఖణన్తి దట్ఠబ్బం. తే యిమే తయోపి ఆకారా అసభావధమ్మత్తా ఖన్ధపరియాపన్నా న హోన్తి. ఖన్ధేహి వినా అనుపలబ్భనీయతో ఖన్ధవినిముత్తాపి న హోన్తి. ఖన్ధే పన ఉపాదాయ వోహారవసేన లబ్భమానా తదాదీనవవిభావనాయ విసేసకారణభూతా తజ్జాపఞ్ఞత్తివిసేసాతి వేదితబ్బా.

తయిదం సబ్బమ్పీతి యథావుత్తలక్ఖణత్తయఞ్చేవ లక్ఖితబ్బఞ్చ ఖన్ధపఞ్చకం. ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణేన యాథావసరసతో సల్లక్ఖేతీ’’తి ఇదం తదత్థే తబ్బోహారవసేన వుత్తం. ఉదయబ్బయఞాణత్థఞ్హి లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనా ‘‘ఉదయబ్బయఞాణ’’న్తి కథితా. న హి ఉదయబ్బయఞాణం దుక్ఖలక్ఖణాదివిసయం. తబ్బిసయత్తే వా ఉదయబ్బయఞాణమేవ న సియా, ఉదయబ్బయఞాణం పన తిక్ఖం, విసదఞ్చ కాతుకామేన లక్ఖణత్తయతీరణమేవ కాతబ్బం. పరికమ్మసదిసఞ్హేతం తస్స. ఏస నయో సేసఞాణేసుపీతి.

ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణం నిట్ఠితం.

భఙ్గానుపస్సనాఞాణకథావణ్ణనా

౭౪౧. వహతీతి పవత్తతి. ఞాణస్స తిక్ఖభావో భావనాయ పగుణభావేన. పగుణా చ భావనా విక్ఖేపాభావతో ఆరమ్మణే అప్పితా వియ పవత్తతీతి ఞాణస్స తిక్ఖభావేన సఙ్ఖారానం లహుఉపట్ఠానతా దస్సితా. సఙ్ఖారేసు పన ఉదయబ్బయవసేన లహుం లహుం ఉపట్ఠహన్తేసు ఉదయదస్సనఞ్చ ‘‘ఉప్పాదవతో వినాసో’’తి యావదేవ వయదస్సనత్థం తస్స నిబ్బిదావహత్తాతి వయే ఏవస్స ఆభోగసమన్నాహారో మనసికారో పవత్తతి, తేన ఉప్పాదాదిం ముఞ్చిత్వా వయమేవారబ్భ ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పాదం వా’’తిఆది. తత్థ ఉప్పాదన్తి నిబ్బత్తివికారం. ఠితిన్తి ఠితిప్పత్తం, జరన్తి అత్థో. పవత్తన్తి ఉపాదిన్నకప్పవత్తం. నిమిత్తన్తి సఙ్ఖారనిమిత్తం. యం సఙ్ఖారానం సముదయాదిఘనవసేన, సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సవిగ్గహానం వియ ఉపట్ఠానం, తం సఙ్ఖారనిమిత్తం. కేచి పన ‘‘పవత్తం నామ సఙ్ఖారానం అవిచ్ఛేదేన పవత్తనం ఉప్పాదోవ, నిమిత్తం నామ ఉప్పన్నానం విజ్జమానతా ఠానపరమ్పరా, తస్మా ఉప్పాదమేవ గణ్హాతి చే, పవత్తం గణ్హాతి నామ. ఠితింయేవ గణ్హాతి చే, నిమిత్తం గణ్హాతి నామా’’తి వదన్తి, తం ‘‘ఉప్పాదం వా’’తిఆదివచనేన విరుజ్ఝతి. న హి అసతి భేదే వికప్పో యుత్తో. న సమ్పాపుణాతి అగ్గహణతో. కిం పన సమ్పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘ఖయ…పే… సన్తిట్ఠతీ’’తి. తత్థ నిరోధసద్దో అనుప్పాదేపి దిస్సతీతి భేదసద్దేన విసేసితం, భేదసద్దో విసేసవాచకోపి హోతీతి వయసద్దేన విసేసితం, సోపి అనిరోధవాచకోపి అత్థీతి ఖయసద్దేన విసేసితం, ఖయవయభేదసఙ్ఖాతే ఖణికనిరోధేతి అత్థో. సతి సన్తిట్ఠతీతి సతిసీసేన ఞాణమాహ. ఏతస్మిం ఠానేతి ఉపక్కిలేసవినిముత్తస్స ఉదయబ్బయఞాణస్స తిక్ఖభావాపత్తియం వుత్తనయేన ఉదయమ్పి ముఞ్చిత్వా వయస్సేవ మనసికారకాలే.

ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతి రూపవేదనాదిఆరమ్మణం ఖయవయవసేనేవ పటిసఙ్ఖాయ. యకారలోపేన హి నిద్దేసో ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮, ౪౦౫) వియ. యథావుత్తస్స వా ఆరమ్మణస్స ఖయవయభేదవసేన పటిసఙ్ఖా ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా. భఙ్గానుపస్సనేతి యో తదారమ్మణస్స చిత్తస్స భఙ్గో, తస్స అనుపస్సనే. పఞ్ఞాతి పకారతో జాననా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం ఇదానేవ సంవణ్ణీయతి.

౭౪౨. యం కిఞ్చి ఆరమ్మణన్తి రూపం యావ జరామరణన్తి విపస్సితబ్బభావేన గహితం సబ్బం సఙ్ఖారగతమాహ. పటిసఙ్ఖానం నామ జాననం, తఞ్చ భఙ్గానుపస్సనాయ అధిప్పేతత్తా భఙ్గతో దస్సనమేవాతి ఆహ ‘‘జానిత్వా ఖయతో వయతో దిస్వాతి అత్థో’’తి. తస్స ఞాణస్సాతి సమ్బన్ధో.

రూపారమ్మణమేవ రూపారమ్మణతా యథా ‘‘దేవో ఏవ దేవతా’’తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘రూపారమ్మణం చిత్త’’న్తి వుత్తం. రూపారమ్మణతాతి వా భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘అథ వా రూపారమ్మణభావే’’తి ఆహ. అపరేన చిత్తేన భఙ్గం అనుపస్సతీతి విపస్సనావిసయం భఙ్గానుపస్సనమాహ. ఏవఞ్హి భఙ్గానుపస్సనా పగుణా హోతి, ఆరమ్మణఞ్చస్స విభూతతరం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. ఞాతన్తి ఆరమ్మణమాహ అనుపస్సనావసేన ఞాతత్తా. ఞాణన్తి అనుపస్సనాఞాణం. ఉభోపి విపస్సతీతి తదుభయమ్పి ఖయతో వయతో విపస్సతీతి. అయం హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – రూపస్స యావ జరామరణస్స ఖయతో వయతో దస్సనం ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతం, దస్సనకఞాణస్స ఖయతో వయతో దస్సనం ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాయ భఙ్గస్స అనుపస్సనన్తి ఉభయత్థ పఞ్ఞా. పురిమం వా తదభావే అభావతో పచ్ఛిమాయం పక్ఖిపిత్వా పచ్ఛిమా ఏవ పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణన్తి.

ఏత్థాతి ‘‘తస్స చిత్తస్స…పే… భఙ్గం అనుపస్సతీ’’తి ఏత్థ. అనేకేహి ఆకారేహీతి అనిచ్చతో అనుపస్సనాదీహి అనేకేహి ఆకారేహి. అను-సద్దో ‘‘భియ్యో’’తి ఏతస్మిం అత్థేతి ఆహ ‘‘పునప్పునం పస్సతీ’’తి.

ఇధ సఙ్ఖతధమ్మో నామ జాతిజరామరణపకతికో, తస్స జాతి ఆదికోటి, జరా మజ్ఝిమకోటి, మరణం ఓసానకోటి. తత్థ కిఞ్చాపి ఉప్పాదాదితివిధమ్పి సఙ్ఖతలక్ఖణతాయ అనిచ్చలక్ఖణం, తథాపి జాతిజరాసు దిట్ఠాసు న తథా అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి యథా వయక్ఖణేతి ఆహ ‘‘భఙ్గో నామ అనిచ్చతాయ పరమా కోటీ’’తి, ఉత్తమా కోటి పరియోసానకోటీతి అత్థో. యథా హి జరాధమ్మం, మరణధమ్మమేవ చ జాయతీతి జాతి అనిచ్చతాయ ఆది కోటి, తథా జాతిధమ్మం, మరణధమ్మమేవ చ జీరతీతి జరా మజ్ఝిమా కోటి, జాతిధమ్మం, జరాధమ్మమేవ చ భిజ్జతీతి భఙ్గో పరమా కోటీతి. అనిచ్చతో అనుపస్సతీతి న కలాపతో సమ్మసన్తో వియ ‘‘అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౮) అనుమానవసేన, నాపి ఆరద్ధవిపస్సకో వియ ఉదయగ్గహణపుబ్బకవయదస్సనవసేన, అథ ఖో ఉదయబ్బయఞాణానుభావేన పచ్చక్ఖతో ఉపట్ఠితేసు ఉదయవయేసు వుత్తనయేన ఉదయం ముఞ్చిత్వా భఙ్గదస్సనవసేనేవ అనిచ్చతో అనుపస్సతి, ఏవం అనుపస్సతో పనస్స నిచ్చగాహస్స లేసోపి నత్థీతి ఆహ ‘‘నో నిచ్చతో’’తి. తథా హేస నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ ‘‘అనిచ్చతో ఏవ అనుపస్సతీ’’తి ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి తేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి వుత్తం. న చేత్థ దుక్ఖతో అనుపస్సనాదినివత్తనమాసఙ్కితబ్బం పటియోగీనివత్తనపరత్తా, ఏవ-కారస్స ఉపరి దేసనారుళ్హత్తా చ తాసం. దుక్ఖతో అనుపస్సతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

అనిచ్చతో తావ అనుపస్సనా భఙ్గానుపస్సకస్స యుత్తా ‘‘భఙ్గో నామ అనిచ్చతాయ పరమా కోటీ’’తి, దుక్ఖాదితో పన కథన్తి ఆహ ‘‘అనిచ్చస్స దుక్ఖత్తా’’తిఆది. ఏతేన యం అనిచ్చం, తం ఏకన్తతో దుక్ఖం అనత్తా, తతో చ న అభినన్దనియాదిరూపం. తస్మా ఉపరి నిబ్బత్తేతబ్బతో ఞాణపరికమ్మత్థఞ్చ ఇతరాసమ్పి ఛన్నం అనుపస్సనానం వసేన అనుపస్సతీతి దస్సేతి. కేచి పనేత్థ ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతోతిఆదినా విసుం దస్సనకిచ్చం నత్థి, భఙ్గదస్సనేనేవ సబ్బం దిట్ఠం హోతీ’’తి వదన్తి, తం భఙ్గానుపస్సనాయ మత్థకప్పత్తియం యుత్తం, తతో పన పుబ్బభాగే అనేకాకారవోకారా అనుపస్సనా ఇచ్ఛితబ్బావ. అఞ్ఞథా ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సతీ’’తిఆదికా (పటి. మ. ౧.౫౧) పాళి, ‘‘అనేకేహి ఆకారేహి పునప్పునం పస్సతీ’’తి ఆగతా తస్సా అట్ఠకథా చ విరోధితా సియా. తదేవ అనిచ్చతో దిట్ఠమేవ సబ్బసఙ్ఖారగతం.

న తం అభినన్దితబ్బన్తి తం సఙ్ఖారగతం తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనవసేన ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి న అభినన్దితబ్బం. న తత్థ రఞ్జితబ్బన్తి తత్థ సఙ్ఖారగతే రఞ్జనవసేన న పవత్తితబ్బం, కామరాగో, భవరాగో వా న పవత్తేతబ్బోతి అత్థో. రాగం నిరోధేతీతి రాగం విక్ఖమ్భననిరోధం పాపేతి, విక్ఖమ్భేతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘లోకికేనేవ తావ ఞాణేనా’’తి. సతి చ విక్ఖమ్భనే కథం సముదయోతి ఆహ ‘‘నో సముదేతి, సముదయం న కరోతీ’’తి.

ఏవం విరత్తోతి ఏవం భఙ్గానుపస్సనానుసారేన విరత్తో. యథా దిట్ఠం సమ్పతి ఉపట్ఠితం సఙ్ఖారగతం నిరోధేతి నిరోధం మనసి కరోతి, అదిట్ఠమ్పి అతీతానాగతం అన్వయఞాణవసేన యథా ఇదం ఏతరహి, ఏవం ఇతరేపీతి అనుమినన్తో నిరోధేతి మనసికతస్సాపి నిరోధం కరోతి. నో సముదేతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో, నో సముదయం మనసి కరోతీతి అత్థో.

ఏవం పటిపన్నోతి ఏవం వుత్తప్పకారేన అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన పటిపన్నో. సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసానం పరిచ్చజనతోతి ఖన్ధేహి, అభిసఙ్ఖారేహి చ సహ కిలేసానం పజహనతో. కిలేసే హి పజహన్తో తన్నిమిత్తకకమ్మం, తతో నిబ్బత్తనకే ఖన్ధే చ పజహతి నామ. సఙ్ఖతదోసదస్సనేనాతి సఙ్ఖతధమ్మేసు అనిచ్చదుక్ఖతాదిఆదీనవదస్సనేన. తబ్బిపరీతేతి నిచ్చసుఖాదిసభావే. తన్నిన్నతాయాతి తదధిముత్తతాయ. పటినిస్సగ్గసద్దో పరిచ్చాగత్థో, పక్ఖన్దనత్థో చాతి పటినిస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. తత్థ పక్ఖన్దనం అధిముచ్చనం. యథావుత్తేనాతి తదఙ్గాదిప్పహానప్పకారేన, తన్నిన్నప్పకారేన చ. నిబ్బత్తనవసేనాతి ఉప్పాదనవసేన. నిబ్బత్తేన్తో హి కిలేసే ఆదియతీతి తే అనిబ్బత్తేన్తో కిలేసే న ఆదియతి నామ. అదోసదస్సితావసేనాతి దోసానం అదస్సావిభావేన. సఙ్ఖతారమ్మణం ఆదియతీతి యోజనా. అనాదీనవదస్సితాయ హి సఙ్ఖారే ఆదియతీతి ఆదీనవదస్సితాయ తే న ఆదియతి న గణ్హాతి.

౭౪౩. అస్సాతి యోగినో. తేహి ఞాణేహీతి అనిచ్చానుపస్సనాదిఞాణేహి. తన్తి పహానం. నిచ్చసఞ్ఞన్తి నిచ్చగాహం, సఞ్ఞాసీసేన నిద్దేసో. సుఖసఞ్ఞం అత్తసఞ్ఞన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సప్పీతికం తణ్హన్తి సఉప్పిలావితం అభిపత్థనం.

౭౪౪. ‘‘వత్థుసఙ్కమనా’’తి ఏత్థ విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభావతో రూపాదిఆరమ్మణం ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో ‘‘రూపస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్కమనాతి విపస్సనాభావసామఞ్ఞతో ఏకత్తనయేన వుత్తం, అఞ్ఞథా అఞ్ఞదేవ రూపభఙ్గవిసయం ఞాణం, అఞ్ఞదేవ తదారమ్మణచిత్తభఙ్గవిసయన్తి కుతో సఙ్కమనా. పఞ్ఞావివట్టనాయపి ఏసేవ నయో. పఞ్ఞాయాతి ఉదయబ్బయదస్సనవసేన పవత్తమానాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ. వయస్సేవ గహణవసేన ఉదయతో వినివట్టనా. తేనాహ ‘‘ఉదయం పహాయ వయే సన్తిట్ఠనా’’తి. ‘‘అనన్తరమేవ ఆవజ్జనసమత్థతా’’తి ఇమినా భఙ్గానుపస్సనాయ పగుణబలవభావమాహ.

౭౪౫. ఉభోతి దిట్ఠాదిట్ఠభావేన ద్వేపి ఆరమ్మణాని. ఏకవవత్థనాతి ఖణభఙ్గురతాయ సమానాతి వవత్థాపనా.

సంవిజ్జమానమ్హీతి పచ్చక్ఖతో ఉపలబ్భమానే పచ్చుప్పన్నే. విసుద్ధదస్సనోతి భఙ్గదస్సనస్స పరిబన్ధవిధమనేన విసుద్ధఞాణో, సువిసుద్ధభఙ్గదస్సనోతి అత్థో. తదన్వయం నేతీతి తస్స పచ్చుప్పన్నసఙ్ఖారభఙ్గదస్సినో ఞాణస్స అన్వయం అనుగతభూతం ఞాణం పవత్తేతి. కత్థ పన పవత్తేతీతి ఆహ ‘‘అతీతనాగతే’’తి, అతీతే, అనాగతే చ సఙ్ఖారగతే. సబ్బేపీతిఆది తస్స పవత్తనాకారదస్సనం.

భఙ్గసఙ్ఖాతే నిరోధే, న నిబ్బానసఙ్ఖాతేతి అధిప్పాయో. ఏసాతి యా ఆరమ్మణన్వయేన ఉభో దిట్ఠాదిట్ఠే ఖణభఙ్గురతాయ ఏకభావేన వవత్థాపనా, ఏసా వయలక్ఖణే విపరిణామలక్ఖణే విపస్సనా భఙ్గానుపస్సనాతి అత్థో.

౭౪౬. ఆరమ్మణఞ్చ పటిసఙ్ఖాతిఆది భఙ్గానుపస్సనాయ దుప్పటివిజ్ఝత్తా వుత్తస్సేవత్థస్స దళ్హీకరణం. తయిదం భఙ్గదస్సనం సఙ్ఖారానం అవసవత్తనావబోధనేన అనత్తలక్ఖణపటివేధాయాతి తం దస్సేన్తో ‘‘సుఞ్ఞతో చ ఉపట్ఠాన’’న్తి ఆహ. ఆరమ్మణస్స హి భఙ్గారమ్మణచిత్తస్స చ భఙ్గమనుపస్సతో విసేసతో సఙ్ఖారా సుఞ్ఞా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తేనాహ ‘‘తస్సేవ’’న్తిఆది.

న చత్థి అఞ్ఞోతి ఏత్థ ఇమస్మిం లోకే అఞ్ఞో ఖన్ధవినిముత్తో అత్తా నామ కోచి నత్థి. తేసం ఖయం పస్సతీతి తేసం ధమ్మానం ఖణే ఖణే ఉపట్ఠహన్తం భఙ్గం పస్సతి. యథావుత్తాయ అప్పమాదపటిపత్తియా అప్పమత్తో. యథా కిం? మణింవ విజ్ఝం వజిరేన యోనిసో యథా నామ కుసలో పురిసో ఉపాయేన మణిం విజ్ఝన్తో మణిస్స ఛిద్దమేవ పస్సతి మనసి కరోతి, న మణిస్స వణ్ణాదిం, ఏవమేవ సఙ్ఖారానం నిరన్తరం భఙ్గమేవ యోనిసో మనసి కరోతి, న సఙ్ఖారేతి అధిప్పాయో. యథా వా వజిరేన మణిం విజ్ఝన్తస్స విద్ధట్ఠానం న పున రుహతి, ఏవం వజిరసదిసేన భఙ్గానుపస్సనాఞాణేన భఙ్గే దిట్ఠే న పున నిచ్చగాహో రుహతి, ఏవం భఙ్గమేవ పస్సతీతి అత్థో.

యా చ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతి ‘‘రూపారమ్మణతా చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతి, తం ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖా’’తి (పటి. మ. ౧.౫౧) ఏవమాగతా యా చ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా, ‘‘తస్స చిత్తస్స భఙ్గం అనుపస్సతీ’’తి ఏవం వుత్తా యా చ భఙ్గానుపస్సనా, ‘‘సఙ్ఖారావ భిజ్జన్తి, తేసం భేదో మరణం, న అఞ్ఞో కోచి అత్థీ’’తి ఏవం వుత్తం యఞ్చ సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠానం, అయం ఏవం తిధా వుత్తాపి అధిపఞ్ఞావిపస్సనా నామాతి అత్థో.

౭౪౭. అనిచ్చానుపస్సనాదీసూతి అనిచ్చదుక్ఖానత్తానుపస్సనాసు. నిబ్బిదాదీసూతి నిబ్బిదావిరాగనిరోధపటినిస్సగ్గానుపస్సనాసు. తయో ఉపట్ఠానేతి అనిచ్చాదివసేన తివిధే ఉపట్ఠానే. ఖయతో వయతో ఉపట్ఠానఞ్హి అనిచ్చతో ఉపట్ఠానం, భయతో ఉపట్ఠానం దుక్ఖతో, సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠానం అనత్తతోతి. దిట్ఠీసూతి దిట్ఠినిమిత్తం న వేధతి. తా హి అసంహీరతాయ న చలతి.

౭౪౮. దుబ్బలభాజనస్స వియాతి తిన్తఆమమత్తికాభాజనస్స వియ భేదమేవ పస్సతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ దుబ్బలభాజనూపమా సరసభిదురతాదస్సనత్థం, విప్పకిరియమానసుఖుమరజూపమా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్బన్ధతాదస్సనత్థం, భిజ్జియమానతిలూపమా ఖణే ఖణే భిజ్జనకభావదస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బా. భేదమేవాతి వినాసమేవ పస్సతి ఉప్పాదాదీనం అగ్గహణతో. ఏవమేవాతి యథా ఉదకబుబ్బుళకాని ఉదకతలాదిపచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నాని న చిరట్ఠితికాని సీఘం సీఘం భిజ్జన్తి, ఏవమేవ సబ్బే రూపారూపధమ్మా కమ్మాదిపచ్చయం పటిచ్చ ఉప్పన్నా ఖణట్ఠితికా సీఘం సీఘం భిజ్జన్తీతి భేదమేవ పస్సతి. తురితతురితఞ్హి నేసం భేదదస్సనత్థం ‘‘భిజ్జన్తి భిజ్జన్తీ’’తి ఆమేడితవచనం.

మరీచిపి ఇత్తరకాలికావ, నిస్సయపబన్ధవసేన పన చిరతరుపట్ఠానన్తి ‘‘యథా పస్సే మరీచిక’’న్తి వుత్తం, న అయాథావుపట్ఠానతోవ. లోకన్తి ఖన్ధలోకం. మచ్చురాజా న పస్సతి అరహత్తాధిగమేన పునబ్భవాభావతో.

౭౪౯. భవదిట్ఠిప్పహానన్తి సస్సతదిట్ఠియా విక్ఖమ్భనం. న హి నిరన్తరం భఙ్గమేవ పస్సతో సస్సతదిట్ఠియా అవసరో అత్థి. తతో ఏవ జీవితే నిరాలయత్తా జీవితనికన్తిపరిచ్చాగో. సదాతి సబ్బకాలం రత్తిన్దివం. భావనాయ యుత్తప్పయుత్తతా. ఇచ్ఛాచారానం దూరీభావతో విసుద్ధాజీవితా. ఉస్సుక్కప్పహానం కిచ్చాకిచ్చేసు అబ్యావటతా తిబ్బసంవేగత్తా. విగతభయతా కుతోచిపి నిబ్భయతా అత్తసినేహాభావతో. ఖన్తిసోరచ్చపటిలాభో అనిచ్చతాయ సుదిట్ఠత్తా. పన్తసేనాసనేసు అధికుసలేసు చ అరతియా, కామగుణేసు రతియా చ సహనతో అభిభవనతో అరతిరతిసహనతా.

ఇమాని అట్ఠగ్గుణముత్తమానీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. మ-కారో చ పదసన్ధికరో, భవదిట్ఠిప్పహానాదికే ఇమే అట్ఠ ఉత్తమానిసంసేతి అత్థో. తహిన్తి తత్థ భఙ్గానుపస్సనాయన్తి అత్థో.

భఙ్గానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.

భయతుపట్ఠానఞాణకథావణ్ణనా

౭౫౦. సబ్బసఙ్ఖారానన్తి తేభూమకానం సబ్బసఙ్ఖారానం. అధికారవసేన హి పదేససబ్బవిసయో ఇధ సబ్బసద్దో. ఆసేవన్తస్సాతి ఆదరవసేన సేవన్తస్స పవత్తేన్తస్స. భావేన్తస్సాతి వడ్ఢేన్తస్స బ్రూహేన్తస్స. బహులీకరోన్తస్సాతి పునప్పునం కరోన్తస్స యుఞ్జన్తస్స. పభేదకాతి ఖణే ఖణే భిజ్జనవసేన పభేదకా. ఆజీవికా బ్యాధిఆదినిమిత్తం మరితుకామస్స, అమరితుకామస్సాపి సూరస్స భాయితబ్బమ్పి న భయతో ఉపట్ఠాతీతి ‘‘సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్సా’’తి వుత్తం. యథా భీరుకజాతికస్స సీహాదయో సన్తాసనిమిత్తం భయానకభావతో, తథా యోగినో భఙ్గతో దిస్సమానా సఙ్ఖారాతి ఆహ ‘‘సీహ…పే… ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. పచ్చుప్పన్నాతి అద్ధాపచ్చుప్పన్నా ఓళారికా దీఘతరపబన్ధా, ఖణపచ్చుప్పన్నా సుఖుమతరా ఇత్తరకాలా, సన్తతిపచ్చుప్పన్నా మజ్ఝిమా ఇధ ఆదితో పరిగ్గహేతబ్బా. భయతో భాయితబ్బతో ఉపతిట్ఠనకేసు ఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం.

యథా ఇత్థియా పుత్తానం సీసస్స ఛిన్నతా ఛిజ్జమానతా గయ్హమానా భయావహా, ఏవం యోగినో తియద్ధగతానం సఙ్ఖారానం నిరోధా గయ్హమానాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఏకిస్సా కిర ఇత్థియా’’తిఆది వుత్తం.

యథా పూతిభూతం ఓదనాది న సభావేన తిట్ఠతి వినస్సతి, ఏవం యస్సా ఇత్థియా విజాతవిజాతా పుత్తా న జీవన్తి మరన్తి ఏవ, సా ‘‘పూతిపజా’’తి వుత్తా. పూతిపజాగ్గహణఞ్చేత్థ విసేసతో గబ్భగతమరణచిన్తాదస్సనేన యోగినో అనాగతసఙ్ఖారనిరోధసన్నిట్ఠానదస్సనత్థం. అతీతపచ్చుప్పన్నసఙ్ఖారనిరోధో హిస్స సుపాకటో ఏవాతి న సో ఉపమాయ సాధేతబ్బో. అన్తిమభవికస్స చ యోగినో సత్తక్ఖత్తుం పరమాదిభావినో అతీతే దుక్ఖబహుతాయ, అనాగతదుక్ఖపరిత్తతాయ చ దస్సనత్థం బహుపజావ ఇత్థీ నిదస్సితా.

తత్థ యథా తస్సా నవ పుత్తా మతా, ఏవం అజ్ఝత్తాదిప్పభేదా అతీతా సఙ్ఖారా, వుసితపుబ్బా వా నవ సత్తావాసా దట్ఠబ్బా, మీయమానపుత్తో వియ పచ్చుప్పన్నా సఙ్ఖారా, పవత్తమానో వా సత్తావాసో దట్ఠబ్బో. అజాతపుత్తో వియ అనాగతా సఙ్ఖారా, భావీ వా సత్తావాసో దట్ఠబ్బో. ఏవమవట్ఠితే యదేకే దసపుత్తమాతరం అగ్గహేత్వా నవపుత్తమాతుగ్గహణం సాత్థకన్తి వదన్తి, తదపాహతం హోతి. దారకానం మరణస్స చిరకాలికత్తా మరణానుస్సరణన్తి వుత్తం. గబ్భగతో అప్పచ్చక్ఖతాయ భావీపక్ఖేయేవ తిట్ఠతీతి అధిప్పాయేన కుచ్ఛిగతో అనాగతసఙ్ఖారట్ఠానియో వుత్తో. ఏతస్మిం ఖణేతి భఙ్గదస్సనముఖేన సఙ్ఖారానం భయానకభావేన ఉపట్ఠానక్ఖణే.

౭౫౧. న భాయతి ఞాణస్స భాయనాకారేన అప్పవత్తనతో. పటిఘచిత్తుప్పాదవసేన హి భాయనం, ఞాణం పన భాయితబ్బవత్థుం భాయితబ్బన్తి యాథావతో జానాతి. తేనాహ ‘‘అతీతా…పే… తీరణమత్తమేవా’’తి, తిస్సో అఙ్గారకాసుయో అతితాపేన తిక్ఖమజ్ఝముదుభేదాతి అధిప్పాయో. కామభవాదీనఞ్హి తిణ్ణం భవానం నిదస్సనభావేన తాసం గహణం, తథా ఖదిరాదిసూలత్తయస్స అప్పణీతాదిభావతో. తేనాహ ‘‘కేవలం హీ’’తిఆది. అస్సాతి ఞాణస్స. బ్యసనాపన్నాతి నానావిధవిపులానత్థపతితా. భయతోతి భాయితబ్బతో.

సఙ్ఖారనిమిత్తన్తి ‘‘సఙ్ఖారానం సమూహాదిఘనవసేన, సకిచ్చపరిచ్ఛేదతాయ చ సవిగ్గహానం వియ ఉపట్ఠాన’’న్తి వుత్తోవాయమత్థో. సఙ్ఖారానం పన తథా ఉపట్ఠానం సఙ్ఖారవినిముత్తం న హోతీతి ఆహ ‘‘అతీతా…పే… అధివచన’’న్తి. మరణమేవాతి భఙ్గమేవ. తేనాతి భఙ్గదస్సనేన. ఖణే ఖణే భఙ్గమేవ పస్సతో హి నిమిత్తసఞ్ఞితం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చతాయ వుత్తనయేన సప్పటిభయం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. పవత్తం నామ కామం సబ్బా భవపవత్తి, మత్థకప్పత్తాయ పన భఙ్గానుపస్సనాయ సబ్బభవేసు అభిణ్హసమ్పటిపీళనస్స సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠానతో సన్తసుఖాభిమతాపి భవా దుక్ఖసభావతాయ భయతో ఉపట్ఠహన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘పవత్తన్తి రూపారూపభవపవత్తీ’’తిఆది వుత్తం. ఉభయన్తి నిమిత్తం, పవత్తఞ్చ. ద్వయమ్పి హి తం అత్తసుఞ్ఞమేవ హుత్వా ఉపట్ఠహతీతి.

భయతుపట్ఠానఞాణం నిట్ఠితం.

ఆదీనవానుపస్సనాఞాణకథావణ్ణనా

౭౫౨. తాణన్తి సఙ్ఖారహేతుకా అనత్తతో రక్ఖణం. నేవ పఞ్ఞాయతి సబ్బభవాదీనం సాదీనవతాయ ఏకసదిసత్తా. లేణన్తి తస్స పరిహరణతాణాయ ఉపలీయనం. గతీతి తదత్థం గన్తబ్బట్ఠానం. పటిసరణన్తి తస్సేవ పటిసరణట్ఠానం. పత్థనాతి ఆసీసనా న హోతి. ఏతేన ‘‘నేతం మమా’’తి తణ్హాగాహాభావమాహ. పరామాసోతి దిట్ఠిపరామాసో. తేన ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి దిట్ఠిగాహాభావమాహ. తణ్హాగాహాభావేనేవ చేత్థ ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి మానగాహాభావోపి వుత్తోయేవ హోతి, వా-సద్దగ్గహణేన వా.

ఇదాని పత్థనాదీనమభావే కారణం దస్సేతుం ‘‘తయో భవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తయో భవా అఙ్గారకాసుయో వియ జాతిఆదిదుక్ఖాధిట్ఠానభావేన మహాభితాపతాయ. చత్తారో మహాభూతా కట్ఠముఖపూతిముఖఅగ్గిముఖసత్థముఖసఙ్ఖాతా ఘోరవిసఆసీవిసా వియ కాయస్స థద్ధతావిస్సన్దనదాహచ్ఛేదదుక్ఖవిధానతో విసేసతో, అవిసేసతో పన ఆసయతో, విసవికారతో, అనత్థదానతో, దురుపచారతో, దురాసదతో, అకతఞ్ఞుతో, అవిసేసకారితో, అనేకాదీనవూపద్దవతో చ. ‘‘చత్తారో ఆసీవిసా ఉగ్గతేజా ఘోరవిసాతి ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నేతం మహాభూతానం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) హి వుత్తం. పఞ్చక్ఖన్ధా ఏకక్ఖన్ధభేదే అఞ్ఞక్ఖన్ధానవట్ఠానతో. అఞ్ఞమఞ్ఞాఘాతనతో, మరణదుక్ఖావహనతో చ ఉక్ఖిత్తాసికవధకా వియ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ఉక్ఖిత్తాసికో వధకోతి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం ఉపాదానక్ఖన్ధానం అధివచన’’న్తి. ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని అత్తత్తనియభావేన గహితానిపి తతో రిత్తభావతో సుఞ్ఞగామో వియ భోజనాదిగయ్హుపగమేత్థ అత్థీతి పవిట్ఠసుఞ్ఞగామో వియ. తథా హి వుత్తం –

‘‘సుఞ్ఞగామోతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం అజ్ఝత్తికానం ఆయతనానం అధివచనం. చక్ఖుతో చేపి నం, భిక్ఖవే, పణ్డితో బ్యత్తో మేధావీ ఉపపరిక్ఖేయ్య, రిత్తకఞ్ఞేవ ఖాయతి, తుచ్ఛకఞ్ఞేవ ఖాయతి, సుఞ్ఞకఞ్ఞేవ ఖాయతీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౮) –

ఆది. ఛ బాహిరాయతనాని గామఘాతకచోరా వియ సబ్బథాపి ఘాతకభావతో. తేనేవాహ ‘‘చోరా గామఘాతకాతి ఖో, భిక్ఖవే, ఛన్నేతం బాహిరానం ఆయతనానం అధివచనం. చక్ఖు, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేసు రూపేసూ’’తిఆది. రాగగ్గిఆదీహి ఏకాదసహి అగ్గీహి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, ఆదిత్తం. కేన ఆదిత్తం? రాగగ్గినా దోసగ్గినా మోహగ్గినా జాతియా జరాయ మరణేన సోకేహి పరిదేవేహి దుక్ఖేహి దోమనస్సేహి ఉపాయాసేహీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౮) –

ఆది. సఙ్ఖారానం గణ్డాదిసదిసతా హేట్ఠా వుత్తాయేవ. నిరస్సాదాతి అస్సాదేతబ్బరహితా దుక్ఖసభావత్తా. నిరసాతి సమ్పత్తిరహితా విపత్తిపరియోసానత్తా. సబ్బత్థ యథా హేట్ఠా నిరస్సాదా నిరసా మహాఆదీనవరాసిభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి సమ్బన్ధో, ఏవం ఉపరిపి ‘‘సవాళకమివ వనగహన’’న్తిఆదీసు తం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

ససద్దూలాతి సబ్యగ్ఘా. గాహా కుమ్భిలాదయో. రక్ఖసో దకరక్ఖసో. ‘‘నిరసం నిరస్సాద’’న్తి ఇమినా ఆదీనవస్స అబ్బోకిణ్ణతం దస్సేతి. తథా హిస్స యోగినో సబ్బేసు భవాదీసు సబ్బేపి సఙ్ఖారా నిస్సగ్గతో నిరన్తరం సప్పటిభయావ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. యఞ్చ సప్పటిభయం, తం సాదీనవం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ’’న్తిఆది.

యన్తి ఆదీనవఞాణం. ఇదం వుత్తన్తి ఇదం దసవత్థుకం ద్వాదసవారపటిమణ్డితం అన్వయబ్యతిరేకవసేన తస్సేవ పదభాజనం పటిసమ్భిదాయం వుత్తం.

ఉప్పాదో భయన్తి సఙ్ఖారానం ఉప్పాదో అఖేమట్ఠేన భయవత్థుతాయ భయం. ఉప్పాదమూలకఞ్హి సబ్బం తం సబ్బవత్థుకన్తి సబ్యసనం. పవత్తం భయన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. నత్థి ఏతస్స ఉప్పాదో, న వా ఏతస్మిం అధిగతే సఙ్ఖారానం ఆయతిం ఉప్పాదోతి అనుప్పాదో, నిబ్బానం. తఞ్చ సబ్బసో భయాభావతో పరమస్సాసభూతత్తా నిబ్భయట్ఠేన ఖేమన్తి. సన్తిపదేతి సబ్బసఙ్ఖారూపసమభూతే అమతపదే. అప్పవత్తన్తిఆదీహిపి పవత్తాదిపటిక్ఖేపముఖేన నిబ్బానమేవ వదతి. పవత్తియం ఆదీనవం దిస్వా తదనన్తరమేవ నివత్తియం ఆనిసంసదస్సనవసేన సీఘం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తానం వసేన ‘‘ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తి తతియవారో వుత్తో. ఏసేవ నయో ఛట్ఠవారాదీసుపి. ఏత్థ చ ఉప్పాదో విసేసో, భయం విసేసితబ్బం సామఞ్ఞభావతోతి సతిపి ద్విన్నం పదానం సమానాధికరణభావే లిఙ్గభేదో గహితో. యథా ‘‘దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౪; మ. ని. ౩.౩౭౪). ఏస నయో ‘‘గతి భయ’’న్తిఆదీసుపి.

ఉప్పాదో సఙ్ఖారాతి ఏత్థ పన సబ్బేసం సఙ్ఖారానం ఉప్పాదం సామఞ్ఞేన గహేత్వా సఙ్ఖారా భేదతో విహితా సబ్బత్థకమేవ తేసం విభాగతో విపస్సియమానత్తాతి వచనభేదో కతో.

ఆయూహనం పటిసన్ధిం ‘‘దుక్ఖ’’న్తి పస్సతీతి సమ్బన్ధో. ఞాణం ఆదీనవే ఇదన్తి ఆదీనవే విసయభూతే ఇదం పఞ్చవత్థుకం ఞాణం వేదితబ్బం. ఞాణం సన్తిపదేతి సన్తిపదే నిన్నాదిభావేన ఠితం ఇదం ఞాణన్తి అత్థో.

౭౫౩. కమ్మపచ్చయా పచ్చుప్పన్నభవే ఉప్పజ్జమానానం సఙ్ఖారానం ఉప్పాదో పాకటతరో హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘పురిమకమ్మపచ్చయా ఇధ ఉప్పత్తీ’’తి. పవత్తం నామ ఇధ పవత్తియం ధమ్మప్పవత్తీతి ఆహ ‘‘ఉప్పన్నస్స పవత్తీ’’తి. సబ్బమ్పీతి తియద్ధగతం రూపారూపం అజ్ఝత్తబహిద్ధాదివిభాగం సబ్బమ్పి. కమ్మన్తి ఏతరహి పవత్తం కమ్మం. ఏత్థ చ ఉప్పాదపవత్తఆయూహనగ్గహణేన పచ్చుప్పన్నద్ధపరియాపన్నా సఙ్ఖారా గహితా, పటిసన్ధిగ్గహణేన అనాగతద్ధపరియాపన్నా ఉపాదిత్తా. ఉప్పాదగ్గహణేన చ అతీతద్ధపరియాపన్నా కమ్మసఙ్ఖారా ఉల్లిఙ్గత్తా. నిమిత్తగ్గహణేన పన సబ్బేపి గహితా. యాయ గతియా సా పటిసన్ధి హోతి సా నిరయాదిభేదా గతి సుచరితదుచ్చరితవసేన గన్తబ్బత్తా, సా పనత్థతో తంతంకమ్మనియమితా భవసమఞ్ఞారహా విపాకక్ఖన్ధా, కటత్తా చ రూపన్తి వేదితబ్బా. ఖన్ధానం నిబ్బత్తనన్తి సబ్బేసమ్పి ఖన్ధానం నిబ్బత్తనం. పాకటా ఏవ సచ్చవిభఙ్గే లక్ఖణాదివసేన నిద్దిట్ఠత్తా. వత్థువసేనాతి ఆరమ్మణసఙ్ఖాతపవత్తిట్ఠానవసేన. యది తే పఞ్చేవ వత్థుభావేన ఇచ్ఛితా, అథ కస్మా సేసా వుత్తాతి ఆహ ‘‘సేసా తేసం వేవచనవసేనా’’తి. తేన విపస్సకానం ఞాణవిప్ఫారస్స విసయసంవడ్ఢనత్థం దేసనా వడ్ఢితాతి దస్సేతి.

అన్వయతో దస్సితస్స ఆదీనవఞాణస్స బ్యతిరేకతో దస్సనత్థం పటిపక్ఖఞాణదస్సనం ‘‘యత్థ ఉప్పాదో నత్థి, తత్థ సబ్బేన సబ్బం భయమ్పి నత్థీ’’తి. ‘‘భయతుపట్ఠానేన వా’’తిఆదినా పవత్తిం దస్సేత్వా నివత్తిదస్సనం బుద్ధానం, అనుబుద్ధానఞ్చ ఆచిణ్ణమేతం యథా పురిమం సచ్చద్వయం దస్సేత్వా నిరోధసచ్చదేసనాతి దస్సేతి. యథా లోకే కస్సచి ఆదీనవదస్సనం నిరత్థకమ్పి హోతి, న తథా ఇదం, ఇదం పన సాత్థకమేవాతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘యస్మా వా’’తిఆది వుత్తం. తప్పటిపక్ఖనిన్నం చిత్తం హోతి దాహాభిభూతస్స సీతనిన్నతా వియ సుట్ఠు దిట్ఠాదీనవతో ఏకంసేన ముఞ్చితుకమ్యతాభావతో.

భయన్తి భాయితబ్బం. ‘‘నియమతో దుక్ఖ’’న్తి ఏతేనస్స దుక్ఖభావేన భాయితబ్బతాతి భాయితబ్బతా దుక్ఖభావం న బ్యభిచరతీతి దస్సేతి. వట్టామిసం ఉపాదిన్నక్ఖన్ధాతి వదన్తి. తివిధమ్పి వట్టం, వట్టసన్నిస్సితఞ్చ వట్టామిసం. కిలేసేహి ఆమసితబ్బతో లోకామిసం, పఞ్చ కామగుణా. కిలేసా ఏవ కిలేసామిసం. సఙ్ఖారమత్తమేవాతి ఏత్థ ఏవ-సద్దేన విసఙ్ఖారం నివత్తేతి. న హి తత్థ సామిసతాలేసోపి అత్థీతి. మత్త-సద్దేన పన అపరిపుణ్ణతం విభావేతి. న హి సబ్బసఙ్ఖారగతం సామిసన్తి. తస్మాతి ‘‘భయ’’న్తి వుత్తస్స దుక్ఖాదిభావేన నియతత్తా. యది యం భయం, తం దుక్ఖాదిసభావమేవ, తథా సతి భయాదీసు ఏకేనేవ అత్థసిద్ధి. కస్మా సబ్బాని గహితానీతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆది. యథా తేసు ఏవ సఙ్ఖారేసు అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో పవత్తివసేన ఆకారనానత్తతో అనుపస్సనానానత్తం, ఏవం భయాకారాదిఆకారనానత్తతో పవత్తివసేనేవేత్థ ఞాణస్స నానత్తం. తత్థ భయాకారేన పవత్తం ఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం, ఇతరాకారవసేన పవత్తం ఆదీనవఞాణన్తి దట్ఠబ్బం.

యస్మా ఆదీనవఞాణస్స విసయభావేన వుత్తా పన్నరసాపి అత్థా ఉప్పాదాదీసు పఞ్చస్వేవ అన్తోగధా, తత్థ చ ఞాణం అన్వయబ్యతిరేకవసేన పవత్తనతో దసవిధం హోతి. తస్మా ఆహ ‘‘దస ఞాణే పజానాతీ’’తి. పజాననఞ్చ సాతిసయం విసయగతసమ్మోహవిగమేన అసమ్మూళ్హం, అత్తనిపి అసమ్మూళ్హమేవాతి అత్తానమ్పి పజానన్తం వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘పటివిజ్ఝతి సచ్ఛికరోతీ’’తి. ద్విన్నన్తి ద్వీసు కుసలసద్దయోగేన హి భుమ్మత్థే సామివచనం యథా ‘‘కుసలా నచ్చగీతస్సా’’తి (జా. ౨.౨౨.౯౪). కుసలతాతి కరణే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘ద్విన్నం కుసలతాయా’’తి. ద్విన్నన్తి వా ద్విన్నం ఞాణానం వసేనాతి అత్థో. పవత్తియా యాథావతో దిట్ఠతాయ తప్పటిపక్ఖతో సన్తిపదం సువినిచ్ఛితమేవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తేనస్స చిత్తం పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానాదిమిచ్ఛాగాహవసేన న విచలతి. తత్థ సుపరిదిట్ఠాదీనవత్తాతి ఆహ ‘‘నానాదిట్ఠీసు న కమ్పతీ’’తిఆది. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.

నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణకథావణ్ణనా

౭౫౪. సఙ్ఖారగతేతి సబ్బస్మిం తేభూమకే సఙ్ఖారే. నిబ్బిన్దతీతి ఞాణనిబ్బిదేన నిబ్బేదం ఆపజ్జతి. తథాభూతో చ తత్థ ఉక్కణ్ఠన్తో, అనభిరమన్తో చ నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉక్కణ్ఠతి నాభిరమతీ’’తి.

తత్థ అనభిరమణస్స ఉపమం దస్సేతుం ‘‘సేయ్యథాపీ’’తిఆది వుత్తం. అనోతత్తదహం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితేసు ద్వియోజనసతుబ్బేధేసు యథాక్కమం సానుఅఞ్జనరజతసువణ్ణసత్తరతనమయేసుగన్ధమాదనకాళకేలాససుదస్సనచిత్తకూటభేదేసు పఞ్చసు హిమవతో మహాసిఖరేసు పచ్ఛిమో చిత్తకూటపబ్బతో నామ. సీహపపాతాదీసు సత్తసు మహాసరేసు.

సువణ్ణపఞ్జరేతి సువణ్ణమయే సీహపఞ్జరే. పక్ఖిత్తోతి నిరుద్ధో. తివిధే సుగతిభవేతి కామసుగతిఆదికే తివిధే సమ్పత్తిభవే.

హత్థపాదవాలవత్థికోసేహి భూమిఫుసనేహి సత్తహి పతిట్ఠితోతి సత్తపతిట్ఠో. నగరమజ్ఝే నాభిరమతి ద్వారపఞ్జరనాళనాదిఅవబాధనభయేన. దిట్ఠేతి అధిముత్తిపుబ్బకేన అన్వయదస్సనేన దిట్ఠే. తేనాహ ‘‘తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసో’’తి.

నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.

౭౫౫. తం పనేతన్తి నిబ్బిదాఞాణమాహ. ఞాణద్వయేనాతి భయతుపట్ఠానాదీనవానుపస్సనాఞాణద్వయేన. యస్మా భయతో దిస్సమానా ఏవ సఙ్ఖారా మహాదీనవా, నిబ్బిన్దితబ్బా చ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా ఏకమ్పి తం ఞాణం తథాభావనాబలప్పత్తియా అవత్థావిసేసయుత్తం తివిధకిచ్చసామత్థియవన్తం హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్థతో ఏక’’న్తి. తేనాహ ‘‘సబ్బసఙ్ఖారే’’తిఆది.

తయిదం తాసం అనుపస్సనానం మత్థకప్పత్తివసేన వుత్తం, ఆదిమ్హి పన భిన్నసభావా ఏవ పవత్తన్తి. ఉప్పాదేసీతి పాత్వాకాసి, విభావేసీతి అత్థో.

ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణకథావణ్ణనా

౭౫౬. న సజ్జతి బహ్వాదీనవతాయ దిట్ఠత్తా. ముఞ్చితుకామం నిస్సరితుకామం హోతి అనాదికాలికస్స ఖన్ధస్స పరిఞ్ఞాయమానత్తా. ముఞ్చితుకామతా తతో అత్తానం నిబ్బేధేతుకామతా నిస్సరితుకామతా అపగన్తుకామతా. పఞ్జరపక్ఖిత్తోతి పఞ్జరేన సమోరుద్ధో. ఏవమాదయోతి ఆది-సద్దేన ఆదిత్తఅఙ్గారఉపసట్ఠదేసబ్యాళసాపదాకులవనగహనాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం నిట్ఠితం.

పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణకథావణ్ణనా

౭౫౭. ‘‘సబ్బభవ …పే… ముఞ్చితుకామో’’తి వత్వా పున సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతాతి సబ్బగ్గహణం సాతిసయముత్తిదస్సనత్థం అధికవచనం అఞ్ఞమత్థం బోధేతీతి. యఞ్హి సఙ్ఖారేహి అననుబన్ధస్స ముఞ్చనం, తం సాతిసయం ముఞ్చనం. తం పన వుచ్చమానాయ పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ హోతీతి తం దస్సేతుం ‘‘పున తే ఏవం సఙ్ఖారే’’తిఆది వుత్తం. తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారపరిగ్గణ్హనం పుబ్బేపి కతన్తి పునగ్గహణం. భవాదిగతస్స సఙ్ఖారస్స అపరితులితస్స అభావతో ‘‘తే’’తి వుత్తం. అనుపస్సనాకారస్స అపుబ్బస్సపి అత్థితాయ ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం. ఇదాని వుచ్చమానాకారేనాతి హి అత్థో. సఙ్ఖారానం పరిగ్గణ్హనం నామ పరిపుణ్ణలక్ఖణవసేనేవ హోతీతి ‘‘తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా’’తి వుత్తం.

అనచ్చన్తికతోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. పఠమేన ఆది-సద్దేన ‘‘ఆదిఅన్తవన్తతో నిచ్చపటిక్ఖేపతో’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో.

దుతియేన ‘‘ఉదయబ్బయపటిపీళనతో సుఖపటిక్ఖేపతో’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో.

అజఞ్ఞతోతి అమనుఞ్ఞతో, అసోభనతో వా. జేగుచ్ఛతోతి ‘‘ధీ’’తి జిగుచ్ఛితబ్బతో. పటిక్కూలతోతి అభిరుచియా పటిలోమనేన పటిక్కూలభావతో. న మణ్డనేన హతా అమణ్డనహతా, అమణ్డనేన సక్కా ఏతేసం సుభభావం హన్తున్తి అత్థో. అమణ్డనేన వా తేసం అసుభతా పాకటా హోతీతి అమణ్డనహతా. మణ్డనేన వా న హన్తబ్బసభావా ‘‘అసూరియపస్సా’’తి వియ అమణ్డనహతా. తతో అమణ్డనహతభావతోతి రూపసఙ్ఖారే సన్ధాయ వదతి. విరూపతోతి అసున్దరతో. పటిఘసంయోజనవత్థుతాయ పస్సన్తే అత్తని బన్ధతీతి బీభచ్ఛం అతివియ విరూపం. యం దిట్ఠమత్తమేవ దోమనస్సుప్పత్తినిమిత్తం హోతి. అజఞ్ఞజిగుచ్ఛనీయతా హి గూథం వియ పరిచ్చజితబ్బం వా బీభచ్ఛం. ఇధ ఆది-సద్దేన ‘‘అసుచితో అమనాపతో’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో.

చతుత్థేన ఆది-సద్దేన ‘‘అపరిణాయకతో అత్తపటిక్ఖేపతో’’తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో.

౭౫౮. అయన్తి యోగావచరో. ముఞ్చనస్సాతి పున అననుబన్ధనత్థం సుముత్తముఞ్చనస్స. ఉపాయసమ్పాదనత్థన్తి అనిచ్చాదివసేన సుట్ఠు పరిగ్గణ్హనం పరిమద్దనా ఉపాయో, తస్స సాధనత్థం.

మచ్ఛగహణత్థం ఉదకే తత్థ తత్థ ఖిపన్తి ఏతన్తి ఖిప్పం, మచ్ఛానం గహణకూటపం. ఓడ్డాపేసీతి ఓసారేసి, ఖిపీతి అత్థో. సప్పన్తి కణ్హసప్పం. గహణేతి యథాగహితం సప్పం అఛడ్డేత్వా గహణే. హత్థం నిబ్బేఠేత్వాతి సప్పేన అత్తనో భోగేన వేఠితం హత్థపదేసం నిబ్బేఠేత్వా మోచేత్వా. ఆవిజ్ఝిత్వా ఆవేఠికప్పహాపనేన భమేత్వా. నిస్సజ్జిత్వాతి ఛడ్డేత్వా.

తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్దనం. తత్థ ఆదితోవాతి విఞ్ఞుతం పత్తకాలే. ఘనవినిబ్భోగం కత్వాతి కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సమూహాదిఘనగ్గహణం భిన్దిత్వా. సుముత్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. సఙ్ఖారానం నిచ్చాదిఆకారేన ఉపట్ఠాతుం అసమత్థతా అనిచ్చసఞ్ఞాదిభేదాయ విపస్సనాయ సాతిసయం బలవభావప్పత్తియా, సా చ సఙ్ఖారానం అనిచ్చాదిఆకారస్స సుట్ఠుతరం సల్లక్ఖణేనాతి ఆహ ‘‘తిలక్ఖణారోపనేన…పే… పాపేత్వా’’తి. యథా హి నిబ్బుద్ధకరణే బలవతరేన పటిమల్లేన తత్థ తత్థ ముట్ఠిప్పహారాదినా విమథితో ఇతరో తేన యుజ్ఝితుం అసమత్థతం పాపితో హోతి. న కేవలం అసమత్థతం పాపితోవ హోతి, అథ ఖో మరణమత్తం దుక్ఖం వా మరణం వా పాపుణాతి, ఏవమేతేపి సఙ్ఖారా ఏవం దుబ్బలభావం పాపితా ఉపరిఞాణానుభావేన నిబ్బిసేవనతం, సబ్బసో భఙ్గఞ్చ పాపుణన్తీతి.

౭౫౯. ఏత్తావతాతి ఏవం ‘‘అనచ్చన్తికతో’’తిఆదినా పరోచత్తాలీసాయ ఆకారేహి సఙ్ఖారానం అనిచ్చాదిభావసల్లక్ఖణవసప్పవత్తేన పటిసఙ్ఖానేన.

అనిచ్చతో మనసికరోతోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం భయతుపట్ఠానకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౭౫౦) వుత్తనయమేవ.

అయం పన విసేసో – ‘‘పటిసఙ్ఖా’’తి పదస్స ‘‘జానిత్వా’’తి అత్థం వత్వా పటిసఙ్ఖానుప్పజ్జనకిరియానం సమానఖణత్తా అసతిపి పుబ్బాపరకాలత్తే సద్దవోహారమత్తేన ఏవం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘కామ’’న్తిఆదిమాహ. తేన ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా (పట్ఠా. ౧.౧.౫౩), నిహన్త్వా తిమిరం సబ్బం, ఉగ్గతోయం దివాకరో’’తి చ ఏవమాదీసు వియ సమానకాలవసేనాయం సద్దపయోగోతి. తథా మనఞ్చ ధమ్మే చ పఠమం పటిచ్చ పచ్ఛా న మనోవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తి, ఏవమిధాపీతి దస్సేతుం ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆది వుత్తం. ఏదిసో సద్దపయోగో యేభుయ్యేన లోకే పుబ్బకాలవసేనేవ దిస్సతీతి పుబ్బకాలవసేనేవ ఇధాపి తం దస్సేతుం ‘‘ఏకత్తనయేన వా…పే… వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ. తస్సత్థో – అపరాపరం ఉప్పన్నేసు ఞాణేసు పురిమస్స వసేన పటిసఙ్ఖానకిరియా, తదఞ్ఞస్స వసేన ఉప్పజ్జనకిరియా చ యోజేతబ్బా, న చ తాని భేదతో అపేక్ఖితబ్బాని ఏకసన్తానపతితతాయ ఏకత్తనయవసేన గహితత్తాతి. ఇతరస్మిం పదద్వయేతి ‘‘పవత్తం పటిసఙ్ఖా, నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ పటిసఙ్ఖా’’తి ఇమస్మిం పదద్వయే.

పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.

సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణకథావణ్ణనా

౭౬౦. సఙ్ఖారానం అనిచ్చదుక్ఖాకారాదిపరిగ్గణ్హనవసేన పవత్తమ్పి పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం విసేసతో అనత్తాకారపరిగ్గణ్హనపధానన్తి వుత్తం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సుఞ్ఞాతి పరిగ్గహేత్వా’’తిఆది. తస్మిఞ్హి సతి సచ్చసమ్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అసతి. తదభావతో హి అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణపఞ్ఞాపకమ్పి సరభఙ్గసత్థారాదీనం సాసనం అనియ్యానికమేవ జాతం. అథ వా తేసం నిచ్చసారాదీహి రిత్తకం సన్ధాయ ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సుఞ్ఞాతి పరిగ్గహేత్వా’’తి వుత్తం. యఞ్హి యతో రిత్తకం, తం తేన సుఞ్ఞన్తి. సఙ్ఖారానం అత్తసుఞ్ఞతాయ దువిఞ్ఞేయ్యభావతో అనేకవారం పటివిద్ధాయపి సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ దళ్హీభావాపాదనత్థం ‘‘పున సుఞ్ఞమిద’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యదగ్గేన సఙ్ఖారా అనత్తతా, తదగ్గేన అనత్తనియా. సతి హి అత్తని అత్తనియేన భవితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘సుఞ్ఞమిదం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తి. ద్వికోటికన్తి ద్విఅంసికం, అత్తానం నేవ దిస్వా ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో, అనుమానతో చ తస్స అనుపలబ్భనీయతోతి అధిప్పాయో. పరం అఞ్ఞం సత్తం, సఙ్ఖారం వా పరిక్ఖారభావే అత్తనో సుఖదుక్ఖసాధనభావే ఠితం న దిస్వాతి యోజనా. పున పరిగ్గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుఞ్ఞతానుపస్సనాధికారే.

క్వచీతి కత్థచి ఠానే, కాలే, ధమ్మే వా. అథ వా క్వచీతి అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా వా. అత్తనో అత్తానన్తి సకత్తానం. ‘‘అయం ఖో భవం బ్రహ్మా మహాబ్రహ్మా…పే… సేట్ఠో సజితా వసీ పితా భూతభబ్యాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౨) పరేహి పరికప్పితం అత్తానఞ్చ కస్సచి కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘కస్సచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరస్సాతి ‘‘పరజాతి, పరో పురిసో’’తి చ ఏవం గహితస్స. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దో అట్ఠానే పయుత్తోతి ఆహ ‘‘మమ-సద్దం తావ ఠపేత్వా’’తి. పరస్స చాతి అత్తతో అఞ్ఞస్స. ‘‘పరో పురిసో’’తి ఏవంభూతో అత్థో మమత్థాయ ఠితో, తస్స వసేన మయ్హం సబ్బం సిజ్ఝతీతి ఏవం ఏకచ్చదిట్ఠిగతికపరికప్పితవసేన పరం అత్తానం తఞ్చ అత్తనో కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘న చ క్వచనీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ నాహం క్వచనీతి సకఅత్తనో అభావం పస్సతి. న కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి సకఅత్తనో ఏవ కస్సచి అనత్తనియతం పస్సతి. న చ మమాతి ఏతం ద్వయం యథాసఙ్ఖ్యం సమ్బన్ధితబ్బం. అత్థీతి పచ్చేకం. న చ క్వచని పరస్స అత్తా అత్థీతి పరస్స అత్తనో అభావం పస్సతి. తస్స పరస్స అత్తనో మమ కిఞ్చనతా న చత్థీతి పరస్స అత్తనో అనత్తనియతం పస్సతి. ఏవం అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా చ ఖన్ధానం అత్తత్తనియసుఞ్ఞతా సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జతా చతుకోటికసుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనేన దిట్ఠా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవమయ’’న్తిఆది.

౭౬౧. ‘‘ఛహాకారేహీ’’తిఆదినా నిద్దేసాదీసు తత్థ తత్థ ఆగతే పకారే సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ పరిబ్రూహనం సఙ్గహేత్వా దస్సేతి. తత్థ ఛహాకారేహీతి ఛహి గహణాకారేహి, గహేతబ్బాకారేహి వా. నిచ్చేనాతి ‘‘నిచ్చో’’తి పరికప్పితేన అత్తనా వా అఞ్ఞేన వా కేనచి. నిచ్చేనాతి వా నిచ్చభావేన. ధువాదయో ‘‘నిచ్చో’’తి గహితస్సేవ గహేతబ్బాకారా. తబ్బిభాగేన హి ఇమస్స ఛక్కతా. తత్థ నిచ్చతా నామ కూటట్ఠతా. ధువభావో థిరతా. సదా భావితా సస్సతతా. నిబ్బికారతా అవిపరిణామధమ్మతా. యావ జరామరణాతి పేయ్యాలం అకత్వా పరియోసానపదమేవ దస్సేతి.

౭౬౨. న సారన్తి అసారం, నత్థి ఏతస్స సారన్తి నిస్సారం. సారతో అపగతం, సారం వా తతో అపగతన్తి సారాపగతం. కేచి పనేత్థ ‘‘నిచ్చసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా’’తి పాళీతి అధిప్పాయేన ‘‘అసారం నిస్సారం సారాపగత’’న్తి పదత్తయం ఏకో సుఞ్ఞతాపరిగ్గహాకారో, అఞ్ఞథా సత్తేవ ఆకారా సియుం, న అట్ఠాతి వదన్తి. అపరే పన ‘‘సుభసారసారేనాతిపి పాళియం అత్థీతి ‘అసారం నిస్సారం సారాపగత’న్తి ఇదం పదత్తయం ‘నిచ్చసారసారేనా’తిఆదీసు పచ్చేకం యోజేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. సేతవచ్ఛోతి సేతవరుణకో. ‘‘మినరుక్ఖో’’తిపి వదన్తి. పాళిభద్దకోతి కింసుకో.

౭౬౩. నిచ్చసారాదీనం అభావతో రిత్తతో పస్సతి. పరిత్తతో, లామకత్తా వా తుచ్ఛతో. అత్తసారాభావేన సుఞ్ఞతో. సయం అనత్తతాయ అనత్తతో. ఇస్సరియస్స అభావతో, కేనచి ఇస్సరియం కారేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ చ అనిస్సరియతో. ఫేణపిణ్డేన భాజనాదిం కాతుకామస్స వియ రూపస్స నిచ్చతాదిం కాతుకామస్స తం న సిజ్ఝతి, సకఇచ్ఛావసేన వా కాచి కిరియా నత్థీతి అకామకారియతో. ‘‘ఏవం రూపం హోతు, మా ఏవ’’న్తి అలబ్భనీయతో. సయం అఞ్ఞస్స వసే న వత్తతి, నాపి అఞ్ఞం అత్తనో వసే వత్తేతీతి అవసవత్తకతో. యస్మిం సన్తానే సయం తస్స పరో వియ అవిధేయ్యతాయ పరతో. కారకాది వియ కారణేహి, ఫలేన చ వివిత్తతో. న హి కారణేన ఫలం, ఫలేన వా కారణం సగబ్భం తిట్ఠతి. ఏస నయో వేదనాదీసుపి.

౭౬౪. రూపం న సత్తోతిఆదీసు యో లోకవోహారేన సత్తో, రూపం సో న హోతీతి అయమత్థో ఇధ నాధిప్పేతో తస్సావుత్తసిద్ధత్తా. న హి లోకో రూపమత్తం ‘‘సత్తో’’తి వోహరతి, బాహిరకపరికప్పితో పన అత్తా ‘‘సత్తో’’తి అధిప్పేతో. సో హి తేహి రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ పరేసం సఞ్జాపనట్ఠేన ‘‘సత్తో’’తి వుచ్చతి, రూపం సో న హోతీతి అత్థో. సుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనఞ్హేతన్తి. ఏస నయో న జీవోతిఆదీసుపి. తత్థ జీవనట్ఠేన జీవో. నరనట్ఠేన నేతుభావేన నరో. ‘‘అహమస్మీ’’తి మానుప్పత్తిట్ఠానతాయ మానో ఏత్థ వాతి పవత్తతీతి మానవో. థియతి ఏత్థ గబ్భోతి ఇత్థీ. పధానభావేన పురి సేతీతి పురిసో. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా. పచ్చత్తం తస్స తస్స అహంకారవత్థుతాయ ‘‘అహ’’న్తి చ దిట్ఠిగతికేహి అత్తా వుచ్చతి, రూపం పన తాదిసం న హోతీతి సుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనవిధిం దస్సేతుం ‘‘రూపం న సత్తో’’తిఆది వుత్తం. తస్మా అట్ఠహిపి పదేహి రూపస్స అత్తసుఞ్ఞతావ దస్సితా. ఇతరేహి చతూహి తస్స కిఞ్చనతాభావో. తత్థ న మమాతి మయ్హం అత్తనో సన్తకం న హోతి, తథా అఞ్ఞస్స అత్తనో సన్తకం న హోతి, కస్సచిపి అత్తనో సన్తకం న హోతి అత్తనోయేవ అభావతో. ‘‘న అత్తనియ’’న్తి పదేన పకాసితో ఏవత్థో పరియాయన్తరేహి తీహిపి పదేహి పకాసితో. ఏస నయో వేదనాదీసుపి.

౭౬౫. హేట్ఠా కలాపసమ్మసనస్స దళ్హభావాయ వుత్తసమ్మసననయాపి సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ దళ్హభావాయ సంవత్తన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘తీరణపరిఞ్ఞావసేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భయస్స అహింసనేన అసరణతో. ‘‘సరణ’’న్తి గహేతుం అయుత్తతాయ అసరణీభూతతో. ‘‘అనస్సాదతో’’తి ఇదం పాళియం నత్థి. సతి చ తేచత్తాలీస ఆకారా సియుం. రూపప్పవత్తియం సబ్బాదీనవూపలద్ధియా ఆదీనవతో. ‘‘సముదయతో అత్థఙ్గమతో’’తి ఇదం ద్వయం యథా అనిచ్చతో దస్సనం పనాళికాయ, నిచ్చసారవిరహదీపనేన వా సుఞ్ఞతావిభావనం హోతి, ఏవం సుఞ్ఞతావిభావనన్తి కత్వా వుత్తం. తథా ‘‘యం ఖో రూపం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం రూపస్స అస్సాదో’’తి (సం. ని. ౩.౨౬) దస్సనం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతావిభావనేన సుఞ్ఞతావిభావనం. ‘‘యం రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, అయం రూపస్స ఆదీనవో’’తి (సం. ని. ౩.౨౬) చ దస్సనం నిచ్చతాదిసుఞ్ఞతాభావనతో. తథా ‘‘యో రూపే ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం, ఇదం రూపస్స నిస్సరణ’’న్తి ఏవం సముదయాదిదస్సనానం, ఇతరేసఞ్చ యథారహం సుఞ్ఞతానుపస్సనానుబ్రూహనతా దట్ఠబ్బా. యం పన ఆదీనవతో దస్సనం, పుబ్బే వత్వాపి పున వచనం అస్సాదపటిక్ఖేపతో దస్సనం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. వేదనాదీసుపి ద్వాచత్తాలీస ఆకారా నేతబ్బాతి ఆహ ‘‘వేదనం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో…పే… నిస్సరణతో పస్సతీ’’తి.

వుత్తమ్పి చ నిద్దేసే ఏతం సుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనకథాసన్దస్సనం ‘‘అసుకాయ పాళియా అయం నిద్దేసో’’తి దస్సనత్థం, తస్స ఫలసన్దస్సనత్థఞ్చ.

౭౬౬. ఏవం తీరణపరిఞ్ఞావసేన పచ్చేకం ఖన్ధేసు ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గహేత్వాపి తివిధానుపస్సనావసేనేవ భావనం అనుయుఞ్జన్తస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణుప్పత్తీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం సుఞ్ఞతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిగ్గణ్హన్తోతి సమ్మసన్తో. భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయాతి అజ్ఝుపేక్ఖకతాయ సఙ్ఖారానం విపత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకభయఞ్చేవ తేసం సమ్పత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకపీతిఞ్చ పజహిత్వా. అథ వా భయతుపట్ఠానవసేన ఉప్పజ్జనకఞాణభయఞ్చ సమ్మసనవసేన ఉప్పజ్జనకపీతిసఙ్ఖాతం నన్దిఞ్చ పహాయ. న హి సబ్బసో సుఞ్ఞతాయ దిట్ఠాయ భయనన్దీనం అవసరో అత్థి, అథ ఖో ఉపేక్ఖావ సణ్ఠాతి. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో హోతీ’’తి. తత్థ యేన మిచ్ఛాగాహేన అనుదాసీనతా సియా, తదభావం దస్సేన్తో ‘‘అహన్తి వా మమన్తి వా న గణ్హాతీ’’తి ఆహ. ఇదానిస్స ఉదాసీనతాయ ఉపమం దస్సేన్తో ‘‘విస్సట్ఠభరియో వియ పురిసో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అనుదాసీనతాపుబ్బికా ఉదాసీనతా వుచ్చమానా ఇధ ఓపమ్మత్థం ఫరతీతి దస్సేతుం ‘‘ఇట్ఠా కన్తా’’తిఆది వుత్తం. అతివియ నం మమాయేయ్య ఇత్థీనం సాఠేయ్యకూటేయ్యవఙ్కేయ్యాదీనం అజాననతో. ముఞ్చితుకామో హుత్వాతి ముఞ్చితుకామోవ హుత్వా, తం విస్సజ్జేయ్య నిరపేక్ఖతాయ వసేనేవాతి అధిప్పాయో. అయం యోగావచరో. ముఞ్చితుకామతాయ ఉద్ధం యావ సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం న ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా విపస్సనా పటిసఙ్ఖానుపస్సనా ఏవాతి ఆహ ‘‘పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో’’తి.

పతిలీయతీతి ఏకపస్సేన నిలీయతి నిలీనం వియ హోతి. పతికుటతీతి సఙ్కుచతి. పటివట్టతీతి వివట్టతి. న సమ్పసారియతీతి న విసరతి, అభిరతివసేన న పక్ఖన్దతీతి అత్థో.

ఇచ్చస్సాతి ఇతి ఏవం అస్స యోగినో.

౭౬౭. తిక్ఖవిసదసూరభావేన సఙ్ఖారేసు అజ్ఝుపేక్ఖనే సిజ్ఝమానే తం పనేతం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం అనేకవారం పవత్తమానం పరిపాకగమనేన అనులోమఞాణస్స పచ్చయభావం గచ్ఛన్తం నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి నామ. తథాభూతఞ్చ సబ్బం సఙ్ఖారప్పవత్తం విస్సజ్జేత్వా నిబ్బానమేవ పక్ఖన్దతి నామ. తయిదం ఇధ ఞాణం అనులోమగోత్రభుఞాణేహి సద్ధిం ఏకత్తం నేత్వా వుత్తం ఏకత్తనయవసేన. నో చే నిబ్బానం సన్తతో పస్సతీతి తావ సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స అపరిపక్కతమేవాహ. సముద్దం తరన్తీతి సాముద్దికా, సంయత్తికా. దిసాజాననకో కాకో దిసాకాకో, లక్ఖణమత్తఞ్చేతం యో కోచి తాదిసో సకున్తో వేదితబ్బో. విదేసన్తి అదేసం సముద్దే అపరిచితట్ఠానం. అనుగన్త్వాతి అను అను గన్త్వా.

తయిదం విపస్సనాఞాణం. పిట్ఠం వట్టయమానం వియాతి థూలథూలతో వివేచనవసేన నిప్ఫోటియమానం సణ్హం సణ్హం పిట్ఠచుణ్ణం వియ. నిబ్బట్టితకప్పాసన్తి నిబ్బట్టితబీజం కప్పాసం. విహనమానం వియాతి ధనుకేన విహఞ్ఞమానం వియ. ఉపమాద్వయేనపి పునప్పునం సమ్మసనేన విపస్సనాఞాణస్స సుఖుమతరభావాపత్తిమాహ. యథా యథా హి విపస్సనాభావనాబలేన తిక్ఖా, విసదా, సూరా చ హోతి, తథా తథా సుఖుమతరాపి హోతీతి. సఙ్ఖారవిచిననేతి పవిచయస్స సిఖాప్పత్తతాయ సఙ్ఖారేసు వియ తేసం విచిననేపి ఉదాసీనం హుత్వా తివిధానుపస్సనావసేన తిట్ఠతి పకారన్తరస్స అభావతో. ‘‘సత్తధా అట్ఠారసధా’’తిఆదినా విభత్తాపి హి అనుపస్సనాపకారా అనిచ్చానుపస్సనాదీస్వేవ తీసు అన్తోగధాతి మత్థకప్పత్తా విపస్సనా తాసం ఏవ వసేన తిట్ఠతి.

౭౬౮. తత్రాతి తస్మిం విమోక్ఖముఖభావాపజ్జనే, అరియపుగ్గలవిభాగపచ్చయత్థే చ. ఇదం విపస్సనాఞాణం. తిణ్ణం ఇన్ద్రియానన్తి సద్ధిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియపఞ్ఞిన్ద్రియానం. ఆధిపతేయ్యవసేనాతి సమ్పయుత్తధమ్మానం అధిపతిభావవసేన. అనిచ్చానుపస్సనాబహులస్స హి సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి, దుక్ఖానుపస్సనాబహులస్స సమాధిన్ద్రియం, అనత్తానుపస్సనాబహులస్స పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి తిస్సన్నం అనుపస్సనానం వసేన బలవతరభావం పత్తాని ఇమాని తీణి ఇన్ద్రియాని విమోక్ఖముఖభావం ఆపాదేన్తీతి ఆహ ‘‘తివిధానుపస్సనా…పే… ఆపజ్జతి నామా’’తి. తివిధవిమోక్ఖముఖభావన్తి ఏత్థ కే పన తయో విమోక్ఖా, కాని వా తీణి విమోక్ఖముఖానీతి అన్తోలీనే అనుయోగే విమోక్ఖముఖాధీనత్తా విమోక్ఖాధిగమస్స విమోక్ఖముఖాని తావ దస్సేన్తో ‘‘తిస్సో హి…పే… వుచ్చన్తీ’’తి వత్వా అయఞ్చ అత్థో పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీతి దస్సేన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిమాహ.

లోకనియ్యానాయాతి లోకతో నిక్ఖమనాయ, సత్తలోకస్స వా వట్టదుక్ఖతో నిక్ఖమనాయ. పరిచ్ఛేదపరివటుమతోతి ఉదయబ్బయవసేన పరిచ్ఛేదతో చేవ పరివటుమతో చ. సమనుపస్సనతాయాతి సమ్మదేవ అను అను పస్సనాయ సంవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. అనిచ్చానుపస్సనా హి సఙ్ఖారే ఆదితో ఉదయేన, అన్తతో వయేన పరిచ్ఛిన్నే పస్సతి. ఆదిఅన్తవన్తతాయ హి తే అనిచ్చాతి. అనిమిత్తాయ చ ధాతుయాతి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తవిరహతో ‘‘అనిమిత్తా’’తి లద్ధనామాయ అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా. చిత్తసమ్పక్ఖన్దనతాయాతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనులోమఞాణాదిభావేన సమ్మదేవ అధిచిత్తస్స అనుపవిసనత్థాయ. అప్పణిహితాయాతి రాగపణిధిఆదీనం అభావేన ‘‘అప్పణిహితా’’తి లద్ధనామాయ. సుఞ్ఞతాయాతి అత్తసుఞ్ఞతాయ ‘‘సుఞ్ఞతా’’తి లద్ధనామాయ.

గతిన్తి నిబ్బత్తిం. సఙ్ఖారానం సభావవిభావనేన సంవేజియమానం చిత్తం సమ్మాపటిపత్తియం సముత్తేజితం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘మనోసముత్తేజనతాయాతి చిత్తసంవేజనతాయా’’తి. మమంకారేన అత్తనియసఞ్ఞితస్స వత్థునో సామిభూతో అత్తా పఠమం పరామసీయతి, తతో అత్తనియన్తి ఆహ ‘‘నాహం, న మమాతి ఏవం అనత్తతో సమనుపస్సనతాయా’’తి. తీణి పదానీతి పరిచ్ఛేదపరివటుమ, మనోసముత్తేజన, సమనుపస్సనపదానీతి వదన్తి, ‘‘సబ్బసఙ్ఖారే’’తిఆదీని పన తీణి వాక్యాని తీణి పదానీతి వేదితబ్బాని. తేనేవాతి అనిచ్చానుపస్సనాదీనం వసేన తేసం తిణ్ణం పదానం వుత్తత్తా ఏవ. పఞ్హవిస్సజ్జనేతి ‘‘అనిచ్చతో మనసి కరోతో కథం సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తీ’’తి పఞ్హస్స విస్సజ్జనే.

౭౬౯. ఏవం విమోక్ఖముఖాని దస్సేత్వా ఇదాని విమోక్ఖే దస్సేతుం ‘‘కతమే పనా’’తిఆది వుత్తం. అనిచ్చతో మనసి కరోన్తోతి అనిచ్చానుపస్సనం అనుయుఞ్జన్తో. అధిమోక్ఖబహులోతి సద్ధిన్ద్రియబహులో. యస్స విసేసతో అనిచ్చానుపస్సనా తిక్ఖా సూరా హోతి, తస్స సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. ‘‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’’తి హి ఆదితో సద్ధామత్తకేన పటిపజ్జిత్వా విపస్సనాయ ఉక్కంసగతాయ తరుపల్లవాదీసు వియ మణికనకాదీసుపి తేసం అనిచ్చతం సాతిసయం పచ్చక్ఖతో పస్సతో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా’’తి సత్థరి సద్ధా బలవతీ పవత్తతీతి సో అధిమోక్ఖబహులో, అధిమత్తసద్ధో చ హోతి. తస్స అనిచ్చానుపస్సనాబహులతాయ అనిచ్చాకారతో వుట్ఠానం హోతీతి సో ‘‘అనిమిత్తం విమోక్ఖం పటిలభతీ’’తి వుత్తం. పస్సద్ధిబహులోతి దుక్ఖానుపస్సనం అనుయుఞ్జన్తో ‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారా, తప్పటిపక్ఖతో సుఖో నిరోధో’’తి చ మనసికారవసేన నిబ్బానస్స సన్తపణీతసుఖభావం అధిముచ్చన్తో అభిణ్హం పీతిపామోజ్జసమాయోగతో పస్సద్ధిబహులో హోతి. తతో చ అధిమత్తసమాధిన్ద్రియపటిలాభేన రాగపణిధియా దూరీభావతో అప్పణిహితవిమోక్ఖసమధిగమో హోతీతి వుత్తం ‘‘దుక్ఖతో…పే… పటిలభతీ’’తి. వేదబహులోతి అనత్తానుపస్సనం అనుయుఞ్జన్తో అత్తసుఞ్ఞతాయ నిపుణఞాణవిసయత్తా ఞాణబహులో హోతి. తతో చ అధిమత్తపఞ్ఞిన్ద్రియపటిలాభేన మోహస్స దూరీభావతో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖసమధిగమో హోతీతి ఆహ ‘‘అనత్తతో…పే… పటిలభతీ’’తి.

యో అనిచ్చానుపస్సనాయ నిమిత్తవసేన సఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా విపస్సనం అనుయుఞ్జన్తో యత్థ ఇదం సఙ్ఖారనిమిత్తం సబ్బసో నత్థి, తం ‘‘అనిమిత్తం నిబ్బాన’’న్తి అనిమిత్తాకారేన అధిముచ్చన్తో వుట్ఠానగామినిమగ్గేన ఘటేతి. తస్స మగ్గో అనిమిత్తతో నిబ్బానం సచ్ఛికరోతీతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో’’తి. స్వాయం నిబ్బానస్స అనిమిత్తాకారో నేవ మగ్గేన కతో, న విపస్సనాయ, అథ ఖో సభావసిద్ధో. తదారమ్మణతాయ చ మగ్గో అనిమిత్తోతి వుచ్చతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనిమిత్తాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా అనిమిత్తో’’తి. యో దుక్ఖానుపస్సనావసేన పణిధియా దూరీభావకరణేన అప్పణిహితం అధిముచ్చన్తో, యో అనత్తానుపస్సనావసేన అత్తూపలద్ధియా దూరీభావకరణేన సుఞ్ఞతం అధిముచ్చన్తోతి చ ఆదినా యోజేతబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏతేనేవ నయేనా’’తిఆది.

౭౭౦. యది అరియమగ్గో తివిధమ్పి విమోక్ఖనామం లభతి, అథ కస్మా అభిధమ్మే విమోక్ఖద్వయమేవ ఆగతన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. తత్థ తన్తి అభిధమ్మే విమోక్ఖద్వయవచనం. నిప్పరియాయతో విపస్సనాగమనం సన్ధాయాతి ఉజుకమేవ విపస్సనతో మగ్గస్స నామాగమనం సన్ధాయ వుత్తం. కస్మా? అనిమిత్తవిపస్సనా ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం న సక్కోతి. కామం సుత్తే ‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేహి, మానానుసయముజ్జహా’’తి (సు. ని. ౩౪౪) అనిమిత్తవిపస్సనా కథితా, సా పన నిచ్చనిమిత్తధువనిమిత్తఅత్తనిమిత్తాని ఉగ్ఘాటేన్తీపి సయం నిమిత్తధమ్మేసు ఏవ చరతీతి సనిమిత్తావ హోతీతి. అపిచ అభిధమ్మో నామ పరమత్థదేసనా, అనిమిత్తమగ్గస్స చ పరమత్థతో హేతువేకల్లమేవ. అనిచ్చానుపస్సనావసేన హి అనిమిత్తవిమోక్ఖో కథితో. తత్థ చ సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, తం అరియమగ్గే ఏకఙ్గమ్పి న హోతి, అమగ్గఙ్గత్తా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం న సక్కోతి. ఇతరేసు దుక్ఖానుపస్సనాయ వసేన అప్పణిహితవిమోక్ఖో, అనత్తానుపస్సనాయ వసేన సుఞ్ఞతవిమోక్ఖో.

తేసు అప్పణిహితవిమోక్ఖేన సమాధిన్ద్రియం, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీతి తాని అరియమగ్గస్స అఙ్గత్తా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం సక్కోన్తి, న అనిమిత్తమగ్గో తదభావతోతి కేచి. యే పన వదన్తి ‘‘అనిమిత్తమగ్గో ఆగమనతో నామం అలభన్తోపి సగుణతో చ ఆరమ్మణతో చ నామం లభతీ’’తి, తేసం మతేన అప్పణిహితసుఞ్ఞతమగ్గాపి సగుణతో ఏవ, ఆరమ్మణతో ఏవ చ నామం లభేయ్యున్తి? తం అయుత్తం. కస్మా? మగ్గో హి ద్వీహి కారణేహి నామం లభతి సరసతో చ పచ్చనీకతో చాతి, సభావతో చ పటిపక్ఖతో చాతి అత్థో. అప్పణిహితమగ్గో హి రాగపణిధిఆదీహి విముత్తో, సుఞ్ఞతమగ్గో రాగాదీహి సుఞ్ఞో ఏవాతి తే సరసతో నామం లభన్తి. తథా అప్పణిహితమగ్గో పణిధిస్స పటిపక్ఖో, సుఞ్ఞతమగ్గో అత్తాభినివేసస్స ఏవాతి తే పచ్చనీకతో నామం లభన్తి, అనిమిత్తమగ్గో పన రాగాదినిమిత్తానం, నిచ్చనిమిత్తాదీనం వా అభావేన సరసతో ఏవ నామం లభతి, నో పచ్చనీకతో. న హి సో సఙ్ఖారనిమిత్తారమ్మణాయ అనిచ్చానుపస్సనాయ పటిపక్ఖో, సా పనస్స అనులోమభావే ఠితాతి సబ్బథాపి అభిధమ్మపరియాయేన అనిమిత్తమగ్గో న లబ్భతి. తేన వుత్తం ‘‘తం నిప్పరియాయతో విపస్సనాగమనం సన్ధాయా’’తి.

యస్మా సుత్తన్తపరియాయేన అనిమిత్తమగ్గో లబ్భతి. వుట్ఠానగామినీ హి విపస్సనా యం యం సమ్మసన్తీ వుట్ఠానం గచ్ఛతి, తస్స తస్స వసేన ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దేతి, తత్థ అనిచ్చతో వుట్ఠహన్తస్స మగ్గో అనిమిత్తో హోతి, దుక్ఖతో వుట్ఠహన్తస్స అప్పణిహితో, అనత్తతో వుట్ఠహన్తస్స సుఞ్ఞతో, తస్మా సుత్తన్తసంవణ్ణనా ఏసాతి కత్వా ఇధ తయోపి విమోక్ఖా ఉద్ధటా. యం పన పటిసమ్భిదామగ్గే అభినివేసనిమిత్తపణిధిముఞ్చనం ఉపాదాయ తిస్సన్నమ్పి అనుపస్సనానం తదాగమనవసేన తదన్వయస్స మగ్గస్స చ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖాదిభావో నిద్దిట్ఠో, తస్స పరియాయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘విపస్సనాఞాణం హీ’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనాఞాణం పటిసమ్భిదామగ్గే ‘‘అప్పణిహితో, విమోక్ఖో’’తి చ కిఞ్చాపి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో.

అనిచ్చానుపస్సనాఞాణన్తి ‘‘అనిచ్చా సఙ్ఖారా’’తి అనుపస్సనావసేన పవత్తఞాణం. నిచ్చతో అభినివేసం ముఞ్చతీతి ‘‘తే నిచ్చా’’తి నిచ్చాకారతో పవత్తమిచ్ఛాభినివేసవిద్ధంసనవసేన, తదన్వయం పన మగ్గఞాణం సముచ్ఛేదవసేన ముఞ్చతి. ఇతీతి తస్మా. అనిచ్చాభినివేసతో రిత్తతాయ, విముత్తతాయ చ సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

తన్తి తివిధం విపస్సనాఞాణం. తత్థ యస్స పరియాయతో, యస్స చ నిప్పరియాయతో నామలాభో, తం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారనిమిత్తస్సా’’తిఆది వుత్తం. న నిప్పరియాయేన, అథ ఖో పరియాయేనాతి అత్థో. తస్మాతి నిప్పరియాయకథాభావతో. విమోక్ఖద్వయమేవ వుత్తం అభిధమ్మేతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం విపస్సనాధికారే. ‘‘తివిధవిమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జిత్వా’’తి ఏతస్మిం వా ఉద్దేసవచనే.

౭౭౧. తేసం విభాగాయాతి తేసం యథావుత్తానం సత్తన్నం అరియపుగ్గలానం సద్ధానుసారిఆదిభావేన విభత్తసభావతాయ.

౭౭౨. సద్ధిన్ద్రియం పటిలభతీతి సద్ధానుసారిభావితాకారణభూతం అధిమత్తం సద్ధిన్ద్రియం పటిలభతి. అధిమోక్ఖబహులతాయ, సద్ధిన్ద్రియాధిమత్తతాయ చ కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అపిచ అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – అనిచ్చాకారసల్లక్ఖణస్స సద్ధాభిబుద్ధియా ఉపనిస్సయభావతో తదన్వయే మగ్గే సద్ధా తిక్ఖతరా హోతి, తేన అట్ఠమకో సద్ధానుసారీ నామ హోతి. సేసేసు సత్తసు ఠానేసూతి పఠమఫలతో పట్ఠాయ యావ అగ్గఫలా సత్తసు ఠానేసు. ‘‘సత్తసు ఠానేసూ’’తి కస్మా వుత్తం, నను సేసేసు ఛసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తో, అగ్గఫలే పన సచాయం అరూపజ్ఝానలాభీ, ఉభతోభాగవిముత్తో హోతి, నో చే అరూపజ్ఝానలాభీ, పఞ్ఞావిముత్తో, న సద్ధావిముత్తో. అభిధమ్మే హి –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం పజానాతి, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం పజానాతి. తథాగతప్పవేదితా చస్స ధమ్మా పఞ్ఞాయ దిట్ఠా హోన్తి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి, నో చ ఖో యథాదిట్ఠిప్పత్తస్స. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సద్ధావిముత్తో’’తి (పు. ప. ౨౦౮) –

ఏకచ్చాసవపరిక్ఖయవచనతో సద్ధావిముత్తస్స సేక్ఖభావో విఞ్ఞాయతి, న అసేక్ఖభావో. అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘ద్వే ధురాని, ద్వే అభినివేసా, ద్వే సీసానీ’’తి వచనతో నత్థి అరహతో సద్ధావిముత్తతాతి? సచ్చమేతం నిప్పరియాయతో. నిప్పరియాయకథా హి అభిధమ్మో, ఇధ పన పరియాయేన ఏవం వుత్తం. యది పరియాయతో అరహతో సద్ధావిముత్తతా, కో పన సో పరియాయో? సద్ధావిముత్తన్వయతా. యో హి అగ్గమగ్గక్ఖణే సద్ధావిముత్తో హోతి, సో అగ్గఫలక్ఖణేపి తదన్వయతాయ సద్ధావిముత్తోతి పటిసమ్భిదామగ్గే పరియాయేన వుత్తోతి ఇధాపి తథేవ వుత్తం. అథ వా సద్ధావిముత్తసదిసతాయ అరహా సద్ధావిముత్తో. కా పనేత్థ సదిసతా? యథా సద్ధావిముత్తస్స సేక్ఖస్స కిలేసక్ఖయో కుణ్ఠేన అసినా కదలిచ్ఛేదసదిసో ‘‘నో చ ఖో యథాదిట్ఠిప్పత్తస్సా’’తి వచనతో, ఏవం తదన్వయస్సాపి అరహతోతి అయమేత్థ సదిసతా. కిం పన నేసం కిలేసపహానే నానత్తం అత్థీతి? నత్థి. అథ కస్మా సద్ధావిముత్తో దిట్ఠిప్పత్తం న పాపుణాతీతి? ఆగమనీయనానత్తేన. దిట్ఠిప్పత్తో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పకసిరేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి, సద్ధావిముత్తో కిచ్ఛేన కసిరేన విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. అపిచ పఞ్ఞాయపి నేసం వేమత్తతా. సా చ యావతికా లబ్భతేవాతి వదన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా పఠమమగ్గాదీసు సతిపి ఇన్ద్రియసమత్తే సద్ధాదీనం తిక్ఖతావచనమ్పి సమత్థితం హోతి.

౭౭౩. సోతి దుక్ఖతో వుట్ఠితో. సబ్బత్థాతి అట్ఠసుపి ఠానేసు. నను చ అట్ఠకథాయం ‘‘ద్వే ధురానీ’’తి నియమితత్తా పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ వా సియా, ధమ్మానుసారీ వా? ఇధ న సద్ధానుసారీ యుత్తో, కాయసక్ఖితాపి అరహతో నత్థి. అభిధమ్మే హి –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో కాయసక్ఖీ? ఇధేకచ్చో పుగ్గలో అట్ఠ విమోక్ఖే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో కాయసక్ఖీ’’తి (పు. ప. ౨౦౮) –

ఏకచ్చాసవపరిక్ఖయవచనతో కాయసక్ఖినో సేక్ఖభావోవ విఞ్ఞాయతీతి? సచ్చమేతం నిప్పరియాయతో, ఇధ పన పరియాయేన వుత్తం. కో పన సో పరియాయోతి? కాయసక్ఖిసదిసతా. ఉపచారరూపజ్ఝానసమాధితో హి సాతిసయం అరూపసమాధిసమ్ఫస్సం లద్ధా నిబ్బత్తీతి ఏకచ్చాసవపరిక్ఖయం ఉపాదాయ ‘‘కాయసక్ఖీ’’తి వత్తబ్బపుగ్గలేన సాతిసయసమాధిసమ్ఫస్సతదధిట్ఠానాసవపరిక్ఖయసామఞ్ఞం అపేక్ఖిత్వా కాయసక్ఖీ వియ కాయసక్ఖీతి అరహా పటిసమ్భిదామగ్గే వుత్తోతి ఇధాపి తమేవ నయం గహేత్వా అరహతోపి కాయసక్ఖితా వుత్తా. సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి. నిప్పరియాయేన పన పఠమఫలతో పట్ఠాయ ఛసు ఠానేసు కాయసక్ఖీ నామ హోతి, సో చ ఖో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ, న విపస్సనాయానికో సుక్ఖవిపస్సకో, ఉపచారమత్తలాభీ, రూపజ్ఝానమత్తలాభీ వా. పస్సద్ధిబహులోతి చ పస్సద్ధిసీసేన సమాధి వుత్తోతి సాతిసయసమాధిలాభీ సమథయానికోవ అధిప్పేతో, సమథయానికస్సేవ చ కాయసక్ఖిభావో హేట్ఠా వుత్తో. అరూపజ్ఝానన్తి చతుబ్బిధం అరూపజ్ఝానం. తత్థ పన ఏకమ్పి లద్ధా అరహత్తం పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో ఏవ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘అరూపజ్ఝాన’’మిచ్చేవ వుత్తం, న ‘‘చత్తారి అరూపజ్ఝానానీ’’తి. తేనాయం చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం, నిరోధసమాపత్తియా చ వసేన పఞ్చవిధో హోతి. ఏస నయో కాయసక్ఖిమ్హిపి. ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి ఉభతోభాగవిముత్తో.

౭౭౪. పఞ్ఞవతో నిపుణతరా, గమ్భీరా చ అత్థా పాకటా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తీతి అనత్తతో మనసి కరోతో వేదబహులతా, పఞ్ఞిన్ద్రియపటిలాభో చ వుత్తో. ధమ్మానుసారీ హోతి పఞ్ఞిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా. పఞ్ఞా హి ఇధ ‘‘ధమ్మో’’తి అధిప్పేతా ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో’’తిఆదీసు వియ (జా. ౧.౧.౫౭).

౭౭౫. యస్సా పాళియా వసేన ఇధ అరియపుగ్గలస్స సద్ధావిముత్తాదిభావో వుత్తో, తం పాళిం దస్సేతుం ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆది ఆరద్ధం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౭౭౬. ‘‘సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సద్ధావిముత్తో’’తి ఏవమాదిఅత్థస్స సాధకం అపరమ్పి వుత్తం. ‘‘సద్దహన్తో విముత్తో’’తి ఏతేన సబ్బథా అవిముత్తస్స సద్ధామత్తేన విముత్తభావదస్సనేన సద్ధావిముత్తస్స సేక్ఖభావమేవ విభావేతి. సద్ధావిముత్తోతి వా సద్ధాయ అధిముత్తోతి అత్థో.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికతోతి ఫుట్ఠానం అనన్తరం ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం, ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికరణూపాయేన సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛాకాసీతి వుత్తం హోతి. భావనపుంసకం వా ఏతం యథా ‘‘ఏకమన్త’’న్తి (పారా. ౨). యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో, నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న పన కాయేన సచ్ఛికతో, నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతోవ హోతి. తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛాకాసీతి కాయసక్ఖీతి వుచ్చతి, న తు విముత్తో ఏకచ్చానం ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా. దిట్ఠన్తం పత్తోతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరం పత్తోతి వుత్తం హోతి. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తోతి. ‘‘దిట్ఠియా పత్తో’’తి వా పాఠో, చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధం పత్తోతి అత్థో. ఇమే చ సద్ధావిముత్తాదయో తయో పరమత్థతో అపరియోసితఞాణకిచ్చాతి తం నయం దస్సేతుం ‘‘సద్దహన్తో విముచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. ఝానఫస్సన్తి సాతిసయం ఝానఫస్సం. తేన అరూపజ్ఝానఫస్సో సఙ్గహితో హోతి.

‘‘దుక్ఖా సఙ్ఖారాతి ఞాతం హోతీ’’తి ఇమినా దుక్ఖసచ్చపటివేధమాహ, ‘‘సుఖో నిరోధోతి ఞాతం హోతీ’’తి ఇమినా నిరోధసచ్చపటివేధం. తదుభయేన చ సముదయమగ్గసచ్చపటివేధం నానన్తరియకభావతో. ‘‘ఞాతం హోతీ’’తి ఇమినా దుతియమగ్గకిచ్చం, ‘‘దిట్ఠం హోతీ’’తి ఇమినా తతియమగ్గకిచ్చం, ‘‘విదితం హోతీ’’తి ఇమినా చతుత్థమగ్గకిచ్చం, ‘‘సచ్ఛికత’’న్తి ఇమినా పఠమఫలకిచ్చం, ‘‘ఫుసిత’’న్తి ఇమినా సేసఫలద్వయకిచ్చం. ఇతి దిట్ఠిప్పత్తస్స మగ్గఫలఞాణబ్యాపారదస్సనాని ఇమాని పదానీతి వదన్తి.

౭౭౭. ఇతరేసూతి సద్ధానుసారిఆదిపదేసు. సద్ధం అనుసరతీతి ఆగమనీయట్ఠానే ఠితం సద్ధం అనుగచ్ఛతి. యథా సా తిక్ఖా సూరా అహోసి, మగ్గక్ఖణేపి తదనురూపమేవ పవత్తేతీతి అత్థో. సద్ధాయ వా అనుసరతీతి సద్ధాయ కారణభూతాయ సచ్చపటివేధస్స అనురూపం సరతి గచ్ఛతి, పటిపజ్జతీతి అత్థో. ద్వీహిపి అత్థవికప్పేహి సద్ధాయ అధిమత్తతంయేవ విభావేతి. ధమ్మానుసారీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉభతోభాగవిముత్తోతి ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తో, రూపకాయతో చ నామకాయతో చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ విముత్తోతి అత్థో. అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో చ నామకాయేకదేసతో చ విముత్తో, అరియమగ్గేన నామకాయతో విముత్తోతి ఉభోహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తత్తా ఉభతోభాగవిముత్తో. పజానన్తో విముత్తోతి పఠమజ్ఝానఫస్సేన వినా పరిజాననాదిప్పకారేహి చత్తారి అరియసచ్చాని జానన్తో పటివిజ్ఝన్తో తేసం కిచ్చానం మత్థకప్పత్తియా నిట్ఠితకిచ్చతాయ విసేసేన ముత్తోతి విముత్తో.

అయం పనేత్థ నిప్పరియాయతో సఙ్ఖేపకథా – యస్స అనిచ్చాకారతో వుట్ఠానం హోతి, సో అధిమోక్ఖబహులో సద్ధిన్ద్రియస్స తిక్ఖభావేన పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ నామ హోతి, మజ్ఝే ఛసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తో. అగ్గఫలక్ఖణే పఞ్ఞావిముత్తో నామ హోతి. తథా యస్స దుక్ఖాకారతో వుట్ఠానం హోతి, తస్స పస్సద్ధిబహులతాయ సమాధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి దుక్ఖుపనిసాయ సద్ధాయపి తిబ్బతరత్తా, ధురనియమతో చ. సోపి పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ ఏవ హోతి, మజ్ఝే ఛసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తో, అన్తే పఞ్ఞావిముత్తో చ హోతి. యస్స పన అనత్తాకారతో వుట్ఠానం హోతి, సో వేదబహులో పఞ్ఞిన్ద్రియస్స తిక్ఖభావేన పఠమమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ ఏవ హోతి, మజ్ఝే ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తో, అన్తే పఞ్ఞావిముత్తో ఏవ హోతి. ఇమే పన న అట్ఠవిమోక్ఖలాభినో, అట్ఠవిమోక్ఖలాభీ పన పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ వా ధమ్మానుసారీ వా సియా. మజ్ఝే ఛసు ఠానేసు కాయసక్ఖీ, పరియోసానే ఉభతోభాగవిముత్తోతి.

సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం.

౭౭౮. యం తం విమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జిత్వా సత్తఅరియపుగ్గలవిభాగాయ చ పచ్చయో హోతీతి వుత్తం, తం పనేతం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం. పురిమేన ఞాణద్వయేనాతి ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణద్వయేన అత్థతో ఏకం, పవత్తిఆకారభేదతో నానన్తి అధిప్పాయో. యథావుత్తమత్థం అట్ఠకథాయ, పాళియా చ సాధేతుం ‘‘తేనాహూ’’తిఆది వుత్తం. ముఞ్చితుకమ్యతాముఞ్చనుపాయకరణఞాణానిపి సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనభావేనేవ పవత్తనతో సఙ్ఖారుపేక్ఖాసమఞ్ఞానేవ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘ఇదం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఏకమేవ తీణి నామాని లభతీ’’తి. తేన సఙ్ఖారుపేక్ఖావోహారో ముఞ్చితుకమ్యతాదిఞాణసముదాయవిసయోతి దస్సేతి.

౭౮౦. ఉప్పాదాదీనీతి ఉప్పాదపవత్తాదిఅపదేసేన వుత్తే సఙ్ఖారే. పరిచ్చజితుకామతాతి తప్పటిబన్ధఛన్దరాగప్పహానేన విస్సజ్జితుకామతా. పటిసఙ్ఖానన్తి పునప్పునం తీరణం. ముఞ్చిత్వాతి నిరాలయభావాపత్తియా అపేక్ఖావిస్సజ్జనవసేన విస్సజ్జిత్వా. అవసానేతి తథాకరణస్స ఉత్తరకాలం. యావ నిబ్బానసమ్పక్ఖన్దనా న ఇజ్ఝతి, తావ విచిననేపి ఉదాసీనతాయ ఞాణస్స సన్తానవసేన పవత్తిం సన్ధాయాహ ‘‘అజ్ఝుపేక్ఖనం సన్తిట్ఠనా’’తి. ఏవన్తి అజ్ఝుపేక్ఖనాకారసామఞ్ఞతో ‘‘ముఞ్చితుకమ్యతా చ సా సన్తిట్ఠనా చా’’తి వుత్తాకారేన.

౭౮౧. ఇమే ధమ్మాతి ఇమే ఞాణసఙ్ఖాతా ధమ్మా, ఞాణపరియాయో వా ఇధ ధమ్మ-సద్దో, తస్మా ఇమాని ఞాణానీతి అత్థో. ఏకత్తాతి ఏకసభావా.

౭౮౨. వుట్ఠానగామినీ హోతి వుట్ఠానగమనతో. సఙ్ఖారుపేక్ఖాదిఞాణత్తయస్సాతి సఙ్ఖారుపేక్ఖానులోమగోత్రభుసఞ్ఞితస్స ఞాణత్తయస్స. కిచ్చవసేన పవత్తిట్ఠానవసేనపి లోకియఞాణానం ఉపరి ఠితత్తా వుత్తం ‘‘ఉత్తమభావం పత్తత్తా’’తి. నిమిత్తభూతతోతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతతో ఖన్ధపఞ్చకతో. తేనాహ ‘‘అభినివిట్ఠవత్థుతో’’తి. తఞ్హి విపస్సనాయ గోచరకరణసఙ్ఖాతేన అభినివేసేన అభినివిట్ఠవత్థున్తి పవుచ్చతి. తం పనేతం ససన్తతిపరియాపన్నమ్పి పరతో దిట్ఠితాయ ‘‘బహిద్ధా’’తి వుత్తం. తదేవ హి ‘‘బహిద్ధా సబ్బనిమిత్తానీ’’తి తత్థ తత్థ వుచ్చతి. అజ్ఝత్తపవత్తతోతి ససన్తానే మిచ్ఛాదిట్ఠిపవత్తనఆదితో, తదనువత్తకకిలేసక్ఖన్ధేహి చ. తఞ్హి ససన్తతియం కిలేసప్పవత్తభావతో, తన్నిమిత్తం అసతి మగ్గభావనాయ ఉప్పజ్జనకఉపాదిన్నక్ఖన్ధపవత్తభావతో చ తథా వుత్తం. వుట్ఠహనఞ్చ నేసం ఆరమ్మణాకరణం, ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనఞ్చ. ఘటియతి అత్తనో అనన్తరమేవ మగ్గసముప్పత్తితో.

౭౮౩. తత్రాతి తస్మిం ‘‘అభినివిట్ఠవత్థుతో వుట్ఠహనతో’’తి సఙ్ఖేపవచనే. అజ్ఝత్తబహిద్ధా రూపారూపపపఞ్చక్ఖన్ధలక్ఖణత్తయవసేన అయం మాతికా ఉద్దేసో. అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వాతి ససన్తతిపరియాపన్నేసు ఖన్ధేసు విపస్సనం పట్ఠపేత్వా. ‘‘అజ్ఝత్తా వుట్ఠాతీ’’తి ఇదం వుట్ఠానగామినియా అజ్ఝత్తధమ్మారమ్మణత్తా పరియాయతో వుత్తం, నిప్పరియాయతో పన మగ్గో సబ్బతోపి వుట్ఠాతి. బహిద్ధా వుట్ఠాతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకప్పహారేనాతి ఏకజ్ఝం, తం పన అజ్ఝత్తాదివిభాగం అకత్వా ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౯౮; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; పటి. మ. ౨.౩౦) అవిభాగేన వుట్ఠానగామినియా పవత్తివసేన వేదితబ్బం, తయిదం సత్థు సమ్ముఖా దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేన్తస్స ఞాణుత్తరస్స సమ్భవతీతి వదన్తి.

౭౮౪. సుద్ధఅజ్ఝత్తదస్సనమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం న హోతి మమంకారవత్థునోపి పరిఞ్ఞేయ్యత్తా మగ్గసఙ్ఖాతం వుట్ఠానం, మగ్గేన వా వుట్ఠానం మగ్గవుట్ఠానం.

౭౮౫. రాసిం కత్వాతి భూతుపాదాయవసేన దువిధం అన్తరభేదవసేన అనేకభేదమ్పి ‘‘రుప్పనట్ఠేన రూప’’న్తి పిణ్డతో గహేత్వా. యథా రూపే విపస్సనాభినివేసో యేభుయ్యేన విపస్సనాయానికస్స, ఏవం అరూపే విపస్సనాభినివేసో యేభుయ్యేన సమథయానికస్స హోతి. అభినివేసోతి చ విపస్సనాయ పుబ్బభాగే కత్తబ్బనామరూపపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తస్మా పఠమం రూపపరిగ్గణ్హనం రూపే అభినివేసో. ఏస నయో సేసేసుపి.

౭౮౬. యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి కామం ఉదయబ్బయపరిగ్గణ్హనం అభినివేసోతి దస్సితం, యథాఉపట్ఠితే పన రూపారూపధమ్మే, తేసఞ్చ పచ్చయే పరిగ్గహేత్వా సఙ్ఖేపేనేవ విపస్సనాఞాణం చారేన్తో ఞాణుత్తరో యథానిసిన్నోవ ఞాణపటిపాటియా ఖిప్పమేవ సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో ఏకప్పహారేన పఞ్చహి ఖన్ధేహి వుట్ఠాతి నామ. అఞ్ఞథా ఏకేనేవ లోకియచిత్తేన పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పరిగ్గహపరిజాననాదీనం అసమ్భవతో. న హి సనిదస్సనసప్పటిఘాదిం ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం కాతుం సక్కా. యస్స పన ఏకవారం ఞాణేన ఫస్సితం, పున తం ఫస్సితబ్బమేవ, తాదిసస్స వసేన వుత్తన్తి వదన్తి.

౭౮౮. ఏత్థ చ అభినివేసో అకారణం వుట్ఠానమేవ పమాణం, తస్మా హేట్ఠా వుత్తవిమోక్ఖఅరియపుగ్గలవిభాగాపి వుట్ఠానవసేన సమ్భవన్తీతి దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చ యోపీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తయోపి జనాతి వుట్ఠానవసేన భేదే అసతిపి అభినివేసవసేనేవ లద్ధం భేదం గహేత్వా వుత్తం.

౭౮౯. సద్ధిం పురిమపచ్ఛిమఞాణేహీతి భయతుపట్ఠానాదిపురిమఞాణేహి చేవ గోత్రభుఆదిపచ్ఛిమఞాణేహి చ సహ. ఉద్దానన్తి ఉద్దేసో.

యత్థ కత్థచి…పే… వట్టేయ్యుం తంతంఞాణట్ఠానియస్స ఉపమావత్థునో లబ్భనతో. ఇమస్మిం పన ఠానేతి ఇమస్మిం వుట్ఠానగామినివిపస్సనాపదేసే. సబ్బన్తి సబ్బం ఞాణం, సబ్బం వా ఞాణకిచ్చం పాకటం హోతి వేమజ్ఝే ఠత్వా విభావియమానత్తా. వుత్తా విసుద్ధికథాయం.

౭౯౦. నిలీయిత్వాతి ఉపవిసిత్వా. పరామసిత్వాతి వీమంసిత్వా.

గయ్హుపగం అదిస్వాతి గహణయోగ్గం నిచ్చసారాదిం అదిస్వా. చిత్తస్స వఙ్కభావకరానం మాయాదీనం సుట్ఠు విక్ఖమ్భనేన అనులోమస్స ఉజుకసాఖాసదిసతా. నిబ్బానాలోచనతో గోత్రభుఞాణస్స ఉద్ధం ఉల్లోకనసదిసతా. అప్పతిట్ఠే నిబ్బానే పతిట్ఠితత్తా మగ్గఞాణస్స ఆకాసే ఉప్పతనసదిసతా.

౭౯౧. సప్పవిస్సజ్జనం వియ గోత్రభుఞాణం సబ్బసఙ్ఖారగతం విస్సజ్జిత్వా నిబ్బానస్స ఆలమ్బనతో. ఆగతమగ్గం ఓలోకేన్తస్స ఠానం వియ మగ్గఞాణం అసమ్మోహపటివేధవసేన అత్తనోపి దస్సనతో. అభయట్ఠానే ఠానన్తి అభయట్ఠానం సమ్పత్తమాహ, న తస్స పాపుణపటిపత్తిం.

౭౯౨. అత్తత్థాదీనం అనవబుజ్ఝనతో ‘‘అహం, మమా’’తి గహణస్స నిద్దోక్కమనసదిసతా. ముఞ్చితుకమ్యతాగ్గహణేనేవ పటిసఙ్ఖా సన్తిట్ఠనాపి గహితా. తిస్సన్నమ్పి తాసం సంసారతో నిక్ఖమనాధిముత్తతాయ నిక్ఖమనమగ్గోలోకనసదిసతా. మగ్గే దిట్ఠే మగ్గపటిపత్తి వియ అనులోమే సిద్ధే మగ్గో సిద్ధో ఏవాతి అనులోమస్స మగ్గదస్సనసదిసతా. సఙ్ఖారనిమిత్తతో నిక్ఖన్తత్తా ఆదిత్తఘరతో నిక్ఖమనం వియ గోత్రభుఞాణం. వేగేనగమనం వియ మగ్గఞాణం విస్సజ్జేతబ్బగహేతబ్బపదేసేసు సాధనకిచ్చవిసేసయోగతో.

౭౯౩. పరతో న మమాయితబ్బతో చ పస్సితబ్బానం ఖన్ధానం ‘‘అహం, మమా’’తి గహణస్స రాజగోణానం సకగహణసదిసతా వుత్తా.

౭౯౪. సభయే అభయదస్సనహేతుతాయ ఖన్ధానం ‘‘అహం, మమా’’తి గహణస్స యక్ఖినియా సంవాససదిసతా. సుసానవిజహనం వియ సఙ్ఖారసుసానం విజహిత్వా నిబ్బానారమ్మణవసేన పవత్తం గోత్రభు.

౭౯౫. పుత్తగిద్ధినీతి పుత్తవచ్ఛలా. ఓత్తప్పమానాతి సారజ్జయమానా. ఓళారికఓళారికలోభక్ఖన్ధాదివిక్ఖమ్భనేన సఙ్ఖారపరిచ్చజనతో అనులోమస్స తత్థేవ దారకోరోపనసదిసతా.

౭౯౬. వుట్ఠానగామినియా…పే… దస్సనత్థం వుత్తా, న పురిమాసు వియ భయతుపట్ఠానాదీసు ఠితస్స భాయనాదిఆకారదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. అపరాపరుప్పత్తితో, చిరానుబన్ధతో, దుస్సహతో చ వట్టదుక్ఖసదిసం జిఘచ్ఛాదుక్ఖన్తి ఆహ ‘‘సంసారవట్టజిఘచ్ఛాయా’’తి. కాయగతాసతి ఏవ భోజనం కాయగతాసతిభోజనం. సా పనేత్థ మగ్గసమ్పయుత్తా సమ్మాసతి కాయానుపస్సనాదికిచ్చసాధనవసేన అమతరసపరిభోగతాయ చ ‘‘అమతరసం కాయగతాసతిభోజన’’న్తి వుత్తా. తేనాహ భగవా ‘‘అమతం తే, భిక్ఖవే, పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తీ’’తిఆది (అ. ని. ౧.౬౦౦).

ఫలరసామలకసిఙ్గీవేరముగ్గమాసాది అనేకఙ్గసమ్భారం.

కపణాసేరిభావాదికరణేన తణ్హాసినేహస్స సీతసదిసతా. మగ్గతేజన్తి అరియమగ్గసఙ్ఖాతం ఇన్దగ్గిం.

రాగగ్గిఆదయో ఏకాదసగ్గీ వూపసమన్తి ఏత్థాతి ఏకాదసగ్గివూపసమం, నిబ్బానం.

అన్ధకారపరేతోతి చతురఙ్గసమన్నాగతేన అన్ధకారేన కిఞ్చి అత్తత్థం వా పరత్థం వా కాతుం అసక్కుణేయ్యభావేన అభిభూతో. ఞాణమయో ఆలోకో ఏతిస్సాతి ఞాణాలోకా, మగ్గభావనా.

అమతభూతం, అమతభావసాధకం వా ఓసధం అమతోసధం, నిబ్బానం. హేట్ఠా అత్తనా వుత్తమేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖాబ్యాపారం నిగమనవసేన దస్సేన్తో ‘‘తేన వుత్త’’న్తిఆదిమాహ.

౭౯౭. నిరాలయతాయ తణ్హావసేన భవాదీసు అవిసటజ్ఝాసయో హుత్వా తతో సఙ్కుచితచిత్తో పతిలీనభావేన చరతి పవత్తతీతి పతిలీనచరో, తస్స పతిలీనచరస్స. సంసారే భయస్స ఇక్ఖనతాయ భిక్ఖునో కాయచిత్తవివేకసిద్ధియా వివిత్తమాసనం భజమానస్స. సామగ్గియన్తి యుత్తం, పతిరూపన్తి అత్థో. భవనేతి కామభవాదికే తివిధేపి భవే. సో హి ఇధ భవనట్ఠేన భవన్తి వుత్తో. న దస్సయేతి అనుప్పజ్జనవసేన న దస్సేయ్య. తస్స తం అదస్సనం సామగ్గియన్తి బుద్ధాదయో అరియా ఆహూతి యోజనా.

నియమేత్వాతి నియతం ఏకంసికం కత్వా. బోజ్ఝఙ్గవిసేసం, మగ్గఙ్గవిసేసం, ఝానఙ్గవిసేసం, పటిపదావిసేసం, విమోక్ఖవిసేసన్తి విసేససద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. విసేసన్తి ఛసత్తభావో సత్తట్ఠభావో పఞ్చాదిభావోతి ఇమం యథాక్కమం బోజ్ఝఙ్గాదీనం అరియమగ్గే లబ్భమానభేదం. పాదకజ్ఝానన్తి మగ్గస్స ఆసన్నవుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ పదట్ఠానభూతం ఝానం. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతాతి మగ్గాసన్నాయ ఏవ వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ గోచరభూతా విపస్సితా. పుగ్గలజ్ఝాసయోతి ఉభిన్నం భేదే సతి విపస్సకస్స అజ్ఝాసయో. ఏత్థ చ పఠమం కేచీతి వుత్తో తిపిటకచూళనాగత్థేరో. దుతియం కేచీతి వుత్తో మోరవాపీవాసిమహాదత్తత్థేరో. తతియం కేచీతి వుత్తో తిపిటకచూళాభయత్థేరో.