౮. అనుస్సతికమ్మట్ఠాననిద్దేసవణ్ణనా
మరణస్సతికథావణ్ణనా
౧౬౭. ఇతోతి దేవతానుస్సతియా. సా హి ఛసు అనుస్సతీసు సబ్బపచ్ఛా నిద్దిట్ఠత్తా ఆసన్నా, పచ్చక్ఖా చ. అనన్తరాయాతి తదనన్తరం ఉద్దిట్ఠత్తా వుత్తం. మరణస్స సతి మరణస్సతీతి మరణం తావ దస్సేతుం ‘‘తత్థ మరణ’’న్తిఆది వుత్తం. కామఞ్చేత్థ ఖన్ధానం భేదో ‘‘జరామరణం ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౭౧) వచనతో చుతిఖన్ధానం వినాసో మరణన్తి వత్తబ్బం, విసేసతో పన తం జీవితిన్ద్రియస్స వినాసభావేన కమ్మట్ఠానికానం పచ్చుపతిట్ఠతీతి ‘‘జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో’’తి వుత్తం. తేనేవాహ నిద్దేసే ‘‘కళేవరస్స నిక్ఖేపో జీవితిన్ద్రియస్సుపచ్ఛేదో’’తి (విభ. ౨౩౬; దీ. ని. ౨.౩౯౦; మ. ని. ౧.౯౨, ౧౨౩). తత్థ ఏకభవపరియాపన్నస్సాతి ఏకేన భవేన పరిచ్ఛిన్నస్స. జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదోతి జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధస్స విచ్ఛేదో ఆయుక్ఖయాదివసేన అన్తరధానం. సముచ్ఛేదమరణన్తి అరహతో సన్తానస్స సబ్బసో ఉచ్ఛేదభూతం మరణం. సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గసఙ్ఖాతన్తి సఙ్ఖతధమ్మానం ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నస్స పవత్తిఖణస్స భఙ్గో నిరోధోతి సఙ్ఖం గతం. ఖణికమరణన్తి యథావుత్తఖణవన్తం తస్మింయేవ ఖణే లబ్భమానం మరణం. యం ఖన్ధప్పబన్ధం ఉపాదాయ రుక్ఖాదిసమఞ్ఞా, తస్మిం అనుపచ్ఛిన్నేపి అల్లతాదివిగమనం నిస్సాయ మతవోహారో సమ్ముతిమరణం. న తం ఇధ అధిప్పేతన్తి తం సముచ్ఛేదఖణికసమ్ముతిమరణం ఇధ మరణానుస్సతియం నాధిప్పేతం అబాహుల్లతో, అనుపట్ఠహనతో, అసంవేగవత్థుతో చాతి అధిప్పాయో.
అధిప్పేతం సతియా ఆరమ్మణభావేన. ఆయుఆదీనం ఖయకాలే మరణం కాలమరణం. తేసం అపరిక్ఖీణకాలే మరణం అకాలమరణం. ‘‘కాలమరణం పుఞ్ఞక్ఖయేనా’’తి ఇదం యథాధికారం సమ్పత్తిభవవసేన వుత్తం, విపత్తిభవవసేన పన ‘‘పాపక్ఖయేనా’’తి వత్తబ్బం.
ఆయుసన్తానజనకపచ్చయసమ్పత్తియాతి ఆయుప్పబన్ధస్స పవత్తాపనకానం ఆహారాదిపచ్చయానం సమ్పత్తియం. విపక్కవిపాకత్తాతి అత్తనో ఫలానురూపం దాతబ్బవిపాకస్స దిన్నత్తా. గతికాలాహారాదిసమ్పత్తియాఅభావేనాతి దేవానం వియ గతిసమ్పత్తియా, పఠమకప్పియానం వియ కాలసమ్పత్తియా, ఉత్తరకురుకాదీనం వియ ఆహారసమ్పత్తియా చ అభావేన. ఆది-సద్దేన ఉతుసుక్కసోణితాదిం పరిగ్గయ్హతి. అజ్జతనకాలపురిసానం వియాతి వియ-సద్దో అట్ఠానే పట్ఠపితో, అజ్జతనకాలపురిసానం వస్ససతమత్తపరిమాణస్స వియ ఆయునో ఖయవసేనాతి యోజనా. ఏవం హి అనాగతేపి పరమాయునో సఙ్గహో కతో హోతి, అతీతే పన గతిసమ్పత్తియా వియ కాలాహారాదిసమ్పత్తియా భావేన అనేకవస్ససహస్స పరిమాణోపి ఆయు అహోసి. అయఞ్చ విభాగో వత్తమానస్స అన్తరకప్పస్స వసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. కలాబురాజాదీనన్తి ఆది-సద్దేన నన్దయక్ఖనన్దమాణవకాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తం సబ్బమ్పీతి యం ‘‘కాలమరణం అకాలమరణం, తత్థాపి పుఞ్ఞక్ఖయమరణం ఆయుక్ఖయమరణం ఉభయక్ఖయమరణం ఉపక్కమమరణ’’న్తి వుత్తప్పభేదం మరణం, తం సబ్బమ్పి.
౧౬౮. యోనిసోతి ఉపాయేన. మనసికారోతి మరణారమ్మణో మనసికారో. యేన పన ఉపాయేన మనసికారో పవత్తేతబ్బో, తం బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం ‘‘అయోనిసో పవత్తయతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయోనిసో పవత్తయతోతి అనుపాయేన సతిం, సంవేగం, ఞాణఞ్చ అనుపట్ఠపేత్వా మరణం అనుస్సరతో. తదేతం సబ్బమ్పీతి సోకపామోజ్జానం ఉప్పజ్జనం, సంవేగస్స అనుప్పజ్జనం, సన్తాసస్స ఉప్పజ్జనఞ్చ యథాక్కమం సతిసంవేగఞాణవిహరతో హోతి. యో హి ‘‘మరణం నామేతం జాతస్స ఏకన్తిక’’న్తి పణ్డితానం వచనం సరతి, తత్థ సంవేగజాతో హోతి సమ్పజానో చ, తస్స ఇట్ఠజనమరణాదినిమిత్తం సోకాదయో అనోకాసావ. తస్మాతి యస్మా అయోనిసో మనసికారం పవత్తయతో ఏతే దోసా, తస్మా. తత్థ తత్థాతి అరఞ్ఞసుసానాదీసు. హతమతసత్తేతి చోరాదీహి హతే, సరసేన మతే చ సత్తే. దిట్ఠపుబ్బా సమ్పత్తి యేసం తే దిట్ఠపుబ్బసమ్పత్తీ, తేసం దిట్ఠపుబ్బసమ్పత్తీనం. యోజేత్వాతి ఉపట్ఠపేత్వా. ఏకచ్చస్సాతి తిక్ఖిన్ద్రియస్స ఞాణుత్తరస్స.
౧౬౯. వధకపచ్చుపట్ఠానతోతి ఘాతకస్స వియ పతి పతి ఉపట్ఠానతో ఆసన్నభావతో. సమ్పత్తివిపత్తితోతి ఆరోగ్యాదిసమ్పత్తీనం వియ జీవితసమ్పత్తియా విపజ్జనతో. ఉపసంహరణతోతి పరేసం మరణం దస్సేత్వా అత్తనో మరణస్స ఉపనయనతో. కాయబహుసాధారణతోతి సరీరస్స బహూనం సాధారణభావతో. ఆయుదుబ్బలతోతి జీవితస్స దుబ్బలభావతో. అనిమిత్తతోతి మరణస్స వవత్థితనిమిత్తాభావతో. అద్ధానపరిచ్ఛేదతోతి కాలస్స పరిచ్ఛన్నభావతో. ఖణపరిత్తతోతి జీవితక్ఖణస్స ఇత్తరభావతో.
వధకపచ్చుపట్ఠానతోతి ఏత్థ వియ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేన్తో ‘‘వధకస్స వియ పచ్చుపట్ఠానతో’’తి వత్వా తమేవత్థం వివరన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ చారయమానోతి ఆగురేన్తో పహరణాకారం కరోన్తో. పచ్చుపట్ఠితోవ ఉపగన్త్వా ఠితో సమీపే ఏవ. జరామరణం గహేత్వావ నిబ్బత్తన్తి ‘‘యథా హి అహిచ్ఛత్తకమకుళం ఉగ్గచ్ఛన్తం పంసువిరహితం న హోతి, ఏవం సత్తా నిబ్బత్తన్తా జరామరణవిరహితా న హోన్తీ’’తి ఏత్తకేన ఉపమా. అహిచ్ఛత్తకమకుళం కదాచి కత్థచి పంసువిరహితమ్పి భవేయ్య, సత్తా పన కథఞ్చిపి జరామరణవిరహితా న హోన్తీతి ఖణికమరణం తావ ఉపమాభావేన దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతం మరణం దస్సేతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆది వుత్తం. అథ వా యదిమే సత్తా జరామరణం గహేత్వావ నిబ్బత్తన్తి, నిబ్బత్తిసమనన్తరమేవ మరితబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది. అవస్సం మరణతోతి అవస్సం మరితబ్బతో, ఏకన్తేన మరణసబ్భావతో వా. పబ్బతేయ్యాతి పబ్బతతో ఆగతా. హారహారినీతి పవాహే పతితస్స తిణపణ్ణాదికస్స అతివియ హరణసీలా. సన్దతేవాతి సవతి ఏవ. వత్తతేవాతి పవాహవసేన వత్తతి ఏవ న తిట్ఠతి.
యమేకరత్తిన్తి యస్సం ఏకరత్తియం, భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం, అచ్చన్తసంయోగే వా. పఠమన్తి సబ్బపఠమం పటిసన్ధిక్ఖణే. గబ్భేతి మాతుకుచ్ఛియం. మాణవోతి సత్తో. యేభుయ్యేన సత్తా రత్తియం పటిసన్ధిం గణ్హన్తీతి రత్తిగ్గహణం. అబ్భుట్ఠితోవాతి ఉట్ఠితఅబ్భో వియ, అభిముఖభావేన వా ఉట్ఠితోవ మరణస్సాతి అధిప్పాయో. సో యాతీతి సో మాణవో యాతి, పఠమక్ఖణతో పట్ఠాయ గచ్ఛతేవ. స గచ్ఛం న నివత్తతీతి సో ఏవం గచ్ఛన్తో ఖణమత్తమ్పి న నివత్తతి, అఞ్ఞదత్థు మరణంయేవ ఉపగచ్ఛతి.
కున్నదీనన్తి పబ్బతతో పతితానం ఖుద్దకనదీనం. పాతో ఆపోరసానుగతబన్ధనానన్తి పురిమదివసే దివా సూరియసన్తాపేన అన్తో అనుపవిసిత్వా పున రత్తియం బన్ధనమూలం ఉపగతేన ఆపోరసేన తిన్తసిథిలబన్ధనతాయ పాతో ఆపోరసానుగతబన్ధనానం.
అచ్చయన్తీతి అతిక్కమన్తి. ఉపరుజ్ఝతీతి నిరుజ్ఝతి. ఉదకమేవ ఓదకం, ఉదకోఘం వా. యస్మా అచ్చయన్తి అహోరత్తా, తస్మా జీవితం ఉపరుజ్ఝతి. యస్మా జీవితం ఉపరుజ్ఝతి, తస్మా ఆయు ఖీయతి మచ్చానం. పపతతోతి పపతనతో భయం సామికానం రుక్ఖే ఠత్వా కమ్మే వినియుఞ్జితుకామానం, హేట్ఠా పవిట్ఠానం వా. ఉగ్గమనం పతి ఉగ్గమననిమిత్తం. మా మం అమ్మ నివారయ పబ్బజ్జాయాతి అధిప్పాయో.
కోచి మిత్తముఖసత్తురన్ధగవేసీ సహ వత్తమానోపి న హనేయ్య, అయం పన ఏకంసేన హనతియేవాతి దస్సేతుం ‘‘సహజాతియా ఆగతతో’’తి వత్వా ‘‘జీవితహరణతో చా’’తి వుత్తం.
౧౭౦. నన్తి సమ్పత్తిం. సుఖీతి దిబ్బసదిసేహి భోగేహి, ఆధిపతేయ్యేన చ సుఖసమఙ్గీ. దేహబన్ధేనాతి సరీరేన. అసోకోతి అసోకమహారాజా. సోకమాగతోతి సోచితబ్బతం గతో.
ఆరోగ్యం యోబ్బనానం. బ్యాధిజరాపరియోసానతా జీవితస్స మరణపరియోసానతాయ ఉదాహరణవసేన ఆనీతా, పచ్చయభాగవసేన వా. లోకోయేవ లోకసన్నివాసో యథా సత్తావాసాతి, సన్నివసితబ్బతాయ వా సత్తనికాయో లోకసన్నివాసో. అనుగతోతి అనుబన్ధో పచ్చత్థికేన వియ. అనుసటోతి అనుపవిట్ఠో ఉపవిసేన వియ. అభిభూతోతి అజ్ఝోత్థటో మద్దహత్థీహి వియ. అబ్భాహతోతి పహటో భూతేహి వియ.
సేలాతి సిలామయా, న పంసుఆదిమయా. విపులాతి మహన్తా అనేకయోజనాయామవిత్థారా. నభం ఆహచ్చాతి విపులత్తా ఏవ ఆకాసం అభివిహచ్చ సబ్బదిసాసు ఫరిత్వా. అనుపరియేయ్యున్తి అనువిచరేయ్యుం. నిప్పోథేన్తాతి అత్తనా ఆఘాతితం చుణ్ణవిచుణ్ణం కరోన్తా. అధివత్తన్తీతి అధిభవన్తి. కులేన వా రూపేన వా సీలేన వా సుతేన వా సద్ధాదీహి వా సేట్ఠోతి సమ్భావనాయ ఖత్తియాదీసు న కఞ్చి పరివజ్జేతి. తేహి ఏవ నిహీనోతి అవమఞ్ఞమానాయ సుద్దాదీసు న కఞ్చి పరివజ్జేతి. అఞ్ఞదత్థు సబ్బమేవ అభిమద్దతి నిమ్మథతి. దణ్డాదిఉపాయా చ తత్థ అవిసయా ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘న తత్థ హత్థీనం భూమీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మన్తయుద్ధేనాతి ఆథబ్బణవేదవిహితేన మన్తసఙ్గామప్పయోగేన. ధనేనాతి ధనదానేన. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పనత్థో. తేన సామం, భేదఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.
౧౭౧. పరేహి సద్ధిం అత్తనో ఉపసంహరణతోతి పరేహి మతేహి సద్ధిం ‘‘తేపి నామ మతా, కిమఙ్గం పన మాదిసా’’తి అత్తనో మరణస్స ఉపనయనతో. యసమహత్తతోతి పరివారమహత్తతో, విభవమహత్తతో చ. పుఞ్ఞమహత్తతోతి మహాపుఞ్ఞభావతో. థామమహత్తతోతి వీరియబలమహత్తతో. యుధిట్ఠిలో ధమ్మపుత్తో. చానురో యో బలదేవేన నిబ్బుద్ధం కత్వా మారితో.
సహ ఇద్ధీహీతి వేజయన్తకమ్పననన్దోపనన్దదమనాదీసు దిట్ఠానుభావాహి అత్తనో ఇద్ధీహి సద్ధిం మచ్చుముఖం పవిట్ఠో.
కలం నగ్ఘన్తి సోళసిన్తి సోళసన్నం పూరణభాగం న అగ్ఘన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆయస్మతో థేరస్స సారిపుత్తస్స పఞ్ఞం సోళసభాగే కత్వా తతో ఏకం భాగం సోళసధా గహేత్వా లద్ధం ఏకభాగసఙ్ఖాతం కలం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం సత్తానం పఞ్ఞా న అగ్ఘన్తీతి.
సబ్బస్సాపి సంకిలేసపక్ఖస్స సముగ్ఘాతో ఞాయేన ఆరద్ధవీరియస్స హోతీతి ఆహ ‘‘ఞాణవీరియబలేనా’’తి. సమ్మాదిట్ఠిసమ్మావాయామేసు హి సిద్ధేసు అట్ఠఙ్గికో అరియమగ్గో సిద్ధోవ హోతీతి. ఏకాకీభావేన ఖగ్గవిసాణకప్పా. పరతోఘోసేన వినా సయమేవ భూతా పటివిద్ధాకుప్పాతి సయమ్భునో.
హత్థగతసువణ్ణవలయానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్ఘట్టనం వంసకళీరస్స కత్థచి అసత్తతాతి ఏవమాదికం తం తం నిమిత్తం కారణం ఆగమ్మ. వీమంసన్తాతి పవత్తినివత్తియో ఉపపరిక్ఖన్తా. మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసనట్ఠేన మహేసయో. ఏకచరియనివాసేనాతి ఏకచరియనివాసమత్తేన, న సీలాదినా. ఖగ్గమిగసిఙ్గసమా ఉపమా యేసం, ఖగ్గమిగసిఙ్గం వా సమూపమా యేసం తే ఖగ్గసిఙ్గసమూపమా.
తమ్బనఖతుఙ్గనఖతాదిఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితేహి సుప్పతిట్ఠితపాదతాదీహి ద్వత్తింసాయ మహాపురిసలక్ఖణేహి విచిత్రో అచ్ఛరియబ్భుతో రూపకాయో ఏతస్సాతి అసీతి…పే… రూపకాయో. సహ వాసనాయ సబ్బేసం కిలేసానం పహీనత్తా సబ్బాకారపరిసుద్ధసీలక్ఖన్ధాదిగుణరతనేహి సమిద్ధో ధమ్మకాయో ఏతస్సాతి సబ్బాకార…పే… ధమ్మకాయో. ఠానసోతి తఙ్ఖణేయేవ.
ఏవం మహానుభావస్సాతి ఏవం యథావుత్తరూపకాయసమ్పత్తియా, ధమ్మకాయసమ్పత్తియా చ విఞ్ఞాయమానవిపులాపరిమేయ్యబుద్ధానుభావస్స, వసం నాగతం అనుపగమనవసేనాతి అధిప్పాయో.
మరణం సామఞ్ఞం ఏతస్సాతి మరణసామఞ్ఞో, తస్స భావో మరణసామఞ్ఞతా, తాయ.
౧౭౨. కిమికులానన్తి కిమిసమూహానం, కిమిజాతీనం వా. జీయన్తీతి జరం పాపుణన్తి.
నిక్ఖన్తేతి వీతివత్తే. పటిహితాయాతి పచ్చానుగతాయ. సో మమస్స అన్తరాయోతి సా యథావుత్తా న కేవలం కాలకిరియావ, అథ ఖో మమ అతిదుల్లభం ఖణం లభిత్వా ఠితస్స సత్థుసాసనమనసికారస్స అన్తరాయో అస్స భవేయ్య. బ్యాపజ్జేయ్యాతి విపత్తిం గచ్ఛేయ్య. సత్థకేన వియ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కన్తనకా మరణకాలే సన్ధిబన్ధనచ్ఛేదనకవాతా సత్థకవాతా.
౧౭౩. అబలన్తి బలహీనం. దుబ్బలన్తి తస్సేవ వేవచనం. అభావత్థో హి అయం దు-సద్దో ‘‘దుస్సీలో (అ. ని. ౫.౨౧౩; అ. ని. ౧౦.౭౫) దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౪౯) వియ. తదేతం ఆయు. అస్సాసపస్సాసానం సమవుత్తితా అపరాపరం పవేసనిక్ఖమోవ. బహి నిక్ఖన్తనాసికవాతే అన్తో అపవిసన్తే, పవిట్ఠే వా అనిక్ఖమన్తేతి ఏకస్సేవ పవేసనిక్ఖమో వియ వుత్తం, తం నాసికవాతభావసామఞ్ఞేనాతి దట్ఠబ్బం. అధిమత్తతాయ అచ్చాసన్నఅధిట్ఠానాదినా. తదభావో హి ఇరియాపథానం సమవుత్తితా. అతిసీతేన అభిభూతస్స కాయస్స విపజ్జనం మహింసరట్ఠాదీసు హిమపాతకాలేన దీపేతబ్బం. తత్థ హి సత్తా సీతేన భిన్నసరీరా జీవితక్ఖయం పాపుణన్తి. అతిఉణ్హేన అభిభూతస్స విపజ్జనం మరుకన్తారే ఉణ్హాభితత్తాయ పచ్ఛిం, తత్థ ఠపితం ఉపరి సాటకం, పుత్తఞ్చ అక్కమిత్వా మతాయ ఇత్థియా దీపేతబ్బం. మహాభూతానం సమవుత్తితా పకోపాభావో. పథవీధాతుఆదీనం పకోపేన సరీరస్స వికారాపత్తి పరతో ధాతుకమ్మట్ఠానకథాయం ఆగమిస్సతి. యుత్తకాలేతి భుఞ్జితుం యుత్తకాలే ఖుద్దాభిభూతకాలే.
౧౭౪. అవవత్థానతోతి కాలాదివసేన వవత్థానాభావతో. వవత్థానన్తి చేత్థ పరిచ్ఛేదో అధిప్పేతో, న అసఙ్కరతో వవత్థానం, నిచ్ఛయో చాతి ఆహ ‘‘పరిచ్ఛేదాభావతో’’తి. న నాయరేతి న ఞాయన్తి.
ఇతో పరన్తి ఏత్థ పరన్తి పరం అఞ్ఞం కాలన్తి అత్థో. తేన ఓరకాలస్సాపి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. పరమాయుతో ఓరకాలం ఏవ చేత్థ ‘‘పర’’న్తి అధిప్పేతం. తతో పరం సత్తానం జీవనస్స అభావతో ‘‘వవత్థానాభావతో’’తి వత్తుం న సక్కాతి. అబ్బుదపేసీతిఆదీసు ‘‘అబ్బుదకాలే పేసికాలే’’తిఆదినా కాల-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. కాలోతి ఇధ పుబ్బణ్హాదివేలా అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘పుబ్బణ్హేపి హీ’’తిఆది. ఇధేవ దేహేన పతితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అనేకప్పకారతోతి నగరే జాతానం గామే, గామే జాతానం నగరే, వనే జాతానం జనపదే, జనపదే జాతానం వనేతిఆదినా అనేకప్పకారతో. ఇతో చుతేనాతి ఇతో గతితో చుతేన. ఇధ ఇమిస్సం గతియం. యన్తయుత్తగోణో వియాతి యథా యన్తే యుత్తగోణో యన్తం నాతివత్తతి, ఏవం లోకో గతిపఞ్చకన్తి ఏత్తకేన ఉపమా.
౧౭౫. అప్పం వా భియ్యోతి వస్ససతతో ఉపరి ‘‘దస వా వస్సాని, వీసతి వా’’తిఆదినా దుతియం వస్ససతం అపాపుణన్తో అప్పకం వా జీవతీతి అత్థో. గమనీయోతి గన్ధబ్బో ఉపపజ్జనవసేన. సమ్పరాయోతి పరలోకో.
హీళేయ్యాతి పరిభవేయ్య న సమ్భావేయ్య. నన్తి ఆయుం. సుపోరిసోతి సాధుపురిసో పఞ్ఞవా. చరేయ్యాతి సుచరితం చరేయ్య. తేనాహ ‘‘ఆదిత్తసీసోవా’’తి.
సత్తహి ఉపమాహీతి –
‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దు సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే ఖిప్పంయేవ పటివిగచ్ఛతి, న చిరట్ఠితికం హోతి. ఉదకే ఉదకపుబ్బుళం. ఉదకే దణ్డరాజి. నదీ పబ్బతేయ్యా దూరఙ్గమా సీఘసోతా హారహారినీ. బలవా పురిసో జివ్హగ్గే ఖేళపిణ్డం సంయూహిత్వా అకసిరేనేవ వమేయ్య. దివసం సన్తత్తే అయోకటాహే మంసపేసి పక్ఖిత్తా ఖిప్పంయేవ పటివిగచ్ఛతి, న చిరట్ఠితికా హోతి. గావీ వజ్ఝా ఆఘాతనం నీయమానా యం యదేవ పాదం ఉద్ధరతి, సన్తికేవ హోతి వధస్స, సన్తికేవ మరణస్స, ఏవమేవం ఖో, బ్రాహ్మణ, గోవజ్ఝూపమం జీవితం మనుస్సానం పరిత్తం లహుకం బహుదుక్ఖం బహుపాయాసం మన్తాయం బోద్ధబ్బం, కత్తబ్బం కుసలం, చరితబ్బం బ్రహ్మచరియం, నత్థి జాతస్స అమరణ’’న్తి (అ. ని. ౭.౭౪) –
ఏవమాగతాహి ఇమాహి సత్తహి ఉపమాహి అలఙ్కతం.
రత్తిన్దివన్తి ఏకం రత్తిన్దివం. భగవతో సాసనన్తి అరియమగ్గపటివేధావహం సత్థు ఓవాదం. బహుం వత మే కతం అస్సాతి బహుం వత మయా అత్తహితం పబ్బజితకిచ్చం కతం భవేయ్య. తదన్తరన్తి తం ఖణం తత్తకం వేలం. ఏకం పిణ్డపాతన్తి ఏకం దివసం యాపనప్పహోనకం పిణ్డపాతం. దన్ధన్తి మన్దం చిరాయ. అవిస్సాసియో అవిస్సాసనీయో.
౧౭౬. చిత్తే ధరన్తేయేవ సత్తానం జీవితవోహారో, చిత్తస్స చ అతిఇత్తరో ఖణో లహుపరివత్తిభావతో. యథాహ భగవా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮; కథా. ౩౩౫). తస్మా సత్తానం జీవితం ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా లహుసం ఇత్తరన్తి దస్సేన్తో ‘‘పరమత్థతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘పరమత్థతో’’తి ఇమినా యాయం ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససత’’న్తిఆదినా సత్తానం (దీ. ని. ౨.౭; సం. ని. ౧.౧౪౫; అ. ని. ౭.౭౪) జీవితప్పవత్తి వుత్తా, సా పబన్ధవిసయత్తా వోహారవసేనాతి తం పటిక్ఖిపతి. ‘‘అతిపరిత్తో’’తి ఇమినా –
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చత్తారో దళ్హధమ్మా ధనుగ్గహా సుసిక్ఖితా కతహత్థా కతూపాసనా చతుద్దిసా ఠితా అస్సు, అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య ‘అహం ఇమేసం…పే… కతూపాసనానం చతుద్దిసా కణ్డే ఖిత్తే అప్పతిట్ఠితే పథవియం గహేత్వా ఆహరిస్సామీ’తి. యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, తతో సీఘతరో. యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, యథా చ యా దేవతా చన్దిమసూరియానం పురతో ధావన్తి, తాసం దేవతానం జవో, తతో సీఘతరం ఆయుసఙ్ఖారా ఖీయన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) –
ఏవం వుత్తం పరిత్తమ్పి పటిక్ఖిపతి. తత్ర హి గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి, పాదే చ బద్ధఖురధారాసన్నిపాతతోపి పరిత్తకో రూపజీవితిన్ద్రియస్స సో ఖణో వుత్తో, చిత్తస్స పన అతివియ పరిత్తతరో, యస్స ఉపమాపి నత్థి. తేనేవాహ ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, ఉపమాపి న సుకరా, యావ లహుపరివత్తం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). జీవితక్ఖణోతి జీవనక్ఖణో. ఏకచిత్తప్పవత్తిమత్తోయేవ ఏకస్స చిత్తస్స పవత్తిమత్తేనేవ సత్తానం పరమత్థతో జీవనక్ఖణస్స పరిచ్ఛిన్నత్తా. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ పకాసేన్తో ‘‘యథా నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తమానన్తి పవత్తన్తం. ఏకచిత్తక్ఖణికన్తి ఏకచిత్తక్ఖణమత్తవన్తం. తస్మిం చిత్తే నిరుద్ధమత్తేతి యేన వత్తమానచిత్తక్ఖణేన ‘‘జీవతీ’’తి వుచ్చతి, తస్మిం చిత్తే నిరోధం భఙ్గం పత్తమత్తే తంసమఙ్గీ సత్తో నిరుద్ధో మతోతి వుచ్చతి. వుత్తమేవత్థం పాళియా విభావేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన తీసుపి కాలేసు సత్తానం పరమత్థతో జీవనం నామ చిత్తక్ఖణవసేనేవాతి దస్సేతి.
జీవితన్తి జీవితిన్ద్రియం. సుఖదుక్ఖాతి సుఖదుక్ఖవేదనా. ఉపేక్ఖాపి హి సుఖదుక్ఖాసు ఏవ అన్తోగధా ఇట్ఠానిట్ఠభావతో. అత్తభావోతి జీవితవేదనావిఞ్ఞాణాని ఠపేత్వా అవసిట్ఠధమ్మా వుత్తా. కేవలాతి అత్తనా, నిచ్చభావేన వా అవోమిస్సా. ఏకచిత్తసమాయుత్తాతి ఏకేకేన చిత్తేన సహితా. లహుసో వత్తతి ఖణోతి వుత్తనయేన ఏకచిత్తక్ఖణికతాయ లహుకో అతిఇత్తరో జీవితాదీనం ఖణో వత్తతి.
యే నిరుద్ధా మరన్తస్సాతి చవన్తస్స సత్తస్స చుతితో ఉద్ధం ‘‘నిరుద్ధా’’తి వత్తబ్బా యే ఖన్ధా. తిట్ఠమానస్స వా ఇధాతి యే వా ఇధ పవత్తియం తిట్ఠన్తస్స ధరన్తస్స భఙ్గప్పత్తియా నిరుద్ధా ఖన్ధా. సబ్బేపి సదిసా తే సబ్బేపి ఏకసదిసా. కథం? గతా అప్పటిసన్ధికా పున ఆగన్త్వా పటిసన్ధానాభావేన విగతా. యథా హి చుతిఖన్ధా న నివత్తన్తి, ఏవం తతో పుబ్బేపి ఖన్ధా, తస్మా ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితన్తి అధిప్పాయో.
అనిబ్బత్తేన న జాతోతి అనుప్పన్నేన చిత్తేన జాతో న హోతి అజాతో నామ హోతి. పచ్చుప్పన్నేన వత్తమానేన చిత్తేన జీవతి జీవమానో నామ హోతి. చిత్తభఙ్గా మతో లోకోతి చుతిచిత్తస్స వియ సబ్బస్సపి తస్స తస్స చిత్తస్స భఙ్గప్పత్తియా అయం లోకో పరమత్థతో మతో నామ హోతి నిరుద్ధస్స అప్పటిసన్ధికత్తా. ఏవం సన్తేపి పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా యా తం తం ధరన్తం చిత్తం ఉపాదాయ ‘‘తిస్సో జీవతి, ఫుస్సో జీవతీ’’తి వచనప్పవత్తియా విసయభూతా సన్తానపఞ్ఞత్తి, సా ఏత్థ పరమత్థియా పరమత్థభూతా. తథా హి వదన్తి ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి (సం. ని. ౧.౭౬).
౧౭౭. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన ఆకారేన. చిత్తన్తి కమ్మట్ఠానారమ్మణం చిత్తం. ఆసేవనం లభతీతి భావనాసేవనం లభతి, బహిద్ధా విక్ఖేపం పహాయ ఏకత్తవసేన మరణారమ్మణమేవ హోతీతి. తేనాహ ‘‘మరణారమ్మణా సతి సన్తిట్ఠతీ’’తి. సభావధమ్మానం భేదో సభావధమ్మగతికో ఏవాతి ఆహ ‘‘సభావధమ్మత్తా పన ఆరమ్మణస్సా’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్న’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౨౦). సంవేజనీయత్తాతి సంవేగజననతో మహాభూతేసు మహావికారతా వియ గయ్హమానా మరణం అనుస్సరియమానం ఉపరూపరి ఉబ్బేగమేవ ఆవహతీతి తత్థ న భావనాచిత్తం అప్పేతుం సక్కోతి. యది సభావధమ్మత్తా అప్పనం న పాపుణాతి, లోకుత్తరజ్ఝానం ఏకచ్చాని అరూపజ్ఝానాని చ కథన్తి ఆహ ‘‘లోకుత్తరజ్ఝానం పనా’’తిఆది. విసుద్ధిభావనానుక్కమవసేనాతి హేట్ఠిమవిసుద్ధియా ఆనుభావేన అధిగతాతిసయాయ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిభావనాయ, సబ్బసఙ్ఖారేహి నిబ్బిన్దనవిరజ్జనాదివిసంయోగాధిముత్తిఅప్పనాయ చ పటిపక్ఖభూతానం పాపధమ్మానం విగమోతి ఏవంభూతస్స విసుద్ధిభావనానుక్కమస్స వసేన లోకుత్తరజ్ఝానం అప్పనాప్పత్తమేవ హోతి. ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తం తత్థ హోతీతి అఞ్ఞేసం సభావధమ్మారమ్మణకమ్మట్ఠానానం వియ చిత్తస్స సమాధానే బ్యాపారో నత్థి. యథాసమాహితేన పన చిత్తేన ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తమేవ భావనాయ కాతబ్బం, తస్మా సభావధమ్మేపి ఆరుప్పజ్ఝానం అప్పేతీతి.
సతతం అప్పమత్తో హోతి సంవేగబహులత్తా, తతో ఏవస్స సబ్బభవేసు అనభిరతిసఞ్ఞాపటిలాభో. జీవితనికన్తిం జహాతి మరణస్స అవస్సంభావితాదస్సనతో. పాపగరహీ హోతి అనిచ్చసఞ్ఞాపటిలాభతో, తతో ఏవ అసన్నిధిబహులతా, విగతమలమచ్ఛేరతా చ. తదనుసారేనాతి అనిచ్చసఞ్ఞాపరిచయానుసారేన. అభావితమరణాతి అభావితమరణానుస్సరణా. అభయో అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి పగేవ మరణసఞ్ఞాయ సూపట్ఠితత్తా.
కాయగతాసతికథావణ్ణనా
౧౭౮. బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి ఏత్థాతి బుద్ధుప్పాదో, బుద్ధానం ఉప్పజ్జనకాలో, తస్మా. అఞ్ఞత్ర తం ఠపేత్వా, అఞ్ఞస్మిం కాలేతి అత్థో. న పవత్తపుబ్బన్తి అపవత్తపుబ్బం. తతో ఏవ సబ్బతిత్థియానం అవిసయభూతం. నను చ సునేత్తసత్థారాదయో (అ. ని. ౬.౫౪; ౭.౬౬, ౭౩), అఞ్ఞే చ తాపసపరిబ్బాజకా సరీరం ‘‘అసుభ’’న్తి జానింసు. తథా హి సుమేధతాపసేన సరీరం జిగుచ్ఛన్తేన వుత్తం –
‘‘యన్నూనిమం పూతికాయం, నానాకుణపపూరితం;
ఛడ్డయిత్వాన గచ్ఛేయ్యం, అనపేక్ఖో అనత్థికో’’తి. (బు. వం. ౨.౮) –
ఆది. కామం బోధిసత్తా, అఞ్ఞే చ తాపసాదయో సరీరం ‘‘అసుభ’’న్తి జానన్తి, కమ్మట్ఠానభావేన పన న జానన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞత్ర బుద్ధుప్పాదా’’తిఆది. సంవేగాయ సంవత్తతి యాథావతో కాయసభావప్పవేదనతో. అత్థాయాతి దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థాయ. యోగక్ఖేమాయాతి చతూహి యోగేహి ఖేమభావాయ. సతిసమ్పజఞ్ఞాయాతి సబ్బత్థ సతిఅవిప్పవాసాయ చ సత్తట్ఠానియసమ్పజఞ్ఞాయ చ. ఞాణదస్సనపటిలాభాయాతి విపస్సనాఞాణాధిగమాయ. విజ్జావిముత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయాతి తిస్సో విజ్జా, చిత్తస్స అధిముత్తి నిబ్బానం, చత్తారి సామఞ్ఞఫలానీతి ఏతేసం పచ్చక్ఖకరణాయ. అమతస్స నిబ్బానస్స అధిగమహేతుతాయ, అమతసదిసాతప్పకసుఖసహితతాయ చ కాయగతాసతి ‘‘అమత’’న్తి వుత్తా. పరిభుఞ్జన్తీతి ఝానసమాపజ్జనేన వళఞ్జన్తి. పరిహీనన్తి జినం. విరద్ధన్తి అనధిగమేన విరజ్ఝితం. ఆరద్ధన్తి సాధితం నిప్ఫాదితం. అనేకేహి ఆకారేహి తేసు తేసు సుత్తన్తేసు పసంసిత్వా యం తం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం నిద్దిట్ఠన్తి సమ్బన్ధో. కత్థ పన నిద్దిట్ఠన్తి? కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩ ఆదయో). తత్థ హి ‘‘కథం భావితా చ భిక్ఖవే’’తిఆదినా అయం దేసనా ఆగతా. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, కేన పకారేన కాయగతాసతిభావనా భావితా, కేన చ పకారేన పునప్పునం కతా ఆనాపానజ్ఝానాదీనం నిప్ఫత్తియా మహప్ఫలా, తేసం తేసం విజ్జాభాగియానం, అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానఞ్చ ధమ్మానం, అరతిరతిసహనతాదీనఞ్చ సంసిద్ధియా మహానిసంసా చ హోతీతి? ఆనాపానపబ్బన్తి ఆనాపానకమ్మట్ఠానావధి. ఏస నయో సేసేసుపి.
ధాతుమనసికారకమ్మట్ఠానేన యదిపి ఉపచారసమాధి ఇజ్ఝతి, సమ్మసనవారో పన తత్థ సాతిసయోతి ధాతుమనసికారపబ్బమ్పి ‘‘విపస్సనావసేన వుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘అయమ్పి ఖో కాయో ఏవంధమ్మో ఏవంభావీ ఏవంఅనతీతో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౯; మ. ని. ౧.౧౧౨) తత్థ తత్థ అసుభానిచ్చతాదీహి సద్ధిం కాయే ఆదీనవస్స విభావనవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా ‘‘నవసివథిక…పే… వుత్తానీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ ఉద్ధుమాతకాదీసూతి ఏతేసు సివథికపబ్బేసు ఆగతఉద్ధుమాతకాదీసు. ఆనాపానస్సతివసేనాతి ఆనాపానస్సతిభావనావసేన. యో ఉపరి ‘‘కరీసం మత్థలుఙ్గ’’న్తి మత్థలుఙ్గకోట్ఠాసో గయ్హతి, తం ఇధ పాళియం (మ. ని. ౩.౧౫౪) అట్ఠిమిఞ్జేనేవ సఙ్గణ్హిత్వా దేసనా ఆగతాతి దస్సేన్తో ‘‘మత్థలుఙ్గం అట్ఠిమిఞ్జేన సఙ్గహేత్వా’’తి ఆహ. ఇధాతి ఇమస్మిం అనుస్సతినిద్దేసే. కాయం గతా, కాయే వా గతా సతి కాయగతాసతీతి సతిసీసేన ఇదం ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం అధిప్పేతన్తి యోజనా.
౧౭౯. చతుమహాభూతికన్తి చతుమహాభూతసన్నిస్సయం. పూతికాయన్తి పూతిభూతం పరమదుగ్గన్ధకాయం. ఠానగమనావత్థం సరీరం సన్ధాయ, తస్స వా అవయవేసు సబ్బహేట్ఠిమం పాదతలన్తి వుత్తం ‘‘ఉద్ధం పాదతలా’’తి. తిరియం తచపరిచ్ఛిన్నన్తి ఏత్థ నను కేసలోమనఖానం, తచస్స చ అతచపరిచ్ఛిన్నతా అత్థీతి? కిఞ్చాపి అత్థి, తచపరిచ్ఛిన్నబహులతాయ పన కాయస్స తచపరిచ్ఛిన్నతా హోతీతి ఏవం వుత్తం. తచో పరియన్తో అస్సాతి తచపరియన్తోతి ఏతేన పన వచనేన కాయేకదేసభూతో తచో గహితో ఏవ, తప్పటిబద్ధా చ కేసాదయో తదనుపవిట్ఠమూలా తచపరియన్తావ హోన్తీతి ద్వత్తింసాకారసమూహో సబ్బోపి కాయో తచపరియన్తో వుత్తోతి వేదితబ్బో.
అత్థీతి వచనవిపల్లాసేన వుత్తం, నిపాతపదం వా ఏతం. తస్మా తీసుపి సఙ్ఖాసు తదేవస్స రూపం. తేనాహ ‘‘సంవిజ్జన్తీ’’తి. అక్ఖరచిన్తకేహి సరీరే కాయ-సద్దం వణ్ణన్తేహిపి అసుచిసముదాయభావేనేవ ఇచ్ఛితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘అసుచిసఞ్చయతో’’తి వత్వా పున నం నిరుత్తినయేన దస్సేతుం ‘‘కుచ్ఛితాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆయభూతతోతి ఉప్పత్తిట్ఠానభూతత్తా. ‘‘పూరం నానప్పకారస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘కే పన తే పకారా? యేహి నానప్పకారం అసుచి వుత్త’’న్తి తే కేసాదికే దస్సేతుం పాళియం ‘‘కేసా లోమా’’తిఆది వుత్తన్తి ఇమమత్థం దీపేన్తో ఆహ ‘‘ఏతే కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా’’తి. ఆకారా పకారాతి హి ఏకో అత్థోతి. ఏవం సమ్బన్ధోతి ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే నఖా’’తిఆదినా సబ్బకోట్ఠాసేసు ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే’’తి పదత్తయేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.
పరితోతి తిరియం, సమన్తతో వా పాదతలకేసమూలేసు చ తచస్స లబ్భనతో. సుచిభావన్తి సుచినో సబ్భావం, సుచిమేవ వా.
౧౮౦. యేన విధినా ఉగ్గహే కుసలో హోతి, సో సత్తవిధో విధి ‘‘ఉగ్గహకోసల్ల’’న్తి వుచ్చతి, తన్నిబ్బత్తం వా ఞాణం. మనసికారకోసల్లేపి ఏసేవ నయో.
సజ్ఝాయన్తా వాతి సజ్ఝాయం కరోన్తా ఏవ. తేసం కిర చత్తారో మాసే సజ్ఝాయన్తానం సజ్ఝాయమగ్గేనేవ కోట్ఠాసే ఉపధారేన్తానం పటిపాటియా ద్వత్తింసాకారా విభూతతరా హుత్వా ఖాయింసు, పటిక్కూలసఞ్ఞా సణ్ఠాసి, తే తస్మిం నిమిత్తే ఝానం అప్పేత్వా ఝానపాదకం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా దస్సనమగ్గం పటివిజ్ఝింసు. తేన వుత్తం ‘‘సజ్ఝాయన్తా వ సోతాపన్నా అహేసు’’న్తి.
పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి తచపఞ్చకాదివసేనేవ పరిచ్ఛేదం కత్వా. పథవీధాతుబహులభావతో మత్థలుఙ్గస్స కరీసావసానే తన్తిఆరోపనమాహ. ఏత్థ చ మంసం, న్హారు, అట్ఠి, అట్ఠిమిఞ్జం వక్కం, వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం, అట్ఠి, న్హారు, మంసం, తచో, దన్తా, నఖా, లోమా, కేసాతి ఏవం వక్కపఞ్చకాదీసు అనులోమసజ్ఝాయం వత్వా పటిలోమసజ్ఝాయో పురిమేహి సమ్బన్ధో వుత్తో. స్వాయం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౩౫౬) విసుం తిపఞ్చాహం, పురిమేహి ఏకతో తిపఞ్చాహన్తి ఛపఞ్చాహం సజ్ఝాయో వుత్తో, తత్థ ఆదిఅన్తదస్సనవసేన వుత్తోతి దట్ఠబ్బో. అనులోమపటిలోమసజ్ఝాయేపి హి పటిలోమసజ్ఝాయో అన్తిమో హోతి, సజ్ఝాయప్పకారన్తరం వా ఏతమ్పీతి వేదితబ్బం.
హత్థసఙ్ఖలికాతి అఙ్గులిపన్తిమాహ.
మనసా సజ్ఝాయోతి చిత్తేన చిన్తనమాహ, యం మానసం ‘‘జప్పన’’న్తి వుచ్చతి, సమ్మదేవ అజ్ఝాయోతి వా సజ్ఝాయో, చిన్తనన్తి అత్థో. చిరతరం సుట్ఠు పవత్తనేన పగుణభూతా కమ్మట్ఠానతన్తి సమావజ్జిత్వా మనసి కరోన్తస్స ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా కత్థచి అసజ్జమానా నిరన్తరమేవ ఉపట్ఠాతి, తదనుసారేన తదత్థోపి విభూతతరో హుత్వా ఖాయతీతి ఆహ ‘‘వచసా సజ్ఝాయో హి…పే… పటివేధస్స పచ్చయో హోతీ’’తి. లక్ఖణపటివేధస్సాతి అసుభలక్ఖణపటివేధస్స.
పటిక్కూలసభావసల్లక్ఖణస్స కస్సచి వణ్ణగ్గహణముఖేన కోట్ఠాసా వవత్థానం గచ్ఛన్తి, కస్సచి సణ్ఠానగ్గహణముఖేన, కస్సచి దిసావిభాగగ్గహణముఖేన, కస్సచి పతిట్ఠితోకాసగ్గహణముఖేన, కస్సచి సబ్బసో పరిచ్ఛిజ్జగ్గహణముఖేనాతి వణ్ణాదితో సల్లక్ఖణం ఉగ్గహకోసల్లావహం వుత్తన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘కేసాదీనం వణ్ణో వవత్థపేతబ్బో’’తిఆదిమాహ.
అత్తనో భాగో సభాగో, సభాగేన పరిచ్ఛేదో సభాగపరిచ్ఛేదో, హేట్ఠుపరితిరియపరియన్తేహి, సకోట్ఠాసికకేసన్తరాదీహి చ పరిచ్ఛేదోతి అత్థో. అమిస్సకతావసేనాతి కోట్ఠాసన్తరేహి అవోమిస్సకతావసేన. అసభాగో హి ఇధ ‘‘విసభాగో’’తి అధిప్పేతో, న విరుద్ధసభాగో. స్వాయమత్థో కేసాదిసద్దతో ఏవ లబ్భతి. సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతీతి ‘‘కేసా’’తి వుత్తే ‘‘అకేసా న హోన్తీ’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. కే పన తే అకేసా? లోమాదయో, న చ ఘటాదీసు పసఙ్గోపకరణేనేవ తేసం నివత్తితత్తా.
పటిక్కూలవసేనేవ కథితం ధాతువిభాగస్స సామఞ్ఞతోపి అగహితత్తా. తత్థేవ విసుం ధాతుకమ్మట్ఠానస్స కథితత్తా చ ధాతువిభఙ్గో పక్కుసాతిసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౪౨) విభఙ్గప్పకరణే ధాతువిభఙ్గపాళి (విభ. ౧౭౨ ఆదయో) చ. యస్స వణ్ణతో ఉపట్ఠాతి కేసాది, తం పుగ్గలం సన్ధాయ ఝానాని కేసాదీసు వణ్ణకసిణారమ్మణాని విభత్తాని. ఞత్వా ఆచిక్ఖితబ్బన్తి యదత్థం వుత్తం, తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ ధాతువసేనా’’తిఆది వుత్తం. ఇధాతి ఇమస్మిం పటిక్కూలమనసికారపబ్బే. కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩ ఆదయో) హి పటిక్కూలమనసికారపబ్బం గహేత్వా ఇధ కాయగతాసతిభావనా నిద్దిసీయతి.
౧౮౧. న ఏకన్తరికాయాతి ఏకన్తరికాయపి న మనసి కాతబ్బం, పగేవ ద్వన్తరికాదినాతి అధిప్పాయో. న భావనం సమ్పాదేతి, లక్ఖణపటివేధం న పాపుణాతి ఏకన్తరికాయ మనసి కరోన్తోతి సమ్బన్ధో.
ఓక్కమనవిస్సజ్జనన్తి పటిపజ్జితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బే మగ్గే. పుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం హోతి గహేతబ్బవిస్సజ్జేతబ్బట్ఠానస్స అసల్లక్ఖణతో. కమ్మట్ఠానం పరియోసానం పాపుణాతీతి ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా మనసికారమత్తం హోతీతి అధిప్పాయో. అవిభూతం పన హోతి పటిక్కూలాకారస్స సుట్ఠు అసల్లక్ఖణతో. తతో ఏవ న విసేసం ఆవహతి.
కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతీతి పటిపాటియా సబ్బకోట్ఠాసే మనసి కరోతోయేవ విభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తే సాతిసయం పాటిక్కూలతో మనసి కరోన్తస్స కమ్మట్ఠానం పరియోసానం గచ్ఛేయ్య, ఇమస్స పన అతివియ దన్ధం మనసి కరోతో విభూతతో ఉపట్ఠానమేవ నత్థి, కుతో పటిక్కూలతాయ సణ్ఠానం. తేనాహ ‘‘విసేసాధిగమస్స పచ్చయో న హోతీ’’తి.
బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణేతి ‘‘అసుచి పటిక్కూల’’న్తి కేసాదీసు పవత్తేతబ్బం అసుభానుపస్సనం హిత్వా సుభాదివసేన గయ్హమానా కేసాదయోపి ఇధ ‘‘బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణమేవా’’తి వేదితబ్బా. రూపాదయో హి నీలాదివసేన పుథుసభావతాయ పుథుత్తారమ్మణం నామ, నానారమ్మణన్తి అత్థో. అసమాధానం చేతసో విరూపో ఖేపోతి విక్ఖేపో. సో సతిం సూపట్ఠితం కత్వా సక్కచ్చం కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తేన పటిబాహితబ్బో. పరిహాయతీతి హాయతి. పరిధంసతీతి వినస్సతి.
యా అయం కేసా లోమాతిఆదికా లోకసఙ్కేతానుగతా. పణ్ణత్తీతి అట్ఠ ధమ్మే ఉపాదాయ పణ్ణత్తి. తం కేసాదిపణ్ణత్తిం. అతిక్కమిత్వాతి పటిక్కూలభావనాయ అతిక్కమిత్వా ఉగ్ఘాటేత్వా. తస్సా ఉగ్ఘాటితత్తా తస్మిం తస్మిం కోట్ఠాసే పటిక్కూలతో ఉపట్ఠహన్తే ‘‘పటిక్కూల’’న్తి చిత్తం ఠపేతబ్బం. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్రిదం ఉపమాసంసన్దనం – మనుస్సా వియ యోగావచరో. ఉదపానం వియ కోట్ఠాసా. తాలపణ్ణాదిసఞ్ఞాణం వియ కేసాదిపఞ్ఞత్తి. తేన మనుస్సానం ఉదపానే న్హానపివనాది వియ యోగావచరస్స పుబ్బభాగే కేసా లోమాతి పణ్ణత్తివసేన మనసికారో. అభిణ్హసఞ్చారేన మనుస్సానం సఞ్ఞాణేన వినా ఉదపానే కిచ్చకరణం వియ యోగావచరస్స మనసికారబలేన పణ్ణత్తిం అతిక్కమిత్వా పటిక్కూలభావేయేవ చిత్తం ఠపేత్వా భావనానుయోగో. పుబ్బభాగే…పే… పాకటో హోతీతి ‘‘కేసా లోమా’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౫౪) భావనమనుయుఞ్జన్తస్స కేసాదిపఞ్ఞత్తియా సద్ధింయేవ కోట్ఠాసానం పటిక్కూలభావో పుబ్బభాగే పాకటో హోతి. అథాతి పచ్ఛా భావనాయ వీథిపటిపన్నకాలే. పటిక్కూలభావేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బన్తి కోట్ఠాసానం పటిక్కూలాకారేయేవ భావనాచిత్తం పవత్తేతబ్బం.
అనుపుబ్బేన ముఞ్చనం అనుపుబ్బముఞ్చనం, అనుపట్ఠహన్తస్స అనుపట్ఠహన్తస్స ముఞ్చనన్తి అత్థో. కథం పన అనుపట్ఠానం హోతీతి ఆహ ‘‘ఆదికమ్మికస్సా’’తిఆది. పరియోసానకోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతీతి ఇదం కమ్మట్ఠానం తన్తిఅనుసారేన ఆదితో కమ్మట్ఠానమనసికారో పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం. తథా హిస్స మనసా సజ్ఝాయో వియ మనసికారో తే తే కోట్ఠాసే ఆమట్ఠమత్తే కత్వా గచ్ఛతి, న లక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన. యదా పన నే లక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన సుట్ఠు ఉపధారేన్తో మనసి కరోతి, తదా కేచి ఉపట్ఠహన్తి, కేచి న ఉపట్ఠహన్తి. తత్థ పటిపజ్జనవిధిం దస్సేన్తో ‘‘అథస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కమ్మన్తి మనసికారకమ్మం తావ కాతబ్బం. కీవ చిరన్తి? యావ ద్వీసు ఉపట్ఠితేసు, తేసమ్పి ద్విన్నం ఏకో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠహతి తావ.
ఉక్కుట్ఠుక్కుట్ఠిట్ఠానేయేవ ఉట్ఠహిత్వాతి పుబ్బే వియ ఏకత్థకతాయ ఉక్కుట్ఠియా కమేన సబ్బతాలేసు పతిత్వా ఉట్ఠహిత్వా ఉట్ఠహిత్వా పరియన్తతాలం, ఆదితాలఞ్చ ఆగన్త్వా తతో తతో తత్థ తత్థేవ కతాయ ఉక్కుట్ఠియా ఉట్ఠహిత్వాతి అత్థో.
ద్వే భిక్ఖాతి ద్వీసు గేహేసు లద్ధభిక్ఖా.
అప్పనాతోతి అప్పనాకారతో ద్వత్తింసాకారే అప్పనా హోన్తి. కిం పచ్చేకం కోట్ఠాసేసు హోతి ఉదాహు అఞ్ఞథాతి విచారణాయం ఆహ ‘‘అప్పనాకోట్ఠాసతో’’తి, కోట్ఠాసతో కోట్ఠాసతోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కేసాదీసూ’’తిఆది.
అధిచిత్తన్తి సమథవిపస్సనాచిత్తం.
అనుయుత్తేనాతి యుత్తప్పయుత్తేన, భావేన్తేనాతి అత్థో. కాలేనకాలన్తి కాలే కాలే. సమాధినిమిత్తం ఉపలక్ఖితసమాధానాకారో సమాధి ఏవ. మనసి కాతబ్బన్తి చిత్తే కాతబ్బం, ఉప్పాదేతబ్బన్తి అత్థో. సమాధికారణం వా ఆరమ్మణం సమాధినిమిత్తం, తం ఆవజ్జితబ్బన్తి అత్థో. పగ్గహనిమిత్తఉపేక్ఖానిమిత్తేసుపి ఏసేవ నయో. ఠానం అత్థీతి వచనసేసో. తం భావనా చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య, ఏతస్స సంవత్తనస్స ఠానం కారణం అత్థీతి అత్థో. తం వా మనసికరణచిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య, ఏతస్స ఠానం కారణం అత్థీతి అత్థో. ముదున్తి సుభావితభావేన ముదుభూతం, వసీభావప్పత్తన్తి అత్థో. ముదుత్తా ఏవ కమ్మఞ్ఞం కమ్మక్ఖమం కమ్మయోగ్గం. పభస్సరన్తి ఉపక్కిలేసవిగమేన పరిసుద్ధం, పరియోదాతన్తి అత్థో. న చ పభఙ్గూతి కమ్మనియభావూపగమనేన న చ పభిజ్జనసభావం సుద్ధన్తం వియ సువణ్ణం వినియోగక్ఖమం. తేనాహ ‘‘సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి.
ఉక్కం బన్ధతీతి మూసం సమ్పాదేతి. ఆలిమ్పేతీతి ఆదీపేతి జాలేతి. తఞ్చాతి తం పిళన్ధనవికతిసఙ్ఖాతం అత్థం పయోజనం అస్స సువణ్ణకారస్స అనుభోతి పహోతి సాధేతి. అస్స వా సువణ్ణస్స అత్థం సువణ్ణకారో అనుభోతి పాపుణాతి.
అభిఞ్ఞాయ ఇద్ధివిధాదిఞాణేన సచ్ఛికరణీయస్స ఇద్ధివిధపచ్చనుభవనాదికస్స అభిఞ్ఞా సచ్ఛికరణీయస్స. యస్స పచ్చక్ఖం అత్థి, సో సక్ఖి. సక్ఖినో భబ్బతా సక్ఖిభబ్బతా, సక్ఖిభవనన్తి వుత్తం హోతి. సక్ఖి చ సో భబ్బో చాతి వా సక్ఖిభబ్బో. అయఞ్హి ఇద్ధివిధాదీనం భబ్బో, తత్థ చ సక్ఖీతి సక్ఖిభబ్బో, తస్స భావో సక్ఖిభబ్బతా, తం పాపుణాతి. సతి సతి ఆయతనేతి తస్మిం తస్మిం పుబ్బహేతుఆదికే కారణే సతి.
సీతిభావన్తి నిబ్బానం, కిలేసదరథవూపసమం వా. నిగ్గణ్హాతీతి ఉద్ధటం చిత్తం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖణవసేన నిగ్గణ్హాతి. పగ్గణ్హాతీతి లీనం చిత్తం కోసజ్జపాతతో రక్ఖణవసేన పగ్గణ్హాతి. సమ్పహంసేతీతి సమప్పవత్తం చిత్తం తథాపవత్తియం పఞ్ఞాయ తోసేతి, ఉత్తేజేతి వా. యదా వా నిరస్సాదం చిత్తం భావనాయ న పక్ఖన్దతి, తదా జాతిఆదీని సంవేగవత్థూని (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౪౧౮; ఇతివు. అట్ఠ. ౩౭) పచ్చవేక్ఖిత్వా సమ్పహంసేతి సముత్తేజేతి. అజ్ఝుపేక్ఖతీతి యదా పన చిత్తం అలీనం అనుద్ధతం సమ్మదేవ భావనావీథిం ఓతిణ్ణం హోతి, తదా పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు కఞ్చి బ్యాపారం అకత్వా సమప్పవత్తేసు యుగేసు సారథి వియ అజ్ఝుపేక్ఖతి ఉపేక్ఖకోవ హోతి. పణీతాధిముత్తికోతి పణీతే ఉత్తమే మగ్గఫలే అధిముత్తో నిన్నపోణపబ్భారో.
సుగ్గహితం కత్వాతి యథావుత్తం ఉగ్గహకోసల్లసఙ్ఖాతం విధిం సుట్ఠు ఉగ్గహితం పరియాపుణనాదినా సుపరిగ్గహితం కత్వా. సుట్ఠు వవత్థపేత్వాతి మనసికారకోసల్లసఙ్ఖాతం విధిం సమ్మదేవ సల్లక్ఖణవసేన ఉపధారేత్వా. విసేసన్తి పుబ్బేనాపరం భావనాయ విసేసం. పునప్పునం పరివత్తేత్వాతి కమ్మట్ఠానతన్తిం పగుణభావం పాపేన్తో భియ్యో భియ్యో వాచాయ, మనసా చ పరివత్తేత్వా. గణ్ఠిట్ఠానన్తి యథా రుక్ఖస్స దుబ్బినిభేదో అరఞ్ఞస్స వా గహనభూతో పదేసో ‘‘గణ్ఠిట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం కమ్మట్ఠానతన్తియా అత్థతో దుబ్బినిభేదో గహనభూతో చ పదేసో ‘‘గణ్ఠిట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. తం పరిపుచ్ఛనాదిలద్ధేన ఞాణఫరసునా ఛిన్దిత్వా.
నిమిత్తన్తి కమ్మట్ఠాననిమిత్తం, అసుభాకారో. ఏదిసేన పయోజనేన లుఞ్చనమ్పి అనవజ్జన్తి దస్సేతుం ‘‘లుఞ్చిత్వా’’తి వుత్తం. ఛిన్నట్ఠానేతి ముణ్డితట్ఠానే. వట్టతియేవ నిస్సరణజ్ఝాసయేన ఓలోకనతో. ఉస్సదవసేనాతి అఫలితానం, ఫలితానం వా బహులతావసేన. దిస్వావ నిమిత్తం గహేతబ్బం దస్సనయోగ్యతాయ తచపఞ్చకస్స, ఇతరేసు సుత్వా చ ఞత్వా చ నిమిత్తం గహేతబ్బం.
కోట్ఠాసవవత్థాపనకథావణ్ణనా
౧౮౨. అద్దారిట్ఠకవణ్ణాతి అభినవారిట్ఠఫలవణ్ణా. కణ్ణచూళికాతి ఉపరికణ్ణసక్ఖలికాయ పరభాగం సన్ధాయ వుత్తం. తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా, కథం? ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి.
ఆసయోతి నిస్సయో, పచ్చయోతి అత్థో.
౧౮౪. అసమ్భిన్నకాళకా అఞ్ఞేన వణ్ణేన అసమ్మిస్సకాళకా.
౧౮౫. పత్తసదిసత్తా నఖా ఏవ నఖపత్తాని. నఖా తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నాతి విసుం వవత్థితతం సన్ధాయ వుత్తం. తమేవ హి అత్థం దస్సేతుం ‘‘ద్వే నఖా ఏకతో నత్థీ’’తి ఆహ.
౧౮౬. దన్తపాళియాతి దన్తావలియా. యానకఉపత్థమ్భినీతి సకటస్స ధురట్ఠానే ఉపత్థమ్భకదణ్డో. దన్తానం ఆధారభూతా అట్ఠి హనుకట్ఠి.
౧౮౭. సఙ్కడ్ఢియమానాతి సమ్పిణ్డియమానా. కోసకారకకోసో ఉపల్లిణ్డుపోట్టలకం, యం ‘‘కోసేయ్యఫల’’న్తిపి వుచ్చతి. పుటబన్ధఉపాహనో సకలపిట్ఠిపాదచ్ఛాదనఉపాహనో. ఆనిసదం ఆసనపదేసో. తూణిరో సరావాసో. గలకఞ్చుకం కణ్ఠత్తాణం. కీటకులావకం ఖరముఖకుటి.
అనులోమేన పటిలోమేన చాతి ఏత్థ అంసపదేసతో పట్ఠాయ బాహునో పిట్ఠిపదేసేన ఓతరణం అనులోమో, మణిబన్ధతో పట్ఠాయ బాహునో పురిమభాగేన ఆరోహనం పటిలోమో. తేనేవ నయేనాతి దక్ఖిణహత్థే వుత్తేన నయేన అనులోమేన పటిలోమేన చాతి అత్థో. సుఖుమమ్పీతి యథావుత్తఓళారికచమ్మతో సుఖుమం. అన్తోముఖచమ్మాదికోట్ఠాసేసు వా తచేన పరిచ్ఛిన్నత్తా యం దురుపలక్ఖణీయం, తం ‘‘సుఖుమ’’న్తి వుత్తం. తఞ్హి వుత్తనయేన ఞాణేన తచం వివరిత్వా పస్సన్తస్స పాకటం హోతి. ఇధ ఛవిపి తచగతికా ఏవాతి ‘‘తచో ఉపరి ఆకాసేన పరిచ్ఛిన్నో’’తి వుత్తో.
౧౮౮. నిసదపోతో సిలాపుత్తకో. ఉద్ధనకోటీతి మత్తికాపిణ్డేన కతఉద్ధనస్స కోటి. తాలగుళపటలం నామ పక్కతాలఫలలసికం తాలపట్టికాదీసు లిమ్పిత్వా సుక్ఖాపేత్వా ఉద్ధరిత్వా గహితపటలం. సుఖుమన్తి యథావుత్తమంసతో సుఖుమం. పణ్హికమంసాదిథూలానం సకలసరీరస్స కిసానం యేభుయ్యేన మంసేన పటిచ్ఛాదితత్తా వుత్తం ‘‘తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్న’’న్తి.
౧౮౯. జాలాకారో కఞ్చుకో జాలకఞ్చుకో. విసుం వవత్థితభావేనేవ న్హారూ తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా.
౧౯౦. దన్తానం విసుం గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా ద్వత్తింస దన్తట్ఠీనీ’’తి వుత్తం. ఏకం జణ్ణుకట్ఠి, ఏకం ఊరుట్ఠీతి ఏక-గ్గహణం ‘‘ఏకేకస్మిం పాదే’’తి అధికతత్తా. ఏవం తిమత్తానీతి ఏవం మత్తసద్దేహి ఆనిసదట్ఠిఆదీని ఇధ అవుత్తానిపి దస్సేతీతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అతిరేకతిసతఅట్ఠికసముస్సయ’’న్తి (విసుద్ధి. ౧.౧౨౨) ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి.
కీళాగోళకాని సుత్తేన బన్ధిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేత్వా కీళనగోళకాని. ధనుకదణ్డో దారకానం కీళనకఖుద్దకధనుకం. తత్థ జఙ్ఘట్ఠికస్స పతిట్ఠితట్ఠానన్తి జణ్ణుకట్ఠిమ్హి పవిసిత్వా ఠితట్ఠానన్తి అధిప్పాయో. తేన ఊరుట్ఠినా పతిట్ఠితం ఠానం యం కటిట్ఠినో, తం అగ్గచ్ఛిన్నమహాపున్నాగఫలసదిసం.
కుమ్భకారేన నిప్ఫాదితం ఉద్ధనం కుమ్భకారికఉద్ధనం. సీసకపట్టవేఠకం వేఠేత్వా ఠపితం సీసమయం పట్టకం. యేన సుత్తం కన్తన్తి, తస్మిం తక్కమ్హి విజ్ఝిత్వా ఠపితగోళకా వట్టనా నామ, వట్టనానం ఆవళి వట్టనావళి.
మణ్డలాకారేన ఛిన్నవంసకళీరఖణ్డాని వంసకళీరచక్కలకాని. అవలేఖనసత్థకం ఉచ్ఛుతచావలేఖనసత్థకం.
౧౯౨. వక్కభాగేన పరిచ్ఛిన్నన్తి వక్కపరియన్తేన భాగేన పరిచ్ఛిన్నం. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో.
౧౯౩. యం నిస్సాయాతి యం లోహితం నిస్సాయ, నిస్సయనిస్సయోపి ‘‘నిస్సయో’’త్వేవ వుచ్చతి. భవతి హి కారణకారణేపి కారణవోహారో యథా ‘‘చోరేహి గామో దడ్ఢో’’తి. అథ వా యస్మిం రూపకలాపే హదయవత్థు, తమ్పి లోహితగతికమేవ హుత్వా తిట్ఠతీతి ‘‘యం నిస్సాయా’’తి వుత్తం.
౧౯౪. పణ్డుకధాతుకన్తి పణ్డుసభావం.
౧౯౫. పరియోనహనమంసన్తి పటిచ్ఛాదకమంసం.
౧౯౬. ఉదరజివ్హామంసన్తి జివ్హాసణ్ఠానం ఉదరస్స మత్థకపస్సే తిట్ఠనకమంసం. ‘‘నీల’’న్తి వత్వా నీలం నామ బహుధాతుకన్తి ఆహ ‘‘నిగ్గుణ్డిపుప్ఫవణ్ణ’’న్తి.
౧౯౭. పప్ఫాసమంసన్తి యథాఠానే ఏవ లమ్బిత్వా థోకం పరివత్తకమంసం. నిరసన్తి నిహీనరసం. నిరోజన్తి నిప్పభం, ఓజారహితం వా.
౧౯౮. ఓభగ్గాతి అవభుజిత్వా ఠితా. సక్ఖరసుధావణ్ణన్తి మరుమ్బేహి కతసుధావణ్ణం. ‘‘సేతసక్ఖరసుధావణ్ణ’’న్తిపి పాఠో, సేతసక్ఖరవణ్ణం, సుధావణ్ణఞ్చాతి అత్థో.
౧౯౯. అన్తస్స ఆభుజిత్వా ఆభుజిత్వా ఠితప్పదేసా అన్తభోగట్ఠానాని. తేసం బన్ధనభూతం అన్తగుణం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తగుణన్తి అన్తభోగట్ఠానేసు బన్ధన’’న్తి. కుద్దాలఫరసుకమ్మాదీని కరోన్తానం అన్తభోగే అగళన్తే ఏకతో ఆబన్ధిత్వా, కిం వియ? యన్తసుత్తకమివ యన్తఫలకానీతి. కిమివ తత్థ ఠితన్తి ఆహ ‘‘పాదపుఞ్ఛన…పే… ఠిత’’న్తి. పురిమఞ్చేత్థ ఆబన్ధనస్స, దుతియం ఠానాకారస్స నిదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం.
౨౦౦. అసితం నామ భుత్తం ఓదనాది. పీతం నామ పివనవసేన అజ్ఝోహటపానకాది. ఖాయితం నామ సంఖాదితం పిట్ఠమూలఫలఖజ్జాది. సాయితం నామ అస్సాదితం అమ్బపక్కమధుఫాణితాది.
యత్థాతి యస్మిం ఉదరే. యన్తి చ ఉదరమేవ పచ్చామసతి. యత్థ పానభోజనాదీని పతిత్వా తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. సువానవమథు సారమేయ్యవన్తం. వివేకన్తి విభాగం.
౨౦౧. హేట్ఠానాభిపిట్ఠికణ్టకమూలానం అన్తరేతి పురిమభాగవసేన నాభియా హేట్ఠాపదేసస్స పచ్ఛిమభాగవసేన హేట్ఠిమపిట్ఠికణ్టకానం వేమజ్ఝే. వేళునాళికసదిసో పదేసోతి అధిప్పాయో.
౨౦౨. సమోహితన్తి నిచితం.
౨౦౪. పూతిభావం ఆపన్నం కుక్కుటణ్డం పూతికుక్కుటణ్డం. ఉద్దేకో పిత్తాదీహి వినా కేవలో ఉద్ధఙ్గమవాతో.
౨౦౫. ఆచామో అవస్సావనకఞ్జికం.
౨౦౬. వక్కహదయయకనపప్ఫాసే తేమయమానన్తి ఏత్థ యకనం హేట్ఠాభాగపూరణేనేవ తేమేతి, ఇతరాని తేసం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరణేనాతి దట్ఠబ్బం.
౨౦౭. ఉతువికారో ఉణ్హవలాహకాదిహేతుకో. విసమచ్ఛిన్నో భిసాదికలాపో విసమం ఉదకం పగ్ఘరతి, ఏవమేవం సరీరం కేసకూపాదివివరేహి ఉపరి, హేట్ఠా, తిరియఞ్చ సేదం విసమం పగ్ఘరతీతి దస్సేతుం విసమచ్ఛిన్న-గ్గహణం కతం.
౨౦౮. విసమాహారన్తి తదాపవత్తమానసరీరావత్థాయ అసప్పాయాహారం, అతికటుకఅచ్చుణ్హాదివిసభాగాహారం వా. సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౩౫౬) పన ‘‘విసభాగాహార’’న్త్వేవ వుత్తం తదా పవత్తమానానం ధాతూనం విసభాగత్తా.
౨౦౯. ‘‘న్హానకాలే’’తి ఇదం ఉదకస్స ఉపరి సినేహస్స సమ్భవదస్సనత్థం వుత్తం. పరిబ్భమన్తసినేహబిన్దువిసటసణ్ఠానాతి విసటం హుత్వా పరిబ్భమన్తసినేహబిన్దుసణ్ఠానా. ఉతువిసభాగో బహిద్ధాసముట్ఠానో. ధాతువిసభాగో అన్తోసముట్ఠానో. తే పదేసాతి తే హత్థతలాదిపదేసా.
౨౧౦. కిఞ్చీతి ఉణ్హాదిరసానం అఞ్ఞతరం ఆహారవత్థు. నేసన్తి సత్తానం. హదయం ఆగిలాయతీతి విసభాగాహారాదిం పటిచ్చ హదయప్పదేసో వివత్తతి.
౨౧౧. దధినో విస్సన్దనఅచ్ఛరసో దధిముత్తం. గళిత్వాతి సన్దిత్వా. తాలుమత్థకవివరేన ఓతరిత్వాతి మత్థకవివరతో ఆగన్త్వా తాలుమత్థకేన ఓతరిత్వా.
౨౧౨. తేలం వియ సకటస్స నాభిఅక్ఖసీసానం అట్ఠిసన్ధీనం అబ్భఞ్జనకిచ్చం సాధయమానా. కటకటాయన్తీతి ‘‘కట కటా’’తి సద్దం కరోన్తి. అనురవదస్సనం హేతం. దుక్ఖన్తీతి దుక్ఖితాని సఞ్జాతదుక్ఖాని హోన్తి.
౨౧౩. సమూలకూలమాసం ఝాపేత్వా ఛారికం అవస్సావేత్వా గహితయూసో మాసఖారో. ఉచ్ఛిట్ఠోదకగబ్భమలాదీనం ఛడ్డనట్ఠానం చన్దనికా. రవణఘటం నామ పకతియా సమ్ముఖమేవ హోతి. యస్స పన ఆరగ్గమత్తమ్పి ఉదకస్స పవిసనముఖం నత్థి, తం దస్సేతుం ‘‘అముఖే రవణఘటే’’తి వుత్తం. ఆయూహనన్తి సమీహనం.
౨౧౪. ఏవఞ్హీతిఆది యథావుత్తాయ ఉగ్గహకోసల్లపటిపత్తియా నిగమనం. ఇదాని యథావుత్తం మనసికారకోసల్లపటిపత్తిమ్పి నిగమనవసేన గహేత్వా కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతుం ‘‘అనుపుబ్బతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పణ్ణత్తిసమతిక్కమావసానేతి కేసాదిపణ్ణత్తిసమతిక్కమవసేన పవత్తాయ భావనాయ అవసానే. అపుబ్బాపరియమివాతి ఏకజ్ఝమివ. కేసాతి ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా, ఏవమాదినా ఇమినా పకారేన వాతి అత్థో. తే ధమ్మాతి వణ్ణాదివసేన వవత్థాపితా పటిక్కూలాకారతో ఉపట్ఠితా కోట్ఠాసధమ్మా.
బహిద్ధాపీతి ససన్తానతో బహిపి, పరసన్తానకాయేపీతి అత్థో. మనసికారం ఉపసంహరతీతి యథావుత్తం పటిక్కూలమనసికారం ఉపనేతి. యథా ఇదం, తథా ఏతన్తి. ఏవం సబ్బకోట్ఠాసేసు పాకటీభూతేసూతి యథా అత్తనో కాయే, ఏవం పరేసమ్పి కాయే సబ్బేసు కేసాదికోట్ఠాసేసు పటిక్కూలవసేన విభూతభావేన ఉపట్ఠితేసూతి అత్థో. అయమేత్థ కసిణేసు వడ్ఢనసదిసో యోగినో భావనావిసేసో దస్సితో.
అనుపుబ్బముఞ్చనాదీతి ఆది-సద్దేన సుత్తన్తనయేన విభావితం వీరియసమతాయోజనం సఙ్గణ్హాతి. పునప్పునం మనసి కరోతోతి వుత్తనయేన అత్తనో కాయే కేసాదికే ‘‘పటిక్కూలా పటిక్కూలా’’తి అభిణ్హసో మనసికారం పవత్తేన్తస్స యదా సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని లద్ధసమథాని విసదాని పవత్తన్తి, తదా అస్సద్ధియాదీనం దూరీభావేన సాతిసయం బలప్పత్తేహి సత్తహి సద్ధమ్మేహి లద్ధూపత్థమ్భాని వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని పటుతరాని హుత్వా పాతుభవన్తి. తేసం ఉజువిపచ్చనీకతాయ నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి సద్ధిం తదేకట్ఠేహి పాపధమ్మేహి. ఉపచారసమాధినా చిత్తం సమాధియతి, సో తంయేవ నిమిత్తం ఆసేవన్తో భావేన్తో బహులీకరోన్తో అప్పనం పాపుణాతి. తేన వుత్తం ‘‘అనుక్కమేన అప్పనా ఉప్పజ్జతీ’’తి. సబ్బాకారతోతి వణ్ణాదివసేన పఞ్చధాపి. సాతి అప్పనా.
యది పనేతం కమ్మట్ఠానం అవిఞ్ఞాణకాసుభకమ్మట్ఠానాని వియ పఠమజ్ఝానవసేన సిజ్ఝతి, అథ కస్మా ‘‘కాయగతాసతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం పఠమజ్ఝానవసేనా’’తిఆది. నానావణ్ణసణ్ఠానాదీసు ద్వత్తింసాయ కోట్ఠాసేసు పవత్తమానాయ సతియా కిచ్చమేత్థ సాతిసయన్తి ఆహ ‘‘సతిబలేన ఇజ్ఝనతో’’తి.
పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలేసు చ అరతిం, కామగుణేసు చ రతిం సహతి అభిభవతీతి అరతిరతిసహో సరీరసభావచిన్తనేన అనభిరతియా పహీనత్తా. తథా కోట్ఠాసభావనాయ అత్తసినేహస్స పరిక్ఖీణత్తా భయభేరవం సహతి, సీతాదీనఞ్చ అధివాసకజాతికో హోతి. అత్తసినేహవసేన హి పురిసస్స భయభేరవం హోతి, దుక్ఖస్స చ అనధివాసనం. ఇమం పన కోట్ఠాసభావనమనుయుత్తస్స న కేవలం పఠమజ్ఝానమత్తమేవ, ఉత్తరిపి పటివేధో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘కేసాదీన’’న్తిఆది వుత్తం.
ఆనాపానస్సతికథావణ్ణనా
౨౧౫. యం తం ఏవం పసంసిత్వా ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానం నిద్దిట్ఠన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ యస్మా ‘‘కథం భావితో’’తిఆదికాయ పుచ్ఛాపాళియా అత్థే విభావితే థోమనాపాళియాపి అత్థో విభావితోయేవ హోతి భేదాభావతో, తస్మా తం లఙ్ఘిత్వా ‘‘కథం భావితో చా’’తిఆదినా ఆరభతి. తత్థ హి ఇతో పసంసాభావో ‘‘అయమ్పి ఖో’’తి వచనఞ్చ విసేసో. తేసు పసంసాభావం దస్సేతుం ‘‘ఏవం పసంసిత్వా’’తి వుత్తం. పసంసా చ తత్థ అభిరుచిజననేన ఉస్సాహనత్థా. తఞ్హి సుత్వా భిక్ఖూ ‘‘భగవా ఇమం సమాధిం అనేకేహి ఆకారేహి పసంసతి, సన్తో కిరాయం సమాధి పణీతో చ అసేచనకో చ సుఖో చ విహారో పాపధమ్మే చ ఠానసో అన్తరధాపేతీ’’తి సఞ్జాతాభిరుచయో ఉస్సాహజాతా సక్కచ్చం అనుయుఞ్జితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం మఞ్ఞన్తి. ‘‘అయమ్పి ఖో’’తి పదస్స యే ఇమే మయా నిబ్బానమహాసరస్స ఓతరణతిత్థభూతా కసిణజ్ఝానఅసుభజ్ఝానాదయో దేసితా, న కేవలం తే ఏవ, అయమ్పి ఖోతి భగవా అత్తనో పచ్చక్ఖభూతం సమాధిం దేసనానుభావేన తేసమ్పి భిక్ఖూనం ఆసన్నం, పచ్చక్ఖఞ్చ కరోన్తో సమ్పిణ్డనవసేన ఏవమాహాతి సమ్బన్ధముఖేన అత్థో వేదితబ్బో.
సోళసవత్థుకన్తి చతూసు అనుపస్సనాసు చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళసట్ఠానం. సబ్బాకారపరిపూరోతి కమ్మట్ఠానపాళియా పదత్థో పిణ్డత్థో ఉపమా చోదనా పరిహారో పయోజనన్తి ఏవమాదీహి సబ్బేహి ఆకారేహి పరిపుణ్ణో. నిద్దేసోతి కమ్మట్ఠానస్స నిస్సేసతో విత్థారో.
౨౧౬. కథన్తి ఇదం పుచ్ఛనాకారవిభావనపదం. పుచ్ఛా చేత్థ కథేతుకమ్యతావసేన అఞ్ఞాసం అసమ్భవతో. సా చ ఉపరి దేసనం ఆరుళ్హానం సబ్బేసం పకారవిసేసానం ఆమసనవసేనాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కథన్తి…పే… కమ్యతాపుచ్ఛా’’తి ఆహ. కథం బహులీకతోతి ఏత్థాపి ‘‘ఆనాపానస్సతిసమాధీ’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ కథన్తి ఆనాపానస్సతిసమాధిబహులీకారం నానప్పకారతో విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. బహులీకతో ఆనాపానస్సతిసమాధీతి తథాపుట్ఠధమ్మనిదస్సనన్తి ఇమమత్థం ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి. తథా సన్తభావాదయోపి తస్స యేహి భావనాబహులీకారేహి సిద్ధా, తగ్గహణేనేవ గహితా హోన్తీతి దస్సేతుం ‘‘కథం బహులీకతో…పే… వూపసమేతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం.
‘‘పున చ పరం, ఉదాయి, అక్ఖాతా మయా సావకానం పటిపదా, యథాపటిపన్నా మే సావకా చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౪౭) ఉప్పాదనవడ్ఢనట్ఠేన భావనా వుచ్చతీతి తదుభయవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘భావితోతి ఉప్పాదితో వడ్ఢితో వా’’తి ఆహ. తత్థ భావం విజ్జమానతం ఇతో గతోతి భావితో, ఉప్పాదితో పటిలద్ధమత్తోతి అత్థో. ఉప్పన్నో పన లద్ధాసేవనో, భావితో పగుణభావం ఆపాదితో, వడ్ఢితోతి అత్థో. ఆనాపానపరిగ్గాహికాయాతి దీఘరస్సాదివిసేసేహి సద్ధిం అస్సాసపస్సాసే పరిచ్ఛిజ్జగాహికాయ, తే ఆరబ్భ పవత్తాయ, సతియం పచ్చయభూతాయన్తి అత్థో. పురిమస్మిఞ్హి అత్థే సమాధిస్స సతియా సహజాతాదిపచ్చయభావో వుత్తో సమ్పయుత్తవచనతో, దుతియస్మిం పన ఉపనిస్సయభావోపి. ఉపచారజ్ఝానసహగతా హి సతి అప్పనాసమాధిస్స ఉపనిస్సయో హోతీతి. బహులీకతోతి బహులం పవత్తితో, తేన ఆవజ్జనాదివసీభావప్పత్తిమాహ. యో హి వసీభావం ఆపాదితో, సో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే సమాపజ్జితబ్బతో పునప్పునం పవత్తీయతి. తేన వుత్తం ‘‘పునప్పునం కతో’’తి. యథా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧), ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨; అ. ని. ౪.౧౨౩) చ ఏవమాదీసు పఠమపదే వుత్తో ఏవ-సద్దో దుతియాదీసుపి వుత్తో ఏవ హోతి, ఏవమిధాపీతి ఆహ ‘‘ఉభయత్థ ఏవసద్దేన నియమో వేదితబ్బో’’తి. ఉభయపదనియమేన లద్ధగుణం దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం.
అసుభకమ్మట్ఠానన్తి అసుభారమ్మణఝానమాహ. తం హి అసుభేసు యోగకమ్మభావతో, యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో చ ‘‘అసుభకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘కేవల’’న్తి ఇమినా ఆరమ్మణం నివత్తేతి. పటివేధవసేనాతి ఝానపటివేధవసేన. ఝానఞ్హి భావనావిసేసేన ఇజ్ఝన్తం అత్తనో విసయం పటివిజ్ఝన్తమేవ పవత్తతి, యథాసభావతో పటివిజ్ఝీయతి చాతి ‘‘పటివేధో’’తి వుచ్చతి. ఓళారికారమ్మణత్తాతి బీభచ్ఛారమ్మణత్తా. పటిక్కూలారమ్మణత్తాతి జిగుచ్ఛితబ్బారమ్మణత్తా. పరియాయేనాతి కారణేన, లేసన్తరేన వా. ఆరమ్మణసన్తతాయాతి అనుక్కమేన విచేతబ్బతం పత్తం ఆరమ్మణస్స పరమసుఖుమతం సన్ధాయాహ. సన్తే హి సన్నిసిన్నే ఆరమ్మణే పవత్తమానో ధమ్మో సయమ్పి సన్నిసిన్నోవ హోతి. తేనాహ ‘‘సన్తో వూపసన్తో నిబ్బుతో’’తి, నిబ్బుతసబ్బపరిళాహోతి అత్థో. ఆరమ్మణసన్తతాయ తదారమ్మణధమ్మానం సన్తతా లోకుత్తరధమ్మారమ్మణాహి పచ్చవేక్ఖణాహి దీపేతబ్బా.
నాస్స సన్తపణీతభావావహం కిఞ్చి సేచనన్తి అసేచనకో. అసేచనకత్తా అనాసిత్తకో. అనాసిత్తకత్తా ఏవ అబ్బోకిణ్ణో అసమ్మిస్సో పరికమ్మాదినా. తతో ఏవ పాటియేక్కో విసుంయేవేకో. ఆవేణికో అసాధారణో. సబ్బమేతం సరసతో ఏవ సన్తభావం దస్సేతుం వుత్తం. పరికమ్మం వా సన్తభావనిమిత్తం, పరికమ్మన్తి చ కసిణకరణాదీని నిమిత్తుప్పాదపరియోసానం, తాదిసం ఇధ నత్థీతి అధిప్పాయో. తదా హి కమ్మట్ఠానం నిరస్సాదత్తా అసన్తమప్పణీతం సియా. ఉపచారేన వా నత్థి ఏత్థ సన్తతాతి యోజనా. యథా ఉపచారక్ఖణే నీవరణవిగమేన, అఙ్గపాతుభావేన చ పరేసం సన్తతా హోతి, న ఏవమిమస్స. అయం పన ఆదిసమన్నా…పే… పణీతో చాతి యోజనా. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసికే సన్ధాయాహ. అనాసిత్తకోతి ఉపసేచనేన న ఆసిత్తకో. తేనాహ ‘‘ఓజవన్తో’’తి, ఓజవన్తసదిసోతి అత్థో. మధూరోతి ఇట్ఠో, చేతసికసుఖపటిలాభసంవత్తనం తికచతుక్కజ్ఝానవసేన, ఉపేక్ఖాయ వా సన్తభావేన సుఖగతికత్తా సబ్బేసమ్పి వసేన వేదితబ్బం. ఝానసముట్ఠానపణీతరూపఫుట్ఠసరీరతావసేన పన కాయికసుఖపటిలాభసంవత్తనం దట్ఠబ్బం, తఞ్చ ఖో ఝానతో వుట్ఠితకాలే. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘అప్పితప్పితక్ఖణే’’తి ఇదం హేతుమ్హి భుమ్మవచనం దట్ఠబ్బం. అవిక్ఖమ్భితేతి ఝానేన సకసన్తానతో అనీహటే అప్పహీనే. అకోసల్లసమ్భూతేతి అకోసల్లం వుచ్చతి అవిజ్జా, తతో సమ్భూతే. అవిజ్జాపుబ్బఙ్గమా హి సబ్బే పాపధమ్మా. ఖణేనేవాతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణేనేవ. అన్తరధాపేతీతి ఏత్థ అన్తరధాపనం వినాసనం, తం పన ఝానకత్తుకస్స ఇధాధిప్పేతత్తా పరియుట్ఠానప్పహానం హోతీతి ఆహ ‘‘విక్ఖమ్భేతీ’’తి. వూపసమేతీతి విసేసేన ఉపసమేతి. విసేసేన ఉపసమనం పన సమ్మదేవ ఉపసమనం హోతీతి ఆహ ‘‘సుట్ఠు ఉపసమేతీ’’తి.
నను చ అఞ్ఞోపి సమాధి అత్తనో పవత్తిక్ఖణేనేవ పటిపక్ఖధమ్మే అన్తరధాపేతి వూపసమేతి, అథ కస్మా అయమేవ సమాధి ఏవం విసేసేత్వా వుత్తోతి? పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ నానావితక్కవూపసమసబ్భావతో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయా’’తి (అ. ని. ౯.౧; ఉదా. ౩౧). అపిచ తిక్ఖపఞ్ఞస్స ఞాణుత్తరస్సేతం కమ్మట్ఠానం, ఞాణుత్తరస్స చ కిలేసప్పహానం ఇతరేహి సాతిసయం, యథా సద్ధాధిముత్తేహి దిట్ఠిప్పత్తస్స. తస్మా ఇమం విసేసం సన్ధాయ ‘‘ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీ’’తి వుత్తం. అథ వా నిమిత్తపాతుభావే సతి ఖణేనేవ అఙ్గపాతుభావసబ్భావతో అయమేవ సమాధి ‘‘ఠానసో అన్తరధాపేతి వూపసమేతీ’’తి వుత్తో. యథా తం మహతో అకాలమేఘస్స ఉట్ఠితస్స ధారానిపాతే ఖణేనేవ పథవియం రజోజల్లస్స వూపసమో. తేనాహ – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, మహాఅకాలమేఘో ఉట్ఠితో’’తిఆది (సం. ని. ౫.౯౮౫; పారా. ౧౬౫). సాసనికస్స ఝానభావనా యేభుయ్యేన నిబ్బేధభాగియావ హోతీతి ఆహ ‘‘నిబ్బేధభాగియత్తా’’తి. బుద్ధానం పన ఏకంసేన నిబ్బేధభాగియావ హోతి. ఇమమేవ హి కమ్మట్ఠానం భావేత్వా సబ్బేపి సమ్మాసమ్బుద్ధా సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తి. అరియమగ్గస్స పాదకభూతో అయం సమాధి అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అరియమగ్గభావం ఉపగతో వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అనుపుబ్బేన అరియమగ్గవుద్ధిప్పత్తో’’తి.
అయం పనత్థో విరాగనిరోధపటినిస్సగ్గానుపస్సనానం వసేన సమ్మదేవ యుజ్జతి. హేట్ఠా పపఞ్చవసేన వుత్తమత్థం సుఖగ్గహణత్థం సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో’’తి ఆహ, పిణ్డత్థోతి వుత్తం హోతి.
౨౧౭. తమత్థన్తి తం ‘‘కథం భావితో’’తిఆదినా పుచ్ఛావసేన సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం. ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౯౦; మ. ని. ౧.౨౯౧; అ. ని. ౩.౬౧) ఇధ-సద్దో లోకం ఉపాదాయ వుత్తో, ‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్సా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౬౯) ఓకాసం, ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) పదపూరణమత్తం, ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పన సాసనం, ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ’’తి ఇధాపి సాసనమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖూ’’తి వత్వా తమత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకస్సాతి సబ్బప్పకారగ్గహణం సోళస పకారే సన్ధాయ. తే హి ఇమస్మింయేవ సాసనే. బాహిరకా హి జానన్తా ఆదితో చతుప్పకారమేవ జానన్తి. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞసాసనస్స తథాభావపటిసేధనో’’తి, యథావుత్తస్స పుగ్గలస్స నిస్సయభావపటిసేధనోతి అత్థో. ఏతేన ‘‘ఇధ భిక్ఖవే’’తి ఇదం అన్తోగధేవసద్దన్తి దస్సేతి. సన్తి హి ఏకపదానిపి సావధారణాని యథా ‘‘వాయుభక్ఖో’’తి. తేనేవాహ ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో’’తిఆది. పరిపుణ్ణసమణకరణధమ్మో హి సో, యో సబ్బప్పకారఆనాపానస్సతిసమాధినిబ్బత్తకో. పరప్పవాదాతి పరేసం అఞ్ఞతిత్థియానం నానప్పకారా వాదా తిత్థాయతనాని.
అరఞ్ఞాదికస్సేవ భావనానురూపసేనాసనతం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. దుద్దమో దమథం అనుపగతో గోణో కూటగోణో. యథా థనేహి సబ్బసో ఖీరం న పగ్ఘరతి, ఏవం దోహపటిబన్ధినీ కూటధేను. రూపసద్దాదికే పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకో అస్సాదో రూపారమ్మణాదిరసో. పుబ్బే ఆచిణ్ణారమ్మణన్తి పబ్బజ్జతో పుబ్బే, అనాదిమతి వా సంసారే పరిచితారమ్మణం.
నిబన్ధేయ్యాతి బన్ధేయ్య. సతియాతి సమ్మదేవ కమ్మట్ఠానసల్లక్ఖణసమ్పవత్తాయ సతియా. ఆరమ్మణేతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే. దళ్హన్తి థిరం, యథా సతోకారిస్స ఉపచారప్పనాభేదో సమాధి ఇజ్ఝతి, తథా థామగతం కత్వాతి అత్థో.
విసేసాధిగమదిట్ఠధమ్మసుఖవిహారపదట్ఠానన్తి సబ్బేసం బుద్ధానం, ఏకచ్చానం పచ్చేకబుద్ధానం, బుద్ధసావకానఞ్చ విసేసాధిగమస్స చేవ అఞ్ఞకమ్మట్ఠానేన అధిగతవిసేసానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స చ పదట్ఠానభూతం.
వత్థువిజ్జాచరియో వియ భగవా యోగీనం అనురూపనివాసట్ఠానుపదిసనతో.
భిక్ఖు దీపిసదిసో అరఞ్ఞే ఏకికో విహరిత్వా పటిపక్ఖనిమ్మథనేన ఇచ్ఛితత్థసాధనతో. ఫలముత్తమన్తి సామఞ్ఞఫలమాహ. పరక్కమజవయోగ్గభూమిన్తి భావనుస్సాహజవస్స యోగ్గకరణభూమిభూతం.
౨౧౮. ఏవం వుత్తలక్ఖణేసూతి అభిధమ్మపరియాయేన (విభ. ౫౩౦), సుత్తన్తపరియాయేన చ వుత్తలక్ఖణేసు. రుక్ఖసమీపన్తి ‘‘యావతా మజ్ఝన్హికే కాలే సమన్తా ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా రుక్ఖమూలన్తి వుచ్చతీ’’తి ఏవం వుత్తం రుక్ఖస్స సమీపట్ఠానం. అవసేససత్తవిధసేనాసనన్తి పబ్బతం కన్దరం గిరిగుహం సుసానం వనపత్థం అబ్భోకాసం పలాలపుఞ్జన్తి ఏవం వుత్తం.
ఉతుత్తయానుకూలం ధాతుచరియానుకూలన్తి గిమ్హాదిఉతుత్తయస్స, సేమ్హాదిధాతుత్తయస్స, మోహాదిచరియత్తయస్స చ అనుకూలం. తథా హి గిమ్హకాలే చ అరఞ్ఞం అనుకూలం, హేమన్తే రుక్ఖమూలం, వస్సకాలే సుఞ్ఞాగారం, సేమ్హధాతుకస్స సేమ్హపకతికస్స అరఞ్ఞం, పిత్తధాతుకస్స రుక్ఖమూలం, వాతధాతుకస్స సుఞ్ఞాగారం అనుకూలం, మోహచరితస్స అరఞ్ఞం, దోసచరితస్స రుక్ఖమూలం, రాగచరితస్స సుఞ్ఞాగారం అనుకూలం. అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికన్తి అసఙ్కోచావిక్ఖేపపక్ఖికం. సయనఞ్హి కోసజ్జపక్ఖికం, ఠానచఙ్కమనాని ఉద్ధచ్చపక్ఖికాని, న ఏవం నిసజ్జా. తతో ఏవస్స సన్తతా. నిసజ్జాయ దళ్హభావం పల్లఙ్కాభుజనేన, అస్సాసపస్సాసానం పవత్తనసుఖతం ఉపరిమకాయస్స ఉజుకట్ఠపనేన, ఆరమ్మణపరిగ్గహూపాయం పరిముఖం సతియా ఠపనేన దస్సేన్తో. ఊరుబద్ధాసనన్తి ఊరూనమధోబన్ధనవసేన నిసజ్జా. హేట్ఠిమకాయస్స అనుజుకం ఠపనం నిసజ్జా-వచనేనేవ బోధితన్తి ‘‘ఉజుం కాయ’’న్తి ఏత్థ కాయ-సద్దో ఉపరిమకాయవిసయోతి ఆహ ‘‘ఉపరిమసరీరం ఉజుకం ఠపేత్వా’’తి. తం పన ఉజుకట్ఠపనం సరూపతో, పయోజనతో చ దస్సేతుం ‘‘అట్ఠారసా’’తిఆది వుత్తం. న పణమన్తీతి న ఓనమన్తి. న పరిపతతీతి న విగచ్ఛతి వీథిం న విలఙ్ఘతి, తతో ఏవ పుబ్బేనాపరం విసేసుప్పత్తియా వుద్ధిం ఫాతిం ఉపగచ్ఛతి. ఇధ పరి-సద్దో అభి-సద్దేన సమానత్థోతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానాభిముఖ’’న్తి, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివారేత్వా కమ్మట్ఠానంయేవ పురక్ఖిత్వాతి అత్థో. పరీతి పరిగ్గహట్ఠో ‘‘పరిణాయికా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬) వియ. నియ్యానట్ఠో పటిపక్ఖతో నిగ్గమనట్ఠో. తస్మా పరిగ్గహితనియ్యానన్తి సబ్బథా గహితాసమ్మోసం పరిచ్చత్తసమ్మోసం సతిం కత్వా, పరమం సతినేపక్కం ఉపట్ఠపేత్వాతి అత్థో.
౨౧౯. సతోవాతి సతియా సమన్నాగతో ఏవ సరన్తో ఏవ అస్ససతి నాస్స కాచి సతివిరహితా అస్సాసప్పవత్తి హోతీతి అత్థో. సతో పస్ససతీతి ఏత్థాపి సతోవ పస్ససతీతి ఏవ-సద్దో ఆనేత్వా వత్తబ్బో. సతోకారీతి సతో ఏవ హుత్వా, సతియా ఏవ వా కాతబ్బస్స కత్తా, కరణసీలో వా. యది ‘‘సతోవ అస్ససతి సతో పస్ససతీ’’తి ఏతస్స విభఙ్గే (మ. ని. ౩.౧౪౮; సం. ని. ౫.౯౮౬; పారా. ౧౬౫) వుత్తం, అథ కస్మా ‘‘అస్ససతి పస్ససతి’’చ్చేవ అవత్వా ‘‘సతోకారీ’’తి వుత్తం? ఏకరసం దేసనం కాతుకామతాయ. పఠమచతుక్కే పదద్వయమేవ హి వత్తమానకాలవసేన ఆగతం, ఇతరాని అనాగతకాలవసేన. తస్మా ఏకరసం దేసనం కాతుకామతాయ సబ్బత్థ (పటి. మ. ౧.౧౬౫ ఆదయో) ‘‘సతోకారి’’చ్చేవ వుత్తం.
దీఘం అస్సాసవసేనాతి దీఘఅస్సాసవసేన విభత్తిఅలోపం కత్వా నిద్దేసో. దీఘన్తి వా భగవతా వుత్తఅస్సాసవసేన. చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపన్తి విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభావతో ‘‘అవిక్ఖేపో’’తి లద్ధనామచిత్తస్స ఏకగ్గభావం పజానతో. సతి ఉపట్ఠితా హోతీతి ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠితా హోతి. తాయ సతియా తేన ఞాణేనాతి యథావుత్తాయ సతియా, యథావుత్తేన చ ఞాణేన. ఇదం వుత్త హోతి – దీఘం అస్సాసం ఆరమ్మణభూతం అవిక్ఖిత్తచిత్తస్స, అసమ్మోహతో వా పజానన్తస్స తత్థ సతి ఉపట్ఠితా ఏవ హోతి, తం సమ్పజానన్తస్స ఆరమ్మణకరణవసేన, అసమ్మోహవసేన వా సమ్పజఞ్ఞం, తదధీనసతిసమ్పజఞ్ఞేన తంసమఙ్గీ యోగావచరో సతోకారీ నామ హోతీతి. పటినిస్సగ్గానుపస్సీ అస్సాసవసేనాతి పటినిస్సగ్గానుపస్సీ హుత్వా అస్ససనస్స వసేన. ‘‘పటినిస్సగ్గానుపస్సీఅస్సాసవసేనా’’తి వా పాఠో. తస్స పటినిస్సగ్గానుపస్సినో అస్సాసా పటినిస్సగ్గానుపస్సీఅస్సాసా, తేసం వసేనాతి అత్థో. వినయనయేన అన్తో ఉట్ఠితససనం అస్సాసో, బహి ఉట్ఠితససనం పస్సాసో. సుత్తన్తనయేన పన బహి ఉట్ఠహిత్వాపి అన్తో ససనతో అస్సాసో, అన్తో ఉట్ఠహిత్వాపి బహి ససనతో పస్సాసో. అయమేవ చ నయో –
‘‘అస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో అజ్ఝత్తం విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చా’’తి, ‘‘పస్సాసాదిమజ్ఝపరియోసానం సతియా అనుగచ్ఛతో బహిద్ధా విక్ఖేపగతేన చిత్తేన కాయోపి చిత్తమ్పి సారద్ధా చ హోన్తి ఇఞ్జితా చ ఫన్దితా చా’’తి (పటి. మ. ౧.౧౫౭) –
ఇమాయ పాళియా సమేతి.
పఠమం అబ్భన్తరవాతో బహి నిక్ఖమతి, తస్మా పవత్తిక్కమేన అస్సాసో పఠమం వుత్తోతి వదన్తి. తాలుం ఆహచ్చ నిబ్బాయతీతి తాలుం ఆహచ్చ నిరుజ్ఝతి. తేన కిర సమ్పతిజాతో బాలదారకో ఖిపితం కరోతి. ఏవం తావాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనం. కేచి ‘‘ఏవం తావాతి అనేన పవత్తిక్కమేన అస్సాసో బహినిక్ఖమనవాతోతి గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో’’తి వదన్తి.
అద్ధానవసేనాతి కాలద్ధానవసేన. అయం హి అద్ధాన-సద్దో కాలస్స, దేసస్స చ వాచకో. తత్థ దేసద్ధానం ఉదాహరణభావేన దస్సేత్వా కాలద్ధానవసేన అస్సాసపస్సాసానం దీఘరస్సతం విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఓకాసద్ధానన్తి ఓకాసభూతం అద్ధానం. ఫరిత్వాతి బ్యాపేత్వా. చుణ్ణవిచుణ్ణాపి అనేకకలాపభావేన. దీఘం అద్ధానన్తి దీఘం పదేసం. తస్మాతి సణికం పవత్తియా దీఘసన్తానతాయ ‘‘దీఘా’’తి వుచ్చన్తి. ఏత్థ చ హత్థిఆదిసరీరే, సునఖాదిసరీరే చ అస్సాసపస్సాసానం దేసద్ధానవిసిట్ఠేన కాలద్ధానవసేనేవ దీఘరస్సతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. ‘‘సణికం పూరేత్వా సణికమేవ నిక్ఖమన్తి’’, ‘‘సీఘం పూరేత్వా సీఘమేవ నిక్ఖమన్తీ’’తి చ వచనతో. మనుస్సేసూతి సమానప్పమాణేసుపి మనుస్ససరీరేసు. దీఘం అస్ససన్తీతి దీఘం అస్సాసప్పబన్ధం పవత్తేన్తీతి అత్థో. పస్ససన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సునఖససాదయో వియ రస్సం అస్ససన్తి చ పస్ససన్తి చాతి యోజనా. ఇదం పన దీఘం, రస్సఞ్చ అస్ససనం, పస్ససనఞ్చ తేసం సత్తానం సరీరసభావోతి దట్ఠబ్బం. తేసన్తి సత్తానం. తేతి అస్సాసపస్సాసా. ఇత్తరమద్ధానన్తి అప్పకం కాలం.
నవహాకారేహీతి భావనమనుయుఞ్జన్తస్స పుబ్బేనాపరం అలద్ధవిసేసస్స కేవలం అద్ధానవసేన ఆదితో వుత్తా తయో ఆకారా, తే చ ఖో ఏకచ్చో అస్సాసం సుట్ఠు సల్లక్ఖేతి, ఏకచ్చో పస్సాసం, ఏకచ్చో తదుభయన్తి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం వసేన. కేచి పన ‘‘అస్ససతిపి పస్ససతిపీతి ఏకజ్ఝం వచనం భావనాయ నిరన్తరం పవత్తిదస్సనత్థ’’న్తి వదన్తి. ఛన్దవసేన పుబ్బే వియ తయో, తథా పామోజ్జవసేనాతి ఇమేహి నవహాకారేహి.
కామం చేత్థ ఏకస్స పుగ్గలస్స తయో ఏవ ఆకారా లబ్భన్తి, తన్తివసేన పన సబ్బేసం పాళిఆరుళ్హత్తా, తేసం వసేన పరికమ్మస్స కాతబ్బత్తా చ ‘‘తత్రాయం భిక్ఖు నవహాకారేహీ’’తి వుత్తం. ఏవం పజానతోతి ఏవం యథావుత్తేహి ఆకారేహి అస్సాసపస్సాసే పజానతో, తత్థ మనసికారం పవత్తేన్తస్స. ఏకేనాకారేనాతి దీఘం అస్సాసాదీసు చతూసు ఆకారేసు ఏకేన ఆకారేన, నవసు తీసు వా ఏకేన. తథా హి వక్ఖతి –
‘‘దీఘో రస్సో చ అస్సాసో, పస్సాసోపి చ తాదిసో;
చత్తారో వణ్ణా వత్తన్తి, నాసికగ్గే వ భిక్ఖునో’’తి.
అయం భావనా అస్సాసపస్సాసకాయానుపస్సనాతి కత్వా వుత్తం ‘‘కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనా సమ్పజ్జతీ’’తి.
ఇదాని పాళివసేనేవ తే నవ ఆకారే, భావనావిధిఞ్చ దస్సేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కథం పజానాతీతి పజాననవిధిం కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛతి. దీఘం అస్సాసన్తి వుత్తలక్ఖణం దీఘం అస్సాసం. అద్ధానసఙ్ఖాతేతి ‘‘అద్ధాన’’న్తి సఙ్ఖం గతే దీఘే కాలే, దీఘం ఖణన్తి అత్థో. కోట్ఠాసపరియాయో వా సఙ్ఖాత-సద్దో ‘‘థేయ్యసఙ్ఖాత’’న్తిఆదీసు (పారా. ౯౧) వియ, తస్మా అద్ధానసఙ్ఖాతేతి అద్ధానకోట్ఠాసే, దేసభాగేతి అత్థో. ఛన్దో ఉప్పజ్జతీతి భావనాయ పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తియా లద్ధస్సాదత్తా తత్థ సాతిసయో కత్తుకామతాలక్ఖణో కుసలచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి. ఛన్దవసేనాతి తథాపవత్తఛన్దస్స వసేన సవిసేసం భావనమనుయుఞ్జన్తస్స కమ్మట్ఠానం వుద్ధిం ఫాతిం గమేన్తస్స. తతో సుఖుమతరన్తి యథావుత్తఛన్దప్పవత్తియా పురిమతో సుఖుమతరం. భావనాబలేన హి పటిప్పస్సద్ధదరథపరిళాహతాయ కాయస్స అస్సాసపస్సాసా సుఖుమతరా హుత్వా పవత్తన్తి. పామోజ్జం ఉప్పజ్జతీతి అస్సాసపస్సాసానం సుఖుమతరభావేన ఆరమ్మణస్స సన్తతరతాయ, కమ్మట్ఠానస్స చ వీథిపటిపన్నతాయ భావనాచిత్తసహగతో పమోదో ఖుద్దికాదిభేదా తరుణపీతి ఉప్పజ్జతి. చిత్తం వివత్తతీతి అనుక్కమేన అస్సాసపస్సాసానం అతివియ సుఖుమతరభావప్పత్తియా అనుపట్ఠహనే విచేతబ్బాకారప్పత్తేహి చిత్తం వినివత్తతీతి కేచి. భావనాబలేన పన సుఖుమతరభావప్పత్తేసు అస్సాసపస్సాసేసు తత్థ పటిభాగనిమిత్తే ఉప్పన్నే పకతిఅస్సాసపస్సాసతో చిత్తం నివత్తతి. ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతీతి తస్మిం పటిభాగనిమిత్తే ఉపచారప్పనాభేదే సమాధిమ్హి ఉప్పన్నే పున ఝాననిబ్బత్తనత్థం బ్యాపారాభావతో అజ్ఝుపేక్ఖనం హోతీతి. సా పనాయం ఉపేక్ఖా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాతి వేదితబ్బా.
ఇమేహి నవహి ఆకారేహీతి ఇమేహి యథావుత్తేహి నవహి పకారేహి పవత్తా. దీఘం అస్సాసపస్సాసా కాయోతి దీఘాకారా అస్సాసపస్సాసా చుణ్ణవిచుణ్ణాపి సమూహట్ఠేన కాయో. అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తమ్పేత్థ అస్సాసపస్సాససమఞ్ఞమేవ వుత్తం. ఉపట్ఠానం సతీతి ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతీతి సతి ఉపట్ఠానం నామ. అనుపస్సనా ఞాణన్తి సమథవసేన నిమిత్తస్స అనుపస్సనా, విపస్సనావసేన అస్సాసపస్సాసే, తన్నిస్సయఞ్చ కాయం ‘‘రూప’’న్తి, చిత్తం తంసమ్పయుత్తధమ్మే చ ‘‘అరూప’’న్తి వవత్థపేత్వా నామరూపస్స అనుపస్సనా చ ఞాణం, తత్థ యథాభూతావబోధో. కాయో ఉపట్ఠానన్తి సో కాయో ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగన్త్వా సతి ఏత్థ తిట్ఠతీతి ఉపట్ఠానం నామ. ఏత్థ చ ‘‘కాయో ఉపట్ఠాన’’న్తి ఇమినా ఇతరకాయస్సాపి సఙ్గహో హోతి యథావుత్తసమ్మసనచారస్సాపి ఇధ ఇచ్ఛితత్తా. నో సతీతి సో కాయో సతి నామ న హోతి. సతి ఉపట్ఠానఞ్చేవ సతి చ సరణట్ఠేన, ఉపతిట్ఠనట్ఠేన చ. తాయ సతియాతి యథావుత్తాయ సతియా. తేన ఞాణేనాతి యథావుత్తేనేవ ఞాణేన. తం కాయన్తి తం అస్సాసపస్సాసకాయఞ్చేవ తన్నిస్సయరూపకాయఞ్చ. అనుపస్సతీతి ఝానసమ్పయుత్తఞాణేన చేవ విపస్సనాఞాణేన చ అను అను పస్సతి. తేన వుచ్చతి కాయే కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనాతి తేన అనుపస్సనేన యథావుత్తే కాయే అయం కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనాతి వుచ్చతి.
ఇదం వుత్తం హోతి – యా అయం యథావుత్తే అస్సాసపస్సాసకాయే, తస్స నిస్సయభూతే కరజకాయే చ కాయస్సేవ అనుపస్సనా అనుదకభూతాయ మరీచియా ఉదకానుపస్సనా వియ న అనిచ్చాదిసభావే కాయే నిచ్చాదిభావానుపస్సనా, అథ ఖో యథారహం అనిచ్చదుక్ఖానత్తాసుభభావస్సేవానుపస్సనా. అథ వా కాయే ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా గహేతబ్బస్స కస్సచి అభావతో తాదిసం అననుపస్సిత్వా కాయమత్తస్సేవ అనుపస్సనా కాయానుపస్సనా, తాయ కాయానుపస్సనాయ సమ్పయుత్తా సతియేవ ఉపట్ఠానం సతిపట్ఠానం, తస్స భావనా వడ్ఢనా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనాతి.
ఏస నయోతి ‘‘నవహి ఆకారేహీ’’తిఆదినా వుత్తవిధిం రస్స-పదే అతిదిసతి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం యథాదస్సితే ‘‘కథం దీఘం అస్ససన్తో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౪౮; సం. ని. ౫.౯౮౬; పారా. ౧౬౫) ఆగతే పాళినయే. ఇధాతి ఇమస్మిం రస్సపదవసేన ఆగతే పాళినయే.
అయన్తి యోగావచరో. అద్ధానవసేనాతి దీఘకాలవసేన. ఇత్తరవసేనాతి పరిత్తకాలవసేన. ఇమేహి ఆకారేహీతి ఇమేహి నవహి ఆకారేహి.
తాదిసోతి దీఘో, రస్సో చ. చత్తారో వణ్ణాతి చత్తారో ఆకారా, తే చ దీఘాదయో ఏవ. నాసికగ్గే వ భిక్ఖునోతి గాథాబన్ధసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తం ‘‘నాసికగ్గే వా’’తి, వా-సద్దో అనియమత్థో, తేన ఉత్తరోట్ఠం సఙ్గణ్హాతి.