౨౩. పఞ్ఞాభావనానిసంసనిద్దేసవణ్ణనా
ఆనిసంసపకాసనావణ్ణనా
౮౫౪. అనేకసతానిసంసా సావకబోధిఆదివిపులోదాతగుణవిసేసావహత్తా. విత్థారతోతి నయదస్సనం అకత్వా ‘‘అయమ్పి పఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసో, అయమ్పీ’’తి అనుపదదస్సనవసేన విత్థారతో పకాసేతుం న సుకరం అతిబహుభావతో. అస్సాతి పఞ్ఞాభావనాయ. నానాకిలేసవిద్ధంసనన్తి సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాదివసేన నానావిధానం కిలేసధమ్మానం తదఙ్గాదివసేన పజహనం. అరియఫలరసానుభవనన్తి సోతాపత్తిఫలాదిఫలసుఖపటిసంవేదనం.
నానాకిలేసవిద్ధంసనకథావణ్ణనా
౮౫౫. ‘‘అరియఫలరసానుభవన’’న్తి ఏతేనేవ కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం దీపీయతీతి ‘‘అరియమగ్గక్ఖణే’’తి విసేసవచనం, తబ్భావభావతో వా. సిద్ధే హి సముచ్ఛేదప్పహానే పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం సిద్ధమేవ హోతీతి.
భీమవేగానుపతితాతి సకలం లోకం భిన్దన్తేన వియ భీమేన భయానకేన వేగేన సహసా పతితా. సిలుచ్చయేతి పబ్బతే సేలపుథులే. సతేజుజ్జలమణ్డలోతి సరదకాలసమిద్ధేన అత్తనో తేజసా సముజ్జలదుద్దిక్ఖమణ్డలో. వధబన్ధనాదిదుగ్గతిపరిపక్కిలేసాదిజాతిఆదిసబ్బానత్థవిధాయకం. సన్దిట్ఠికన్తి పచ్చక్ఖభూతం. జఞ్ఞాతి జానేయ్య. ఇధాతి ఇమిస్సం పఞ్ఞాభావనాయం.
ఫలసమాపత్తికథావణ్ణనా
౮౫౬. అరియస్స మగ్గస్స ఫలం అరియఫలం, అరియఞ్చ తం విసుద్ధత్తా ఫలఞ్చాతిపి అరియఫలం, తస్స రసో, పటిప్పస్సద్ధివిముత్తిసుఖం, అనుభవనం నిబ్బానారమ్మణస్స తస్స పటిసేవనం. తత్రాతి తేసు ద్వీసు ఆకారేసు. అస్సాతి అరియఫలస్స.
౮౫౭. సంయోజనేసు పహీనేసు సబ్బేపి కిలేసా పహీనాయేవ హోన్తీతి సంయోజనానంయేవ గహణం. సంయోజనప్పహానమత్తమేవ అరియమగ్గస్స ఫలం నామ, న అఞ్ఞం కిఞ్చి అత్థన్తరం విపాకభూతన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘ఫలం నామ న కోచి అఞ్ఞో ధమ్మో అత్థీ’’తి. కే పనేతం వదన్తీతి? అన్ధకాదయో. తే హి ‘‘అరహత్తం అరహత్తన్తి, ఆవుసో, వుచ్చతి…పే… మోహక్ఖయో’’తి (సం. ని. ౪.౩౧౫) సుత్తపదస్స అత్థం అఞ్ఞథా గహేత్వా నిప్పరియాయతో ‘‘అరహత్తం నామ కిఞ్చి నత్థి, కిలేసప్పహానమేవ తథా వోహరీయతీ’’తి వదన్తా సేసఫలేపి పటిక్ఖిపన్తి. ఇదం సుత్తమ్పీతి పటిసమ్భిదామగ్గపాళిమాహ. పకట్ఠో ఉక్కట్ఠో యోగోతి పయోగో, అరియమగ్గో, పయోగనిమిత్తం జాతకిలేసానం పటిప్పస్సద్ధి పయోగపటిప్పస్సద్ధి. యా పన అరియమగ్గస్స భావితత్తా లబ్భమానాపి యస్సా విపాకపఞ్ఞాయ నిప్పజ్జమానాయ నిప్పజ్జతి, సా పటిప్పస్సద్ధియం నిప్ఫాదేతబ్బాయం పఞ్ఞాతి పటిప్పస్సద్ధిపఞ్ఞాతి వుత్తా. సమ్మాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠియా వుట్ఠాతీతి సమ్మాదిట్ఠియా ఉజువిపచ్చనీకదస్సనవసేన వత్వా తదఞ్ఞతోపి వుట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘తదనువత్తకకిలేసేహీ’’తి వుత్తం, తస్సా మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమ్పయోగతో, ఉపనిస్సయతో చ అనువత్తకకిలేసేహి. తేన తదేకట్ఠప్పహానమాహ. ఖన్ధేహీతి తదనువత్తకక్ఖన్ధేహి, తాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమ్పయుత్తక్ఖన్ధేహి చేవ తప్పచ్చయా ఆయతిం ఉప్పజ్జనక్ఖన్ధేహి చాతి అత్థో. బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహీతి యథావుత్తకిలేసక్ఖన్ధేహి బహిద్ధాభూతేహి విపస్సనాయ గోచరభూతేహి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తేహి.
ఏవం మగ్గకిచ్చం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స వసేన ఫలం దస్సేతుం ‘‘తమ్పయోగపటిప్పస్సద్ధత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తమ్పయోగపటిప్పస్సద్ధత్తాతి తస్స అజ్ఝత్తబహిద్ధా వుట్ఠానాదిపయోగస్స పటిప్పస్సద్ధత్తా. మగ్గో హి నిమిత్తతో, పవత్తతో చ వుట్ఠహన్తో కిలేసే పజహతీతి అత్తనో ఖణే తం పయోగం కరోతి నామ, ఫలక్ఖణే పనస్స సో పయోగో పటిప్పస్సద్ధో వూపసన్తో నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘తమ్పయోగపటిప్పస్సద్ధత్తా’’తి. ఉప్పజ్జతీతి మగ్గానన్తరం ద్విక్ఖత్తుం వా తిక్ఖత్తుం వా ఉప్పజ్జతి. ఫలసమాపత్తికాలే పన బహుక్ఖత్తుం, నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జతి. సబ్బమ్పి యథావుత్తపయోగపటిప్పస్సద్ధినిమిత్తం ఉప్పజ్జనతో ‘‘తమ్పయోగపటిప్పస్సద్ధత్తా ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. మగ్గస్సేతం ఫలన్తి యథావుత్తా విపాకా సమ్మాదిట్ఠి నామ, ఏతం అరియమగ్గస్స ఫలన్తి వేదితబ్బం. విత్థారేతబ్బన్తి ‘‘సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పో మిచ్ఛాసఙ్కప్పా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౬౩) సఙ్కప్పాదివసేన, సేసమగ్గవసేన చ విత్థారతో వేదితబ్బం.
చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, ఇమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణాతి అప్పమాణారమ్మణతాయ మగ్గేహి నిబ్బిసేసతాయ. తథా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఙ్ఖాతో మహగ్గతో ధమ్మో నిరోధతో వుట్ఠానవేలాయం అప్పమాణస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయోతి అరియఫలస్స అనన్తరపచ్చయతాయ చ దీపనాతి ఏవమాదీనిపి ఏత్థ అరియఫలస్స సభావధమ్మభావేన అత్థితాయ సాధకాని, న యథాదస్సితపటిసమ్భిదామగ్గపాళియేవాతి అధిప్పాయో.
౮౫౮. ఫలసమాపత్తియన్తి ఫలపవత్తిసఙ్ఖాతాయ సమాపత్తియం. అస్సాతి అరియఫలస్స. సరూపకత్తుకారణాకారట్ఠితివుట్ఠానానన్తరవసేన ఇదం పఞ్హాకమ్మం.
౮౫౯. అరియఫలస్స నిరోధే అప్పనాతి అరియస్స ఫలఝానస్స నిబ్బానే ఆరమ్మణభూతే అప్పనాకారేన పవత్తి.
౮౬౦. సబ్బేపి పుథుజ్జనాతి ఝానసమాపత్తిలాభినోపి పుథుజ్జనా న సమాపజ్జన్తి, పగేవ ఇతరే. అరియా సబ్బేపి ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీతి కామం సామఞ్ఞజోతనా, సా పన విసేసనివిట్ఠాయేవ హోతి. అధిగతత్తాతి పన హేతుకిత్తనం. ఉపరిమానమ్పి హేట్ఠిమాయ లోకియసమాపత్తియా వియ సమాపజ్జనం సాధేన్తం వియ ఠితన్తి తం నివత్తేన్తో ‘‘ఉపరిమా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉపరిమాతి సకదాగామిఆదయో. హేట్ఠిమన్తి సోతాపత్తిఫలాదిం. న సమాపజ్జన్తి సతిపి అధిగతత్తే. కస్మాతి చే? కారణమాహ ‘‘పుగ్గలన్తరభావూపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా’’తి. ఏతేన ఉపరిమో అరియో హేట్ఠిమం ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి అత్తనా అధిగతత్తా, యథా తం లోకియసమాపత్తిన్తి, ఏవం పవత్తం హేతుం బ్యభిచారేతి. న హి లోకియజ్ఝానేసు పుగ్గలన్తరభావూపగమనం నామ అత్థి విసేసాభావతో. ఇధ పన అసముగ్ఘాటితకమ్మకిలేసనిరోధనేన పుథుజ్జనేహి వియ సోతాపన్నస్స, సోతాపన్నాదీహి సకదాగామిఆదీనం పుగ్గలన్తరభావూపగమనం అత్థి. యతో హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా ఫలధమ్మా ఉపరూపరి మగ్గధమ్మేహి నివత్తితా పటిపక్ఖేహి వియ అభిభూతా అప్పవత్తిధమ్మతంయేవ ఆపన్నా. తేనాహ ‘‘పటిప్పస్సద్ధత్తా’’తి.
అపిచ కుసలకిరియపవత్తి నామ అఞ్ఞాదిసీ, విపాకపవత్తి చ అఞ్ఞాదిసీ, అనన్తరఫలత్తా చ లోకుత్తరకుసలానం హేట్ఠిమతో ఉపరిమో భవన్తరగతో వియ హోతి. తంతంఫలవసేనేవ హి అరియానం సోతాపన్నాదినామలాభో. తే సచే అఞ్ఞఫలసమఙ్గినోపి హోన్తి, సోతాపన్నాదినామమ్పి తేసం అవట్ఠితం సియా, తేన తేన ఝానేన గహితపటిసన్ధికో వియాతి తస్స తస్స అరియస్స తం తం ఫలం భవఙ్గసదిసన్తి న ఉపరిమస్స హేట్ఠిమఫలసమఙ్గితాయ లేసోపి సమ్భవతి, కుతో తస్స సమాపజ్జనన్తి దట్ఠబ్బం. హేట్ఠిమా చ ఉపరిమన్తి హేట్ఠిమా చ సోతాపన్నాదయో అరియా ఉపరిమం సకదాగామిఫలాదిం న సమాపజ్జన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థ కారణమాహ ‘‘అనధిగతత్తా’’తి. న హి అనధిగతసమాపత్తిం సమాపజ్జితుం సక్కా.
‘‘అత్తనో అత్తనోయేవ పన ఫలం సమాపజ్జన్తీ’’తి ఇమినా సబ్బేపి అరియా అత్తనో అత్తనో ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీతి అత్థే ఆపన్నే తత్థ కేసఞ్చి మతిభేదం దస్సేతుం ‘‘కేచి పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏతే హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారినోతి యస్మా హి తే ‘‘ఉపరిమా ద్వే’’తి వుత్తా అనాగామినో, అరహన్తో చ సమాధిస్మిం పరిపూరకారినో, ఇతరే పన సీలేసు పరిపూరకారినో, తస్మా ద్వే ఏవ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీతి. న హి సమాధిపారిపూరియా వినా సమాపత్తివళఞ్జనం సమ్భవతీతి అధిప్పాయో. తన్తి ‘‘సమాధిస్మిం పరిపూరకారినో’’తి తేహి వుత్తకారణం. అకారణమేవాతి అయుత్తియేవ. కస్మాతి చే? ఆహ ‘‘పుథుజ్జనస్సాపీ’’తిఆది. తస్సత్థో – సబ్బసో అసముచ్ఛిన్నకిలేసస్స పుథుజ్జనస్సాపి అత్తనా పటిలద్ధలోకియసమాపత్తిసమాపజ్జనం లబ్భతి, కిమఙ్గం పన సముచ్ఛిన్నేకచ్చకిలేసానం హేట్ఠిమానం అరియానం, తస్మా తేసం సమాధిస్మిం అపరిపూరకారితా అత్తనో ఫలసమాపత్తిం అసమాపజ్జనస్స అకారణన్తి. యుత్తిచిన్తా నామ పాళిఅనారుళ్హే అత్థే యుత్తా, అయం పనత్థో పాళిఆరుళ్హోతి కారణాపదేసే అనాదరకరణముఖేన పాళిం దస్సేన్తో ‘‘కిఞ్చేత్థా’’తిఆదిమాహ. సోతాపత్తిమగ్గపటిలాభత్థాయాతి సోతాపత్తిమగ్గస్స సమధిగమాయ. సోతాపత్తిఫలసమాపత్తత్థాయాతి సోతాపత్తిఫలసమాపత్తియా సమాపజ్జనత్థం. ఏస నయో సేసేసుపి.
ఏత్థ చ ‘‘సుఞ్ఞతవిహారసమాపత్తత్థాయ అనిమిత్తవిహారసమాపత్తత్థాయా’’తిఆదినా సరూపతో ఉద్ధటత్తా తతో పుబ్బే ఆగతా మగ్గఫలవారా అప్పణిహితవసేన వుత్తా. తత్థ అనత్తానుపస్సనాముఖేన, అనిచ్చానుపస్సనాముఖేన చ పవత్తానం ఫలసమాపత్తీనం పురేచరా గోత్రభుధమ్మా నవదసభావేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘సోతాపత్తిఫలసమాపత్తత్థాయా’’తిఆదినా పన చతూసుపి ఫలేసు ఏకసదిసం దేసనాయ ఆగతత్తా సోతాపన్నసకదాగామినోపి అత్తనో ఫలం సమాపజ్జన్తీతి విఞ్ఞాయతి. మగ్గానన్తరఫలవసేన తం వుత్తన్తి చ న సక్కా వత్తుం విపస్సనావసేన దసన్నం గోత్రభుధమ్మానం దస్సనవసేన దేసనాయ ఆరద్ధత్తా, మగ్గవారేనేవ చ తదత్థసిద్ధితో. న చ మగ్గానన్తరం ఫలం ‘‘ఫలసమాపత్తీ’’తి వుచ్చతి విసుం పరికమ్మాభావతో. తస్మా ఫలసమాపత్తివచనేనేవ సోతాపన్నాదీనమ్పి ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనం సిద్ధం. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.
౮౬౧. పయోజనమ్పి తదత్థాయ పటిపత్తియా కారణం హోతి తన్నిమిత్తం పటిపజ్జనతోతి ‘‘కస్మా సమాపజ్జన్తీ’’తి కారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థ’’న్తి పయోజనం విస్సజ్జితం. కస్మాతి వా సమ్పదానే నిస్సక్కవచనం, కిస్సాతి వుత్తం హోతి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థన్తి దిట్ఠేవ ధమ్మే కిలేసదరథపరిళాహవూపసమేన సన్తేన సుఖవిహారేన విహరణత్థం. సతిపి విపాకభావే పరికమ్మేన వినా అనుప్పజ్జనతో ఫలసమాపత్తిధమ్మానం తస్స తస్స అరియస్స రుచివసేనేవ పవత్తి, యతో నేసం సాధిపతితాతి ఆహ ‘‘అద్ధాన…పే… సమాపజ్జన్తీ’’తి.
౮౬౨. ద్వీహి ఆకారేహీతి ద్వీహి కారణేహి. యథా హి లోకియజ్ఝానానం సమధిగమో సమ్పయోగసమఙ్గిభావేన సిజ్ఝమానో పహానఙ్గసమతిక్కమముఖేన వుచ్చతి తథా సమధిగన్తబ్బత్తా, ఏవం ఫలసమాపత్తిపి నిబ్బానమనసికారేన సిజ్ఝమానా తదఞ్ఞారమ్మణామనసికారముఖేన వుచ్చతి సబ్బసఙ్ఖారతో వినివట్టితమానసతావసేన సమిజ్ఝనతో. తేనాహ ‘‘నిబ్బానతో’’తిఆది. ఉదయబ్బయఞాణాదిఞాణపరమ్పరవసేన హి సబ్బఫలచిత్తం సఙ్ఖారతో సబ్బసో నిబ్బిన్నవిరత్తచిత్తస్స తతో వినిస్సటనిబ్బానారమ్మణం పవత్తతి. ఏవం పవత్తమానఞ్చ తం నిబ్బానతో అఞ్ఞస్స ఆరమ్మణస్స అమనసికారా, నిబ్బానస్స చ మనసికారా పవత్తతీతి వుచ్చతి.
అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి అనిమిత్తవిమోక్ఖద్వయాయ ఫలసమాపత్తియా, అనిచ్చానుపస్సనాముఖేన వా సమాపజ్జితబ్బాయ ఫలసమాపత్తియా. సమాపత్తియాతి సమాపజ్జనత్థాయ. సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపాదిసబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తానం. అమనసికారోతి ఆదీనవతో దిస్వా విస్సట్ఠతాయ అనావజ్జనం అసమన్నాహారో. అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా మనసికారోతి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తాభావతో అనిమిత్తాయ. కేహిచి పచ్చయేహి న సఙ్ఖతత్తా చ అసఙ్ఖతాతి లద్ధనామాయ అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా ఫలసమాపత్తిసహజాతేన మనసికారేన మనసికరణం, తస్సా వా ధాతుయా ఫలసమాపత్తిచిత్తసఙ్ఖాతే మనసికరణం.
౮౬౩. ఉదయబ్బయాదివసేనాతి ఉదయబ్బయభఙ్గభయతుపట్ఠానాదివసేన పవత్తనకానం నవన్నమ్పి ఞాణానం బ్యాపారం వదతి. తేనాహ ‘‘పవత్తానుపుబ్బవిపస్సనస్సా’’తి. సఙ్ఖారారమ్మణగోత్రభుఞాణానన్తరన్తి సఙ్ఖారారమ్మణస్స ‘‘వోదాన’’న్తి లద్ధనామస్స గోత్రభుఞాణస్స అనన్తరం. కస్మా పనేత్థ గోత్రభుఞాణం మగ్గఞాణపురేచారికం వియ నిబ్బానారమ్మణం న హోతీతి? ఫలధమ్మానం అనియ్యానికభావతో. అరియమగ్గధమ్మా ఏవ హి నియ్యానికా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కతమే ధమ్మా నియ్యానికా? చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా’’తి (ధ. స. ౧౨౯౫, ౧౬౦౯). తస్మా ఏకన్తేన నియ్యానికసభావస్స ఉభతోవుట్ఠానభావేన పవత్తమానస్స మగ్గఞాణస్స అనన్తరపచ్చయభూతేన ఞాణేన నిమిత్తతో వుట్ఠితేనేవ భవితబ్బన్తి తస్స నిబ్బానారమ్మణతా యుత్తా, న పన అరియమగ్గస్స భావితత్తా తస్స విపాకభావేన పవత్తమానానం కిలేసానం అసముచ్ఛిన్దనతో అనియ్యానికత్తా అవుట్ఠానసభావానం ఫలఞాణానం పురేచారికఞాణస్స కదాచిపి నిబ్బానారమ్మణతా ఉభయత్థ అనులోమఞాణానం అతుల్యాకారతో. అరియమగ్గవీథియఞ్హి అనులోమఞాణాని అనిబ్బిద్ధపుబ్బానం థూలథూలలోభక్ఖన్ధాదీనం సాతిసయం పదాలనేన లోకియఞాణేసు ఉక్కంసపారమిప్పత్తాని మగ్గఞాణానుగుణాని ఉప్పజ్జన్తి. ఫలసమాపత్తివీథియం పన తాని తేన తేన మగ్గేన తేసం తేసం కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తా తత్థ కిలేసవిక్ఖమ్భనే నిరుస్సుక్కాని కేవలం అరియానం ఫలసమాపత్తిసుఖసమఙ్గిభావస్స పరికమ్మమత్తాని హుత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి న తేసం కుతోచి వుట్ఠానసమ్భవో, యతో నేసం పరియోసానఞాణం సఙ్ఖారనిమిత్తవుట్ఠానతో నిబ్బానారమ్మణం సియా.
ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సేక్ఖస్స అత్తనో ఫలసమాపత్తివళఞ్జనత్థాయ ఉదయబ్బయాదివసేన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స విపస్సనాఞాణానుపుబ్బియా ఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, న మగ్గో’’తి ఇదఞ్చ అట్ఠకథావచనం సమత్థితం హోతి. తేనాహ ‘‘సేక్ఖస్సాపి ఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, న మగ్గో’’తి. నిబ్బానారమ్మణే అప్పనజ్ఝానవసేన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం నిరన్తరం ఫలచిత్తస్సేవ పవత్తనం సమాపజ్జనం ఫలసమాపత్తీతి ఆహ ‘‘ఫలసమాపత్తివసేన నిరోధే చిత్తం అప్పేతీ’’తి. యది అనుపుబ్బవిపస్సనానం వసేన ఫలసమాపత్తిసమాపజ్జనం, తేన నీహారేన సేక్ఖస్స ఉపరిమగ్గేనాపి భవితబ్బన్తి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘ఫలసమాపత్తినిన్నతాయా’’తిఆది. తేన అఞ్ఞోయేవ విపస్సనాచారో అరియమగ్గావహో, అఞ్ఞో ఫలసమాపత్తిఆవహోతి దస్సేతి, స్వాయం విపస్సనాయ విభాగో వుత్తో ఏవ. యే పనాతి అభయగిరివాసినో సన్ధాయాహ. తే హి మగ్గఫలవిపస్సనాయ ఆలోళేత్వా వదన్తి. తేనేవ హి ‘‘ఏవం సతీ’’తిఆది వుత్తం. అరహా పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి యది ఇతరత్థాపి విపస్సనా తదత్థాయ సంవత్తేయ్యాతి అధిప్పాయో. పాళివసేనేవ చ పటిక్ఖిత్తన్తి ‘‘దస గోత్రభుధమ్మా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తీ’’తి మగ్గత్థా ఫలత్థా విపస్సనా విసుం కత్వా పవత్తపాళివసేనేవ తేసం వచనం పటిక్ఖిత్తన్తిపి న గహేతబ్బం, అఞ్ఞథా ‘‘దస గోత్రభుధమ్మా’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి. ఇదమేవ పన గహేతబ్బన్తి వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనం. ఫలఞ్చస్సాతిఆది మహగ్గతవిపాకానం వియ లోకుత్తరవిపాకానఞ్చ కుసలసరిక్ఖతాదస్సనం. ఝానతో సరిక్ఖతాదస్సనేనేవ చేత్థ బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గవసేనాపి సరిక్ఖతా దస్సితాయేవాతి వేదితబ్బం.
౮౬౪. ఠితియాతి పబన్ధట్ఠితియా. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలఞ్హి సమాపత్తియా పబన్ధవసేనావట్ఠానం ఇధ ఠితీతి. ‘‘చన్దే వా సూరియే వా ఏత్తకం ఠానం గతే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి కాలావధిగ్గహణవసేన సమాపజ్జనం చిత్తస్స అభిసఙ్ఖరణం అభిసఙ్ఖారో.
౮౬౫. సబ్బానేవేతానీతి రూపనిమిత్తాదిసబ్బానేవ ఏతాని ఏకతో కామం న మనసి కరోతి అసమ్భవతో. సబ్బసఙ్గాహికవసేనాతి అనవసేసపరియాదానవసేన. సముదాయసద్దా హి అవయవేసుపి పవత్తన్తి, అవయవబ్యతిరేకేన చ సముదాయో న లబ్భతీతి అవయవగతమ్పి కిచ్చం సముదాయవసేన వుత్తం. తస్మాతి సబ్బేసం సఙ్ఖారనిమిత్తానం ఏకతో మనసికారాభావతో. యస్మా భవఙ్గచిత్తే ఉప్పన్నే ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠితో నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘యం భవఙ్గస్సా’’తిఆది. భవఙ్గస్స ఆరమ్మణం నామ కమ్మాది. మనసి కరోతోతి భవఙ్గసహగతేన మనసికారేన మనసి కరోతో, తం వా ఆరమ్మణం భవఙ్గమనసి కరోతో.
౮౬౬. ఫలస్స ఫలమేవ వా అనన్తరం హోతి పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం. భవఙ్గం వా సబ్బపచ్ఛిమస్స. ఫలానన్తరం మగ్గవీథియం, ఫలసమాపత్తియఞ్చ. ‘‘యేన ఫలేన నిరోధా వుట్ఠానం హోతీ’’తి ఇదం ఫలుప్పత్తియా నిరోధా వుట్ఠానభావతో వుత్తం. తన్తి నిరోధావుట్ఠానభావేన వుత్తం అనాగామిఫలం వా అగ్గఫలం వా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనానన్తరన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స కుసలస్స, కిరియస్స వా అనన్తరం సతిపి సత్తాహాతిక్కమే విజాతియేన అన్తరికత్తా.
పటిప్పస్సద్ధదరథన్తి సబ్బసో పస్సద్ధకిలేసదరథం. అమతారమ్మణన్తి నిబ్బానారమ్మణం. సుభన్తి అసోభనతాయ కిలేసస్సాపి అభావతో సోభనం. తణ్హాసఙ్ఖాతం లోకామిసం వన్తం ఛడ్డితం ఏతేనాతి వన్తలోకామిసం. వూపసన్తకిలేసతాయ, సుసన్తతాయ చ సన్తం. యేన ధమ్మేన యోగతో సమణో నామ హోతి, తస్స అరియమగ్గసఙ్ఖాతస్స సామఞ్ఞస్స ఫలన్తి సామఞ్ఞఫలం.
ఓజవన్తేనాతి సభావసమ్పన్నేన. సుచినాతి కిలేసాసుచివిరహతో పరిసుద్ధేన. సుఖేనాతి అనుత్తరసుఖేన. అభిసన్దితన్తి సబ్బసో లూఖభావాపగమనేన సినేహితం. సాతాతిసాతేనాతి మహగ్గతసాతతో, లోకుత్తరకుసలసాతతో చ అతివియ సాతేన మధురేన. మగ్గసుఖతోపి హి ఫలసుఖం సన్తతరతాయ పణీతతరం. అమతేన సమ్మోదితం. ‘‘మధుం వియా’’తి ఇమినా సాతాతిసాతతంయేవ విభావేతి.
తస్స అరియస్స ఫలస్స రసభూతం సారభూతం తం సుఖం పఞ్ఞం భావేత్వా యస్మా పణ్డితో విన్దతి పటిలభతీతి యోజనా.
నిరోధసమాపత్తికథావణ్ణనా
౮౬౭. తత్రాతి తస్మిం ‘‘నిరోధసమాపత్తియా సమాపజ్జనసమత్థతా’’తి సంఖిత్తవచనే. ఇదం సరూపాదివసేన పఞ్హాకమ్మం. కత్థాతి కస్మిం భవే.
౮౬౮. అనుపుబ్బనిరోధవసేనాతి విపస్సనానుగతా అట్ఠ సమాపత్తియో ఆరోహన్తేన తంతంపటిపక్ఖనిరోధముఖేన తిణ్ణం సఙ్ఖారానం అనుపుబ్బతో నిరోధవసేన. యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం యా చిత్తచేతసికానం అప్పవత్తి, అయం నిరోధసమాపత్తీతి అత్థో. కే సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తీతి కామం సమాపజ్జనసమత్థా పధానతాయ పఠమం పుచ్ఛితా, తబ్బిస్సజ్జనం పన గరుభావతో పచ్ఛా విస్సజ్జేతుం అసమాపజ్జనకే తావ దస్సేన్తో ‘‘సబ్బేపి…పే… న సమాపజ్జన్తీ’’తి ఆహ యథా ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి. తత్థ ‘‘సబ్బేపీ’’తి ఇదం పుథుజ్జనాదీనం తిణ్ణం విసేసనం. తే హి అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం లాభినోపి అలాభినో వియ సమాధిస్మిం అపరిపూరకారితాయ నిరోధం సమాపజ్జితుం న సక్కోన్తి. కామచ్ఛన్దాదిసముచ్ఛిన్దనేన హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారితా, న ఝానాధిగమమత్తేన. అనాగామినో, అరహన్తోతి ఏత్థ సుక్ఖవిపస్సకా చ అనాగామినో, సుక్ఖవిపస్సకా చ అరహన్తోతి సుక్ఖవిపస్సకసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ఉభయేపి చేతే సతిపి విపస్సనాబలే సమాధిబలస్స అభావతో నిరోధం న సమాపజ్జన్తి. అనుపుబ్బవిహారసమ్భవతఞ్ఞేవేత్థ సమాధిబలం ఇచ్ఛితబ్బం. పురిమకా పన తయో సతిపి సమాధిబలే విపస్సనాబలస్స అభావతో, అపరిపుణ్ణత్తా చ సమాపజ్జితుం న సక్కోన్తి. అపరిపుణ్ణతా చస్స సఙ్ఖారానం న సమ్మా పరిమద్దితత్తా. అట్ఠ సమాపత్తి…పే… సమాపజ్జన్తీ’’తి వత్వా తత్థ కారణం పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘ద్వీహి బలేహీ’’తిఆది వుత్తం. తయో చ సఙ్ఖారానన్తి ఏత్థ తయోతి సామిఅత్థే పచ్చత్తవచనం, తిణ్ణన్తి అత్థో. ఞాణచరియాహీతి ఞాణప్పవత్తీహి. నిరోధసమాపత్తియాతి నిరోధసమాపజ్జనాయ ఞాణం. అయఞ్చ సమ్పదాతి అయం బలద్వయసమన్నాగమాదికా యథావుత్తనిరోధసమాపత్తిఆవహా సమ్పత్తి. అనాగామిఖీణాసవేతి అనాగామినో చేవ ఖీణాసవే చ.
౮౬౯. సమథబలన్తి కామచ్ఛన్దాదికే పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో, సో ఏవ పటిపక్ఖేహి అకమ్పియట్ఠేన బలం. అనిచ్చాదివసేన వివిధేహి ఆకారేహి పస్సతీతి విపస్సనా, సా ఏవ వుత్తనయేన బలన్తి విపస్సనాబలం. నేక్ఖమ్మవసేనాతిఆదీసు కామచ్ఛన్దవిక్ఖమ్భనస్స నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పస్స, అలోభపధానస్స వా తథాపవత్తకుసలచిత్తుప్పాదస్స వసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతో యో అవిక్ఖేపో, తం సమథబలం. బ్యాపాదవిక్ఖమ్భనస్స అబ్యాపాదవితక్కస్స, అదోసపధానస్స వా తథాపవత్తకుసలచిత్తుప్పాదస్స వసేనేవ. థినమిద్ధవిక్ఖమ్భికాయ విభూతం కత్వా మనసికరణేన ఉపట్ఠితఆలోకసఞ్ఞాయ వసేన. ఉద్ధచ్చవిక్ఖమ్భనస్స అవిక్ఖేపస్స సమాధానస్స వసేన. సకలమిచ్ఛావితక్కవిక్ఖమ్భనస్స సిఖాపత్తఆనాపానస్సతిసిద్ధపటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసపస్సాసానం వసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతో యో అవిక్ఖేపో, తం సమథబలన్తి అత్థయోజనా.
ఏవం ఉపచారస్స ఝానస్స వసేన సమథబలం దస్సేత్వా ఇదాని తం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం వసేన పటిపక్ఖేహి అనభిభవనీయతాయ చ బలప్పత్తివసేన దస్సేతుం ‘‘పఠమజ్ఝానేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నీవరణేతి నీవరణనిమిత్తం నీవరణపచ్చయా. న కమ్పతి ఝానసమఙ్గిపుగ్గలో, ఝానసమ్పయుత్తసమాధి వా. సో హి విసేసతో ఇధ ‘‘సమథబల’’న్తి అధిప్పేతో. తథా హి కేనట్ఠేన సమథబలన్తి బలట్ఠో పుచ్ఛితో. ఉద్ధచ్చేతి ఉద్ధచ్చనిమిత్తం. ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసేతి ఉద్ధచ్చేన సమ్పయుత్తమోహఅహిరికాదికిలేసహేతు. ఖన్ధేతి ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తచతుక్ఖన్ధనిమిత్తం. న కమ్పతీతిఆదీని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. కమ్పనం వా ఠానాపగమో. చలనం పరిబ్భమనం. వేధనం సన్ధావనం. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతి, ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే న చలతి, ఉద్ధచ్చసహగతక్ఖన్ధే న వేధతీతి వా యోజేతబ్బం. ఉద్ధచ్చగ్గహణఞ్చేత్థ సమథస్స ఉజుపటిపక్ఖతాయ తదభిభవేన బలప్పత్తిదస్సనత్థం. తేనేతం అట్ఠన్నమ్పి సమాపత్తీనం సాధారణతో కిచ్చాతిసయదస్సనం దట్ఠబ్బం. ఇదం సమథబలన్తి యాయం నేక్ఖమ్మాదివసేన లద్ధాయ చిత్తేకగ్గతాయ నీవరణాదీహి అకమ్పనీయతా, తాని చ అభిభవిత్వా అవట్ఠానం, ఇదం సమథబలం.
ఇదాని విపస్సనాబలం నిద్దిసన్తో యస్మా విపస్సనా సఙ్ఖేపతో సత్తహి అనుపస్సనాహి సఙ్గహితా, తస్మా తతో తతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తాసం వసేన అనుపస్సనా కాతబ్బా, తత్తకేనేవ చేత్థ అనుపస్సనాకిచ్చం పరిపుణ్ణం హోతీతి ‘‘అనిచ్చానుపస్సనా విపస్సనాబలం…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సనా విపస్సనాబల’’న్తి సరూపతో దస్సేత్వా పున తా హేట్ఠా వుత్తనయేన విసయవిభాగేన దస్సేతుం ‘‘రూపే అనిచ్చానుపస్సనా’’తిఆది వుత్తం. ఇధాపి పటిపక్ఖేహి అనభిభవనీయతావ బలట్ఠోతి దస్సేతుం ‘‘కేనట్ఠేన విపస్సనాబల’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అవిజ్జాయాతి ద్వాదససు అకుసలచిత్తుప్పాదేసు అవిజ్జానిమిత్తం. అవిజ్జాసహగతకిలేసేతి అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తలోభదోసాదికిలేసవత్థునిమిత్తం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. అవిజ్జగ్గహణఞ్చేత్థ విపస్సనాయ ఉజుపటిపక్ఖతాయ తదభిభవేన బలప్పత్తిదస్సనత్థం. తేనేతం సత్తన్నమ్పి అనుపస్సనానం సాధారణతో కిచ్చాతిసయదస్సనం దట్ఠబ్బం. ఇదం విపస్సనాబలన్తి యాయం అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన లద్ధస్స విపస్సనాఞాణస్స నిచ్చసఞ్ఞాదినిమిత్తం అకమ్పనీయతా, తా చ అభిభవిత్వా అవట్ఠానం, ఇదం విపస్సనాబలం.
వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారా వాచం సఙ్ఖరోన్తి పవత్తేన్తీతి కత్వా. తేనాహ ‘‘పుబ్బే ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతి, తస్మా వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮). తే పన దుతియజ్ఝానే వూపసన్తా హోన్తీతి ఆహ ‘‘దుతియజ్ఝానం…పే… పటిప్పస్సద్ధా హోన్తీ’’తి. కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా, అస్సాసపస్సాసా. తథా హి వుత్తం ‘‘అస్సాసపస్సాసా ఖో, ఆవుసో విసాఖ, కాయికా ఏతే ధమ్మా కాయప్పటిబద్ధా, తస్మా అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮). తే పన యస్మా చతుత్థజ్ఝానే వూపసన్తా హోన్తి, తస్మా ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానం…పే… పటిప్పస్సద్ధా హోన్తీ’’తి. చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా, సఞ్ఞా వేదనా. తథా హి వుత్తం ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తప్పటిబద్ధా, తస్మా సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారో’’తి (సం. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮). తే పన యస్మా నిరోధం సమాపన్నస్స వూపసమన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘సఞ్ఞావేదయిత…పే… పటిప్పస్సద్ధా హోన్తీ’’తి.
ఞాణచరియాసు వివట్టానుపస్సనాగ్గహణేనేవ తస్స ఆదిభూతా సేసానుపస్సనాపి గహితావ హోన్తి తదవినాభావతో. మగ్గో ఞాణచరియా, ఫలసమాపత్తి ఞాణచరియాతి మగ్గఫలసమాపత్తీనం ఞాణచరియాభావవచనం మగ్గఫలధమ్మానం ఞాణపధానత్తా, ఞాణేన వా ఇన్ద్రియాధిపతిహేతుమగ్గపచ్చయాదివసేన సాతిసయపచ్చయభూతేన సేసా మగ్గఫలధమ్మా చరితా పవత్తితాతి కత్వా తథా వుత్తం. సమాధిచరియాసుపి ఏసేవ నయో. ఇమాహి సోళసహీతి అట్ఠన్నం అనుపస్సనానం, అట్ఠన్నఞ్చ మగ్గఫలఞాణానం వసేన ఇమాహి సోళసహి ఞాణపవత్తీహి.
నవహి సమాధిచరియాహీతి అట్ఠ సమాపత్తియో అట్ఠ సమాధిచరియా, తాసం ఉపచారసమాధి ఉపచారసమాధిభావనాసామఞ్ఞేన ఏకా సమాధిచరియాతి ఏవం నవహి సమాధిచరియాహి. తేనాహ ‘‘పఠమజ్ఝానం సమాధిచరియా’’తిఆది. పఠమజ్ఝానపటిలాభత్థాయ వితక్కో చాతిఆది నానావజ్జనుపచారవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, ఉపరిసమాపత్తీనమ్పి ఉపచారస్స తథేవ వుత్తత్తా. న హి ఏకావజ్జనే చతుత్థజ్ఝానాదిఉపచారే పీతిఆదయో సమ్భవన్తి. ఏత్థ చ ‘‘పఠమజ్ఝానపటిలాభత్థాయా’’తిఆదివచనేన ఉపచారసమాధిస్సాపి పారిపూరీ ఇచ్ఛితబ్బాతి దస్సేతి. కిం పనేత్థ సమథబలసమాధిచరియానం నానత్తం, కిం వా విపస్సనాబలలోకియఞాణచరియానం? యథా సమథబలేపి ‘‘నేక్ఖమ్మవసేనా’’తిఆదినా ఉపచారసమాధినా సద్ధిం అట్ఠసు సమాపత్తీసు అప్పనాసమాధియేవ వుత్తో, తథా సమాధిచరియాసు, విపస్సనాబలలోకియఞాణచరియాసు చ విపస్సనావ వుత్తాతి? కిఞ్చాపి వుత్తా, వివట్టానుపస్సనా పన పురేచరఞాణాదివిపస్సనాబలే అవుత్తా ఏవ ఞాణచరియాసు వుత్తా. అపిచ పటిపక్ఖేహి అకమ్పియట్ఠో బలట్ఠో, పఞ్చన్నం వసీభావానం వసేన సుచిణ్ణతా చరియట్ఠో, ఏతేనేవ సమథబలసమాధిచరియానమ్పి నానత్తం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం.
వసీభావతా పఞ్ఞాతి ఏత్థ వసో ఏతస్స అత్థీతి వసీ, తస్స భావో వసీభావో, సా ఏవ వసీభావతా. ‘‘వసియో’’తి పన పాళియం ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తత్తా తాయో దస్సేతుం ‘‘వసీతి పఞ్చ వసియో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఝానం ఆవజ్జన్తస్స నిరన్తరం ఝానఙ్గేసు చిత్తప్పవత్తనసమత్థతా ఆవజ్జనవసీ. సమాపజ్జితుకామస్స సీఘం ఝానం సమాపజ్జనసమత్థతా సమాపజ్జనవసీ. అచ్ఛరామత్తం వా కతిపయచ్ఛరామత్తం వా ఖణం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా అధిట్ఠానవసీ. తథేవ లహుం వుట్ఠాతుం సమత్థతా వుట్ఠానవసీ. పచ్చవేక్ఖణవసీ పన ఆవజ్జనవసియా ఏవ సిజ్ఝతి. పచ్చవేక్ఖణజవనానేవ హి తత్థ ఆవజ్జనానన్తరానీతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన హేట్ఠా ఆగతో ఏవ. అయఞ్చ వసీభావో సమాధిచరియానం వసేన వుత్తో. ఞాణచరియాసు పన లోకుత్తరానం ఞాణచరియానం వసీభావాపాదనకిచ్చం నామ నత్థి. పటిపక్ఖస్స సువిహతత్తా సభావసిద్ధో తత్థ వసీభావో, లోకియానం పన పగుణబలవభావాపాదనేన వసీభావో లబ్భతేవ.
౮౭౦. ఉక్కట్ఠనిద్దేసోతి అనవసేసనిద్దేసో. చుద్దసహి ఞాణచరియాహి హోతి అగ్గమగ్గఫలానం అనధిగతత్తాతి. యది ఏవన్తి యది ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన ‘‘సోళసహి ఞాణచరియాహీ’’తి వుత్తం, తతో అవకంసవసేనపి ఇచ్ఛితబ్బం, ఏవం సన్తే కిం న హోతి నిరోధసమాపజ్జనన్తి అధిప్పాయో. పఞ్చ కామగుణా వత్థుభూతా ఏతస్స సన్తీతి పఞ్చకామగుణికో, కామరాగో. అప్పహీనత్తా అసముచ్ఛిన్నత్తా. న హి కామరాగస్స విక్ఖమ్భనప్పహానమత్తం నిరోధస్స అధిట్ఠానం భవితుం సక్కోతి. తస్మాతి సమాధిపారిపన్థికస్స కామరాగస్స సుపహీనత్తా. ఏతేన కామం మగ్గఫలఞాణచరియా లోకియఞాణసమాధిచరియా వియ నిరోధసమాపజ్జనే సరూపేన న వినియుజ్జన్తి తదా అప్పవత్తనతో, తస్స తస్స పన పటిపక్ఖస్స సముచ్ఛిన్దనేన బలచరియానం విసేసపచ్చయతాయ నిరోధసమాపత్తియా అధిట్ఠానం హోతీతి దస్సేతి. ఏసాతి అనాగామీ. ఇదఞ్హి ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్సా’’తిఆదివచనం అనాగామినోవ నిరోధా వుట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసల’’న్తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వచనతో, అఞ్ఞథా ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకిరియా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) వుచ్చేయ్య.
౮౭౧. ‘‘పఞ్చవోకారభవే’’తి కస్మా వుత్తం, నను చతువోకారభవేపి అరూపజ్ఝానవసేన యథారహం అనుపుబ్బసమాపత్తి లబ్భతీతి? కామం లబ్భతి, సా పన ‘‘అనుపుబ్బసమాపత్తీ’’తి న వుచ్చతి ఏకదేసభావతో. అట్ఠసమాపత్తివసేనేవ చ ‘‘అనుపుబ్బసమాపత్తీ’’తి వుచ్చతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఠమజ్ఝానాదీనం ఉప్పత్తి నత్థీ’’తి. వత్థుస్స అభావాతి హదయవత్థునో అభావాతి వదన్తి, కరజకాయసఙ్ఖాతస్స పన వత్థునో అభావాతి అత్థో. యది హి ఆరుప్పే నిరోధం సమాపజ్జేయ్య, చిత్తచేతసికానం, అఞ్ఞస్స చ కస్సచి అభావతో అపఞ్ఞత్తికోవ భవేయ్య అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బుతసదిసో. కిఞ్చాయం ఉపాదాయ నిరోధం సమాపన్నోతి వుచ్చేయ్య, కిం వా ఏతాయ వత్థుచిన్తాయ. అఙ్గవేకల్లతోవ నత్థి ఆరుప్పే నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనం.
౮౭౨. సఙ్ఖారానం పవత్తిభేదేతి సఙ్ఖతధమ్మానం ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జనే, భిజ్జనే చ, తేసం వా కుసలాదిభేదభిన్నే యథారహం తీహి దుక్ఖతాహి ఉపద్దుతే పవత్తివిభాగే. చిత్తచేతసికవిగమేహి రూపధమ్మేసు లబ్భమానాపి సఙ్ఖారదుక్ఖతా అబ్బోహారికతం ఆపజ్జతి. ఉక్కణ్ఠిత్వాతి నిబ్బిన్దిత్వా. నిబ్బానం పత్వాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానం పత్వా వియ. సుఖన్తి నిద్దుక్ఖం.
౮౭౩. సమథవిపస్సనావసేనాతి యుగనద్ధానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారితాయ సహితానం వసేన. ఉస్సక్కిత్వాతి ఉక్కంసం పత్వా యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనా, యావ చ అనులోమఞాణా ఆరుహిత్వా. నిరోధయతోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా తం నిరోధేన్తస్స. అఞ్ఞస్స కస్సచిపి చిత్తస్స అనుప్పజ్జనేన ఏవమస్సా నిరోధసమాపత్తియా సమాపజ్జనం హోతి. ‘‘యో హీ’’తిఆదినా ‘‘సమథవిపస్సనావసేనా’’తి వుత్తమేవత్థం బ్యతిరేకముఖేన వివరతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి తదుద్ధం సుద్ధసమథవిపస్సనాయ అభావతో. యో విపస్సనావసేనేవ ఉస్సక్కతి సచే అరియో ఫలసమాపత్తత్థికో, సో అత్తనో ఫలసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి. అథ పుథుజ్జనో, సేఖో వా మగ్గత్థికో తాయ చే విపస్సనాయ మగ్గం పత్వా ఫలే ఠితో, సోపి ఫలసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతిచ్చేవ వుచ్చతి. సోతి ఉభయవసేన పటిపన్నో. తన్తి నిరోధసమాపత్తిం.
౮౭౪. యేన ఫలద్వయసమన్నాగమాదినా నిరోధం సమాపజ్జితుం సమత్థో హోతి, సో విధి పగేవ విభావితోతి సమాపజ్జనాకారమేవ దస్సేన్తో ‘‘కతభత్తకిచ్చో’’తిఆదిమాహ. తఞ్హి సబ్బాసమ్పి భావనానం సాధారణం పుబ్బకిచ్చం. తత్థ సఙ్ఖారేతి తస్మిం పఠమజ్ఝానే, పఠమజ్ఝానచిత్తుప్పాదే వా సఙ్ఖారే.
‘‘విపస్సతీ’’తి వుత్తం, కీదిసీ పనేత్థ విపస్సనా ఇచ్ఛితబ్బాతి తం నిద్ధారణత్థం ‘‘విపస్సనా పనేసా’’తిఆదినా తమేవ విపస్సనం తిధా భిన్దిత్వా దస్సేతి. మన్దా చే విపస్సనా, దన్ధాభిఞ్ఞం మగ్గం సాధేతి. తిక్ఖా చే, ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తి అయం మన్దతిక్ఖతాయ విసేసో. లక్ఖణప్పత్తా పన విపస్సనా మగ్గస్స పచ్చయో హోతియేవాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సఙ్ఖార…పే… హోతియేవా’’తి. తిక్ఖావ వట్టతి సఙ్ఖారారమ్మణేపి సతి సబ్బసఙ్ఖారేహి వివట్టనాకారేనేవ పవత్తనతో, మగ్గో వియ విసఙ్ఖారగతస్స ఫలస్స పచ్చయభావతో చ. తేనాహ ‘‘మగ్గభావనాసదిసా’’తి. యస్మా అతిమన్దా సమథాదికా సఙ్ఖారానం నిరోధనే అసమత్థా సమథనిట్ఠా హోతి, అతితిక్ఖా ఞాణాదికా సాతిసయం సఙ్ఖారేసు దోసదస్సనే ఫలసమాపత్తినిట్ఠా హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘నాతిమన్దనాతితిక్ఖా వట్టతీ’’తి. ఏస నిరోధసమాపజ్జనకో. తే సఙ్ఖారేతి తే పఠమజ్ఝానసఙ్ఖారే.
‘‘తథేవా’’తి ఇమినా ‘‘నాతిమన్దాయ నాతితిక్ఖాయా’’తి ఇమమత్థం ఆకడ్ఢతి. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతీ’’తి వత్తబ్బం, హేట్ఠా వుత్తనయత్తా పన తం అవత్వా ‘‘చతుబ్బిధం పుబ్బకిచ్చం కరోతి’’చ్చేవ వుత్తన్తి కేచి, తం తేసం మతిమత్తం. విపస్సనాచారతో హి సమాధిచారో, తస్మా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ పుబ్బకిచ్చం కాతబ్బం. తథా హి పరతోపి ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఇమం పుబ్బకిచ్చం కత్వా’’తిఆదిం (విసుద్ధి. ౨.౮౭౯) వక్ఖతి, న పన ‘‘తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సిత్వా’’తి. నానాబద్ధఅవికోపనన్తి అత్తనా అసమ్బద్ధస్స పరిక్ఖారస్స అవినాసనం. యథా తం న వినస్సతి, తథా అధిట్ఠానం. సఙ్ఘపటిమాననన్తి సఙ్ఘస్స పటిమాననావజ్జనం. సత్థుపక్కోసనన్తి సత్థు పక్కోసనావజ్జనం. అద్ధానపరిచ్ఛేదన్తి జీవితద్ధానపరిచ్ఛేదం పుబ్బకిచ్చం కరోతీతి సమ్బన్ధో.
౮౭౫. అధిట్ఠాతబ్బన్తి చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం. తథా చిత్తుప్పాదనమేవ హేత్థ అధిట్ఠానం.
చిత్తజరూపాదీనం అనుప్పజ్జనతో, పచ్ఛాజాతపచ్చయాదిఉపత్థమ్భాభావతో చ సత్తాహమేవ తథా సరీరం పవత్తతి, తతో పరం కిలమతీతి సత్తాహమేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా నిరోధం సమాపజ్జన్తీతి వదన్తి.
సమాపత్తివసేనేవాతి నిరోధసమాపత్తివసేనేవ. నం అగ్గిఆదిఅన్తరాయం రక్ఖతి సమాపన్నకో అధిట్ఠానవసేనాతి అధిప్పాయో. ఆయస్మతో సఞ్జీవస్సాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా ఇద్ధికథాయం (విసుద్ధి. ౨.౩౭౪) వుత్తమేవ.
౮౭౬. ఏతస్సాతి నిరోధం సమాపజ్జన్తస్స, నిరోధసమాపజ్జనస్స వా. తస్మిం సమయేతి తస్మిం తస్స భిక్ఖునో ఉపసఙ్కమనసమయే వుట్ఠాతియేవ. కాలపరిచ్ఛేదసదిసఞ్హేతం.
ఏవం గరుకాతి అగ్గిఆదీహిపి అనభిభవనీయం నిరోధం సమాపన్నం సమాపత్తితో వుట్ఠాపనతో ఏవం గరుకా హి సఙ్ఘస్స ఆణా నామ, తస్మా అత్తనో హితసుఖం ఆకఙ్ఖన్తేన జీవితహేతుపి సఙ్ఘస్స ఆణా న అతిక్కమితబ్బాతి అధిప్పాయో.
౮౭౭. న పక్కోసతి ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘వుట్ఠహిస్సామీ’’తి ఆవజ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
౮౭౮. జీవితద్ధానస్సాతి అత్తనో జీవితకాలస్స జీవితప్పవత్తియా. ఆయు ఏవ ఆయుసఙ్ఖారా. ‘‘ఆయుఉస్మావిఞ్ఞాణానీ’’తి చ వదన్తి, తే చస్స పకతిచిత్తస్సేవ ఆరమ్మణం హోన్తి. అన్తోనిరోధే మరణం నత్థి చరిమభవఙ్గేన మీయనతో. ఆవజ్జిత్వావ సమాపజ్జితబ్బం ‘‘సహసా మరణం మా అహోసీ’’తి. సహసా హి మరణే అఞ్ఞబ్యాకరణభిక్ఖుఓవాదదానసాసనానుభావదీపనానం అనిస్సరో సియా, అనాగామినో వా అగ్గమగ్గానధిగమో సియా. అవసేసన్తి నానాబద్ధఅవికోపనాదితివిధమ్పి పుబ్బకిచ్చం. వుత్తం అట్ఠకథాయం.
౮౭౯. కిఞ్చాపి ‘‘ఏకం వా ద్వే వా’’తి అనియమేత్వా వియ వుత్తం, ద్వే వారే ఏవ పన నియమతో వదన్తి. చిత్తవారేతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తవారే. నిరోధం ఫుసతీతి అచిత్తకభావమేవాహ. నిరోధస్స పయోగత్తాతి చిత్తనిరోధాయ పయోగభావతో, బలద్వయసమ్భరణాదిపయోగస్స చిత్తనిరోధత్తాతి అత్థో. సమథవిపస్సనాబలసమన్నాగమో, ఞాణసమాధిచరియావసీభావో చేత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనవసేనేవ ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘ద్వే సమథవిపస్సనాధమ్మే యుగనద్ధే కత్వా’’తి. అనుపుబ్బనిరోధస్స పయోగోతి పఠమజ్ఝానాదీనం, తదనుపస్సనానఞ్చ అనుపుబ్బతో నిరోధనస్సాయం పయోగో. ఇదం వుత్తనయేన అట్ఠసమాపత్తిఆరోహనం న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా సమాపజ్జనస్స. తస్మా ద్విన్నం చిత్తానం ఉపరి చిత్తాని న పవత్తన్తీతి యోజనా.
పరతో అచిత్తకో భవితుం న సక్కోతీతి సకలం యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం అచిత్తకో భవితుం న సక్కోతి. తఞ్చ ఖో సఙ్ఘపటిమాననసత్థుపక్కోసనఅద్ధానపరిచ్ఛేదావజ్జనానం అకరణేన, న నానాబద్ధఅవికోపనస్స. తస్స హి అకరణేన కదాచి కేవలం తాదిసస్స పరిక్ఖారస్స అవినాసో న సియా, న నిరోధసమాపత్తివిబన్ధో. అయఞ్చ అత్థో మహానాగత్థేరవత్థునా విభావితో ఏవ. ఏవం సన్తే తీహి ఆకారేహి నిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠానం హోతీతి ఆపజ్జతి, తస్మా తం న సారతో పచ్చేతబ్బం. పటినివత్తిత్వా పున ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనేయేవ పతిట్ఠాతీతి ఇమినా సమాపత్తియా విబన్ధే జాతే ఏవం హోతీతి దస్సేతి, అవిబన్ధేనేవ పన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవీతిక్కమనే ఫలచిత్తుప్పత్తియా వుట్ఠానం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా గమ్భీరకన్దరోరుళ్హతత్తపాసాణక్కన్తపురిసనిదస్సనమ్పి సమత్థితం హోతీతి కేచి వదన్తి. అపరే పన ‘‘పుబ్బకిచ్చస్స అకతత్తా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నమత్తోవ ‘పటినివత్తిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే పతిట్ఠాతీ’తి వుత్తత్తా సఙ్ఘపటిమాననాదిఏకచ్చపుబ్బకిచ్చాకరణే అఙ్గవేకల్లతో నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనం న ఇజ్ఝతేవా’’తి వదన్తి. వత్తసదిసఞ్హేతం నిరోధసమాపత్తియా, యదిదం పుబ్బకిచ్చకరణం. తస్మా తత్థ యం గరుతరం, తస్స అకరణం సమాపజ్జనం విబన్ధతీతి అపరే. వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే పతిట్ఠాతీ’’తి చ ఇదం పున ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స సమాపజ్జితబ్బత్తా వుత్తం. సమాపజ్జిత్వా హి వుట్ఠాయ పుబ్బకిచ్చస్స కాతబ్బత్తా.
యథా పనాతిఆది కతపుబ్బకిచ్చతాసామఞ్ఞేన ఉపమాసంసన్దనం.
౮౮౦. అస్సాతి నిరోధసమాపత్తియా. ‘‘కాలపరిచ్ఛేదవసేనా’’తిఆదినా చతూహి ఆకారేహి నిరోధసమాపత్తియా ఠానం దస్సేతి.
౮౮౨. వివేకనిన్నన్తి నిస్సరణవివేకనిన్నం, పగేవ సఙ్ఖారవిముఖతాయ, ఫలచిత్తుప్పత్తియా చాతి వేదితబ్బం.
౮౮౩. ఊసఙ్ఖారత్తయపటిప్పస్సద్ధియా, అవసేసచేతసికవిఞ్ఞాణాభావేన రూపధమ్మమత్తావసేసతాయ చ మతనిరోధసమాపన్నానం అవిసేసం గహేత్వా పుచ్ఛా ‘‘మతస్స చ సమాపన్నస్స చ కో విసేసో’’తి. కామం నేసం సఙ్ఖారత్తయపటిప్పస్సద్ధిఆదీహి అవిసేసో, రూపధమ్మమత్తావసేసతాయ పన ఆయుఉస్మాఇన్ద్రియానం అపగమానపగమనం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది వుత్తం.
౮౮౪. సభావతోతి సభావధమ్మతో, పరమత్థతోతి అత్థో. పరమత్థతో హి విజ్జమానానం సఙ్ఖతాదిభావేన వత్తబ్బతం లభతి, న అవిజ్జమానం. సమాపజ్జన్తస్స వసేనాతి యస్మా సమాపజ్జన్తస్స అరియపుగ్గలస్స సమథవిపస్సనాధమ్మే యుగనద్ధే కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో ఆరోహన్తస్స అనుక్కమేన సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సమ్భనపయోగనిబ్బత్తియా నిరోధసమాపత్తి నిప్ఫన్నా నామ హోతి, తస్మా తం పయోగనిబ్బత్తిం ఉపాదాయ ‘‘నిప్ఫన్నా’’తి వత్తుం వట్టతి.
సఙ్ఖారవూపసమతో, సన్తధమ్మసమన్వయతో చ సన్తం. అరియేహి ఏవ నిసేవితబ్బత్తా అరియనిసేవితం. తిస్సన్నమ్పి దుక్ఖతానం నిబ్బుతభావతో నిబ్బానమితి సఙ్ఖం ఉపాగతం. అరియం పఞ్ఞన్తి సువిసుద్ధం మగ్గఫలపఞ్ఞం. ఇమిస్సాపీతి నిరోధసమాపత్తియా. సమాపత్తిసమత్థతాతి సమాపజ్జనసమత్థతా.
ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధికథావణ్ణనా
౮౮౫. ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధీతి ఆహునేయ్యపాహునేయ్యదక్ఖిణేయ్యఅఞ్జలికరణీయఅనుత్తరపుఞ్ఞక్ఖేత్తభావసిద్ధి. అవిసేసేనాతి దస్సనమగ్గపఞ్ఞాదివిసేసేన వినా, ఏతిస్సా లోకుత్తరపఞ్ఞాయ. ఆనేత్వా హునితబ్బన్తి ఆహునం, దూరతోపి ఆనేత్వా దాతబ్బదానం, తం పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి ఆహునేయ్యో. పాహునం వుచ్చతి ఆగన్తుకదానం, తం పటిగ్గహేతుం యుత్తోతి పాహునేయ్యో. దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో, అఞ్జలికరణం అఞ్జలికమ్మం, తం అరహతీతి అఞ్జలికరణీయో. అనుత్తరం ఉత్తమం సత్తానం పుఞ్ఞవిరుహనట్ఠానన్తి అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సాతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన హేట్ఠా వుత్తోయేవ.
౮౮౬. మన్దాయ విపస్సనాయ ఆగతోతి అతిక్ఖాయ విపస్సనాయ వసేన పఠమమగ్గపఞ్ఞం భావేత్వా సోతాపన్నభావం ఆగతో. సద్ధాదీనం ముదూనం ఇన్ద్రియానం వసేన ముదిన్ద్రియోపి సమానో. సత్తక్ఖత్తుపరమోతి సత్తక్ఖత్తుం పరమా భవూపపత్తి అత్తభావగ్గహణం, తతో పరం అట్ఠమం భవం నాదియతీతి సత్తక్ఖత్తుపరమో. సంసరిత్వాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన అపరాపరం గన్త్వా. దుక్ఖస్సన్తం కరోతీతి వట్టదుక్ఖస్స పరియన్తం పరియోసానం కరోతి. అయం కాలేన దేవలోకస్స, కాలేన మనుస్సలోకస్సాతి మిస్సకస్స భవస్స వసేన ‘‘సత్తసుగతిభవే సంసరిత్వా’’తి వుత్తో. కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో పట్ఠాయ హి నీచకులే ఉపపత్తి నామ నత్థి, మహాభోగకులేసుయేవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. ద్వే వా తీణి వా కులానీతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవే. ఇతి అయమ్పి మిస్సకభవేనేవ కథితో. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘‘ద్వే వా తీణి వా’’తి. యావ ఛట్ఠభవా సంసరన్తోపి కోలంకోలోవ హోతి. అత్తభావగ్గహణసఙ్ఖాతం ఏకంయేవ ఖన్ధబీజం ఏతస్స అత్థీతి ఏకబీజీ. ‘‘మానుసకం భవ’’న్తి ఇదమ్పి దేసనామత్తం. ‘‘దేవభవం నిబ్బత్తేతీ’’తిపి వత్తుం వట్టతియేవ. కో పనేతేసం ఇమం పభేదం నియమేతీతి? తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా. సచే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనా బలవతీ హోతి, ఏకబీజీ నామ హోతి. తతో మన్దాయ కోలంకోలో, తతో మన్దతరాయ సత్తక్ఖత్తుపరమో.
౮౮౭. పటిసన్ధివసేన సకిం ఆగచ్ఛతీతి సకదాగామీ. సకిదేవాతి ఏకవారంయేవ. ‘‘ఇమం లోకం ఆగన్త్వా’’తి ఇమినా పఞ్చసు సకదాగామీసు చత్తారో వజ్జేత్వా ఏకోవ గహితో. ఏకచ్చో హి ఇధ సకదాగామిఫలం పత్వా ఇధేవ పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో ఇధ పత్వా దేవలోకే పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా తత్థేవ పరినిబ్బాతి, ఏకచ్చో దేవలోకే పత్వా ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాతి. ఇమే చత్తారోపి ఇధ న గహితా. యో పన ఇధ పత్వా దేవలోకే యావతాయుకం వసిత్వా పున ఇధూపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాతి, అయం ఇధ గహితో.
౮౮౮. పటిసన్ధివసేన ఇధ అనాగమనతో అనాగామీ. ఇన్ద్రియవేమత్తతావసేనాతి సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచకఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తేన. పఞ్చధా ఇధ విహాయ నిట్ఠో హోతీతి సో అనాగామీ అన్తరాపరినిబ్బాయిఆదిభావేన పఞ్చపకారేన ఇమం లోకం పజహిత్వా పరినిబ్బాయనకో హోతి. ఆయువేమజ్ఝస్స అన్తరాయేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీ. ఉపహచ్చాతి వా ఉపగన్త్వా కాలకిరియం. అప్పయోగేనాతి అధిమత్తపయోగేన వినా అప్పకసిరేనేవ తిక్ఖిన్ద్రియతాయ సుఖేనేవ. సప్పయోగేనాతి ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఉద్ధం వా హి భావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం, వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో. ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.
యత్థుపపన్నోతి అవిహాదీసు యత్థ యత్థ ఉపపన్నో. ఇమేసం పన అనాగామీనం పభేదజాననత్థం ఉద్ధంసోతఅకనిట్ఠగామిచతుక్కం వేదితబ్బం – యో హి అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా తయో దేవలోకే సోధేత్వా సుదస్సీదేవలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాతి, అయం ఉద్ధంసోతో నఅకనిట్ఠగామీ నామ. యో ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాతి, అయం నఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాతి, అయం నఉద్ధంసోతో నఅకనిట్ఠగామీ నామ. ఏతే పన అవిహేసు ఉపపన్నసమనన్తరా ఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వా, పత్వా చ పరినిబ్బాయనవసేన తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, ఏకో ఉద్ధంసోతోతి పఞ్చ. తే అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన దస హోన్తి. తథా అతప్పసుదస్ససుదస్సీసూతి చత్తారో దసకా చత్తాలీసం. అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థి. తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి చత్తారో. తే అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయివిభాగేన అట్ఠాతి అట్ఠచత్తాలీసం అనాగామినో.
సోతాపన్నా పన పటిపదాభేదేన చత్తారో సత్తక్ఖత్తుపరమా, చత్తారో కోలంకోలా, చత్తారో ఏకబీజినోతి సద్ధాధురేన పటిపన్నా ద్వాదస, తథా పఞ్ఞాధురేనాతి చతువీసతి.
సకదాగామినో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముత్తా పటిపదావసేన చత్తారో, తథా అనిమిత్తఅప్పణిహితవిమోక్ఖేహీతి ద్వాదస.
౮౮౯. తథా అరహన్తో. తే పన ద్వాదస పఞ్ఞావిముత్తా, ద్వాదస ఉభతోభాగవిముత్తా, ద్వాదస తేవిజ్జా, ద్వాదస ఛళభిఞ్ఞా, ద్వాదస పటిసమ్భిదాప్పత్తాతి సమసట్ఠి హోన్తి. ఏవమేతే సద్ధిం పచ్చేకసమ్బుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధేహి ఛచత్తాలీసాధికసతం అరియా. యస్మా తేసం అరియభావసిద్ధి అరియాయ పఞ్ఞాభావనాయ, తేన వుత్తం ‘‘ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధిపి ఇమిస్సా లోకుత్తరపఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసో’’తి. లోకియవిజ్జాభిఞ్ఞాహి వినాపి ఉభతోభాగవిముత్తతా హోతీతి ఉభతోభాగవిముత్తో విసుం గహితో. యం సన్ధాయ వుత్తన్తి యం చతుత్థమగ్గపఞ్ఞాభావనం సన్ధాయ హేట్ఠా సఙ్ఖేపతో గాథావణ్ణనాయం వుత్తం, తం పన వుత్తాకారం నిగమనవసేన దస్సేతుం ‘‘మగ్గక్ఖణే’’తిఆది వుత్తం. కామం చతూసుపి మగ్గక్ఖణేసు తం జటం విజటేతి నామ, ఫలక్ఖణేసుపి యథారహం విజటితజటో, అగ్గఫలక్ఖణేయేవ పన సబ్బసో విజటితజటో, తతో పరం విజటేతబ్బాయ జటాయ అభావతో. తేనేత్థ హేట్ఠా హేట్ఠిమమగ్గపఞ్ఞాభావనానిసంసస్స వుత్తత్తావ చతుత్థమగ్గపఞ్ఞాభావనావసేన అత్థో వుత్తో.
రతిన్తి అభిరతిం, అభిరుచిన్తి అత్థో. తత్థాతి అరియాయ పఞ్ఞాభావనాయ.
౮౯౦. ఇమిస్సా గాథాయాతి ఇమిస్సం గాథాయం. గాథా హి అత్తనో అత్థభూతస్స విసుద్ధిమగ్గస్స ఆధారభావేన వుత్తా, సామివచనం వా ఏతం అత్థస్స తంసమ్బన్ధిభావతో.
పఞ్ఞాభావనానిసంసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి తేవీసతిమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.
నిగమనకథావణ్ణనా
౮౯౧. ఇమిస్సా దాని గాథాయాతిఆదీనం గాథానం అత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ. స్వాయం ‘‘విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్స’’న్తి ఏవం పటిఞ్ఞాతో విసుద్ధిమగ్గో ఏత్తావతా భాసితో హోతీతి సమ్బన్ధో.
౮౯౨. తత్థాతిఆదీసు అయం పదసమ్బన్ధేన సద్ధిం సఙ్ఖేపత్థో – తేసం ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తిగాథాయం వుత్తానం సీలాదిప్పభేదానం అత్థానం పఞ్చన్నమ్పి మహానికాయానం అట్ఠకథానయే అట్ఠకథాతన్తియం తత్థ తత్థ వుత్తో యో వినిచ్ఛయో, యేభుయ్యేన తం సబ్బం సమాహరిత్వా సమానేత్వా నికాయన్తరస్స నికాయగతవాదదోససఙ్కరేహి ముత్తో సో నిచ్ఛయో యస్మా పకాసితో, తస్మా విసుద్ధికామేహి యోగీహి ఏతస్మిం విసుద్ధిమగ్గే ఆదరో కరణీయోయేవాతి.
నిగమనగాథాయో
ఏత్తావతా చ –
సువిసుద్ధసమాచారో, విసుద్ధనయమణ్డితం;
విసుద్ధిమగ్గం లోకస్స, యదచ్చన్తవిసుద్ధియా.
అభాసి కరుణావేగ-సముస్సాహితమానసో;
మహేసి విపులోదాత-విసుద్ధిమతిపాటవో.
తస్స అత్థం పకాసేతుం, కథామగ్గం పురాతనం;
నిస్సాయ యా సమారద్ధా, అత్థసంవణ్ణనా మయా.
ఆయాచితో సిద్ధగామ-పరివేణనివాసినా;
థేరేన దాఠనాగేన, సుద్ధాచారేన ధీమతా.
సా ఏసా పరమత్థానం, తత్థ తత్థ యథారహం;
నిధానతో పరమత్థ-మఞ్జూసా నామ నామతో.
సమ్పత్తా పరినిట్ఠానం, అనాకులవినిచ్ఛయా;
అట్ఠాసీతిప్పమాణాయ, పాళియా భాణవారతో.
ఇతి తం సఙ్ఖరోన్తేన, యం తం అధిగతం మయా;
పుఞ్ఞం తస్సానుభావేన, లోకనాథస్స సాసనే.
ఓగాహేత్వా విసుద్ధాయ, సీలాదిపటిపత్తియా;
సబ్బేపి దేహినో హోన్తు, విముత్తిరసభాగినో.
చిరం తిట్ఠతు లోకస్మిం, సమ్మాసమ్బుద్ధసాసనం;
తస్మిం సగారవా నిచ్చం, హోన్తు సబ్బేపి పాణినో.
సమ్మా వస్సతు కాలేన, దేవో రాజా మహీపతి;
సద్ధమ్మనిరతో లోకం, ధమ్మేనేవ పసాసతూతి.
బదరతిత్థవిహారవాసినా ఆచరియధమ్మపాలేన కతా
పరమత్థమఞ్జూసా నామ విసుద్ధిమగ్గమహాటీకా సమత్తా.
విసుద్ధిమగ్గ-మహాటీకా సమత్తా.