౨. ధమ్మానుస్సతికథావణ్ణనా

౧౪౬. ధమ్మానుస్సతిన్తి ఏత్థ పదత్థో, సభావత్థో చ ఆదితో వుత్తోయేవాతి తం అనామసిత్వా భావనావిధానమేవ దస్సేతుం ‘‘ధమ్మానుస్సతిం భావేతుకామేనాపీ’’తిఆది ఆరద్ధం. కస్మా పనేత్థ బుద్ధానుస్సతియం వియ ‘‘అవేచ్చప్పసాదసమన్నాగతేనా’’తి న వుత్తం. నను ఏతా పటిపాటియా ఛ అనుస్సతియో అరియసావకానం వసేన దేసనం ఆరుళ్హాతి? సచ్చమేతం, ఏవం సన్తేపి ‘‘పరిసుద్ధసీలాదిగుణానం పుథుజ్జనానమ్పి ఇజ్ఝన్తీ’’తి దస్సనత్థం ‘‘అవేచ్చప్పసాదసమన్నాగతేనా’’తి ఇధ న వుత్తం, అరియసావకానం పన సుఖేన ఇజ్ఝన్తీతి. తథాపి పాళియం ఆగతత్తా చ బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, అయఞ్చ విచారో పరతో ఆగమిస్సతేవ.

౧౪౭. పరియత్తిధమ్మోపీతి పి-సద్దేన లోకుత్తరధమ్మం సమ్పిణ్డేతి. ఇతరేసూతి సన్దిట్ఠికాదిపదేసు. లోకుత్తరధమ్మోవాతి అవధారణం నిప్పరియాయేన సన్దిట్ఠికాదిఅత్థం సన్ధాయ వుత్తం, పరియాయతో పనేతే పరియత్తిధమ్మేపి సమ్భవన్తేవ. తథా హి పరియత్తిధమ్మో బహుస్సుతేన ఆగతాగమేన పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతేన పఞ్ఞవతా ఆదికల్యాణతాదివిసేసతో సయం దట్ఠబ్బోతి సన్దిట్ఠికో. ఆచరియపయిరుపాసనాయ వినా న లబ్భాతి చే? లోకుత్తరధమ్మేపి సమానే కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేనేవ సిజ్ఝనతో, తథా సత్థుసన్దస్సనేపి. ‘‘సన్దిట్ఠియా జయతీ’’తి అయం పనత్థో తిత్థియనిమ్మద్దనే నిప్పరియాయతోవ లబ్భతి, కిలేసజయే పరియాయతో పరమ్పరాహేతుభావతో. ‘‘సన్దిట్ఠం అరహతీ’’తి అయమ్పి అత్థో లబ్భతేవ, సబ్బసో సంకిలేసధమ్మానం పహానం, వోదానధమ్మానం పరిబ్రూహనఞ్చ ఉద్దిస్స పవత్తత్తా. అయఞ్చ అత్థో ‘‘యే ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి నో విరాగాయ, సఞ్ఞోగాయ సంవత్తన్తి నో విసఞ్ఞోగాయ, సఉపాదానాయ సంవత్తన్తి నో అనుపాదానాయ. ఏకంసేన, గోతమి, ధారేయ్యాసి ‘నేసో ధమ్మో, నేసో వినయో, నేతం సత్థుసాసన’’’న్తి (చూళవ. ౪౦౬; అ. ని. ౮.౫౩), ‘‘ధమ్మాపి వో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦) చ ఏవమాదీహి సుత్తపదేహి విభావేతబ్బో. అకాలికాధిగముపాయతాయ అకాలికో. విజ్జమానతాపరిసుద్ధతాహి ఏహిపస్సవిధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో. తతో ఏవ వట్టదుక్ఖనిత్థరణత్థికేహి అత్తనో చిత్తే ఉపనయనం, చిత్తస్స వా తత్థ ఉపనయనం అరహతీతి ఓపనేయ్యికో. విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా పరిచయేన సమ్మదేవ అత్థవేదం, ధమ్మవేదఞ్చ లభన్తేహి పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి. ఏవం సన్దిట్ఠికాదిపదేసు పరియత్తిధమ్మమ్పి పక్ఖిపిత్వా మనసికారో యుజ్జతేవ.

సాతి గాథా. సమన్తభద్రకత్తాతి సబ్బభాగేహి సున్దరత్తా. ధమ్మస్సాతి సాసనధమ్మస్స. కిఞ్చాపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నామ పరమత్థతో కోచి నత్థి, యేసు పన అవయవేసు సముదాయరూపేన అవేక్ఖితేసు ‘‘గాథా’’తి సమఞ్ఞా, తం తతో భిన్నం వియ కత్వా సంసామివోహారం ఆరోపేత్వా దస్సేన్తో ‘‘పఠమేన పాదేన ఆదికల్యాణా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఏకానుసన్ధిక’’న్తి ఇదం నాతిబహువిభాగం యథానుసన్ధినా ఏకానుసన్ధికం సన్ధాయ వుత్తం, ఇతరస్స పన తేనేవ దేసేతబ్బధమ్మవిభాగేన ఆదిమజ్ఝపరియోసానభాగా లబ్భన్తీతి. నిదానేనాతి కాలదేసదేసకపరిసాదిఅపదిసనలక్ఖణేన నిదానగన్థేన. నిగమనేనాతి ‘‘ఇదమవోచా’’తిఆదికేన (సం. ని. ౧.౨౪౯), ‘‘ఇతి యం తం వుత్తం, ఇదమేతం పటిచ్చ వుత్త’’న్తి (అ. ని. ౧౦.౨౭) వా యథావుత్తత్థనిగమనేన.

అయం కథా విసేసతో సుత్తపిటకసంవణ్ణనాతి కత్వా సుత్తపిటకవసేన ధమ్మస్స ఆదికల్యాణాదికం దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తపిటకవినయపిటకానం వసేన తం దస్సేతుం ‘‘సనిదానసఉప్పత్తికత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సనిదానసఉప్పత్తికత్తాతి యథావుత్తనిదానేన సనిదానతాయ, సఅట్ఠుప్పత్తికతాయ చ. వేనేయ్యానం అనురూపతోతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా, ధమ్మదేసనాయ చ తంతంసిక్ఖాపదభావేన పఞ్ఞాపియమానస్స వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం పవత్తియమానస్స అనురూపతో. అత్థస్సాతి దేసియమానస్స చ సీలాదిఅత్థస్స. ‘‘తం కిస్స హేతు (సం. ని. ౧.౨౪౯)? సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౯౫) తత్థ తత్థ హేతూపమాగహణేన హేతుదాహరణయుత్తతో.

ఏవం సుత్తవినయవసేన పరియత్తిధమ్మస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణతం దస్సేత్వా ఇదాని తీణి పిటకాని ఏకజ్ఝం గహేత్వా తం దస్సేతుం ‘‘సకలోపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సాసనధమ్మోతి –

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణం, కుసలస్స ఉపసమ్పదా;

సచిత్తపరియోదపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి. (ధ. ప. ౧౮౩; దీ. ని. ౨.౯౦) –

ఏవం వుత్తస్స సత్థుసాసనస్స పకాసకో పరియత్తిధమ్మో. సీలేన ఆదికల్యాణో సీలమూలకత్తా సాసనస్స. సమథాదీహి మజ్ఝేకల్యాణో తేసం సాసనసమ్పత్తియా వేమజ్ఝభావతో. నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో తదధిగమతో ఉత్తరికరణీయాభావతో. సాసనే సమ్మాపటిపత్తి నామ పఞ్ఞాయ హోతి, తస్సా చ సీలం, సమాధి చ మూలన్తి ఆహ ‘‘సీలసమాధీహి ఆదికల్యాణో’’తి. పఞ్ఞా పన అనుబోధపటివేధవసేన దువిధాతి తదుభయమ్పి గణ్హన్తో ‘‘విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో’’తి ఆహ. తస్స నిప్ఫత్తి ఫలం, కిచ్చం నిబ్బానసచ్ఛికిరియా, తతో పరం కత్తబ్బం నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో’’తి. ఫలగ్గహణేన వా సఉపాదిసేసనిబ్బానమాహ, ఇతరేన ఇతరం, తదుభయఞ్చ సాసనసమ్పత్తియా ఓసానన్తి ఆహ ‘‘ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో’’తి.

బుద్ధస్స సుబోధితా సమ్మాసమ్బుద్ధతా, తాయ ఆదికల్యాణో తప్పభవత్తా. సబ్బసో సంకిలేసప్పహానం వోదానం, పారిపూరీ చ ధమ్మసుధమ్మతా, తాయ మజ్ఝేకల్యాణో తంసరీరత్తా. సత్థారా యథానుసిట్ఠం తథా పటిపత్తి సఙ్ఘసుప్పటిపత్తి, తాయ పరియోసానకల్యాణో, తాయ సాసనస్స లోకే సుప్పతిట్ఠితభావతో. తన్తి సాసనధమ్మం. తథత్తాయాతి యథత్తాయ భగవతా ధమ్మో దేసితో, తథత్తాయ తథభావాయ. సో పన అభిసమ్బోధి పచ్చేకబోధి సావకబోధీతి తివిధో, ఇతో అఞ్ఞథా నిబ్బానాధిగమస్స అభావతో. తత్థ సబ్బగుణేహి అగ్గభావతో, ఇతరబోధిద్వయమూలతాయ చ పఠమాయ బోధియా ఆదికల్యాణతా, గుణేహి వేమజ్ఝభావతో దుతియాయ మజ్ఝేకల్యాణతా, తదుభయావరతాయ, తదోసానతాయ చ సాసనధమ్మస్స తతియాయ పరియోసానకల్యాణతా వుత్తా.

ఏసోతి సాసనధమ్మో. నీవరణవిక్ఖమ్భనతోతి విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా సద్ధమ్మం సుణన్తస్స నీవరణానం విక్ఖమ్భనసమ్భవతో. వుత్తం హేతం –

‘‘యథా యథావుసో, భిక్ఖునో సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి, అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో తత్థ లభతి అత్థవేదం లభతి ధమ్మవేద’’న్తి (అ. ని. ౫.౨౬).

‘‘యస్మిం, భిక్ఖవే, సమయే అరియసావకో ఓహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, పఞ్చస్స నీవరణాని తస్మిం సమయే పహీనాని హోన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౧౯) –

చ ఆది. సమథవిపస్సనాసుఖావహనతోతి సమథసుఖస్స చ విపస్సనాసుఖస్స చ సమ్పాదనతో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సో వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖ’’న్తిఆది (దీ. ని. ౧.౨౭౯; మ. ని. ౨.౧౩౮).

తథా –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానతం;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి చ. (ధ. ప. ౩౭౪, ౩౭౩);

తథాపటిపన్నోతి యథా సమథవిపస్సనాసుఖం ఆవహతి, యథా వా సత్థారా అనుసిట్ఠం, తథా పటిపన్నో సాసనధమ్మో. తాదిభావావహనతోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన ఇట్ఠాదీసు తాదిభావస్స లోకధమ్మేహి అనుపలేపస్స ఆవహనతో. ఏస భగవా వుత్తనయేన తివిధకల్యాణం ధమ్మం దేసేన్తో యం సాసనబ్రహ్మచరియం, మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, తం యథానురూపం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనన్తి యోజనా.

తత్థ అవిసేసేన తిస్సో సిక్ఖా, సకలో చ తన్తిధమ్మో సాసనబ్రహ్మచరియం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కతమేసానం ఖో, భన్తే, బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం నచిరట్ఠితికం అహోసీ’’తిఆది (పారా. ౧౮). సబ్బసిక్ఖానం మణ్డభూతసిక్ఖత్తయసఙ్గహితో అరియమగ్గో మగ్గబ్రహ్మచరియం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయ’’న్తి (మహావ. ౨౩; సం. ని. ౫.౧౮౬). యథానురూపన్తి యథారహం. సిక్ఖత్తయసఙ్గహం హి సాసనబ్రహ్మచరియం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. మగ్గబ్రహ్మచరియే వత్తబ్బమేవ నత్థి. అత్థసమ్పత్తియాతి సమ్పన్నత్థతాయ. సమ్పత్తిఅత్థో హి ఇధ సహ-సద్దో. ఇతరం పన యథావుత్తేనత్థేన సాత్థం, సబ్యఞ్జనఞ్చ. యే పనేత్థ ‘‘వచనసభావం సాత్థం, అత్థసభావం సబ్యఞ్జన’’న్తి విభజిత్వా వదన్తి, తం న సున్దరం, తథా విభత్తస్స పరియత్తిధమ్మస్స అభావతో. సద్దత్థా హి అభిన్నరూపా వియ హుత్వా వినియోగం గచ్ఛన్తి. తథా హి నేసం లోకియామిస్సీభావం పటిజానన్తి. సతిపి వా భేదే ‘‘సబ్యఞ్జన’’న్తి ఏత్థ యది తుల్యయోగో అధిప్పేతో ‘‘సపుత్తో ఆగతో’’తిఆదీసు వియ, ఏవం సతి ‘‘అత్థపటిసరణా, భిక్ఖవే, హోథ, మా బ్యఞ్జనపటిసరణా’’తి అత్థప్పధానవాదో బాధితో సియా, అథ విజ్జమానతామత్తం ‘‘సలోమకో సపక్ఖకో’’తిఆదీసు వియ బ్యఞ్జనసమ్పత్తి అగ్గహితా సియా. తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో.

సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి ఏత్థ నేత్తినయేనాపి అత్థం దస్సేతుం ‘‘సఙ్కాసన…పే… సబ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తం. తత్థ యదిపి నేత్తియం బ్యఞ్జనముఖేన బ్యఞ్జనత్థగ్గహణం హోతీతి ‘‘అక్ఖరం పద’’న్తిఆదినా (నేత్తి. ౪ ద్వాదసపద) బ్యఞ్జనపదాని పఠమం ఉద్దిట్ఠాని, ఇధ పన పాళియం ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తి ఆగతత్తా అత్థపదానియేవ పఠమం దస్సేతుం ‘‘సఙ్కాసనపకాసనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖేపతో కాసనం దీపనం సఙ్కాసనం ‘‘మఞ్ఞమానో భిక్ఖు బద్ధో మారస్స, అమఞ్ఞమానో ముత్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౪) వియ. తత్తకేన హి తేన భిక్ఖునా పటివిద్ధం. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞాతం భగవా’’తిఆది. పఠమం కాసనం పకాసనం. ఆదికమ్మస్మిం హి అయం పసద్దో ‘‘పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౨౦) వియ. తిక్ఖిన్ద్రియాపేక్ఖం చేతం పదద్వయం ఉద్దేసభావతో. తిక్ఖిన్ద్రియో హి సఙ్ఖేపతో పఠమఞ్చ వుత్తమత్థం పటిపజ్జతి. సంఖిత్తస్స విత్థారవచనం, సకిం వుత్తస్స పున వచనఞ్చ వివరణవిభజనాని. యథా ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి సఙ్ఖేపతో సకింయేవ చ వుత్తస్స అత్థస్స ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్త’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౧) విత్థారతో వివరణవసేన, విభజనవసేన చ పున వచనం. మజ్ఝిమిన్ద్రియాపేక్ఖమేతం పదద్వయం నిద్దేసభావతో. వివటస్స విత్థారతరాభిధానం, విభత్తస్స చ పకారేహి ఞాపనం వేనేయ్యానం చిత్తపరితోసనం ఉత్తానీకరణపఞ్ఞాపనాని. యథా ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౨) వివటవిభత్తస్స అత్థస్స ‘‘కతమో తస్మిం సమయే ఫస్సో? యో తస్మిం సమయే ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨) ఉత్తానీకిరియా, పఞ్ఞాపనా చ. ముదిన్ద్రియాపేక్ఖమేతం పదద్వయం పటినిద్దేసభావతో. ‘‘పఞ్ఞాపనపట్ఠపనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపకాసనఅత్థపదసమాయోగతో’’తిపి పాఠో.

కథం పనాయం పాఠవికప్పో జాతోతి? వుచ్చతే – నేత్తిపాళియం ఆగతనయేన పురిమపాఠో. తత్థ హి –

‘‘సఙ్కాసనా పకాసనా,

వివరణా విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తి;

ఏతేహి ఛహి పదేహి,

అత్థో కమ్మఞ్చ నిద్దిట్ఠ’’న్తి. (నేత్తి. ౪ ద్వాదసపద) –

దేసనాహారయోజనాయ చ ఏతస్సేవత్థస్స ‘‘సఙ్కాసనా పకాసనా’’తిఆదినా ఆగతం. పచ్ఛిమో పన ‘‘పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి ‘పస్సథా’తి చాహా’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) సుత్తే ఆగతనయేన బ్యఞ్జనమత్తకతో. ఏవఞ్చ నేసం ద్విన్నం పాఠానం విసేసో, న అత్థతో. తథా హి సఙ్ఖేపతో ‘‘పఠమం ఞాపనం పఞ్ఞాపనం, పఠమమేవ ఠపనం పట్ఠపన’’న్తి ఇమాని పదాని సఙ్కాసనపకాసనపదేహి అత్థతో అవిసిట్ఠాని. యఞ్చ పురిమపాఠే ఛట్ఠం పదం ‘‘పకారతో ఞాపన’’న్తి పఞ్ఞాపనం వుత్తం, తం దుతియపాఠే పకాసనపదేన ‘‘నిబ్బిసేసం పకారతో కాసన’’న్తి కత్వా. యస్మా ఞాపనకాసనాని అత్థావభాసనసభావతాయ అభిన్నాని, సబ్బేసఞ్చ వేనేయ్యానం చిత్తస్స తోసనం, బుద్ధియా చ నిసానం యాథావతో వత్థుసభావావభాసనే జాయతీతి. ఏవం అత్థపదరూపత్తా పరియత్తిఅత్థస్స యథావుత్తఛఅత్థపదసమాయోగతో సాత్థం సాసనం.

అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియాతి ఏత్థ ఉచ్చారణవేలాయం అపరియోసితే పదే వణ్ణో అక్ఖరం. ‘‘ఏకక్ఖరం పదం అక్ఖర’’న్తి ఏకే ‘‘ఆ ఏవం కిర త’’న్తిఆదీసు ఆ-కారాదయో వియ. ‘‘విసుద్ధకరణానం మనసా దేసనావాచాయ అక్ఖరణతో అక్ఖర’’న్తి అఞ్ఞే. విభత్తియన్తం అత్థఞాపనతో పదం. సఙ్ఖేపతో వుత్తం పదాభిహితం అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. ‘‘కిరియాపదం అబ్యయకారకవిసేసనయుత్తం వాక్య’’న్తి హి వదన్తి. పకారతో వాక్యవిభాగో ఆకారో. ఆకారాభిహితం నిబ్బచనం నిరుత్తి. నిబ్బచనవిత్థారో నిస్సేసుపదేసతో నిద్దేసో. ఏతేసం అక్ఖరాదీనం బ్యఞ్జనపదానం సమ్పత్తియా సమ్పన్నతాయ సబ్యఞ్జనం.

తత్రాయమస్స అత్థపదసమాయోగో, బ్యఞ్జనసమ్పత్తి చ – అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతి, పదేహి పకాసేతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి, ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతి, నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతి, తథా అక్ఖరేహి ఉగ్ఘాటేత్వా పదేహి వినేతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుం, బ్యఞ్జనేహి విపఞ్చేత్వా ఆకారేహి వినేతి విపఞ్చితఞ్ఞుం, నిరుత్తీహి నేత్వా నిద్దేసేహి వినేతి నేయ్యం. ఏవఞ్చాయం ధమ్మో ఉగ్ఘటియమానో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుం వినేతి, విపఞ్చియమానో విపఞ్చితఞ్ఞుం, నియ్యమానో నేయ్యం. తత్థ ఉగ్ఘటనా ఆది, విపఞ్చనా మజ్ఝే, నయనమన్తే. ఏవం తీసు కాలేసు తిధా దేసితో దోసత్తయవిధమనో గుణత్తయావహో తివిధవేనేయ్యవినయనోతి. ఏవమ్పి తివిధకల్యాణోయం ధమ్మో అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరియా ‘‘సాత్థో సబ్యఞ్జనో’’తి వేదితబ్బో ‘‘పరిపుణ్ణో, పరిసుద్ధో’’తి చ.

అత్థగమ్భీరతాతిఆదీసు అత్థో నామ తన్తిఅత్థో. ధమ్మో తన్తి. పటివేధో తన్తియా, తన్తిఅత్థస్స చ యథాభూతావబోధో. దేసనా మనసా వవత్థాపితాయ తన్తియా దేసనా. తే పనేతే అత్థాదయో యస్మా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాహా, అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. అథ వా అత్థో నామ హేతుఫలం. ధమ్మో హేతు. దేసనా పఞ్ఞత్తి, యథాధమ్మం ధమ్మాభిలాపో, అనులోమపటిలోమసఙ్ఖేపవిత్థారాదివసేన వా కథనం. పటివేధో అభిసమయో, అత్థానురూపం ధమ్మేసు, ధమ్మానురూపం అత్థేసు, పఞ్ఞత్తిపథానురూపం పఞ్ఞత్తీసు అవబోధో, తేసం తేసం వా ధమ్మానం పటివిజ్ఝితబ్బో సలక్ఖణసఙ్ఖాతో అవిపరీతసభావో. తేపి చేతే అత్థాదయో యస్మా అనుపచితకుసలసమ్భారేహి దుప్పఞ్ఞేహి ససాదీహి వియ మహాసముద్దో దుక్ఖోగాహా, అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేసు పటివేధస్సాపి అత్థసన్నిస్సితత్తా వుత్తం ‘‘అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థ’’న్తి అత్థగుణదీపనతో. తాసం ధమ్మదేసనానం బ్యఞ్జనసన్నిస్సితత్తా వుత్తం ‘‘ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జన’’న్తి తాసం బ్యఞ్జనసమ్పత్తిదీపనతో.

అత్థేసు పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. అత్థధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసు పభేదగతం ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదాతి ఇమిస్సాపి పటిసమ్భిదాయ అత్థవిసయత్తా ఆహ ‘‘అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో సాత్థ’’న్తి, అత్థసమ్పత్తియా అసతి తదభావతో. ధమ్మోతి తన్తి. నిరుత్తీతి తన్తిపదానం నిద్ధారేత్వా వచనం. తత్థ పభేదగతాని ఞాణాని ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాతి ఆహ ‘‘ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనన్తి, అసతి బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా తదభావతో. పరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా పరిక్ఖకజనానం కింకుసలగవేసీనం పసాదావహం, తస్మా సాత్థం. అత్థసమ్పన్నన్తి ఫలేన హేతునో అనుమానం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిప్పవత్తియా. సాత్థకతా పనస్స పణ్డితవేదనీయతాయ, సా పరమగమ్భీరసణ్హసుఖుమభావతో వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘గమ్భీరో దుద్దసో’’తిఆది (మహావ. ౮). లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనన్తి యస్మా లోకియజనస్స పసాదావహం, తస్మా సబ్యఞ్జనం. లోకియజనో హి బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా తుస్సతి, ఇధాపి ఫలేన హేతునో అనుమానం. సబ్యఞ్జనతా పనస్స సద్ధేయ్యతాయ, సా ఆదికల్యాణాదిభావతో వేదితబ్బా.

అథ వా పణ్డితవేదనీయతో సాత్థ’’న్తి పఞ్ఞాపదట్ఠానతాయ అత్థసమ్పన్నతం ఆహ, తతో పరిక్ఖకజనప్పసాదకం. సద్ధేయ్యతో సబ్యఞ్జనన్తి సద్ధాపదట్ఠానతాయ బ్యఞ్జనసమ్పన్నతం, తతో లోకియజనప్పసాదకన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థన్తి అధిప్పాయతో అగాధాపారతాయ అత్థసమ్పన్నం అఞ్ఞథా తదభావతో. ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనన్తి సుబోధసద్దతాయ బ్యఞ్జనసమ్పన్నం, పరమగమ్భీరస్సపి అత్థస్స వేనేయ్యానం సువిఞ్ఞేయ్యభావాపాదనతో. సబ్బోపేస పఠమస్స అత్థద్వయస్స పభేదో దట్ఠబ్బో, తథా చేవ తత్థ తత్థ సంవణ్ణితం. తథా హేత్థ వికప్పస్స, సముచ్చయస్స వా అగ్గహణం. ఉపనేతబ్బస్సాతి పక్ఖిపితబ్బస్స వోదానత్థస్స అవుత్తస్స అభావతో. సకలపరిపుణ్ణభావేనాతి సబ్బభాగేహి పరిపుణ్ణతాయ. అపనేతబ్బస్సాతి సంకిలేసధమ్మస్స.

పటిపత్తియాతి సీలవిసుద్ధియాదిసమ్మాపటిపత్తియా, తన్నిమిత్తం. అధిగమబ్యత్తితోతి సచ్చపటివేధేన అధిగమవేయ్యత్తియసబ్భావతో సాత్థం కపిలవతాది వియ తుచ్ఛం నిరత్థకం అహుత్వా అత్థసమ్పన్నన్తి కత్వా. పరియత్తియాతి పరియత్తిధమ్మపరిచయేన. ఆగమబ్యత్తితోతి దురక్ఖాతధమ్మేసు పరిచయం కరోన్తస్స వియ సమ్మోహం అజనేత్వా బాహుసచ్చవేయ్యత్తియసబ్భావతో సబ్యఞ్చనం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా హి సతి ఆగమబ్యత్తీతి. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధయుత్తతోతి సీలాదీహి పఞ్చహి ధమ్మకోట్ఠాసేహి అవిరహితత్తా. కేవలపరిపుణ్ణం అనవసేసేన సమన్తతో పుణ్ణం పూరితం. నిరుపక్కిలేసతోతి దిట్ఠిమానాదిఉపక్కిలేసాభావతో. నిత్థరణత్థాయాతి వట్టదుక్ఖతో నిస్సరణాయ. లోకామిసనిరపేక్ఖతోతి కథఞ్చిపి తణ్హాసన్నిస్సయస్స అనిస్సయనతో.

ఏవం ఆదికల్యాణతాదిఅపదేసేన సత్థు పురిమవేసారజ్జద్వయవసేన ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతం విభావేత్వా ఇదాని పచ్ఛిమవేసారజ్జద్వయవసేనాపి తం దస్సేతుం ‘‘అత్థవిపల్లాసాభావతో వా సుట్ఠు అక్ఖాతోతి స్వాక్ఖాతో’’తి వత్వా తమత్థం బ్యతిరేకముఖేన విభావేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ విపల్లాసమాపజ్జతీతి తేసం ధమ్మే ‘‘అన్తరాయికా’’తి వుత్తధమ్మానం విపాకాదీనం అన్తరాయికత్తాభావతో ఏకంసేన అపాయూపపత్తిహేతుతాయ అభావతో. నియ్యానికత్తాభావతోతి అతమ్మయతాభావతో, సంసారతో చ నియ్యానికాతి వుత్తధమ్మానం ఏకచ్చయఞ్ఞకిరియాపకతిపురిసన్తరఞ్ఞాణాదీనం తతో నియ్యానికత్తాభావతో విపరీతో ఏవ హోతి. తేనాతి అత్థస్స విపల్లాసాపజ్జనేన. తే అఞ్ఞతిత్థియా. తథాభావానతిక్కమనతోతి కమ్మన్తరాయాదీనం పఞ్చన్నం అన్తరాయికభావస్స అరియమగ్గధమ్మానం నియ్యానికభావస్స కదాచిపి అనతివత్తనతో.

నిబ్బానానురూపాయ పటిపత్తియాతి అధిగన్తబ్బస్స సబ్బసఙ్ఖతవినిస్సటస్స నిబ్బానస్స అనురూపాయ సబ్బసఙ్ఖారనిస్సరణూపాయభూతాయ సపుబ్బభాగాయ సమ్మాపటిపత్తియా అక్ఖాతత్తాతి యోజనా. పటిపదానురూపస్సాతి సబ్బదుక్ఖనియ్యానికభూతా ఆరమ్మణకరణమత్తేనాపి కిలేసేహి అనామసనీయా యాదిసీ పటిపదా, తదనురూపస్స. సుపఞ్ఞత్తాతి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహితా సమ్మాదిట్ఠిఆదిప్పభేదా మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదీనం పహాయికభావేన సుట్ఠు సమ్మదేవ విహితా. సంసన్దతి కిలేసమలవిసుద్ధితాయ సమేతి. ఏవం మగ్గనిబ్బానానం పటిపదాపటిపజ్జనీయభావేహి అఞ్ఞమఞ్ఞానురూపతాయ స్వాక్ఖాతతం దస్సేత్వా ఇదాని తివిధస్సాపి లోకుత్తరధమ్మస్స పచ్చేకం స్వాక్ఖాతతం దస్సేతుం ‘‘అరియమగ్గో చేత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అన్తద్వయన్తి సస్సతుచ్ఛేదం, కామసుఖఅత్తకిలమథానుయోగం, లీనుద్ధచ్చం, పతిట్ఠానాయూహనన్తి ఏవం పభేదం అన్తద్వయం. అనుపగమ్మాతి అనుపగన్త్వా, అనుపగమనహేతు వా. పటిపస్సద్ధకిలేసానీతి సుట్ఠు వూపసన్తకిలేసాని, పటిపస్సద్ధిప్పహానవసేన సమ్మదేవ పహీనదోసాని. సస్సతాదిసభావవసేనాతి ‘‘సస్సతఞ్చ వో, భిక్ఖవే, ధమ్మం దేసేస్సామి అమతఞ్చ తాణఞ్చ లేణఞ్చా’’తిఆదినా తేసు తేసు సుత్తేసు సస్సతాదిభావకిత్తనవసేన.

౧౪౮. ‘‘రాగాదీనం అభావం కరోన్తేన అరియపుగ్గలేన సామం దట్ఠబ్బో’’తి ఇమినా ‘‘అరియమగ్గేన మమ రాగాదయో పహీనా’’తి సయం అత్తనా అనఞ్ఞనేయ్యేన దట్ఠబ్బోతి సన్దిట్ఠి, సన్దిట్ఠి ఏవ సన్దిట్ఠికో.

తేన తేన అరియసావకేన పరసద్ధాయ పరస్స సద్దహనేన పరనేయ్యేన గన్తబ్బతం హిత్వా ఞాపేతబ్బతం పహాయ పచ్చవేక్ఖణఞాణేన కరణభూతేన. పసత్థా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి యథా సమ్బోజ్ఝఙ్గో. అరియమగ్గో అత్తనా సమ్పయుత్తాయ సన్దిట్ఠియా కిలేసే జయతి, అరియఫలం తాయ ఏవ అత్తనో కారణభూతాయ, నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణేన అత్తనో విసయీభూతాయ సన్దిట్ఠియా కిలేసే జయతీతి యోజనా.

భావనాభిసమయవసేన మగ్గధమ్మో. సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిబ్బానధమ్మో. ఫలమ్పి హేట్ఠిమం సకదాగామివిపస్సనాదీనం పచ్చయభావేన ఉపరి మగ్గాధిగమస్స ఉపనిస్సయభావతో పరియాయతో ‘‘దిస్సమానో వట్టభయం నివత్తేతీ’’తి వత్తబ్బతం లభతి.

౧౪౯. నాస్స కాలోతి నాస్స ఆగమేతబ్బో కాలో అత్థి. యథా హి లోకియకుసలస్స ‘‘ఉపపజ్జే, అపరపరియాయే’’తిఆదినా ఫలదానం పతి ఆగమేతబ్బో కాలో అత్థి, న ఏవమేతస్సాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న పఞ్చాహా’’తిఆది. పకట్ఠోతి దూరో. ఫలదానం పతి కాలో పకట్ఠో అస్సాతి కాలికో, కాలన్తరఫలదాయీ. తేనాహ ‘‘అత్తనో ఫలదానే’’తి. పత్తోతి ఉపనీతో. ఇదన్తి ‘‘అకాలికో’’తి పదం.

౧౫౦. విధిన్తి విధానం, ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఏవంపవత్తవిధివచనం. విజ్జమానత్తాతి పరమత్థతో ఉపలబ్భమానత్తా. పరిసుద్ధత్తాతి కిలేసమలవిరహేన సబ్బథా విసుద్ధత్తా. అమనుఞ్ఞమ్పి కదాచి పయోజనవసేన యథాసభావప్పకాసనేన దస్సేతబ్బం భవేయ్యాతి తదభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మనుఞ్ఞభావప్పకాసనేనా’’తి.

౧౫౧. ఉపనేతబ్బోతి ఉపనేయ్యో, ఉపనేయ్యోవ ఓపనేయ్యికోతి ఇమస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా ఆహ ‘‘ఉపనేతబ్బోతి ఓపనేయ్యికో’’తి. చిత్తే ఉపనయనం ఉప్పాదనన్తి ఆహ ‘‘ఇదం సఙ్ఖతే లోకుత్తరధమ్మే యుజ్జతీ’’తి. చిత్తే ఉపనయనన్తి పన ఆరమ్మణభూతస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణభావూపనయనే అధిప్పేతే అసఙ్ఖతేపి యుజ్జేయ్య ‘‘ఆరమ్మణకరణసఙ్ఖాతం ఉపనయనం అరహతీతి ఓపనేయ్యికో’’తి. అల్లీయనన్తి ఫుసనం. నిబ్బానం ఉపనేతి అరియపుగ్గలన్తి అధిప్పాయో.

౧౫౨. విఞ్ఞూహీతి విదూహి, పటివిద్ధసచ్చేహీతి అత్థో. తే పన ఏకంసతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదయో హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీహీ’’తి. ‘‘పచ్చత్త’’న్తి ఏతస్స ‘‘పతి అత్తనీ’’తి భుమ్మవసేన అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘అత్తని అత్తనీ’’తి. వేదితబ్బోతి వుత్తం, కథం వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘భావితో మే’’తిఆది. తత్థ ‘‘మే’’తి ఇమినా ‘‘పచ్చత్త’’న్తి పదేన వుత్తమత్థం అన్వయతో దస్సేత్వా పున బ్యతిరేకేన దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ‘‘విఞ్ఞూహీ’’తి ఇదం అన్తోగధావధారణన్తి దస్సేన్తో ‘‘బాలానం పన అవిసయో చేసా’’తి ఆహ.

ఏవం ఆదికల్యాణతాదినా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అనురూపదేసనాయ ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతతం దస్సేత్వా ఇదాని పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం పదం కారణవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సన్దిట్ఠికత్తాతి యస్మా అయం ధమ్మో వుత్తనయేన సామం దట్ఠబ్బో, సన్దిట్ఠియా కిలేసే విద్ధంసేతి, సన్దస్సనఞ్చ అరహతి, తస్మా స్వాక్ఖాతో దురక్ఖాతే తిత్థియధమ్మే తదభావతో. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి యథారహం అత్థో దట్ఠబ్బో.

౧౫౩. తస్సేవన్తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం బుద్ధానుస్సతియం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.