౨౨. ఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా
పఠమమగ్గఞాణకథావణ్ణనా
౮౦౬. ఇదాని ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా నిద్దేసే అనుప్పత్తే సా యస్స ఞాణస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జతి, తం తావ దస్సేన్తో ‘‘ఇతో పరం గోత్రభుఞాణం హోతీ’’తి ఆహ. ఇతో పరన్తి ఇతో అనులోమఞాణతో ఉపరి. తన్తి గోత్రభుఞాణం. నేవ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం భజతి అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారానం అగ్గహణతో. న ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం భజతి సతిపి నిబ్బానారమ్మణత్తే కిలేసానం అఖేపనతో. తతో ఏవేతం విఞ్ఞాణధాతూనం విసయం ఉద్దేసన్తం దస్సనకిచ్చం కరోన్తం కిరియమనోధాతు వియ మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానియం వుచ్చతి. అన్తరాతి ఛట్ఠసత్తమవిసుద్ధీనం వేమజ్ఝే. అబ్బోహారికమేవ హోతి ఉభయవిసుద్ధిలక్ఖణతాభావతో. తథాపి వుట్ఠానగామినియా పరియోసానతాయ విపస్సనాపక్ఖికం. తేనేవస్స తంసోతపతితతా. తేనాహ ‘‘విపస్సనాసోతే…పే… సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి. ఏతేనస్స పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిభజనం దస్సేతి. సోతస్స అరియస్సఆదితో పజ్జనం సోతాపత్తి, సో ఏవ మగ్గో, సోతం వా అరియం ఆదితో పజ్జతి అధిగచ్ఛతీతి సోతాపత్తి, పఠమకో. తస్స మగ్గో సోతాపత్తిమగ్గో. పటిసన్ధివసేన సకిదేవ ఇమం మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ, తస్స మగ్గో సకదాగామిమగ్గో. పటిసన్ధివసేన కామభవం న ఆగచ్ఛతీతి అనాగామీ, తస్స మగ్గో అనాగామిమగ్గో. కిలేసాదీనం హననాదినా అరహం, అగ్గమగ్గట్ఠో. తస్స భావో అరహత్తం, సో ఏవ మగ్గోతి అరహత్తమగ్గో. చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ఏకజ్ఝం గహేత్వా ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
తేహి తీహిపీతి హేట్ఠా తిణ్ణం అనులోమఞాణానం వుత్తత్తా వుత్తం, తీసు వా ద్విన్నం అన్తోగధత్తా. తీహిపీతి వా వికప్పన్తరసమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో, తేన తీహిపి ద్వీహిపీతి వుత్తం హోతి. అత్తనో బలానురూపేనాతి అత్తనో అత్తనో ఆనుభావానుకూలం. పఠమఞ్హి అనులోమఞాణం సబ్బోళారికం, దుతియం తతో నాతిఓళారికం, తతియం తతో నాతిఓళారికం తమం అన్తరధాపేతి. అథ వా బలానురూపేనాతి హేట్ఠా సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ ఆహితబలానురూపేన. పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన హి అనులోమఞాణస్సాపి మగ్గఞాణస్స వియ సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తానం పవత్తిఆకారసిద్ధో అత్థేవ ముదుతిక్ఖతావిసేసో. పలిబోధతో ఉపట్ఠాతి పలిబోధభావపటిచ్ఛాదకస్స తమస్స అన్తరధాపితత్తా. ‘‘ఆసేవనన్తే’’తి ఇమినా దుతియస్స వా తతియస్స వా అనులోమఞాణస్స అనన్తరం గోత్రభుఞాణుప్పత్తి, న పఠమస్సాతి దస్సేతి తస్స అనాసేవనత్తా. న హి అలద్ధాసేవనం గోత్రభుఞాణం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి. నిమిత్తాదివిరహతో, తబ్బిధురతో చ ‘‘అనిమిత్త’’న్తిఆదినా నిబ్బానం విసేసితం. పుథుజ్జనగోత్తన్తి అరియేహి అసమ్మిస్సం పుథుజ్జనసమఞ్ఞం. గోత్తన్తి హి ఏకవంసజానం సమానా సమఞ్ఞా, ఏవం ఇధాపీతి. పుథుజ్జనసఙ్ఖన్తి తస్సేవ వేవచనం, పుథుజ్జనభూమిన్తి పుథుజ్జనవత్థుం. ఏకన్తికతాయ ఏకవారమేవ చ ఉప్పజ్జనతో అపునరావట్టకం.
బహిద్ధా వుట్ఠానవివట్టనేతి అసఙ్ఖతధాతుయా బహిభావతో బహిద్ధాసఞ్ఞితా సఙ్ఖారగతా వుట్ఠానభూతే వివట్టనే నిప్ఫజ్జమానే పఞ్ఞా. అభిభుయ్యతీతి అభిభవతి. పక్ఖన్దతీతి అనుపవిసతి. ఏత్థ చ ‘‘ఉప్పాదం అభిభుయ్యతీ’’తిఆదినా పుథుజ్జనగోత్తాభిభవనం తదతిక్కమనమాహ. ‘‘అనుప్పాదం పక్ఖన్దతీ’’తిఆదినా అరియగోత్తభావనం తదుభయభావతో.
౮౦౭. ఏకావజ్జనానం నానావీథితా నత్థీతి న తంనిసేధనాయ ఏకవీథిగ్గహణం, అథ ఖో నానారమ్మణానమ్పి ఏకావజ్జనానం నానావీథితా నత్థీతి దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. మహామాతికన్తి మహన్తం ఉదకవాహకం. లఙ్ఘిత్వాతి అనోతరన్తో ఏవ అతిక్కమిత్వా. ఉల్లఙ్ఘిత్వాతి ఉపరిభాగేనేవ లఙ్ఘిత్వా. నిన్నపోణపబ్భారతా ఉత్తరుత్తరవిసిట్ఠా నిన్నతావ.
అట్ఠహి ఞాణేహి అనుక్కమేన ఆహితవిసేసం అనులోమఞాణం నిబ్బానారమ్మణస్స ఞాణస్స పచ్చయో భవితుం సమత్థం జాతన్తి ఆహ ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనాదినా వేగేన ధావిత్వా’’తి. రూపం అనేకసన్తతిసమ్బన్ధతాయ అనేకవట్టరచితా రజ్జు వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘రూపరజ్జుం వా’’తి. అత్తభావస్స రుక్ఖట్ఠానియతాయ వుత్తత్తా తంసమ్బన్ధదణ్డట్ఠానియతా వేదనాదీసు ఏకస్సేవ యుత్తా, న వేదనాదిసముదాయస్సాతి వుత్తం ‘‘వేదనాదీసు అఞ్ఞతరదణ్డం వా’’తి. అనులోమావజ్జనేనాతి అనులోమస్స ఆవజ్జనేన. యేన ఆవజ్జనేన అనులోమఞాణం ఉప్పజ్జతి, తేన తం ఆరమ్మణం. ‘‘పఠమేన అనులోమచిత్తేన ఉల్లఙ్ఘిత్వా’’తి ఇదం సక్కాయతీరస్స తస్స అతిక్కమనారమ్భతాయ వుత్తం. ‘‘దుతియేన నిబ్బాననిన్నపోణపబ్భారమానసో’’తి ఇదం తస్స సబ్బసఙ్ఖారతో సాతిసయం అలగ్గం హుత్వా విసఙ్ఖారే అల్లీనభావతో వుత్తం. నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసేన పతతి యోగావచరో. ఏకారమ్మణేతి ఏకవారంయేవ ఆలమ్బితే ఆరమ్మణే. తేనాహ ‘‘అలద్ధాసేవనతాయా’’తి. తేన ఏకారమ్మణే ఆసేవనా ఉపకారవతీ, న తథా నానారమ్మణేతి దస్సేతి.
౮౦౮. తత్రాతి అనులోమగోత్రభూనం ఇతరీతరకిచ్చాకరణే. నక్ఖత్తయోగన్తి నక్ఖత్తేన చన్దస్స యోగం, నక్ఖత్తయోగవిభావనియం వా కాలం, దివసన్తి అత్థో.
తత్థాతిఆది ఉపమాసంసన్దనం.
ఏవం నిబ్బత్తాహీతి అనులోమఞాణాని వియ సఙ్ఖారే అనాలమ్బిత్వా అహం వియ నిబ్బానారమ్మణే వత్తాహీతి మగ్గస్స గోత్రభునా దిన్నసఞ్ఞాముఞ్చనం, అనుబన్ధనఞ్చ నిబ్బానారమ్మణకరణమేవ సన్ధాయ వుత్తం.
౮౦౯. తత్రాతి తస్మిం గోత్రభునా దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వా వియ తేన గహితారమ్మణేయేవ వత్తిత్వా మగ్గస్స లోభక్ఖన్ధాదినిబ్బిజ్ఝనే. ఉసుం అసతి ఖిప్పతీతి ఇస్సాసో, ధనుగ్గహో. సరగోచరట్ఠానం నామ అట్ఠఉసభమత్తం. తఞ్చ ఖో దూరే పాతినో మజ్ఝిమపురిసస్స వసేన చతుహత్థాయ యట్ఠియా వీసతియట్ఠి ఉసభం, తేన అట్ఠఉసభమత్తే పదేసే హత్థవసేన చత్తారీసాధికఛసతహత్థే పదేసే. ఫలకసతన్తి అసనసారమయం ఫలకసతం. కుమ్భకారచక్కసదిసే చక్కయన్తే. ఆవిజ్ఝిత్వాతి భమేత్వా. దణ్డకఘట్టనాయ ఉప్పాదేతబ్బసద్దో దణ్డకసఞ్ఞా. ఫలకసతవినివిజ్ఝనస్స పచ్చయభూతా దణ్డకసఞ్ఞా వియ గోత్రభుఞాణం లోభక్ఖన్ధాదినిబ్బిజ్ఝనస్స మగ్గఞాణస్స పచ్చయభావతో. ఇస్సాసో వియ మగ్గఞాణం నిబ్బిజ్ఝితబ్బనివిజ్ఝనతో.
౮౧౦. అట్ఠమభవతో పట్ఠాయ నిబ్బత్తనకం అనమతగ్గసంసారవట్టదుక్ఖసముద్దం సోసేతి. సద్ధాధనం సీలధనం హిరిధనం ఓత్తప్పధనం సుతధనం చాగధనం పఞ్ఞాధనన్తి ఇమేసం సత్తన్నం అరియధనానం. సమ్ముఖీభావన్తి పచ్చక్ఖసిద్ధిం. పాణాతిపాతాదిపఞ్చవేరాని చేవ పఞ్చవీసతిమహాభయాని చాతి సబ్బవేరభయాని. అఞ్ఞేసఞ్చ రతనత్తయే నివిట్ఠసద్ధాదీనం. సముదాయే పవత్తో సోతాపత్తిమగ్గసద్దో తదేకదేసేపి పవత్తతీతి ఆహ ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన సమ్పయుత్తం ఞాణ’’న్తి.
పఠమమగ్గఞాణం నిట్ఠితం.
సోతాపన్నపుగ్గలకథావణ్ణనా
౮౧౧. తస్సేవ సోతాపత్తిమగ్గచిత్తస్స. కామఞ్చేత్థ నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స ద్వే, తిక్ఖపఞ్ఞస్స తీణి ఫలచిత్తాని హోన్తి, అవిసేసతో పన గహితస్స మగ్గస్స వసేన ‘‘ద్వే, తీణి వా’’తి వుత్తం. సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహూతి యం అత్తనో పవత్తిసమనన్తరం నియమేనేవ ఫలప్పదానతో ఆనన్తరికసమాధీతి ఆహూతి అత్థో. అనన్తరమేవ పవత్తనకం ఫలం అనన్తరం, తత్థ నియుత్తో, తం వా పయోజనం ఏతస్సాతి ఆనన్తరికో, మగ్గో.
ఆసేవనన్తేతి ఆసేవనతో అన్తే, ఆసేవనలాభినో అనులోమఞాణస్స అనన్తరన్తి అత్థో. లద్ధాసేవనమేవ అనులోమం గోత్రభుం ఉప్పాదేతి. ఉపరి పన ఛ, సత్త వా జవనాని పవత్తన్తి, తస్మా చత్తారి ఫలచిత్తాని హోన్తీతి వదేయ్యాతి ఆహ ‘‘సత్తచిత్తపరమా చ ఏకావజ్జనవీథీ’’తి.
తం పన న సారతో పచ్చేతబ్బన్తి యోజనా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
౮౧౨. ఏత్తావతాతి పఠమమగ్గానన్తరం ఫలస్స ఉప్పత్తిమక్కేన. భుసం పమత్తోపీతి దేవరజ్జచక్కవత్తిరజ్జాదిపమాదట్ఠానం ఆగమ్మ భుసం పమత్తోపి. యేసం యథావుత్తఆవజ్జనజవనచిత్తానం ఉప్పత్తియా ఏస సోతాపన్నో పచ్చవేక్ఖతి నామాతి అధిప్పాయో.
ఏతేనేవ పసఙ్గేన సేసానం అరియానం పచ్చవేక్ఖణాని దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం.
ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోయేవ చేసో, యదిదం పఞ్చన్నం, చతున్నఞ్చ పచ్చవేక్ఖణానం దస్సనన్తి అత్థో. ‘‘అభావేనేవా’’తి ఏతేన పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణసమత్థతా కస్సచి హోతి, కస్సచి న హోతీతి దస్సేతి. లోభో ఏవ లోభధమ్మో.
దుతియమగ్గఞాణకథావణ్ణనా
౮౧౩. కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాయాతి ఏతేసం కిలేసానం తనుభావత్థం. తత్థ ద్వీహి కారణేహి తనుభావో అధిచ్చుప్పత్తియా, పరియుట్ఠానమన్దతాయ చ. సకదాగామిస్స హి వట్టానుసారిమహాజనస్స వియ కిలేసా అభిణ్హం న ఉప్పజ్జన్తి, కదాచి కదాచి విరళాకారా హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి. తథా ఉప్పజ్జన్తాపి మద్దన్తా ఛాదేన్తా అన్ధకారం కరోన్తా న ఉప్పజ్జన్తి, ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా మన్దమన్దా తనుకాకారా హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి. కేచి పన ‘‘సకదాగామిస్సాపి కిలేసా చిరేన ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జన్తాపి బహలావ ఉప్పజ్జన్తి. తథా హిస్స పుత్తధీతరో దిస్సన్తీ’’తి, తం అకారణం వత్థుపటిసేవనేన వినాపి గబ్భగ్గహణసబ్భావతో. తస్మా వుత్తనయేనేవ ద్వీహి కారణేహి తేసం తనుభావో వేదితబ్బో. దుతియాయాతి గణనవసేనపి దుతియాయ, ఉప్పత్తివసేనపి దుతియాయ భూమియా. పత్తియాతి సామఞ్ఞఫలస్స పటిలాభాయ. తఞ్హి సమ్పయుత్తానం నిస్సయభావతో తే ధమ్మా భవన్తి ఏత్థాతి భూమి. యస్మా వా సమానేపి లోకుత్తరభావే సయమ్పి భవతి ఉప్పజ్జతి, న నిబ్బానం వియ అపాతుభూతం, తస్మాపి ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి. యోగం కరోతీతి విపస్సనాభియోగం కరోతి. ‘‘నవహాకారేహి ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని భవన్తీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౬౯౯) వుత్తనయేనేవ యదగ్గేన ఇన్ద్రియానం తిక్ఖతం సమ్పాదేతి, తదగ్గేన బలాని, బోజ్ఝఙ్గాని చ పటుతరభావం ఆపాదేన్తో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా లక్ఖణత్తయతీరణవసేన ఞాణేన పరిమద్దతి. తత్థ అపరాపరం ఞాణం చారేన్తో పరివత్తేతి. తేనాహ ‘‘విపస్సనావీథిం ఓగాహతీ’’తి. వుత్తనయేనేవాతి ఉదయబ్బయఞాణాదీనం ఉప్పాదనే వుత్తనయేన. గోత్రభుఅనన్తరన్తి ఏత్థ గోత్రభు వియ గోత్రభు. పఠమమగ్గపురేచారికఞాణఞ్హి పుథుజ్జనగోత్తాభిభవనతో, అరియగోత్తభవనతో చ నిప్పరియాయతో గోత్రభూతి వుచ్చతి, ఇదం పన తంసదిసతాయ పరియాయతో గోత్రభు. ఏకచ్చసంకిలేసవిసుద్ధియా, పన అచ్చన్తవిసుద్ధియా ఆరమ్మణకరణతో చ వోదానన్తి వుచ్చతి. తేనాహ పట్ఠానే ‘‘అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా ౧.౧.౪౧౭). యస్మా పన పటిసమ్భిదామగ్గే ఉప్పాదాదిఅభిభవనత్థం ఉపాదాయ ‘‘అట్ఠ గోత్రభుధమ్మా సమాధివసేన ఉప్పజ్జన్తి, దస గోత్రభుధమ్మా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౬౦) గోత్రభునామేనేవేతం ఆగతం, తస్మా ఇధాపి ‘‘గోత్రభుఅనన్తర’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
దుతియఞాణం నిట్ఠితం.
తతియమగ్గఞాణకథావణ్ణనా
౮౧౪. సకిదేవాతి ఏకవారంయేవ. ‘‘ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ లోకే పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాతి. ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాతి, అయం ఏకోవ ఇధ గహితోతి వేదితబ్బో.
కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానాయాతి తేసంయేవ సకదాగామిమగ్గేన తనుకతానం సంయోజనానం నిరవసేసప్పహానాయ. పటిసన్ధివసేన కామభవస్స అనాగమనతో అనాగామీ.
తతియఞాణం నిట్ఠితం.
చతుత్థమగ్గఞాణకథావణ్ణనా
౮౧౫. ఓపపాతికోతి ఉపపాతయోనికో. ఇమినాస్స గబ్భసేయ్యా పటిక్ఖిత్తా. తత్థ పరినిబ్బాయీతి తత్థ సుద్ధావాసే పరినిబ్బాయితా. అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన తస్మా లోకా ఇధ అనావత్తనసభావో, బుద్ధదస్సనధమ్మస్సవనానం పనత్థాయ ఆగమనం హోతియేవ.
రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జానం అనవసేసప్పహానాయాతి ఏతేసం పఞ్చన్నం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం నిస్సేసప్పజహనత్థాయ. తత్థ రూపభవే ఛన్దరాగో రూపరాగో. అరూపభవే ఛన్దరాగో అరూపరాగో. మానో అరహత్తమగ్గవజ్ఝమానో. తథా ఉద్ధచ్చావిజ్జా.
చతుత్థఞాణం నిట్ఠితం.
అరహన్తపుగ్గలకథావణ్ణనా
౮౧౬. మహాఖీణాసవోతి మహానుభావతానిబన్ధనం పూజావచనమేతం, న ఉపాదాయవచనం యథా ‘‘మహామోగ్గల్లానో’’తి. న హి చూళఖీణాసవో నామ అత్థి. అన్తిమదేహం ధారేతీతి అన్తిమదేహధారీ. ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారభారానం ఓహితత్తా ఓరోపితత్తా ఓహితభారో. అనుప్పత్తో సదత్థం సకత్థన్తి అనుప్పత్తసదత్థో. సదత్థోతి చ అరహత్తం వేదితబ్బం. తఞ్హి అత్తుపనిబన్ధనట్ఠేన, అత్తానం అవిజహనట్ఠేన, అత్తనో పరమత్థట్ఠేన చ అత్తనో అత్థత్తా సకత్థోతి వుచ్చతి. పరిక్ఖీణాని దసపి భవసంయోజనాని ఏతస్సాతి పరిక్ఖీణభవసంయోజనో. ఖన్ధాదిఅత్థం సమ్మా అఞ్ఞాయ విముత్తోతి సమ్మదఞ్ఞావిముత్తో. అగ్గో చ సో దక్ఖిణేయ్యో చ, అగ్గదక్ఖిణం వా అరహతీతి అగ్గదక్ఖిణేయ్యో.
బోధిపక్ఖియకథావణ్ణనా
౮౧౭. చతున్నం మగ్గఞాణానం వసేన చతుఞాణాయ. ఆనుభావవిజాననత్థన్తి సతిపట్ఠానపారిపూరిఆదికస్స ఆనుభావస్స బోధనత్థం.
పరిపుణ్ణా బోధిపక్ఖియా ఏతస్సాతి పరిపుణ్ణబోధిపక్ఖియో, మగ్గో. తస్స భావో పరిపుణ్ణబోధిపక్ఖియభావో. వుట్ఠానబలేహి సమ్పయుత్తతావ వుట్ఠానబలసమాయోగో, యే సంయోజనాదయో యేన పఠమమగ్గాదినా పహాతబ్బా.
౮౧౮. బుజ్ఝనట్ఠేన వా బోధో, మగ్గచిత్తుప్పాదో. తస్స బుజ్ఝనకిరియాయ అనుగుణభావతో పక్ఖే భవాతి బోధిపక్ఖియా.
౮౧౯. తేసు బోధిపక్ఖియేసు. ఆరమ్మణేసూతి కాయాదిఆరమ్మణేసు. ఓక్ఖన్దిత్వాతి అనుపవిసిత్వా. పక్ఖన్దిత్వాతి తస్సేవ వేవచనం. ఉపట్ఠానతోతి అసుభాకారాదిగ్గహణవసేన ఉపగన్త్వా అవట్ఠానతో. కాయాదీసు అసుభాకారాదిగ్గహణం పుబ్బభాగసతిపట్ఠానవసేన సుభసఞ్ఞాదిపహానకిచ్చసాధనం మగ్గసతిపట్ఠానవసేన వేదితబ్బం. తత్థ హి ఏకావ సతి చతుకిచ్చసాధనవసేన పవత్తతి.
౮౨౦. పదహన్తీతి వాయమన్తి, కాయచిత్తాని పగ్గణ్హన్తి వా. అసోభాహేతూనం సంకిలేసధమ్మానం పజహనేన, సోభాహేతూనఞ్చ వోదానధమ్మానం భావనేన సోభనం, సున్దరన్తి అత్థో. సేట్ఠభావావహనతోతి పాసంసతమభావసాధనతో. పధానభావకారణతోతి ఉత్తమభావహేతుతో.
౮౨౧. పుబ్బే వుత్తేనాతి ఇద్ధివిధఞాణనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౯) వుత్తేన. ఇజ్ఝనట్ఠో నిప్ఫజ్జనట్ఠో, పటిలాభసమ్పదా వా, యేన వా ఇజ్ఝన్తి ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తి, తం ఇజ్ఝనం. సమాధిపధానసఙ్ఖారపముఖా మగ్గధమ్మా ఇధ ‘‘ఇద్ధీ’’తి అధిప్పేతా. పుబ్బఙ్గమట్ఠో అధిపతిపచ్చయభావో. తస్మా సోతాపత్తిమగ్గో ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, తస్మా సమ్పయుత్తా ఛన్దాదయో పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పాదో. తస్సా ఏవ ఫలభూతాయ వుట్ఠానగామినియా ఛన్దాదయో పుబ్బభాగకారణట్ఠేన పాదో. సోతి ఇద్ధిపాదో. ఇమే లోకుత్తరావాతి ఇమే యథావుత్తా ఛన్దాదయో ఉత్తరచూళభాజనీయే ఆగతనయేన లోకుత్తరా వేదితబ్బా. ఛన్దాదిఅధిపతివసేన పటిలద్ధధమ్మాపి ఫస్సాదయో ఇద్ధిపాదా హోన్తీతి అత్థో. కామఞ్చేత్థ ఇద్ధిపాదో నో అధిపతి, అధిపతి వా నో ఇద్ధిపాదో నామ నత్థి, యథా పన ఏకస్మిం రజ్జే రజ్జారహేసు చతూసు రాజకుమారేసు ఏకస్మిం కాలే ఏకోవ రజ్జమనుసాసతి, న సబ్బే, ఏవం ఏకమేకస్మిం చిత్తుప్పాదే ఏకోవ అధిపతి, ఇద్ధిపాదో చ హోతీతి వేదితబ్బో.
౮౨౨. అస్సద్ధియం సద్ధాపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా, అవత్థుగతో పసాదపతిరూపకో మిచ్ఛాధిమోక్ఖో వా. కోసజ్జం థినమిద్ధపధానో అకుసలచిత్తుప్పాదో. పమాదో సతిసమ్మోసో తథాపవత్తా అకుసలా ఖన్ధా. అభిభవనసఙ్ఖాతేన అధిపతియట్ఠేనాతి అస్సద్ధియాదీనం అభిభవనతో అభిభవనన్తి వత్తబ్బేన అధిమోక్ఖపగ్గహఉపట్ఠానఅవిక్ఖేపపజాననస్స ఏకలక్ఖణేన సమ్పయుత్తధమ్మేసు అధిపతియట్ఠేన. అస్సద్ధియాదీహి చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో అట్ఠానప్పయుత్తో, తస్మా అకమ్పియట్ఠేన చ సమ్పయుత్తధమ్మేసు థిరభావేన చ బలన్తి ఏవమేత్థ అధిప్పాయో వేదితబ్బో.
౮౨౩. బుజ్ఝనకసత్తస్సాతి చతున్నం అరియసచ్చానం పటివిజ్ఝనకసత్తస్స. యో హేసో లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ సతిఆదిధమ్మసామగ్గియా కరణభూతాయ బుజ్ఝతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతీతి బోధీతి వుచ్చతి అరియసావకో, తస్స బోధిస్స బుజ్ఝనకసత్తస్స అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. నియ్యానికట్ఠేనాతి వట్టతో నిస్సరణట్ఠేన.
౮౨౪. పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భన్తీతి సమ్బన్ధో. చుద్దసవిధేనాతి ఆనాపానఇరియాపథచతుసమ్పజఞ్ఞపటిక్కూలమనసికారధాతుమనసికారపబ్బాని, నవ సివథికపబ్బాని చాతి ఏవం చుద్దసవిధేన. కాయం పరిగ్గణ్హతో చ కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం లబ్భతి, న వేదనాదయో పరిగ్గణ్హతో. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘సుఖం వేదన’’న్తిఆదినాతి వా ‘‘సామిస’’న్తిఆదినాతి వా ‘‘నిరామిస’’న్తిఆదినాతి వా ఏవం నవవిధేన. సరాగదోసమోహసంఖిత్తమహగ్గతసమాహితసఉత్తరవిముత్తపదానం సపటిపక్ఖానం వసేన సోళసవిధేన. నీవరణుపాదానక్ఖన్ధాయతనబోజ్ఝఙ్గసచ్చపబ్బానం వసేన పఞ్చవిధేన. ఇమస్మిం అత్తభావేతి పచ్చుప్పన్నే అత్తభావే. అనుప్పన్నపుబ్బన్తి అత్తనో అభూతపుబ్బం. పరస్స ఉప్పన్నం అకుసలం దిస్వా తన్నిమిత్తఞ్చ వధబన్ధారహాదీనీతి అధిప్పాయో. తస్సాతి తాదిసస్స. భవతి హి తంసదిసేపి తబ్బోహారో యథా ‘‘తానియేవ ఓసధానీ’’తి. తస్స పహానాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఝానవిపస్సనా ఇతో అఞ్ఞస్మిం అత్తభావే ఉప్పన్నపుబ్బాపి సియున్తి వుత్తం ‘‘ఇమస్మిం అత్తభావే అనుప్పన్నపుబ్బ’’న్తి, ఛన్దిద్ధిపాదసమ్మావాచానంయేవ గహణం. తేసు వుత్తేసు సేసిద్ధిపాదసేసవిరతియో అత్థతో వుత్తావ హోన్తీతి లక్ఖణహారవసేన అయమత్థో వేదితబ్బో. ఏవం నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి పుబ్బభాగే ఏతే సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానఇద్ధిపాదా. చతున్నం ఞాణానన్తి చతున్నం అరియమగ్గఞాణానం. కామం సబ్బేపి బోధిపక్ఖియధమ్మా మగ్గచిత్తుప్పాదపరియాపన్నావ, తథాపి సాతిసయో సమ్మప్పధానబ్యాపారో మగ్గక్ఖణేతి వుత్తం ‘‘ఫలక్ఖణే ఠపేత్వా చత్తారో సమ్మప్పధానే’’తి. అవసేసా తేత్తింస లబ్భన్తి, తే చ ఖో పరియాయతో, న నిప్పరియాయతోతి అధిప్పాయో.
౮౨౫. సేసేసు పనాతి ఇద్ధిపాదాదీసు పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు. యథా సతివీరియేసు ‘‘సతిపట్ఠానం సమ్మప్పధాన’’న్తి సఙ్ఖిపనవసేన హాపనం, ‘‘కాయానుపస్సనా’’తిఆదివిభాగదస్సనవసేన వడ్ఢనం అత్థి, ఈదిసం హాపనవడ్ఢనం నత్థీతి అత్థో.
౮౨౬. ఇదాని సబ్బేసు ఏవ యథారహం లబ్భమానవిభాగదస్సనత్థం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తేసూతి సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మేసు. ఛద్ధాతి ఏకధా ద్వేధా చతుధా పఞ్చధా అట్ఠధా నవధాతి ఏవం ఛప్పకారేన తే భవన్తి.
ఛన్దిద్ధిపాదాదివసేనాతి ఛన్దో ఛన్దిద్ధిపాదవసేనేవ, చిత్తం చిత్తిద్ధిపాదవసేనేవ, పీతిపస్సద్ధిఉపేక్ఖా బోజ్ఝఙ్గవసేనేవ, సఙ్కప్పాదయో మగ్గవసేనేవాతి ఏవం నవ ఏకవిధావ హోన్తి.
చుద్దసేవ అసమ్భిన్నాతి సతి వీరియం ఛన్దో చిత్తం పఞ్ఞా సద్ధా సమాధి పీతి పస్సద్ధి ఉపేక్ఖా సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవోతి ఇమే అసమ్భిన్నా పదన్తరసమ్భేదేన వినా అగ్గహితగ్గహణేన గయ్హమానా చుద్దసేవ చ సభావధమ్మా. చుద్దసాతి చ ఉక్కంసపరిచ్ఛేదేన వుత్తం. తఞ్చ ఖో పఠమజ్ఝానికమగ్గచిత్తుప్పాదవసేన, దుతియజ్ఝానికే పన సమ్మాసఙ్కప్పాభావతో తేరస, తతియచతుత్థపఞ్చమజ్ఝానికేసు పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాభావతో ద్వాదస హోన్తి. ‘‘సత్తతింసప్పభేదతో’’తి ఇదమ్పి ఉక్కంసవసేనేవ వుత్తం, అవకంసతో పన వుత్తనయేన ఏకస్మిం ఖణే ఛత్తింస, పఞ్చతింస హోన్తి, చతున్నం అధిపతీనం ఏకజ్ఝం అనుప్పజ్జనతో ఏకస్మిం ఖణే ఏకస్సేవ ఇద్ధిపాదస్స సమ్భవోతి ద్వత్తింస చ హోన్తీతి వేదితబ్బం.
సత్తతింసపభేదతో కథన్తి ఆహ ‘‘సకిచ్చనిప్ఫాదనతో’’తిఆది, ఏకచ్చస్స సభావతో ఏకస్సాపి అత్తనో ఆనుభావానురూపకాయానుపస్సనాదితంతంకిచ్చసాధనతోతి అత్థో. సరూపేన చ వుత్తితోతి అభేదస్స చిత్తిద్ధిపాదాదికస్స సరూపేనేవ పవత్తనతో చ.
ఏత్థాతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియం. కస్మా పన బోధిపక్ఖియేసు ఝానకోట్ఠాసో న గహితో, నను ఝానరహితో అరియమగ్గో నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, తతో ఏవ న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘బోధిపక్ఖియేసు ఝానం న గహిత’’న్తి లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణస్స ఝానస్స మగ్గగ్గహణేనేవ గహితత్తా. తఞ్హి సన్ధాయ ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతీ’’తిఆది (ధ. స. ౨౭౭, ౩౪౩ ఆదయో) వుత్తం. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణస్స పనేత్థ సమ్భవో ఏవ నత్థి. అపరో నయో – కస్మా పన బోధిపక్ఖియేసు ఝానకోట్ఠాసో న గహితో, నను ఝానరహితో అరియమగ్గో నత్థి, న చ తం పటిపదా వియ ఏకన్తపుబ్బభాగియం, నాపి ఏకచ్చపటిసమ్భిదా వియ మగ్గనిస్సన్దో, అథ ఖో మగ్గచిత్తుప్పాదపరియాపన్నో, యతో ‘‘లోకుత్తరం ఝానం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౨౭౭, ౩౪౩ ఆదయో) వుత్తం, మగ్గమగ్గపరివారధమ్మా చ బోధిపక్ఖియధమ్మాతి? వుచ్చతే – యం తావ వుత్తం ఝానరహితో అరియమగ్గో నత్థీ’’తి, తత్థ న అరియమగ్గసమ్పయోగమత్తేన ఝానస్స బోధిపక్ఖియతా లబ్భతి అతిప్పసఙ్గతో. ఆహారాదీనమ్పి హి బోధిపక్ఖియతా ఆపజ్జేయ్యాతి. ఏతేన మగ్గచిత్తుప్పాదపరియాపన్నతా బోధిపక్ఖియభావస్స అకారణన్తి దస్సితం హోతి.
యం పన వుత్తం ‘‘మగ్గమగ్గపరివారధమ్మా చ బోధిపక్ఖియా’’తి, తత్థ పరివారట్ఠో కిం సహపవత్తిఅత్థో, ఉదాహు పరిక్ఖారట్ఠోతి? యది పురిమో పక్ఖో, సో పగేవ నిల్లోచితో. అథ దుతియో, ఇదం విచారేతబ్బం. కథం పవత్తమానం ఝానం మగ్గస్స పరిక్ఖారో? యది సహజాతాదిపచ్చయభావేన, ఏవం సతి ఫస్సాదీనమ్పి మగ్గపరిక్ఖారతా ఆపజ్జతి. అథ పటిపక్ఖవిధంసనేన, న సబ్బే ఝానధమ్మా పటిపక్ఖవిధంసనసమత్థా. న హి విచారో, వేదనా చ కస్సచి సంకిలేసధమ్మస్స ఉజుపటిపక్ఖభావేన పవత్తన్తి. యం పన పేటకే ‘‘సుఖం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స, విచారో విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖో’’తి వుత్తం, తం పరియాయేన వుత్తం. న హి సుఖం సయం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పటిపక్ఖో, పటిపక్ఖస్స పన సమాధిస్స పచ్చయతాయ పటిపక్ఖో. న చ విచారో పఞ్ఞా వియ, అధిమోక్ఖో వియ వా విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖో, పటిపక్ఖస్స పటిరూపతాయ పన పటిపక్ఖో వుత్తో. తథా పీతిపి న బ్యాపాదస్స అదోసో వియ ఉజుపటిపక్ఖో, అదోససమ్పయోగతో పన పటిపక్ఖో వుత్తో. తేన వుత్తం ‘‘తం పరియాయేన వుత్త’’న్తి. వితక్కసమాధయో ఏవ పన ఝానధమ్మేసు ఉజుకం పటిపక్ఖవిధంసనసమత్థాతి పటిపక్ఖవిద్ధంసనసమత్థస్స పరిపుణ్ణస్స ఝానకోట్ఠాసస్స అభావతో న చస్స బోధిపక్ఖియేసు సఙ్గహో కతో. యస్మా పన సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మాసమాధి చ మగ్గపరియాపన్నా ఝానధమ్మా, తస్మా తే సన్ధాయ తంసమ్పయుత్తతాయ వా ఇతరేపి గహేత్వా పరియాయేన వుత్తం పాళియం ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానిక’’న్తిఆది (ధ. స. ౨౭౭).
వుట్ఠానబలసమాయోగకథావణ్ణనా
౮౨౭. వుట్ఠానం నిమిత్తతో, పవత్తతో చ వుట్ఠానం. బలసమాయోగో సమథవిపస్సనాబలేహి సమ్పయుత్తతా. పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన దుక్ఖాదీసు విసేసదస్సనట్ఠేన మగ్గపఞ్ఞాపి విపస్సనాతి వుచ్చతీతి ‘‘లోకియవిపస్సనా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౫). నిమిత్తారమ్మణత్తా నేవనిమిత్తా వుట్ఠాతి, పవత్తి…పే… ఛిన్దనతో న పవత్తా వుట్ఠాతీతి యోజనా. తత్థ నిమిత్తతో వుట్ఠానం సఙ్ఖారనిమిత్తం నిస్సజ్జిత్వా నిబ్బానారమ్మణకరణం. పవత్తతో వుట్ఠానం హేతునిరోధేన ఆయతిం విపాకప్పవత్తస్స అనుప్పవత్తిధమ్మతాపాదనం. తేనాహ ‘‘సముదయస్స అసముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా న వుట్ఠాతీ’’తి.
దుభతోతి ఉభతో, ద-కారాగమం కత్వా ఏవం వుత్తం. దుభాతి వా పదన్తరమేవేతం ఉభయసద్దేన సమానత్థం. దస్సనట్ఠేనాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదిలక్ఖణేన చతుసచ్చదస్సనట్ఠేన. మిచ్ఛాదిట్ఠియాతి ద్వాసట్ఠిప్పభేదాయపి మిచ్ఛాదిట్ఠియా. తదనువత్తకకిలేసేహీతి అపాయగమనీయతాయ తస్సా మిచ్ఛాదిట్ఠియా అనువత్తకేహి విచికిచ్ఛాదికిలేసేహి. ఖన్ధేహీతి ఏత్థాపి తదనువత్తకసద్దో ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో. తే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదిపచ్చయా ఉప్పజ్జనారహా వేదితబ్బా. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాతిఆదీసుపి తదనువత్తకకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠాతి. బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి వుట్ఠాతీతి పాళి సంఖిత్తా. యథా మిచ్ఛాదిట్ఠిమిచ్ఛాసఙ్కప్పా, ఏవం మిచ్ఛావాచాదయోపి అపాయగమనీయా ఏవ వేదితబ్బా. మిచ్ఛావాచాకమ్మన్తాజీవా చేతనాసభావా. మిచ్ఛాసతి తథాపవత్తా చత్తారో ఖన్ధా. ఉపరిమగ్గత్తయే సమ్మాదిట్ఠి తంతంమగ్గవజ్ఝా మానతో వుట్ఠాతి. సో హి ‘‘అహమస్మీ’’తి పవత్తియా దిట్ఠిట్ఠానియో, మిచ్ఛామగ్గతో పనేత్థ వుట్ఠానం అనుద్ధరిత్వా తంతంమగ్గవజ్ఝసంయోజనానుసయేహేవ వుట్ఠానం ఉద్ధటం.
అణుసహగతాతి అణుభావం గతా పత్తా, తనుభూతాతి అత్థో.
౮౨౮. ఏవం వుట్ఠానం దస్సేత్వా ఇదాని బలసమాయోగం దస్సేతుం ‘‘లోకియానఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. సమథబలం అధికం హోతి సమాధిభావనాభావతో. విపస్సనాబలం అధికం హోతి ఞాణుత్తరత్తా విపస్సనాభావనాయ. సమానభావేన యుగే నద్ధా బద్ధా వియ హోన్తీతి యుగనద్ధా. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనట్ఠేనా’’తి, కిచ్చతో అనూనాధికభావేనాతి అత్థో. తతో ఏవ సమాయోగోతి సమపరిచ్ఛేదయోగోతి అత్థో.
సమాధిపటిపక్ఖదస్సనత్థం ‘‘ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసేహీ’’తి వుత్తం, ఉద్ధచ్చపధానేహి కిలేసేహీతి అధిప్పాయో. అవిక్ఖేపో సమాధీతి సముచ్ఛిన్దనేన విక్ఖేపస్స ఉజుపటిపక్ఖభూతో సమాధి. నిరోధగోచరోతి నిబ్బానారమ్మణో. వుట్ఠానట్ఠేనాతి వుట్ఠానకభావేన నిమిత్తతో, పవత్తతో చ వుట్ఠహమానవసేన. ఏకరసాతి సమానకిచ్చా.
పహాతబ్బధమ్మపహానకథావణ్ణనా
౮౨౯. యే ధమ్మాతి యే సంకిలేసధమ్మా. సంయోజనాదీసు సంయోజనట్ఠేన బన్ధనట్ఠేన సంయోజనాని, విబాధనట్ఠేన, ఉపతాపనట్ఠేన వా కిలేసా, మిచ్ఛాసభావాతి మిచ్ఛత్తా, లోకే ధమ్మా లోకపరియాపన్నా ధమ్మాతి లోకధమ్మా, మచ్ఛేరస్స భావో, కమ్మం వాతి మచ్ఛరియం, విపరీతట్ఠేన విపల్లాసా, గన్థనట్ఠేన గన్థా, అయుత్తా గతీతి అగతి, ఆసవన్తీతి ఆసవా, ఓహనన్తీతి ఓఘా, యోజనట్ఠేన యోగా, నీవరన్తీతి నీవరణాని, ధమ్మసభావం అతిక్కమ్మ పరతో ఆమసన్తీతి పరామాసా, భుసం ఆదియన్తీతి ఉపాదానాని, అప్పహీనభావేన సన్తానే అను అను సేన్తీతి అనుసయా, మలీనభావకరణట్ఠేన మలా, అకుసలకమ్మాని చ తాని సుగతిదుగ్గతీనం, తత్థ నిబ్బత్తనకసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథా చాతి అకుసలకమ్మపథా, చిత్తం ఉప్పజ్జతి ఏత్థాతి చిత్తుప్పాదో, చిత్తచేతసికరాసి, అకుసలో చ సో చిత్తుప్పాదో చాతి అకుసలచిత్తుప్పాదోతి అకుసలసద్దం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.
ఖన్ధేహి ఖన్ధానన్తి ఇధలోకక్ఖన్ధేహి పరలోకక్ఖన్ధానం. యావఞ్హి తేతి తే రూపరాగాదయో యావ పవత్తన్తి న సముచ్ఛిజ్జన్తి, తావ ఏతేసం ఖన్ధఫలదుక్ఖానం అనుపరమో అవిచ్ఛేదోతి. ఏతేన తేసం సంయోజనత్థం విభావేతి. ఉద్ధన్తి రూపారూపభవేసు, తతియమగ్గుప్పత్తియా వా ఉద్ధం. ఉద్ధం భజన్తీతి ఉద్ధంభాగా, రూపారూపభవా, తేసం అవిచ్ఛేదహేతుతాయ హితాని ఉద్ధంభాగియాని.
కిలిస్సన్తి, కిలేసేన్తి చాతి దువిధమ్పి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘సయం సంకిలిట్ఠత్తా’’తిఆదిమాహ.
మిచ్ఛావిముత్తి ‘‘లోకథూపికాదీసు మోక్ఖో’’తి పవత్తమిచ్ఛావిమోక్ఖో. అభినివిసనాదివసేన మిచ్ఛా విపరీతం న సమ్మా పవత్తనతో మిచ్ఛాఞాణం మోహోవ.
లోకప్పవత్తియాతి ఖన్ధప్పవత్తియం సతి. అనుపరమధమ్మకత్తాతి పుఞ్ఞపాపవసేన అపరాపరం అవిచ్ఛిజ్జనతో. ‘‘లాభహేతుకో లాభో’’తిఆదినా కారణోపచారేన.
ఆవాసే మచ్ఛరియం, ఆవాసహేతుకం వా మచ్ఛరియం ఆవాసమచ్ఛరియం.
తయోతి వత్థుం అభిన్దిత్వా వుత్తం, భిన్దిత్వా పన వుచ్చమానే ద్వాదస హోన్తి.
గన్థకరణం కారణభావేన పటిబద్ధతాకరణం గన్థనన్తి తం రూపకాయేపి లబ్భతీతి ఆహ ‘‘నామకాయస్స చేవ రూపకాయస్స చా’’తి. తత్థ బ్యాపాదస్సాపి అభిసజ్జనుపనయ్హవసేన పవత్తనతో గన్థనట్ఠో వేదితబ్బో, యతో తస్స పటిఘసంయోజనభావో వుత్తో.
ఛన్దదోసమోహభయేహీతి ఛన్దదోసమోహభయహేతు. తఞ్హీతి అకత్తబ్బకరణం, కత్తబ్బాకరణఞ్చ.
సవనాతి పవత్తనతో. సవనతోతి కిలేసాసుచిభావేన విస్సన్దనతో. పున సవనతోతి పసవనతో.
ఆకడ్ఢనట్ఠేన, దురుత్తరణట్ఠేన చాతి ఏతేన ఓఘా వియ ఓఘాతి దస్సేతి. ఆరమ్మణేన, దుక్ఖేన చ వియోగస్స అప్పదానసఙ్ఖాతేన యోజనట్ఠేన యోగాతి దస్సేతి, సంకిలేసకరణట్ఠేనాతి అత్థో. తేసఞ్ఞేవాతి కామరాగాదీనంయేవ. తే హి సోతవసేన వత్తమానా సోతో వియ సోతపతితే సత్తే అపాయసముద్దం పాపేన్తి, సంసారసముద్దతో చ సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేన్తి, యథాగహితఞ్చ ఆరమ్మణం విస్సజ్జితుం న దేన్తి, యాదిసఞ్చ పాపం కత్వా దుక్ఖప్పత్తే పునపి తాదిసేన యోజేన్తి.
చిత్తస్సాతి కుసలచిత్తస్స, విసేసతో ఝానచిత్తస్స. ఆదితో వరణం ఆవరణం. కిలేసవాసనం నేత్వా వరణం నీవరణం. కుట్టకవాటాదీహి వియ పిదహనం పటిచ్ఛాదనం, తం పన కుసలాదీని సఙ్గణ్హితుం, పరిఞ్ఞాతుం, ఞాతుఞ్చ అప్పదానవసేన దట్ఠబ్బం.
తస్స తస్స ధమ్మస్స సభావన్తి కాయాదికస్స తస్స తస్స ధమ్మస్స అసుభాదిసభావం. అభూతం సభావన్తి సుభాదిసభావం.
థామగతట్ఠేనాతి థామగతభావేన. థామగతన్తి చ అనఞ్ఞసాధారణో కామరాగాదీనం సభావో దట్ఠబ్బో. యేన తే ఏవ భగవతా ‘‘అనుసయా’’తి వుత్తా. అనుసయనఞ్చ మగ్గేన అప్పహీనభావేన పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహతా. తేనాహ ‘‘పునప్పునం కామరాగాదీనం ఉప్పత్తిహేతుభావేన అనుసేన్తియేవా’’తి.
దుమ్మోచనీయభావేన పవత్తిం సన్ధాయాహ ‘‘తేలఞ్జనకలలం వియా’’తి.
౮౩౦. సేసాతి అనపాయగమనీయా. సుఖుమా కామరాగపటిఘాతి సమ్బన్ధో. చతుత్థఞాణవజ్ఝా ఏవాతి అవధారణేన పఠమఞాణాదివజ్ఝతా నివత్తీయతి. తయిదం నియమదస్సనం అఞ్ఞత్థాపి నేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘పరతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘నియమం న కరిస్సామా’’తి ఏతేన నియమే అకతే హేట్ఠిమమగ్గవజ్ఝతాపి అనుఞ్ఞాతా ఏవ హోతీతి.
లోభ…పే… చతుత్థఞాణవజ్ఝానీతిఆదీసు పఠమఞాణాదీహి హతాపాయగమనీయాదిభావానీతి అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ఆదిసద్దేన ఓళారికసుఖుమతా గహితా.
యసేతి పరివారే.
అగతీసు ఛన్దాదయో కిఞ్చాపి ఉపరిమగ్గవజ్ఝా, తథాపి తంమూలకస్స అకత్తబ్బకరణస్స, కత్తబ్బాకరణస్స చ అపాయగమనీయతాయ పఠమమగ్గవజ్ఝా.
కతాకతాకుసలాకుసలవిసయం యం విప్పటిసారభూతం కుక్కుచ్చం, తం ఇధ తతియఞాణవజ్ఝం వుత్తం. యం పన ‘‘కుక్కుచ్చపకతతాయ ఆపత్తిమాపజ్జతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౪౩౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వుత్తం కుక్కుచ్చం, తం సన్ధాయ ‘‘కుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౭౬) అట్ఠసాలినియం వుత్తం. తస్మా ద్విన్నం వచనానం అధిప్పాయో వేదితబ్బో. అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసు అధిప్పాయో మగ్గితబ్బో, న విరోధతో పచ్చేతబ్బో. ఓళారికానవసేసప్పహానం వా సన్ధాయ కుక్కుచ్చస్స పఠమతతియఞాణవజ్ఝతా వుత్తాతి వేదితబ్బం. ‘‘భగవతా పటిక్ఖిత్తం అనువసిత్వా అనువసిత్వా ఆవసథపిణ్డం భుఞ్జితు’’న్తి, ‘‘కుక్కుచ్చాయన్తో న పటిగ్గహేసీ’’తి (పాచి. ౨౦౪) పన ఆగతం కుక్కుచ్చం, న నీవరణం అరహతో ఉప్పజ్జనతో, నీవరణపటిరూపకం పన ‘‘కప్పతి న కప్పతీ’’తి వీమంసనభూతం వినయకుక్కుచ్చం నామ, తం తథాపవత్తచిత్తుప్పాదోవ.
కామరాగపటిఘానుసయా అణుసహగతా తతియఞాణవజ్ఝా. ఓళారికానం పన దుతియఞాణవజ్ఝతా హేట్ఠా వుత్తనయావ.
చిత్తుప్పాదగ్గహణేన చేత్థ మక్ఖపళాసమాయాసాఠేయ్యపమాదథమ్భసారమ్భాదీనం సఙ్గహో కతోతి దట్ఠబ్బం.
౮౩౧. అఫలో వాయామోతి ఏత్థ అతీతానం తావ పజహనే అఫలో హోతు వాయామో నిరుద్ధత్తా, అనాగతానం పన కథన్తి తేసమ్పి వక్ఖమానం అవిపరీతమత్థం అజానన్తో నత్థితామత్తం గహేత్వా చోదేతి, తథాపి ‘‘అఫలో’’తి పుబ్బే పహాతబ్బానం నత్థితాయ చోదనా కతా, ఇదాని పహానస్స. యది హి పహానం అత్థి, కథం పహాతబ్బా సన్తి? అథ పహాతబ్బా సన్తి, కథం పహానం హోతి? పహాతబ్బా చ సన్తి, పహానఞ్చ హోతీతి విప్పటిసిద్ధమేతం. కస్మా? పహాతబ్బేసు సన్తేసు పహానస్స అసమ్భవతో తదుపగో వాయామో అఫలో ఆలోకతమానం సహావట్ఠానే సతి ఆలోకస్స అఫలతా వియ. అథాపి కథఞ్చి పహానం సియా? సంకిలేసికా చ మగ్గభావనా ఆపజ్జతి పహాతబ్బపహాయకానం సహావట్ఠానతో. విప్పయుత్తతా వా కిలేసానం చిత్తవిప్పయుత్తసఙ్ఖారవాదీనం విప్పయుత్తసఙ్ఖారానం వియాతి అధిప్పాయో. తం పన నేసం వాదీనం యథా మతిమత్తం, ఏవమిధాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న చ పచ్చుప్పన్నకిలేసో చిత్తవిప్పయుత్తో నామ అత్థీ’’తి. అరూపధమ్మా హి ఏకవత్థుకాదిభావేన వత్తమానా ఖణత్తయపరియాపన్నా పచ్చుప్పన్నా, తే కథం చిత్తేన విప్పయుత్తా నామ సియుం, తస్మా నత్థేవ విప్పయుత్తతా కిలేసానం. ఆవేణికాతి అసాధారణా, సయమేవ ఉప్పాదితా పాళి అనారుళ్హాతి అధిప్పాయో. పాళియంయేవ హి పటిక్ఖిత్తన్తి సమ్బన్ధో. స్వాయం పుగ్గలో. హఞ్చీతి యది.
వినిబద్ధోతి మానేన పత్థద్ధచిత్తో. పరామట్ఠోతి మిచ్ఛాభినివిట్ఠో. థామగతోతి థామగతకిలేసో థిరభావగతానుసయో. తేన హి నత్థి మగ్గభావనాతి యస్మా తీసుపి కాలేసు కిలేసానం పహానం న యుజ్జతి, తికాలికా చ కిలేసా, తస్మా నత్థి మగ్గభావనా, తాయ సాధేతబ్బం కిచ్చం నత్థీతి అత్థో. ‘‘న హి నత్థి మగ్గభావనా’’తిఆదినా చతుక్ఖత్తుం వుత్తస్స పటిక్ఖేపస్స పటిక్ఖేపో. ఇదం వుత్తం ‘‘పాళియంయేవ హీ’’తిఆదిం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.
ఏవమేవాతి యథా అజాతఫలే తరుణరుక్ఖే మూలే ఛిన్నే అసతి ఛేదనే ఆయతిం ఉప్పజ్జనారహాని ఛేదనపచ్చయా అనుప్పజ్జమానాని వినట్ఠాని నామ హోన్తి, ఏవమేవ మగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పజ్జనారహా కిలేసా మగ్గభావనాయ అనుప్పజ్జమానా ‘‘పహీనా’’తి వుచ్చన్తీతి ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. ఉప్పాదోతి ఉప్పాదసీసేన ఉప్పాదవన్తో ఖన్ధా వుత్తా. అనుప్పాదేతి నిబ్బానే. అజాతాయేవ న జాయన్తి, తస్మా పహీనా నామ హోన్తీతి ‘‘నత్థి కిలేసప్పహాన’’న్తి పరవాదినా కతో పటిక్ఖేపో ‘‘న హీ’’తి పటిక్ఖిత్తో. తే పన నేవ ఉప్పజ్జిత్వా విగతా, నాపి భవిస్సన్తి, న చ ఉప్పన్నాతి ‘‘అతీతే కిలేసే పజహతీ’’తిఆది న వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. హేతునిరోధాతి దుక్ఖహేతూనం కిలేసానం నిరోధా. దుక్ఖనిరోధోతి ఆయతిం ఉప్పజ్జనకదుక్ఖస్స నిరోధో. ఉప్పాదపవత్తనిమిత్తాయూహనా పచ్చుప్పన్నభవవసేన గహితా.
౮౩౨. ఏతేనాతి ‘‘అజాతాయేవ న జాయన్తీ’’తిఆదివచనేన. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం భూమిపవత్తిట్ఠానం లద్ధవన్తో భూమిలద్ధా యథా ‘‘అగ్గిఆహితో’’తి, లద్ధభూమికాతి అత్థో. వత్తమానాదిఉప్పన్నవిధురతాయ భూమిలద్ధుప్పన్నా ఏవ నామ తేతి వుత్తం.
౮౩౩. అనుభవిత్వా, భవిత్వా చ అపగతం భూతాపగతం. అనుభూతభూతా హి భూతతాసామఞ్ఞేన భూతసద్దేన వుత్తా. సామఞ్ఞమేవ హి ఉపసగ్గేన విసేసీయతీతి. అనుభూతసద్దో చ కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో అనుభావకవాచకో దట్ఠబ్బో. వికప్పగాహవసేన రాగాదీహి, తబ్బిపక్ఖేహి చ అకుసలం, కుసలఞ్చ ఆరమ్మణరసం అనుభవతి, న విపాకో కమ్మవేగక్ఖిత్తత్తా, నాపి కిరియా అహేతుకానం అతిదుబ్బలతాయ, సహేతుకానఞ్చ ఖీణకిలేసస్స ఛళఙ్గుపేక్ఖావతో ఉప్పజ్జమానానం అతిసన్తవుత్తిత్తా. ఏత్థ చ పురిమనయే కుసలాకుసలమేవ వత్తుం అధిప్పాయవసేన ‘‘భూతాపగత’’న్తి వుత్తం. యం ‘‘ఉప్పన్నానం అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఠితియా’’తి (సం. ని. ౫.౬౫౧-౬౬౨; విభ. ౩౯౦-౩౯౧) ఏత్థ ‘‘ఉప్పన్న’’న్తి గహేత్వా తంసదిసానం పహానం, వుద్ధి చ వుత్తా. పచ్ఛిమనయే చ-సద్దేన కుసలాకుసలఞ్చ ఆకడ్ఢిత్వా సబ్బం సఙ్ఖతం వుత్తం భుత్వాపగతభావాభిధానాధిప్పాయేన. విపచ్చితుం ఓకాసకరణవసేన ఉప్పత్తితం అతీతం కమ్మఞ్చ తతో ఉప్పజ్జితుం ఆరద్ధో విపాకో చ అనాగతో ఓకాసకతుప్పన్నోతి వుత్తో ఓకాసో కతో ఏతేన, ఓకాసో కతో ఏతస్సాతి చ అత్థద్వయవసేన, యం ఉప్పన్నసద్దేన వినాపి విఞ్ఞాయమానం ఉప్పన్నం సన్ధాయ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, సఞ్చేతనికానం కమ్మాన’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧౭, ౨౧౯) వుత్తం.
తాసు తాసు భూమీసూతి మనుస్సదేవాదిఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తస్మిం తస్మిం సన్తానే అనుప్పత్తిధమ్మతం అనాపాదితతాయ అసమూహతం. అసమూహతత్తాయేవ హిస్స నత్థీతి నవత్తబ్బతాయ ఉప్పన్నవోహారో.
౮౩౪. ‘‘కా భూమి, కో వా భూమిలద్ధో’’తి ఆసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ఆరద్ధం. ‘‘విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా’’తి ఏతేన ఖన్ధానం అపరిఞ్ఞాతతం దస్సేతి, న ఆరమ్మణభావమత్తం తేభూమకగ్గహణేనేవ తస్స సిద్ధత్తా. అపరిఞ్ఞాతా హి ఖన్ధా కిలేసానం భూమీతి అధిప్పేతా. ఖన్ధేసు వత్థుభూతేసు. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణకరణవసేన. అతీతానాగతే, పగేవ పచ్చుప్పన్నేతి అధిప్పాయో. తన్తి తం అఞ్ఞసన్తానగతం కిలేసజాతం. తతో అఞ్ఞస్మిం సన్తానే ఆరమ్మణకరణమత్తేన భూమిలద్ధం నామ యది సియాతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి కిలేసజాతస్స. అప్పహేయ్యతో పరసన్తతిపతితత్తా న కోచి భవమూలం పజహేయ్య. భూమిలద్ధఞ్హి అనుసయితం నామ హోతీతి అధిప్పాయో. వత్థువసేనాతి ఉప్పత్తిట్ఠానవసేన. యత్థ యత్థ భవే, సన్తానే వా. పరిఞ్ఞాతానం అభూమిభావతో ‘‘అపరిఞ్ఞాతా’’తి వుత్తం. ఉప్పాదతో పభుతీతి తేసం ఖన్ధానం ఉప్పజ్జనతో పట్ఠాయ. కిలేసానం అప్పహీనభావం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స కారణస్స అభావతో తేసు ఖన్ధేసు కిలేసజాతం అనుసేతి, తస్మా తం అనుసయితం కిలేసజాతం, తేనేవ అనుసయనసఙ్ఖాతేన అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధన్తి వేదితబ్బం.
౮౩౫. తత్థ చ భూమిభూతేసు ఖన్ధేసు న సబ్బే సబ్బేసం వత్థూ హోన్తి, అథ ఖో విసేసో అత్థీతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్స యేసూ’’తిఆది. తత్థ యస్సాతి యస్స పుగ్గలస్స. యేసూతి సతిపి అజ్ఝత్తభావసామఞ్ఞే యేసు అతీతాదికామావచరాదిభేదభిన్నేసు ఖన్ధేసు. తే ఏవ యథానుసయితా ఖన్ధా. కిం పనేతే కిలేసా ఆరమ్మణం కరోన్తా వియ పరిచ్ఛిజ్జ పరిచ్ఛిజ్జ అనుసేన్తీతి? యతో తే ఏవ ఖన్ధా తేసం కిలేసానం వత్థూతి వుత్తా, న హేవ ఖో అనుసయానం వత్థుం పరిచ్ఛిజ్జ పవత్తి అత్థి. అతీతాదికామావచరాదివసేన పన యథాపరిచ్ఛిన్నే వత్థుస్మిం యో కిలేసానం అప్పహీనట్ఠో, సో పరిచ్ఛిజ్జ పవత్తో వియ హోతీతి ‘‘అతీతక్ఖన్ధేసూ’’తిఆది వుత్తం. తేన వత్థువసేన భూమిలద్ధం హోతీతి వత్థుభేదేన సియా తస్స భేదోతి దస్సేతి. తథావవత్థితభావతో ఏవ హి ‘‘అఞ్ఞతరో లోలజాతికో తం రసపథవిం అఙ్గులియా సాయీ’’తిఆదివచనం (దీ. ని. ౩.౧౨౦) కామావచరక్ఖన్ధేసు అనుసయితానం రసతణ్హాదీనం రూపారూపావచరక్ఖన్ధే అతిక్కమిత్వా పున కామావచరక్ఖన్ధవత్థుకతం విభావేతి. తేనాహ ‘‘తథా కామావచరక్ఖన్ధేసూ’’తిఆది. యథా చేత్థ రూపారూపావచరక్ఖన్ధే అతిక్కమిత్వా పవత్తి, ఏవం కామావచరక్ఖన్ధే అతిక్కమిత్వా పవత్తి హోతీతి ఆహ ‘‘ఏస నయో రూపారూపావచరేసూ’’తి.
పరియుట్ఠానాభిభవనవసేన చ కిలేసానం అనుసయనట్ఠో అనుమీయతి తదభావే అభావతో. యస్స యే అనుసయా పహీనా, తేసం వత్థు తేన సమతిక్కన్తం పరిఞ్ఞాతత్తాతి కుతో నేసం భూమిసమఞ్ఞాతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సోతాపన్నాదీసు పనా’’తిఆది. ఇధ వట్టమూలకిలేసాతి అనుసయా అధిప్పేతా, న అవిజ్జా, భవతణ్హా చ. యం కిఞ్చి చేతనాచేతసికభేదం, కాయికాదిభేదం వా. ఇతీతి ఏవం, అప్పహీనానుసయత్తాతి అధిప్పాయో. అస్సాతి పుథుజ్జనస్స. తే పనేతే అనుసయా అతీతాదికామావచరాదివసేన యథాపరిచ్ఛిన్నే తత్థ తత్థ వత్థుస్మిం అనుసయన్తాపి తే తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అవిభాగేనేవ వత్థుం కత్వా అనుసేన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘తస్సేతం వట్టమూల’’న్తిఆదిమాహ.
౮౩౬. ఇదాని తమత్థం అన్వయబ్యతిరేకవసేన ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘పథవీరసాది వియా’’తిఆది వుత్తం. రుక్ఖగచ్ఛలతాదీనం పచ్చయభూతో ససమ్భారపథవియా రసో పథవీరసో. ఆపోరసేపి ఏసేవ నయో. సాఖా నామ ఖుద్దకసాఖా. పసాఖో విటపో. రుక్ఖపవేణిన్తి రుక్ఖపరాపరం. సన్తానయమానేతి అపరాపరం అనుప్పబన్ధన్తే.
మణ్డూకకణ్టకోతి ఏకో మచ్ఛకణ్టకోతి వదన్తి. అనుపాదానోతి పహీనచతురుపాదానో, రూపాదీసు వా కిఞ్చిపి అగణ్హన్తో.
౮౩౭. ఇధ సముదాచారో నామ లద్ధత్తలాభతాతి ఖణత్తయసమఙ్గిసముదాచారుప్పన్నన్తి ఆహ ‘‘వత్తమానుప్పన్నమేవ సముదాచారుప్పన్న’’న్తి. పుబ్బభాగే అనుప్పజ్జమానమ్పీతి తస్మిం ఆపాథగతే ఆరమ్మణే ఆదితో పవత్తజవనవారేసు అనుప్పజ్జమానమ్పి. అధిగ్గహితత్తాతి అయోనిసోమనసికారేన అభిరుయ్హ గహితత్తా, దళ్హం గహితత్తాతి అత్థో. అపరభాగేతి అపరస్మిం కాలభాగే, కాలన్తరేతి అత్థో. ఏకన్తేన ఉప్పత్తితోతి పచ్చయసమవాయే సతి తథా అయోనిసోమనసికారస్స తత్థ నిబ్బత్తత్తా నియమేన ఉప్పజ్జనతో. కల్యాణిగామేతి ఏవంనామకే గామే. రోహణే కిర అభిరూపానం ఇత్థీనం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ సో గామో తథా వుచ్చతి. చిత్తసన్తతిమనారుళ్హన్తి పచ్చుప్పన్నతం పటిసేధేతి. ‘‘ఉప్పత్తినివారకస్స హేతునో అభావా’’తి ఏతేన పచ్చయే సతి పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహతాయ అవిక్ఖమ్భితస్స ఉప్పన్నతాపరియాయోతి దస్సేతి. నను చ అసమూహతుప్పన్నమ్పి పచ్చయే సతి ఉప్పజ్జనారహమేవ? సచ్చమేతం, పహానవిసేసభావకతో పన నేసం భేదో. యథా అవిక్ఖమ్భితాసమూహతభూమిలద్ధుప్పన్నం సతి పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహం, ఏవం ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నమ్పీతి తివిధస్సాపి భూమిలద్ధేన ఏకసఙ్గహతా వుత్తా.
౮౩౮. అకుసలమ్పి భూతాపగతుప్పన్నం అతీతత్తా న పహాతబ్బం, తథా ఏకచ్చం ఓకాసకతుప్పన్నం ఇతరం అప్పహాతబ్బతో, సేసద్వయం ఖణత్తయసమఙ్గిభావతోతి ఆహ ‘‘అమగ్గవజ్ఝత్తా’’తి. కేనచీతి చతూసు మగ్గఞాణేసు కేనచి. తస్సాతి యథావుత్తస్స చతుబ్బిధస్సపి ఉప్పన్నస్స. తం ఉప్పన్నభావం వినాసయమానన్తి అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన ఉప్పజ్జనారహతం వినాసేన్తం. పఠమం లోకియఞాణేన యథాబలం పహీనమేవ లోకుత్తరఞాణం పజహతీతి లోకియగ్గహణం కతం.
పరిఞ్ఞాదికిచ్చకథావణ్ణనా
౮౩౯. సచ్చాభిసమయకాలస్మిన్తి చతున్నం అరియసచ్చానం పటివిజ్ఝనక్ఖణే. వుత్తానీతి ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౯౯), ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) చ వుత్తాని. యథాసభావేనాతి అవిపరీతసభావేన. ‘‘జానితబ్బానీ’’తి వత్వా తేసం జాననవిధిం ఉపమావసేన అట్ఠకథాయం తావ వుత్తనయేన దస్సేతుం ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆది వుత్తం.
తత్థ యథా పదీపోతిఆది ఏకస్స ఞాణస్స ఏకక్ఖణే చత్తారి కిచ్చాని కథం సమ్భవన్తి. న హి తాదిసం కిఞ్చి లోకే దిట్ఠం అత్థి, న చ వచనం లబ్భతీతి అన్తోలీనచోదనం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘పరిఞ్ఞాభిసమయేనా’’తి. అనవసేసతో పరిచ్ఛిజ్జ జాననసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన అభిసమేతి అసమ్మోహవసేన పటివిజ్ఝతి. పహానాభిసమయేనాతి సముచ్ఛేదప్పహానసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన అసమ్మోహతో అభిసమేతి. మగ్గం భావనాభిసమయేనాతి మగ్గఞాణం సమ్మాసఙ్కప్పాదిసేసమగ్గం సహజాతాదిపచ్చయతావసేన భావనాభిసమయేన. అభిసమేతి పుబ్బభాగభావనాసమ్భూతేన అరియమగ్గభావనాసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన అభిసమేతి అట్ఠఙ్గికం మగ్గం అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝతి. మగ్గఞాణఞ్హి సమ్పయుత్తధమ్మేసు సమ్మోహం విద్ధంసేన్తం అత్తనిపి సమ్మోహం విద్ధంసేతియేవ. నిరోధన్తి నిబ్బానం. సచ్ఛికిరియాభిసమయేనాతి పచ్చక్ఖకరణసఙ్ఖాతేన పటివిజ్ఝనేన. పాపుణాతీతి అధిగచ్ఛతి. స్వాయం అధిగమో దస్సనపటివేధోతి ఆహ ‘‘పస్సతి పటివిజ్ఝతీ’’తి.
‘‘నిరోధం…పే… పటివిజ్ఝతీ’’తి ఏతేన నిరోధసచ్చమేకం ఆరమ్మణపటివేధేన చత్తారిపి సచ్చాని అసమ్మోహపటివేధేన మగ్గఞాణం పటివిజ్ఝతీతి ఏవం యుత్తివసేన విభావితం ఏకపటివేధం ఆగమేనపి సాధేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘సబ్బం వేదితబ్బ’’న్తి ఇమినా ‘‘యో దుక్ఖసముదయం పస్సతి, సో దుక్ఖమ్పి పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఆగతం సముదయం సచ్చాదిమూలకం యోజనం సఙ్గణ్హాతి.
న చేతం కాలన్తరదస్సనం సన్ధాయ వుత్తం, అథ ఖో ఏకపటివేధమేవాతి దస్సేన్తేన ‘‘మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం, దుక్ఖేపేతం ఞాణ’’న్తిఆదినా (విభ. ౭౯౪; పటి. మ. ౧.౧౦౯) అపరం సుత్తపదం ఆనీతం. తథా హి ‘‘యో ను ఖో, ఆవుసో, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి…పే… పటిపదమ్పి సో పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) ఏకసచ్చదస్సనసమఙ్గినో అఞ్ఞసచ్చదస్సనసమఙ్గిభావవిచారణాయ తమత్థం సాధేతుం ఆయస్మతా గవమ్పతిత్థేరేన వుత్తం, పచ్చేకఞ్చ సచ్చత్తయదస్సనయోజనా కతా. అఞ్ఞథా కమాభిసమయే పురిమదిట్ఠస్స పున అదస్సనతో సముదయాదిం పస్సతో దుక్ఖాదిదస్సనం పున అవత్తబ్బం సియా, వుచ్చమానే చ సబ్బదస్సనం దస్సనన్తరపరమన్తి దస్సనానుపరమో ఏవ సియాతి.
నిస్సయభావహేతుతాయ దుక్ఖపరిఞ్ఞాయ వట్టిఝాపనసదిసతా, పటిపక్ఖవిద్ధంసనతాయ సముదయప్పహానస్స అన్ధకారవిధమనసదిసతా, ఞాణాలోకపరిబ్రూహనతాయ మగ్గభావనాయ ఆలోకవిద్ధంసనసదిసతా, తేన తేన మగ్గేన యథా యథా నిరోధస్స సచ్ఛికిరియా, తథా తథా కిలేసస్నేహపరియాదానం హోతీతి నిరోధసచ్ఛికిరియాయ స్నేహపరియాదానసదిసతా కారణూపచారేన వుత్తా.
౮౪౦. ఓభాసేతీతి పకాసేతి. కిలేసపటిప్పస్సద్ధిన్తి సబ్బకిలేసదరథపరిళాహవూపసమభావతో కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిభూతం.
౮౪౧. అప్పేతీతి పప్పోతి. దుక్ఖపరిఞ్ఞాయ సక్కాయతీరసమతిక్కమభావతో ఓరిమతీరప్పహానసదిసతా, మగ్గభావనాయ సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మావహనతాయ భణ్డవహనసదిసతా.
౮౪౨. పవత్తం ఞాణం అస్సాతి పవత్తఞాణో, మగ్గో. అస్స మగ్గస్స.
తథట్ఠేనాతి తథసభావేన, పీళనాదిఅవిపరీతసభావేనాతి అత్థో. ఏకపటివేధానీతి ఏకజ్ఝం పటివిజ్ఝితబ్బాకారాని.
దుక్ఖస్స పీళనట్ఠోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా బుద్ధానుస్సతివణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪౪) వుత్తమేవ. ఏకసఙ్గహితానీతి ఏకేనేవ సఙ్గహితాని. కేన? తథట్ఠేన, సచ్చట్ఠేనాతి అత్థో. యం ఏకసఙ్గహితన్తిఆది ఞాణస్స ఏకపటివేధదస్సనం. మగ్గఞాణఞ్హి నిరోధమేవ ఆరమ్మణం కరోన్తమ్పి యో సో దుక్ఖాదీసు తచ్ఛావిపల్లాసభూతభావసఙ్ఖాతో సచ్చట్ఠో, తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహవిద్ధంసనేన తం యాథావతో పటివిజ్ఝన్తం పచ్చక్ఖం కరోన్తమేవ పవత్తతి. యతో అపరభాగే పీళనాదయో సోళసపి సచ్చట్ఠా అరియస్స హత్థామలకం వియ యాథావతో ఉపట్ఠహన్తి.
౮౪౩. అత్థాతి ఞాణేన అరణీయతో అత్థాతి లద్ధసమఞ్ఞా ఆకారా. అఞ్ఞసచ్చదస్సనవసేనాతి సముదయాదిసచ్చన్తరదస్సనవసేన. ఆవిభావతోతి పకాసభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యే ఆకారా దుక్ఖాదీసు సభావవసేన, సచ్చన్తరదస్సనవసేన చ ఆవిభవన్తి, తే పీళనాదయో చత్తారోయేవాతి సోళసేవ వుత్తా, న అఞ్ఞేతి. అయమత్థో ఇధాధిప్పేతోతి కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆది. తేనేతం దస్సేతి – యస్మా పాళియం విసుం విసుం ఆరమ్మణకరణవసేనపి సచ్చఞాణం వుత్తం కిచ్చనిబ్బత్తివసేనపి, తస్మా విఞ్ఞాయతి ‘‘సభావతో, సచ్చన్తరదస్సనతో చ సచ్చానం ఆకారా ఆవిభవన్తీ’’తి.
కిచ్చనిబ్బత్తివసేన దస్సనం ఆవిభావతో దస్సనసదిసన్తి తం అనామసిత్వా ఇతరమేవ దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు ద్వీసు దస్సనేసు. ఆయూహితన్తి పిణ్డవసేన నిబ్బత్తితం. యఞ్హి కిఞ్చి పచ్చయుప్పన్నం నామ, సబ్బం తం సముదితమేవ నిబ్బత్తతీతి. సఙ్ఖతన్తి పచ్చయన్తరేహి సమేచ్చ సమ్భూయ కతం. రాసికతన్తి పుఞ్జకతం. అనేకమేవ హి పచ్చయుప్పన్నం ఏకజ్ఝం నిబ్బత్తమానం అత్తనో పచ్చయేహి రాసికతం వియ హోతీతి. తస్మాతి సముదయేన ఆయూహితత్తా. అస్సాతి దుక్ఖసచ్చస్స. యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నో, తస్స కిలేససన్తాపహరో. సయమ్పి కిలేసపరిళాహాభావతో సుసీతలో. సన్తాపట్ఠో ఆవిభవతి ఉళారదస్సనేన తదఞ్ఞస్స అనుళారభావో వియాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆయస్మతో’’తిఆది. అవిపరిణామధమ్మస్స నిచ్చసభావస్స వత్తబ్బమేవ నత్థి పటిపక్ఖతో ఆవిభవనాకారస్స సుఖసిద్ధితో.
నిదానట్ఠో ఆవిభవతి ఇదమస్స నిదదాతీతి. సంయోగపలిబోధట్ఠా పటిపక్ఖవసేన ఆవిభవనాకారాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విసంయోగభూతస్సా’’తిఆది. కిలేసదుక్ఖేహి సంయోజనట్ఠో సంయోగట్ఠో. సంసారచారకే పలిబుద్ధనట్ఠో పలిబోధట్ఠో.
కిలేససఙ్గణికాదివసేన అవివేకభూతస్స. వివేకట్ఠో ఉపధివివేకతా. సబ్బసఙ్ఖారవివిత్తతా అసఙ్ఖతభావోతి ఏవం అచ్ఛరియబ్భుతసభావోపి అరియమగ్గో సఙ్ఖతో ఏవ, అయమేవ చ ఏకో అసఙ్ఖతోతి నిరోధస్స అసఙ్ఖతభావో సుపాకటో హోతి. దుక్ఖం విసం మరణధమ్మతో తస్స అగదభూతం అమతం నిబ్బానం.
‘‘మగ్గో’’తి సమ్భావేతబ్బతం పత్తో సుఖుమసన్తభావేన ఉపట్ఠితో నికన్తిభూతోపి నాయం సముదయో హేతు నిబ్బానస్స పత్తియా. అయం అరియమగ్గో హేతూతి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనే వుత్తనయేన మగ్గస్స హేతుట్ఠో ఆవిభవతి. నిరోధదస్సనేనాతి అతివియ నిపుణస్స పరమగమ్భీరస్స నిరోధసచ్చస్స దస్సనేన. తేనాహ ‘‘పరమసుఖుమానీ’’తిఆది. దుక్ఖదస్సనేనాతి అతివియ ఆదీనవప్పత్తియా విపులతరాదీనవస్స దుక్ఖసచ్చస్స దస్సనేన. తప్పటిపక్ఖతో ఆధిపతేయ్యట్ఠో. తేనాహ ‘‘అనేకరోగాతుర…పే… ఉళారభావో వియా’’తి. ఏవమేతే యథారహం అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ సచ్చేసు ఆవిభవనాకారా విభావితా.
ఏకేకస్సాతి ఏకేకస్స అత్థస్స, పీళనాయూహననిస్సరణనియ్యానట్ఠే సన్ధాయాహ. తిణ్ణం తిణ్ణన్తి సఙ్ఖతాదిఅత్థే. యే పన వాదినో. నానాభిసమయన్తి నానాఞాణేన అభిసమయం, చతున్నం సచ్చానం నానాక్ఖణే నానాఞాణేన పటివిజ్ఝనన్తి అత్థో. యది హి మగ్గఞాణస్స చతూసు సచ్చేసు నానాభిసమయో సియా, దుక్ఖదస్సనాదీహి పఠమమగ్గాదీహి పహాతబ్బానం సంయోజనత్తయాదీనం ఏకదేసప్పహానం ఆపజ్జతి. తథా చ సతి ఏకదేససోతాపత్తిమగ్గట్ఠతాదిప్పసఙ్గో. తంతందస్సనానన్తరఞ్చ తంతంఫలేన భవితబ్బన్తి తంతంపహేయ్యకిలేసపటిప్పస్సద్ధిభూతానం ఫలానం మగ్గానం వియ చతుక్కతా సియా. తథా చ సతి ఏకదేససోతాపన్నతాదిప్పసఙ్గో. కిఞ్చ భియ్యో – యది మగ్గఞాణస్స నానాభిసమయో సియా, అఞ్ఞేన ఞాణేన దుక్ఖం పస్సతి. అఞ్ఞేన సముదయం, అఞ్ఞేన నిరోధం, అఞ్ఞేన మగ్గం, ఏవం సతి మగ్గకిచ్చం అపరిపుణ్ణమేవ సియా. మగ్గదస్సనేన హి ద్వయగతి, తేనేవ వా తస్స దస్సనం, అఞ్ఞేన వాతి. తత్థ పఠమో తావ పక్ఖో న యుజ్జతి అత్తని పవత్తియా అసమ్భవతో. న హి తేనేవ అఙ్గులగ్గేన తమేవ పరామసితుం సక్కా. అథ అఞ్ఞేన అనవట్ఠానప్పసఙ్గో ‘‘యేన మగ్గం పస్సతి, సోపి మగ్గో. తమ్పి యేన పస్సతి, సోపి మగ్గో’’తి. తస్మా ఏకాభిసమయతో యథావుత్తో అసమ్మోహపటివేధోవ యుత్తో. అపిచ పరిచ్ఛిన్దితబ్బం, సముచ్ఛిన్దితబ్బఞ్చ సచ్చద్వయం ఆరబ్భ పవత్తమానస్స మగ్గఞాణస్స పరిచ్ఛిన్దనసముచ్ఛిన్దనాని న సమ్భవన్తి తతో అనిస్సరణతో. న హి దుక్ఖపరిఞ్ఞాసముదయప్పహానాని దుక్ఖసముదయసచ్చారమ్మణేన ఞాణేన కాతుం సక్కుణేయ్యాని. నిబ్బానారమ్మణేన పన తత్థ, ఇతరద్వయే చ సమ్మోహం విద్ధంసేన్తేన సక్కా కాతున్తి ఏకాభిసమయో ఏవ యుత్తో. అయం పన అత్థో పాళియం ఆగతో ఏవాతి ‘‘తేసం ఉత్తరం అభిధమ్మే కథావత్థుస్మిం వుత్తమేవా’’తి.
పరిఞ్ఞాదిప్పభేదకథావణ్ణనా
౮౪౫. అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాతిఆదీనం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. అపిచ సుతమయాయ, చిన్తామయాయ, ఏకచ్చభావనామయాయ చ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ ఞాతా అభిఞ్ఞాతా. ఆవేణికా భూమి పరిఞ్ఞన్తరానం అవిసయభావతో. న హి నామరూపపరిచ్ఛేదపచ్చయపరిగ్గహణవసేన తీరణపరిఞ్ఞాదీనం పవత్తి అత్థి.
౮౪౬. అనులోమఞాణమ్పి అనిచ్చాదివసేనేవ సఙ్ఖారే ఆరబ్భ పవత్తతి, పగేవ పటిసఙ్ఖానుపస్సనాదయోతి ఆహ ‘‘యావ అనులోమా ఆవేణికా భూమీ’’తి. కామఞ్చేత్థ తీరణపరిఞ్ఞాభూమియం ఞాతప్పహానపరిఞ్ఞాయోపి లద్ధావసరా, తత్థ పన యథా తీరణపరిఞ్ఞా సాతిసయం కిచ్చకారీ, న తథా ఇతరాతి ఆవేణికగ్గహణం.
౮౪౭. నిప్పరియాయేన పహానపరిఞ్ఞా నామ మగ్గఞాణన్తి ‘‘యావ మగ్గఞాణా భూమీ’’తి వుత్తం. అయం ఇధ అధిప్పేతాతి ఇధ అభిసమయకాలే కిచ్చవిచారే అయం పహానపరిఞ్ఞా అధిప్పేతా తదత్థత్తా సేసపరిఞ్ఞానం. తేనాహ ‘‘యస్మా వా’’తిఆది.
తదత్థాయేవాతి పహానపరిఞ్ఞత్థా ఏవ. అథ వా తదత్థాయేవాతి పహానత్థా ఏవ. అథ వా తదత్థాయేవాతి మగ్గత్థా ఏవ. ఞాతతీరణపరిఞ్ఞా హి యావదేవ మగ్గాధిగమత్థాయ పవత్తా. నియమతో ఞాతా చేవ తీరితా చ హోన్తి ఞాతతీరితభావేహి వినా పహానాభావతో, పహానసిద్ధియఞ్చ ఞాతతీరితభావసిద్ధితో. మగ్గఞాణఞ్హి దుక్ఖే పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పవత్తమానం తస్స సభావలక్ఖణం వియ సామఞ్ఞలక్ఖణమ్పి పటివిజ్ఝతీతి వుచ్చతి తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహవిద్ధంసనతో. తేనాహ ‘‘పరిఞ్ఞత్తయమ్పి…పే… వేదితబ్బ’’న్తి.
౮౪౮. పరిఞ్ఞా వియాతి తివిధతాసామఞ్ఞం నిదస్సేతి, న పరిఞ్ఞాపహాతబ్బతాసామఞ్ఞం విక్ఖమ్భనప్పహానస్స అరిపఞ్ఞాకిచ్చభావతో. కామచ్ఛన్దాదయో యథా న చిత్తం పరియుట్ఠాయ తిట్ఠన్తి, ఏవం పరియుట్ఠానస్స నిసేధనం అప్పవత్తికరణం విక్ఖమ్భనం, విక్ఖమ్భనమేవ పహానం విక్ఖమ్భనప్పహానం. పాకటత్తాతి ‘‘అయం అబ్యాపన్నచిత్తో విగతథినమిద్ధో’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౧౯౮) పరేసమ్పి పాకటత్తా. ‘‘న సహసా చిత్తం అజ్ఝోత్థరన్తీ’’తి ఇదం పటిలద్ధమత్తస్స ఝానస్స వసేన వుత్తం, సుభావితే పన పగుణజ్ఝానే యావ చరిమకచిత్తమ్పి న అజ్ఝోత్థరన్తేవ. అథ వా ఝానస్స పుబ్బభాగేపీతి ఝానాధిగమత్థాయ పుబ్బభాగపటిపత్తియా. పచ్ఛాభాగేపీతి ఝానం లభిత్వా అఞ్ఞకిచ్చప్పసుతస్సపి. వితక్కాదయోతి వితక్కవిచారపీతిసుఖరూపసఞ్ఞాదయో. దుతియజ్ఝానాదీనం పటిపక్ఖా దుతియాదీసు అప్పితేసుయేవ విక్ఖమ్భన్తి, తతో తతో వుట్ఠితమత్తస్స పన పవత్తన్తి పరిత్తచిత్తవసేనేవ వుట్ఠహనతో.
౮౪౯. ‘‘పదీపేన అన్ధకారస్స వియా’’తి ఇదం పటిపక్ఖేన పహీనభావదస్సనత్థం వుత్తం. పటిపక్ఖో హి పదీపో అన్ధకారస్స, ఘటప్పహారో పన సేవాలస్స న పటిపక్ఖో, కేవలం పవత్తినివారణమత్తమేవ కరోతీతి. తేన అసతిపి ఉజువిపచ్చనీకతాయ దుతియజ్ఝానాదీనం వితక్కాదీనం విక్ఖమ్భనస్స తం నిదస్సనం సుట్ఠుతరం యుజ్జతి. ‘‘విపస్సనాయ అవయవభూతేనా’’తి ఇదం ఇధాధికతతదఙ్గప్పహానస్స దస్సనత్థం వుత్తం. సీలవిసోధనాదినాపి హి తదఙ్గప్పహానం హోతియేవాతి. ఞాణఙ్గేనాతి ఞాణసఙ్ఖాతేన కారణేన. తదఙ్గేన తదఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. సతి విజ్జమానే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే, సయం వా తత్థ సతి దిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠి, ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౮౧; ౪.౩౪౫) నయేన వుత్తా అత్తానుదిట్ఠి. సోళసవత్థుకా, అట్ఠవత్థుకా చ కఙ్ఖావ మలం కఙ్ఖామలం. సమూహగాహస్సాతి ‘‘అత్తా అత్తనియ’’న్తి ఏవం పవత్తసమూహగహణస్స పహానం కలాపసమ్మసనేన ఏకాదససు ఓకాసేసు పక్ఖిపిత్వా వికిరణవసేన ఖన్ధానం దస్సనతో. అస్సాదసఞ్ఞాయాతి పఞ్చక్ఖన్ధే అస్సాదనవసేన పవత్తమిచ్ఛాసఞ్ఞాయ. అప్పటిసఙ్ఖానస్సాతి పటిసఙ్ఖానపటిపక్ఖస్స మోహస్స. అనుపేక్ఖనస్సాతి అపేక్ఖాయ. సఙ్ఖారేసు నిచ్చాదిగాహో సచ్చపటిలోమగాహో మగ్గసచ్చాధిగమస్స విలోమనతో. సాదీనవేసు అనాదీనవసఞ్ఞితా, అనాదీనవే చ సాదీనవసఞ్ఞితా సచ్చపటిలోమగాహోతి చ వదన్తి.
ఏవం విసుద్ధిక్కమేన తదఙ్గప్పహానం దస్సేత్వా ఇదాని అట్ఠారసమహావిపస్సనావసేనపి తం దస్సేతుం ‘‘యం వా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం వా పన పహానన్తి సమ్బన్ధో.
౮౫౦. వుత్తమేవ ‘‘సబ్బం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చతో అనుపస్సతీ’’తిఆదినా (విసుద్ధి. ౨.౭౪౨).
సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణానం వసేన ఘనగ్గహణం ఘనసఞ్ఞా, తస్సా ఘనసఞ్ఞాయ.
నిరోధే అధిముత్తతా, తాయాతి తియద్ధగతానం సఙ్ఖారానం నిరోధమేవ దిస్వా తత్థ అధిముచ్చనవసేన పవత్తపఞ్ఞా, తాయ. ఆయూహనస్సాతి అభిసఙ్ఖరణస్స.
తం తం పరిచ్ఛేదన్తి ఆదాననిక్ఖేపాదికం తం తం పరిచ్ఛేదం. అఞ్ఞథాపవత్తిదస్సనన్తి వుత్తపరిచ్ఛేదతో పుబ్బే, పచ్ఛా చ అఞ్ఞాకారప్పవత్తియా దస్సనం, అవత్థావిసేసప్పవత్తిదస్సనం వా. ధువసఞ్ఞాయాతి థిరభావగ్గహణస్స.
సారాదానాభినివేసస్సాతి అసారేసు సారగహణాభినివేసస్స.
సంసయమిచ్ఛాఞాణానం వసేన సమ్ముయ్హనం సమ్మోహో, సో ఏవ అభినివేసోతి సమ్మోహాభినివేసో. సఙ్ఖారేసు లేణతాణభావగ్గహణం ఆలయాభినివేసో, అత్థతో భవనికన్తి.
యథా చిత్తం సఙ్ఖారే ముఞ్చిత్వా వివట్టం నిబ్బానం పక్ఖన్దతి, తథా పవత్తనతో సఙ్ఖారుపేక్ఖా చ అనులోమఞ్చ ‘‘వివట్టానుపస్సనా’’తి వుత్తం. నివిట్ఠభావేన ఓగాళ్హభావేన పవత్తసంయోజనాదికిలేసా ఏవ కిలేసాభినివేసో. నిబ్బేధభాగియం సమాధిన్తి విపస్సనాసమాధిమాహ.
౮౫౧. అసనివిచక్కం అసనిమణ్డలం. ఏవం పహానన్తి అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనమాహ. కమ్మకిలేసానం, సబ్బేసమ్పి వా సఙ్ఖారానం ఖయం నిరోధం గచ్ఛతీతి ఖయగామీ, అరియమగ్గో. లోకుత్తరగ్గహణేనేవ సిద్ధేపి ఖయగామిగ్గహణం వణ్ణభణనత్థం. సముచ్ఛేదప్పహానమేవాతి అవధారణం నిప్పరియాయతం ఉపాదాయ. తదత్థానేవాతి సముచ్ఛేదప్పహానత్థానేవ. తేన విక్ఖమ్భనతదఙ్గప్పహానానం మగ్గసమ్భారతమాహ తేహి వినా అసిజ్ఝనతో. అథ వా తదత్థానేవాతి మగ్గత్థానేవ. తేన తదత్థతాయ తేసం తంకిచ్చతం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తమేవత్థం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘పటిరాజానం వధిత్వా’’తిఆది వుత్తం. యమ్పి తతో పుబ్బే కతన్తి యం తతోరజ్జప్పత్తితో పుబ్బే కతం పచ్చన్తసాధనదుగ్గవిద్ధంసనాది. యథా ఇదఞ్చిదఞ్చ రఞ్ఞా కతన్తియేవ వుచ్చతి, ఏవం లోకియఞాణేన సాధితానిపి విక్ఖమ్భనతదఙ్గప్పహానాని సముచ్ఛేదప్పహానవసేన పవత్తస్స మగ్గస్స కిచ్చభావేన వుచ్చన్తి, తదత్థతాయ, తేసం తంసన్తతిపతితతాయ చ మగ్గస్సాతి వేదితబ్బా.
౮౫౨. లోకియస్స, లోకియా వా సచ్ఛికిరియా లోకియసచ్ఛికిరియా. ఏవం లోకుత్తరసచ్ఛికిరియా వేదితబ్బా. లాభీమ్హీతి లాభీ అమ్హి. తథా వసీమ్హీతి ఏత్థాపి. పచ్చక్ఖతో ఞాణఫస్సేనాతి పచ్చక్ఖతో ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతేన ఞాణఫస్సనేన. ‘‘పచ్చక్ఖతో’’తి చ ఇమినా అనుమానతో ఆరమ్మణకరణం నివత్తేతి, ‘‘ఈదిసమిద’’న్తి పచ్చవేక్ఖణవసేన పచ్చక్ఖతో జాననం హేత్థ ‘‘ఞాణఫస్సో’’తి అధిప్పేతో. ఫస్సితాతి ఞాణేన ఫుట్ఠా.
ఝానమగ్గఫలాని వియ అత్తనో సన్తానే అనుప్పాదేత్వాపి తప్పటిచ్ఛాదకసమ్మోహవిద్ధంసనవసేన తథావిద్ధంసనపవత్తఞాణం అపరప్పచ్చయఞాణం.
పస్సన్తో పచ్చక్ఖతో జానన్తో. అమతోగధన్తి అమతపరియాపన్నం, అమతసఙ్ఖాతన్తి అత్థో.
సోతాపత్తిమగ్గో పఠమం నిబ్బానదస్సనతో దస్సనం, తేన దస్సనేన సచ్ఛికిరియా దస్సనసచ్ఛికిరియా. కిఞ్చాపి గోత్రభుఞాణం తతో పఠమతరం నిబ్బానం పస్సతి, ఆలమ్బనకరణతో దిస్వా కత్తబ్బకిచ్చాకరణతో పన న దస్సనన్తి వుచ్చతి. సా దువిధాపీతి సా దస్సనభావనావసేన దువిధాపి సచ్ఛికిరియా. దస్సనభావనావసేనాతి దస్సనమగ్గభావనామగ్గవసేన. తేన అమగ్గవసేన పవత్తనిబ్బానస్స పచ్చవేక్ఖణసచ్ఛికిరియం నివత్తేతి. నిబ్బానస్సాతి పన ఇమినా మగ్గఫలేసు పచ్చవేక్ఖణసచ్ఛికిరియం. ఇమస్స ఞాణస్సాతి ఇమస్స యథాధిగతస్స లోకుత్తరఞాణస్స.
౮౫౩. అభిమతాతి అధిప్పేతా. భావనా నామ ఉప్పాదనా, సన్తానపరిభావనా చాతి తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘లోకియాన’’న్తిఆదిమాహ. యదగ్గేన హి లోకియా కుసలాదయో ఉప్పాదితా, వడ్ఢితా చ, తదగ్గేనస్స సీలభావనా, కాయభావనా, చిత్తభావనా, పఞ్ఞాభావనా చ లోకియా నిప్ఫాదితా హోతి, తాయ చ సన్తానోపి పరిభావితోతి. తాసు లోకియలోకుత్తరభావనాసు ఇధ ఞాణదస్సనవిసుద్ధికథాయం లోకుత్తరభావనా అధిప్పేతా, న ఇతరా తస్సా సమ్భారభావతో. చతుబ్బిధమ్పేతం ఞాణన్తి ఏతం చతుబ్బిధమ్పి అరియమగ్గఞాణం లోకుత్తరాని సమ్మావాచాదిభేదాని సీలాదీని ఉప్పాదేతి. కథం? సహజాతాదిపచ్చయతాయ. సీలాదీనీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సమాధిస్స గహణం, న పఞ్ఞాయ. న హి తదేవ తం ఉప్పాదేతి, మగ్గచిత్తుప్పాదో పన ఉప్పాదేతి. తదన్తోగధభావా సమ్మాసఙ్కప్పో. సో హి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్గహితోతి వదన్తి. సీలాదీనీతి వా ఫలసీలాదీనమ్పి గహణన్తి పఞ్ఞాయపి గహణం యుజ్జతియేవ. సహజాతపచ్చయాదితాయాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అనన్తరపచ్చయాదితాయపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేహి చ సన్తానం వాసేతీతి తేహి సముచ్ఛిన్దనపటిపస్సమ్భనవసేన పవత్తేహి లోకుత్తరేహి సీలాదీహి అరియపుగ్గలో అత్తనో సన్తానం పరిభావేతి. యం నిస్సాయ పరావుత్తీతి వదన్తి. యథా పరిఞ్ఞత్తయమ్పి పహానత్తయమ్పి మగ్గఞాణస్స కిచ్చన్తి వుత్తం పరియాయేన, న ఏవమిధ. ఇధ పన లోకుత్తరభావనావ అస్స మగ్గఞాణస్స కిచ్చం. న హేత్థ భావనాయ పరియాయో లబ్భతీతి అవధారణం. తేన లోకియభావనం నివత్తేతి.
ఏవం సరూపేనేవ ఆగతాయాతి ‘‘చిత్తం భావయ’’న్తి సమాధి వియ చిత్తసీసేన అనాగన్త్వా ‘‘పఞ్ఞం భావయ’’న్తి ఏవం సరూపేనేవ ఆగతాయ పఞ్ఞాయ. యం వుత్తం ఉద్దేసవసేన. ఏత్తావతా తం విత్థారితం హోతి. అయఞ్చ పఞ్హో విస్సజ్జితో హోతీతి సమ్బన్ధో.
ఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి బావీసతిమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.