౧. బుద్ధానుస్సతికథావణ్ణనా

౧౨౩. అసుభానన్తరన్తి అసుభకమ్మట్ఠానానన్తరం. అనుస్సతీసూతి అనుస్సతికమ్మట్ఠానేసు. ‘‘అను అను సతి అనుస్సతీ’’తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో’’తి వత్వా న ఏత్థ అను-సద్దయోగేన సతి-సద్దో అత్థన్తరవాచకోతి దస్సేతుం ‘‘సతియేవ అనుస్సతీ’’తి వుత్తం. తేన నాయమను-సద్దో ‘‘ఉపలబ్భతీ’’తిఆదీసు ఉప-సద్దో వియ అనత్థకో, నాపి ‘‘సఞ్జాననం పజానన’’న్తిఆదీసు సం-సద్దాదయో వియ అత్థన్తరదీపకోతి దస్సేతి. ‘‘పవత్తితబ్బట్ఠానమ్హియేవ వా పవత్తత్తా’’తి ఇమినా చ అనుస్సతియా అనుస్సరితబ్బానురూపతా వుత్తా హోతీతి పవత్తకస్సేవ అనురూపతం దస్సేతుం ‘‘కులపుత్తస్స అనురూపా’’తి వుత్తం, సద్ధాపబ్బజితస్స వా కులపుత్తస్స. అనురూపతా నామ పవత్తితబ్బట్ఠానస్స అనురూపతాయ ఏవ హోతీతి పవత్తకస్సేవ అనురూపతా వుత్తా, న ఉభయస్స. అనురూపాతి చ యుత్తాతి అత్థో. బుద్ధన్తి యే గుణే ఉపాదాయ భగవతి ‘‘బుద్ధో’’తి పఞ్ఞత్తి, తే గుణే ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘బుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచన’’న్తి. ఆరబ్భాతి ఆలమ్బిత్వా. ధమ్మన్తి పరియత్తిధమ్మేన సద్ధిం నవవిధమ్పి లోకుత్తరధమ్మం. నను చ నిబ్బానం విసుం కమ్మట్ఠానభావేన వక్ఖతి? కిఞ్చాపి వక్ఖతి, ధమ్మభావసామఞ్ఞేన పన మగ్గఫలేహి సద్ధిం ఇధ పాళియా సఙ్గహితత్తా తస్సాపి ధమ్మానుస్సతికమ్మట్ఠానే గహణం దట్ఠబ్బం, అసఙ్ఖతామతాదిభావేన పన మగ్గఫలేహి విసిట్ఠతాయ తస్స విసుం కమ్మట్ఠానభావేన గహణం కతం. సీలానుస్సతిఆదీనం పన తిస్సన్నం అనుస్సతీనం విసుం కమ్మట్ఠానభావేన గహణం యోగావచరస్స అత్తనో ఏవ సీలస్స చాగస్స సద్ధాదీనఞ్చ అనుస్సతిట్ఠానభావేన గహేతబ్బత్తా. రూపకాయం గతాతి అత్తనో కరజకాయం ఆరబ్భ ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తా. కాయేతి కాయే విసయభూతే. కోట్ఠాసనిమిత్తారమ్మణాయాతి కేసాదికోట్ఠాసేసు పటిక్కూలనిమిత్తారమ్మణాయ. ఇతో పురిమాసు సత్తసు అనుస్సతీసు నత్థి నిమిత్తుప్పత్తి, ఇధ అత్థీతి దస్సనత్థం నిమిత్త-గ్గహణం. తథా అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణాయాతి ఏత్థాపి. ఉపసమన్తి సబ్బసఙ్ఖారూపసమం, నిబ్బానన్తి అత్థో.

౧౨౪. అవేచ్చ బుద్ధగుణే యాథావతో ఞత్వా ఉప్పన్నో పసాదో అవేచ్చప్పసాదో, అరియమగ్గేన ఆగతప్పసాదో, తంసదిసోపి వా యో దిట్ఠిగతవాతేహి అచలో అసమ్పకమ్పియో, తేన సమన్నాగతేన. తాదిసస్స బుద్ధానుస్సతిభావనా ఇజ్ఝతి, న ఇతరస్స. పతిరూపసేనాసనేతి యథావుత్తఅట్ఠారసదోసవజ్జితే పఞ్చఙ్గసమన్నాగతే సేనాసనే. రహోగతేనాతి రహసి గతేన. తేన కాయవివేకం దస్సేతి. పటిసల్లీనేనాతి నానారమ్మణతో పటిసల్లీనేన, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో పటిక్కమాపేత్వా కమ్మట్ఠానే సల్లీనేన, సుసిలిట్ఠచిత్తేనాతి అత్థో. ఏవన్తి ఇమాయ పాళియా ఆగతనయేన.

సో భగవాతి ఏత్థ సోతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానం అతిదేవో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి సదేవకే లోకే ‘‘భగవా’’తి పత్థటకిత్తిసద్దో, సో. భగవాతి ఇదం సత్థు నామకిత్తనం. తథా హి వుత్తం ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౧౯౮, ౨౧౦; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨). పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనం. అరహన్తిఆదీసు నవసు ఠానేసు పచ్చేకం ఇతిపి-సద్దం యోజేత్వా బుద్ధగుణా అనుస్సరితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి అరహం…పే… ఇతిపి భగవాతి అనుస్సరతీ’’తి ఆహ. ‘‘ఇతిపేతం భూతం ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ ఇతి-సద్దో ఆసన్నపచ్చక్ఖకరణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన నేసం బహుభావో దీపితో, తాని చ గుణసల్లక్ఖణకారణాని భావేన్తేన చిత్తస్స సమ్ముఖీభూతాని కాతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.

౧౨౫. దూరతా నామ ఆసన్నతా వియ ఉపాదాయుపాదాయ వుచ్చతీతి పరముక్కంసగతం దూరభావం దస్సేన్తో ‘‘సువిదూరవిదూరే’’తి ఆహ, సుట్ఠు విదూరభావేనేవ విదూరేతి అత్థో. సా పనస్స కిలేసతో దూరతా తేసం సబ్బసో పహీనత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మగ్గేన కిలేసానం విద్ధంసితత్తా’’తి. నను అఞ్ఞేసమ్పి ఖీణాసవానం తే పహీనా ఏవాతి అనుయోగం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘సవాసనాన’’న్తి. న హి భగవన్తం ఠపేత్వా అఞ్ఞే సహ వాసనాయ కిలేసే పహాతుం సక్కోన్తి, ఏతేన అఞ్ఞేహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సితం హోతి. కా పనాయం వాసనా నామ? పహీనకిలేసస్సాపి అప్పహీనకిలేసస్స పయోగసదిసపయోగహేతుభూతో కిలేసనిహితో సామత్థియవిసేసో ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స (పారా. ౬౨౧) వసలసముదాచారనిమిత్తం వియ. కథం పన ‘‘ఆరకా’’తి వుత్తే ‘‘కిలేసేహీ’’తి అయమత్థో లబ్భతీతి? సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయోజేతబ్బతో, ‘‘ఆరకాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా’’తిఆదీని (మ. ని. ౧.౪౩౪) సుత్తపదానేత్థ ఉదాహరితబ్బాని. ఆరకాతి చేత్థ ఆ-కారస్స రస్సత్తం, క-కారస్స చ హ-కారం, సానుసారం కత్వా నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. వుత్తమేవత్థం సుఖగ్గహణత్థం ‘‘సో తతో ఆరకా నామా’’తి గాథాబన్ధమాహ. తత్థ సమఞ్జనసీలో సమఙ్గీ, న సమఙ్గితా అసమఙ్గితా అసమన్నాగమో అసహవుత్తితా.

౧౨౬. అనత్థచరణేన కిలేసా ఏవ అరయోతి కిలేసారయో. ‘‘అరీనం హతత్తా అరిహా’’తి వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి వుత్తం.

౧౨౭. యఞ్చేతం సంసారచక్కన్తి సమ్బన్ధో. రథచక్కస్స నాభి వియ మూలావయవభూతం అన్తో, బహి చ సమవట్ఠితం అవిజ్జాభవతణ్హామయం ద్వయన్తి వుత్తం ‘‘అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభీ’’తి. నాభియా, నేమియా చ సమ్బన్ధా అరసదిసా పచ్చయఫలభూతేహి అవిజ్జాతణ్హాజరామరణేహి సమ్బన్ధా పుఞ్ఞాదిసఙ్ఖారాతి వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారార’’న్తి. తత్థ తత్థ భవే పరియన్తభావేన పాకటం జరామరణన్తి తం నేమిట్ఠానియం కత్వా ఆహ ‘‘జరామరణనేమీ’’తి. యథా చ రథచక్కపవత్తియా పధానకారణం అక్ఖో, ఏవం సంసారచక్కపవత్తియా ఆసవసముదయోతి ఆహ ‘‘ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా’’తి. ఆసవా ఏవ అవిజ్జాదీనం కారణత్తా ఆసవసముదయో. యథాహ ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩). విపాకకటత్తారూపప్పభేదో కామభవాదికో తిభవో ఏవ రథో, తస్మిం తిభవరథే. అత్తనో పచ్చయేహి సమం, సబ్బసో వా ఆదితో పట్ఠాయ యోజితన్తి సమాయోజితం. ఆదిరహితం కాలం పవత్తతీతి కత్వా అనాదికాలప్పవత్తం.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯) –

ఏవం వుత్తసంసారోవ సంసారచక్కం. అనేనాతి భగవతా. బోధిమణ్డేతి బోధిసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స మణ్డభావప్పత్తే ఠానే, కాలే వా. వీరియపాదేహీతి సంకిలేసవోదానపక్ఖియేసు సన్నిరుమ్భనసన్నిక్ఖిపనకిచ్చతాయ ద్విధా పవత్తేహి అత్తనో వీరియసఙ్ఖాతేహి పాదేహి. సీలపథవియన్తి పతిట్ఠట్ఠేన సీలమేవ పథవీ, తస్సం. పతిట్ఠాయాతి సమ్పాదనవసేన పతిట్ఠహిత్వా. సద్ధాహత్థేనాతి అనవజ్జధమ్మాదానసాధనతో సద్ధావ హత్థో, తేన. కమ్మక్ఖయకరన్తి కాయకమ్మాదిభేదస్స సబ్బస్సపి కమ్మస్స ఖయకరణతో కమ్మక్ఖయకరం. ఞాణఫరసున్తి సమాధిసిలాయం సునిసితమగ్గఞాణఫరసుం గహేత్వా.

౧౨౮. ఏవం ‘‘అరానం హతత్తా’’తి ఏత్థ వుత్తఅరఘాతే సంసారం చక్కం వియ చక్కన్తి గహేత్వా అత్థయోజనం కత్వా ఇదాని పటిచ్చసముప్పాదదేసనాక్కమేనపి తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనమతగ్గం సంసారవట్టన్తి అను అను అమతగ్గం అవిఞ్ఞాతకోటికం సంసారమణ్డలం. సేసా దస ధమ్మా సఙ్ఖారాదయో జాతిపరియోసానా అరా. కథం? నాభియా అవిజ్జాయ మూలతో, నేమియా జరామరణేన అన్తతో సమ్బన్ధత్తాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియన్తత్తా చా’’తి. దుక్ఖాదీసూతి దుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గేసు. తత్థ దుక్ఖే అఞ్ఞాణం తదన్తోగధత్తా, తప్పటిచ్ఛాదనతో చ, సేసేసు పటిచ్ఛాదనతోవ. దుక్ఖన్తి చేత్థ దుక్ఖం అరియసచ్చం అధిప్పేతన్తి తం కామభవాదివసేన తిధా భిన్దిత్వా తథా తప్పటిచ్ఛాదికం అవిజ్జం, అవిజ్జాదిపచ్చయే తీసు భవేసు సఙ్ఖారాదికే చ పటిపాటియా దస్సేన్తో ‘‘కామభవే చ అవిజ్జా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కామభవే అవిజ్జాతి కామభవే ఆదీనవప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. రూపభవే అరూపభవే అవిజ్జాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కామభవే సఙ్ఖారానన్తి కామభూమిపరియాపన్నానం సఙ్ఖారానం, కామభవే వా నిప్ఫాదేతబ్బా యే సఙ్ఖారా, తేసం కామభవూపపత్తినిబ్బత్తకసఙ్ఖారానన్తి అత్థో. పచ్చయో హోతీతి పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం తావ ఆరమ్మణపచ్చయేన చేవ ఉపనిస్సయపచ్చయేన చాతి ద్విధా పచ్చయో హోతి. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారేసు సహజాతస్స సహజాతాదివసేన, అసహజాతస్స అనన్తరసమనన్తరాదివసేన, నానన్తరస్స పన ఆరమ్మణవసేన చేవ ఉపనిస్సయవసేన చ పచ్చయో హోతి. అరూపభవే సఙ్ఖారానన్తి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం. పచ్చయో హోతి ఉపనిస్సయవసేనేవ. ఇమస్మిం పనత్థే ఏత్థ విత్థారియమానే అతిప్పపఞ్చో హోతి, సయమేవ చ పరతో ఆగమిస్సతీతి న నం విత్థారయామ.

తిణ్ణం ఆయతనానన్తి చక్ఖుసోతమనాయతనానం. ఏకస్సాయతనస్సాతి మనాయతనస్స. ఇమినా నయేన ఫస్సాదీనమ్పి విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ తత్థ సా సా తణ్హాతి రూపతణ్హాదిభేదా తత్థ తత్థ కామభవాదీసు ఉప్పజ్జనకా తణ్హా.

తణ్హాదిమూలికా కథా అతిసంఖిత్తాతి తం, ఉపాదానభవే చ విభజిత్వా విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘కామే పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి ఇమినా కామతణ్హాపవత్తిమాహ. తథా ‘‘సగ్గసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీ’’తిఆదీహి. సా పన తణ్హా యస్మా భుసమాదానవసేన పవత్తమానా కాముపాదానం నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘కాముపాదానపచ్చయా’’తి. తథేవాతి కాముపాదానపచ్చయా ఏవ.

బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిన్తి రూపీబ్రహ్మలోకే సమ్పత్తిం. ‘‘సబ్బేపి తేభూమకా ధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా’’తి (మహాని. ౧; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮ థోక విసదిసం) వచనతో భవరాగోపి కాముపాదానమేవాతి కత్వా ‘‘కాముపాదానపచ్చయా ఏవ మేత్తం భావేతీ’’తిఆది వుత్తం. సేసుపాదానమూలికాసుపీతి ఏత్థాయం యోజనా – ఇధేకచ్చో ‘‘నత్థి పరో లోకో’’తి నత్థికదిట్ఠిం గణ్హాతి, సో దిట్ఠుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆది వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. అపరో ‘‘అసుకస్మిం సమ్పత్తిభవే అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి, సో తత్రూపపత్తియా కాయేన సుచరితం చరతీతిఆది వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. అపరో ‘‘రూపీ మనోమయో హుత్వా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి. భావనాపారిపూరియాతి సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అపరో ‘‘అరూపభవే ఉప్పజ్జిత్వా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి అరూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి. భావనాపారిపూరియాతి సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏతాహియేవ అత్తవాదుపాదానమూలికాపి యోజనా సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం. ఏవం దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదవసేనాపి యోజనా వేదితబ్బా. అపరో ‘‘సీలేన సుద్ధీ’’తి ‘‘అసుద్ధిమగ్గం సుద్ధిమగ్గో’’తి పరామసన్తో సీలబ్బతుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆదినా సబ్బం వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.

ఇదాని య్వాయం సంసారచక్కం దస్సేన్తేన ‘‘కామభవే అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీ’’తిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయభావో, సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నభావో చ దస్సితో, తమేవ పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ‘‘ఏవం అయ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యథా సఙ్ఖారా హేతునిబ్బత్తా, ఏవం అవిజ్జాపి కామాసవాదినా సహేతుకా ఏవాతి ఆహ ‘‘ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నా’’తి. పచ్చయపరిగ్గహేతి నామరూపస్స పచ్చయానం అవిజ్జాదీనం పరిచ్ఛిజ్జ గహణే, నిప్ఫాదేతబ్బే భుమ్మం. పఞ్ఞాతి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిసఙ్ఖాతా పకారతో జాననా. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి పటిచ్చసముప్పాదావబోధో. ఇదఞ్చ ధమ్మట్ఠితిఞాణం యస్మా అద్ధాత్తయే కఙ్ఖామలవితరణవసేన పవత్తతి, తస్మా ‘‘అతీతమ్పి అద్ధాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏతేనేవ నయేనాతి ఏతేన ‘‘అవిజ్జా హేతూ’’తిఆదినా అవిజ్జాయం వుత్తేన నయేన. ‘‘సఙ్ఖారా హేతు, విఞ్ఞాణం హేతుసముప్పన్న’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౬) సబ్బపదాని విత్థారేతబ్బాని.

సంఖిప్పన్తి ఏత్థ అవిజ్జాదయో, విఞ్ఞాణాదయో చాతి సఙ్ఖేపో, హేతు, విపాకో చ. హేతు విపాకోతి వా సంఖిప్పతీతి సఙ్ఖేపో, అవిజ్జాదయో విఞ్ఞాణాదయో చ. సఙ్ఖేపభావసామఞ్ఞేన పన ఏకవచనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. తే పన సఙ్ఖేపా అతీతే హేతు, ఏతరహి విపాకో, ఏతరహి హేతు, ఆయతిం విపాకోతి ఏవం కాలవిభాగేన చత్తారో జాతా. తేనాహ ‘‘పురిమసఙ్ఖేపో చేత్థ అతీతో అద్ధా’’తిఆది. సఙ్ఖేప-సద్దో వా భాగాధివచనన్తి అతీతో హేతుభాగో పఠమో సఙ్ఖేపో. ఏస నయో సేసేసుపి. తణ్హుపాదానభవా గహితావ హోన్తి కిలేసకమ్మభావసామఞ్ఞతో, తేహి వినా అవిజ్జాసఙ్ఖారానం సకిచ్చాకరణతో చ. కమ్మం తణ్హా చ తస్స సహకారీకారణం హుత్వా వట్టనత్థేన కమ్మవట్టం.

విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనానం జాతిజరాభఙ్గావత్థా ‘‘జాతిజరామరణ’’న్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘జాతిజరామరణాపదేసేనవిఞ్ఞాణాదీనం నిద్దిట్ఠత్తా’’తి. ఇమేతి విఞ్ఞాణాదయో. ఆయతిం విపాకవట్టం పచ్చుప్పన్నహేతుతో భావీనం అనాగతానం గహితత్తా. తేతి అవిజ్జాదయో. ఆకారతోతి సరూపతో అవుత్తాపి తస్మిం తస్మిం సఙ్గహే ఆకిరీయన్తి అవిజ్జాసఙ్ఖారాదిగ్గహణేహి పకాసీయన్తీతి ఆకారా, అతీతహేతుఆదీనం వా పకారా ఆకారా, తతో ఆకారతో. వీసతివిధా హోన్తి అతీతేహేతుపఞ్చకాదిభేదతో.

సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం అన్తరా ఏకో సన్ధీతి హేతుతో ఫలస్స అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో హేతుఫలసమ్బన్ధభూతో ఏకో సన్ధి. తథా భవజాతీనమన్తరా. వేదనాతణ్హానమన్తరా పన ఫలతో హేతునో అవిచ్ఛేదప్పవత్తిభావతో ఫలహేతుసమ్బన్ధభూతో ఏకో సన్ధి. ఫలభూతోపి హి ధమ్మో అఞ్ఞస్స హేతుసభావస్స ధమ్మస్స పచ్చయో హోతీతి.

ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. తేనాహ ‘‘చతుసఙ్ఖేప’’న్తిఆది. సబ్బాకారతోతి ఇధ వుత్తేహి, అవుత్తేహి చ పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే (విభ. ౨౨౫ ఆదయో), అనన్తనయసమన్తపట్ఠానాదీసు చ ఆగతేహి సబ్బేహి ఆకారేహి. జానాతీతి అవబుజ్ఝతి. పస్సతీతి దస్సనభూతేన ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో పస్సతి. అఞ్ఞాతి పటివిజ్ఝతీతి తేసంయేవ వేవచనం. తన్తి తం జాననం. ఞాతట్ఠేనాతి యథాసభావతో జాననట్ఠేన. పజాననట్ఠేనాతి అనిచ్చాదీహి పకారేహి పటివిజ్ఝనట్ఠేన.

ఇదాని యదత్థమిదం భవచక్కం ఇధానీతం, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమినా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తే ధమ్మేతి తే అవిజ్జాదికే ధమ్మే. యథాభూతం ఞత్వాతి మహావజిరఞాణేన యాథావతో జానిత్వా. నిబ్బిన్దన్తో బలవవిపస్సనాయ విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో అరియమగ్గేహి అరే హనీతి యోజనా. తత్థ యదా భగవా విరజ్జతి విముచ్చతి, తదా అరే హనతి నామ. తతో పరం పన అభిసమ్బుద్ధక్ఖణం గహేత్వా వుత్తం ‘‘హని విహని విద్ధంసేసీ’’తి.

౧౨౯. చక్కవత్తినో అచేతనే చక్కరతనే ఉప్పన్నే తత్థేవ లోకో పూజం కరోతి, అఞ్ఞత్థ పూజావిసేసా పచ్ఛిజ్జన్తి, కిమఙ్గం పన సమ్మాసమ్బుద్ధే ఉప్పన్నేతి దస్సేన్తో ‘‘ఉప్పన్నే తథాగతే’’తిఆదిమాహ. కో పన వాదో అఞ్ఞేసం పూజావిసేసానన్తి యథావుత్తతో అఞ్ఞేసం అమహేసక్ఖేహి దేవమనుస్సేహి కరియమానానం నాతిఉళారానం పూజావిసేసానం అరహభావే కా నామ కథా. అత్థానురూపన్తి అరహత్తత్థస్స అనురూపం అన్వత్థం.

౧౩౦. అసిలోకభయేనాతి అకిత్తిభయేన. రహో పాపం కరోన్తి ‘‘మా నం కోచి జఞ్ఞా’’తి ఏస భగవా న కదాచి కరోతి పాపహేతూనం బోధిమణ్డే ఏవ సుప్పహీనత్తా. అపరో నయో – ఆరకాతి అరహం, సువిదూరభావతోఇచ్చేవ అత్థో. కుతో పన సువిదూరభావతోతి? యే అభావితకాయా అభావితసీలా అభావితచిత్తా అభావితపఞ్ఞా, తతో ఏవ అప్పహీనరాగదోసమోహా అరియధమ్మస్స అకోవిదా అరియధమ్మే అవినీతా అరియధమ్మస్స అదస్సావినో అప్పటిపన్నా మిచ్ఛాపటిపన్నా చ, తతో సువిదూరభావతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘సఙ్ఘాటికణ్ణేచేపి మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గహేత్వా పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధో అస్స పాదే పాదం నిక్ఖిపన్తో, సో చ హోతి అభిజ్ఝాలు కామేసు తిబ్బసారాగో బ్యాపన్నచిత్తో పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ముట్ఠస్సతి అసమ్పజానో అసమాహితో విబ్భన్తచిత్తో పాకతిన్ద్రియో. అథ ఖో సో ఆరకావ మయ్హం, అహఞ్చ తస్స. తం కిస్స హేతు? ధమ్మం హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు న పస్సతి, ధమ్మం అపస్సన్తో మం న పస్సతీ’’తి (ఇతివు. ౯౨).

యథావుత్తపుగ్గలా హి సచేపి సాయం పాతం సత్థు సన్తికావచరావ సియుం, న తే తావతా ‘‘సత్థు సన్తికా’’తి వత్తబ్బా, తథా సత్థాపి నేసం. ఇతి అసప్పురిసానం ఆరకా దూరేతి అరహం.

‘‘సమ్మా న పటిపజ్జన్తి, యే నిహీనాసయా నరా;

ఆరకా తేహి భగవా, దూరే తేనారహం మతో’’తి.

తథా ఆరకాతి అరహం, ఆసన్నభావతోతి అత్థో. కుతో పన ఆసన్నభావతోతి? యే భావితకాయా భావితసీలా భావితచిత్తా భావితపఞ్ఞా, తతో ఏవ పహీనరాగదోసమోహా అరియధమ్మస్స కోవిదా అరియధమ్మే సువినీతా అరియధమ్మస్స దస్సావినో సమ్మాపటిపన్నా, తతో ఆసన్నభావతో. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –

‘‘యోజనసతే చేపి మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు విహరేయ్య, సో చ హోతి అనభిజ్ఝాలు కామేసు న తిబ్బసారాగో అబ్యాపన్నచిత్తో అప్పదుట్ఠమనసఙ్కప్పో ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో సంవుతిన్ద్రియో. అథ ఖో సో సన్తికేవ మయ్హం, అహఞ్చ తస్స. తం కిస్స హేతు? ధమ్మం హి సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పస్సతి, ధమ్మం పస్సన్తో మం పస్సతీ’’తి (ఇతివు. ౯౨).

తథారూపా హి పుగ్గలా సత్థు యోజనసహస్సన్తరికాపి హోన్తి, న తావతా తే ‘‘సత్థు దూరచారినో’’తి వత్తబ్బా, తథా సత్థాపి నేసం. ఇతి సప్పురిసానం ఆరకా ఆసన్నేతి అరహం.

యే సమ్మా పటిపజ్జన్తి, సుప్పణీతాధిముత్తికా;

ఆరకా తేహి ఆసన్నే, తేనాపి అరహం జినో.

యే ఇమే రాగాదయో పాపధమ్మా యస్మిం సన్తానే ఉప్పజ్జన్తి, తస్స దిట్ఠధమ్మికమ్పి సమ్పరాయికమ్పి అనత్థం ఆవహన్తి. నిబ్బానగామినియా పటిపదాయ ఏకంసేనేవ ఉజువిపచ్చనీకభూతా చ, తే అత్తహితం, పరహితఞ్చ పరిపూరేతుం సమ్మా పటిపజ్జన్తేహి సాధూహి దూరతో రహితబ్బా పరిచ్చజితబ్బా పహాతబ్బాతి రహా నామ, తే చ యస్మా భగవతో బోధిమూలేయేవ అరియమగ్గేన సబ్బసో పహీనా సముచ్ఛిన్నా. యథాహ –

‘‘తథాగతస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగో పహీనో దోసో మోహో, సబ్బేపి పాపకా అకుసలా ధమ్మా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి (పారా. ౯-౧౦ అత్థతో సమానం).

తస్మా సబ్బసో న సన్తి ఏతస్స రహాతి అరహోతి వత్తబ్బే ఓకారస్స సానుసారం అ-కారాదేసం కత్వా ‘‘అరహ’’న్తి వుత్తం.

పాపధమ్మా రహా నామ, సాధూహి రహితబ్బతో;

తేసం సుట్ఠు పహీనత్తా, భగవా అరహం మతో.

యే తే సబ్బసో పరిఞ్ఞాతక్ఖన్ధా పహీనకిలేసా భావితమగ్గా సచ్ఛికతనిరోధా అరహన్తో ఖీణాసవా, యే చ సేక్ఖా అప్పత్తమానసా అనుత్తరం యోగక్ఖేమం పత్థయమానా విహరన్తి, యే చ పరిసుద్ధపయోగా కల్యాణజ్ఝాసయా సద్ధాసీలసుతాదిగుణసమ్పన్నా పుగ్గలా, తేహి న రహితబ్బో న పరిచ్చజితబ్బో, తే చ భగవతాతి అరహం. తథా హి అరియపుగ్గలా సత్థారా దిట్ఠధమ్మస్స పచ్చక్ఖకరణతో సత్థు ధమ్మసరీరేన అవిరహితా ఏవ హోన్తి. యథాహ ఆయస్మా పిఙ్గియో –

‘‘పస్సామి నం మనసా చక్ఖునావ,

రత్తిన్దివం బ్రాహ్మణ అప్పమత్తో;

నమస్సమానో వివసేమి రత్తిం,

తేనేవ మఞ్ఞామి అవిప్పవాసం.

‘‘సద్ధా చ పీతి చ మనో సతి చ,

నాపేన్తిమే గోతమసాసనమ్హా;

యం యం దిసం వజతి భూరిపఞ్ఞో,

స తేన తేనేవ నతోహమస్మీ’’తి. (సు. ని. ౧౧౪౮-౧౧౪౯);

తేనేవ చ తే అఞ్ఞం సత్థారం న ఉద్దిసన్తి. యథాహ –

‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౮; అ. ని. ౧.౨౭౬).

కల్యాణపుథుజ్జనాపి యేభుయ్యేన సత్థరి నిచ్చలసద్ధా ఏవ హోన్తి. ఇతి సుప్పటిపన్నేహి పురిసవిసేసేహి అవిరహితబ్బతో, తేసఞ్చ అవిరహనతో న సన్తి ఏతస్స రహా పరిచ్చజనకా, నత్థి వా ఏతస్స రహో సాధూహి పరిచ్చజితబ్బతాతి అరహం.

‘‘యే సచ్ఛికతసద్ధమ్మా, అరియా సుద్ధగోచరా;

న తేహి రహితో హోతి, నాథో తేనారహం మతో’’తి.

రహోతి చ గమనం వుచ్చతి, భగవతో చ నానాగతీసు పరిబ్భమనసఙ్ఖాతం సంసారే గమనం నత్థి కమ్మక్ఖయకరేన అరియమగ్గేన బోధిమూలేయేవ సబ్బసో ససమ్భారస్స కమ్మవట్టస్స విద్ధంసితత్తా. యథాహ –

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬);

ఏవం నత్థి ఏతస్స రహోగమనం గతీసు పచ్చాజాతీతిపి అరహం.

రహో వా గమనం యస్స, సంసారే నత్థి సబ్బసో;

పహీనజాతిమరణో, అరహం సుగతో మతో.

పాసంసత్తా వా భగవా అరహం. అక్ఖరచిన్తకా హి పసంసాయం అరహ-సద్దం వణ్ణేన్తి. పాసంసభావో చ భగవతో అనఞ్ఞసాధారణో యథాభుచ్చగుణాధిగతో సదేవకే లోకే సుప్పతిట్ఠితో. తథా హేస అనుత్తరేన సీలేన అనుత్తరేన సమాధినా అనుత్తరాయ పఞ్ఞాయ అనుత్తరాయ విముత్తియా అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలోతి ఏవం తస్మిం తస్మిం గుణే విభజిత్వా వుచ్చమానే పణ్డితపురిసేహి దేవేహి బ్రహ్మేహి భగవతా వా పన పరియోసాపేతుం అసక్కుణేయ్యరూపో. ఇతి పాసంసత్తాపి భగవా అరహం.

గుణేహి సదిసో నత్థి, యస్మా లోకే సదేవకే;

తస్మా పాసంసియత్తాపి, అరహం ద్విపదుత్తమో.

ఏవం సబ్బథాపి –

‘‘ఆరకా మన్దబుద్ధీనం, ఆరకా చ విజానతం;

రహానం సుప్పహీనత్తా, విదూనమరహేయ్యతో;

భవేసు చ రహాభావా, పాసంసా అరహం జినో’’తి.

౧౩౧. సమ్మాతి అవిపరీతం. సామన్తి సయమేవ. సమ్బుద్ధోతి హి ఏత్థ సం-సద్దో ‘‘సయ’’న్తి ఏతస్స అత్థస్స బోధకో దట్ఠబ్బో. సబ్బధమ్మానన్తి అనవసేసానం ఞేయ్యధమ్మానం. కథం పనేత్థ సబ్బధమ్మావబోధో లబ్భతీతి? ఏకదేసస్స అగ్గహణతో. పదేసగ్గహణే హి అసతి గహేతబ్బస్స నిప్పదేసతావ విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘దిక్ఖితో న దదాతీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా అత్థవిసేసానపేక్ఖా కత్తరి ఏవ బుద్ధసద్దసిద్ధి వేదితబ్బా కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో. ‘‘సమ్మా సామం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఏత్తకమేవ హి ఇధ సద్దతో లబ్భతి, ‘‘సబ్బధమ్మాన’’న్తి పన అత్థతో లబ్భమానం గహేత్వా వుత్తం. న హి బుజ్ఝనకిరియా అవిసయా యుజ్జతి.

ఇదాని తస్సా విసయం ‘‘సబ్బధమ్మే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యేతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానితబ్బే. కే పన తేతి? చతుసచ్చధమ్మే. అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధోతి అభిఞ్ఞేయ్యభావతో బుజ్ఝి. పుబ్బభాగే విపస్సనాపఞ్ఞాయ, అధిగమక్ఖణే మగ్గపఞ్ఞాయ, అపరభాగే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదీహి అఞ్ఞాసీతి అత్థో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మేతి దుక్ఖం అరియసచ్చమాహ. పహాతబ్బేతి సముదయపక్ఖియే. సచ్ఛికాతబ్బేతి నిబ్బానం సన్ధాయాహ. బహువచననిద్దేసో పన సోపాదిసేసాదికం పరియాయసిద్ధం భేదం గహేత్వా కతో, ఉద్దేసో వా అయం చతుసచ్చధమ్మానన్తి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘చక్ఖుం దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆది. ఉద్దేసో చ అవినిచ్ఛితత్థపరిచ్ఛేదస్స ధమ్మస్స వసేన కరీయతి. ఉద్దేసేన హి ఉద్దిసియమానానం ధమ్మానం అత్థితామత్తం వుచ్చతి, న పరిచ్ఛేదోతి అపరిచ్ఛేదేన బహువచనేన వుత్తం యథా ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా, అసఙ్ఖతా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౭-౮). సచ్ఛికాతబ్బేతి వా ఫలవిముత్తీనమ్పి గహణం, న నిబ్బానస్సేవాతి బహువచననిద్దేసో కతో. ఏవఞ్చ భావేతబ్బేతి ఏత్థ ఝానానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.

గాథాయం భావేతబ్బఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో, తేన సచ్ఛికాతబ్బస్స గహణం వేదితబ్బం. తస్మా బుద్ధోస్మీతి యస్మా చత్తారి సచ్చాని మయా బుద్ధాని, సచ్చవినిముత్తఞ్చ కిఞ్చి ఞేయ్యం నత్థి, తస్మా సబ్బమ్పి ఞేయ్యం బుద్ధోస్మి, అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అత్థో.

౧౩౨. ఏవం సచ్చవసేన సామఞ్ఞతో వుత్తమత్థం ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మేహి, ఖన్ధాదీహి చ సచ్చవసేనేవ విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మూలకారణభావేనాతి సన్తేసుపి అవిజ్జాదీసు అఞ్ఞేసు కారణేసు తేసమ్పి మూలభూతకారణభావేన. తణ్హా హి కమ్మస్స విచిత్తభావహేతుతో, సహాయభావూపగమనతో చ దుక్ఖవిచిత్తతాయ పధానకారణం. సముట్ఠాపికాతి ఉప్పాదికా. పురిమతణ్హాతి పురిమభవసిద్ధా తణ్హా. ఉభిన్నన్తి చక్ఖుస్స, తంసముదయస్స చ. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం. నిరోధపజాననాతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిరోధస్స పటివిజ్ఝనా. ఏకేకపదుద్ధారేనాతి ‘‘చక్ఖుం చక్ఖుసముదయో’’తిఆదినా ఏకేకకోట్ఠాసనిద్ధారణేన. తణ్హాయపి పరిఞ్ఞేయ్యభావసబ్భావతో, ఉపాదానక్ఖన్ధన్తోగధత్తా చ దుక్ఖసచ్చసఙ్గహం దస్సేతుం ‘‘రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా’’తి వుత్తం.

కసిణానీతి కసిణజ్ఝానాని. ద్వత్తింసాకారాతి ద్వత్తింస కోట్ఠాసా, తదారమ్మణజ్ఝానాని చ. నవ భవాతి కామభవాదయో తయో, సఞ్ఞీభవాదయో తయో, ఏకవోకారభవాదయో తయోతి నవ భవా. చత్తారి ఝానానీతి అగ్గహితారమ్మణవిసేసాని చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని, విపాకజ్ఝానానం వా ఏతం గహణం. ఏత్థ చ కుసలధమ్మానం ఉపనిస్సయభూతా తణ్హా సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హాతి వేదితబ్బా. కిరియధమ్మానం పన యత్థ తే తస్స అత్తభావస్స కారణభూతా.

అనుబుద్ధోతి బుజ్ఝితబ్బధమ్మస్స అనురూపతో బుద్ధో. తేనాతి తస్మా. యస్మా సామఞ్ఞతో, విసేసతో చ ఏకేకపదుద్ధారేన సబ్బధమ్మే బుద్ధో, తస్మా వుత్తం. కిన్తి ఆహ ‘‘సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా’’తి, సబ్బస్సపి ఞేయ్యస్స సబ్బాకారతో అవిపరీతం సయమేవ అభిసమ్బుద్ధత్తాతి అత్థో. ఇమినాస్స పరోపదేసరహితస్స సబ్బాకారేన సబ్బధమ్మావబోధనసమత్థస్స ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధవుత్తినో అనావరణఞాణసఙ్ఖాతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స అధిగమో దస్సితో.

నను చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో అఞ్ఞం అనావరణఞాణం, అఞ్ఞథా ‘‘ఛ అసాధారణఞాణాని బుద్ధఞాణానీ’’తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౭౩) వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి? న విరుజ్ఝతి, విసయపవత్తిభేదవసేన అఞ్ఞేహి అసాధారణభావదస్సనత్థం ఏకస్సేవ ఞాణస్స ద్విధా వుత్తత్తా. ఏకమేవ హి తం ఞాణం అనవసేససఙ్ఖతాసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మవిసయతాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ చ ఆవరణాభావతో నిస్సఙ్గచారముపాదాయ ‘‘అనావరణఞాణ’’న్తి వుత్తం. యథాహ పటిసమ్భిదాయం ‘‘సబ్బం సఙ్ఖతమసఙ్ఖతం అనవసేసం జానాతీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థ ఆవరణం నత్థీతి అనావరణఞాణ’’న్తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౧౯). తస్మా నత్థి నేసం అత్థతో భేదో, ఏకన్తేన చేతం ఏవమిచ్ఛితబ్బం. అఞ్ఞథా సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణానం సాధారణతా, అసబ్బధమ్మారమ్మణతా చ ఆపజ్జేయ్య. న హి భగవతో ఞాణస్స అణుమత్తమ్పి ఆవరణం అత్థి, అనావరణఞాణస్స చ అసబ్బధమ్మారమ్మణభావే యత్థ తం న పవత్తతి, తత్థావరణసబ్భావతో అనావరణభావోయేవ న సియా. అథ వా పన హోతు అఞ్ఞమేవ అనావరణఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణతో, ఇధ పన సబ్బత్థ అప్పటిహతవుత్తితాయ అనావరణఞాణన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ అధిప్పేతం. తస్స చాధిగమేన భగవా ‘‘సబ్బఞ్ఞూ, సబ్బవిదూ, సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి చ వుచ్చతి న సకింయేవ సబ్బధమ్మావబోధతో. తథా చ వుత్తం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౧౬౨) ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం ‘‘బుద్ధో’’తి. సబ్బధమ్మావబోధనసమత్థఞాణసమధిగమేన హి భగవతో సన్తానే అనవసేసధమ్మే పటివిజ్ఝితుం సమత్థతా అహోసీతి.

ఏత్థాహ – కిం పనిదం ఞాణం పవత్తమానం సకింయేవ సబ్బస్మిం విసయే పవత్తతి, ఉదాహు కమేనాతి? కిఞ్చేత్థ – యది తావ సకింయేవ సబ్బస్మిం విసయే పవత్తతి, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధాదిభేదభిన్నానం సఙ్ఖతధమ్మానం, అసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మానఞ్చ ఏకజ్ఝం ఉపట్ఠానే దూరతో చిత్తపటం పేక్ఖన్తస్స వియ పటివిభాగేనావబోధో న సియా, తథా చ సతి ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి విపస్సన్తానం అనత్తాకారేన వియ సబ్బధమ్మా అనిరూపితరూపేన భగవతో ఞాణస్స విసయా హోన్తీతి ఆపజ్జతి. యేపి ‘‘సబ్బఞేయ్యధమ్మానం ఠితలక్ఖణవిసయం వికప్పరహితం సబ్బకాలం బుద్ధానం ఞాణం పవత్తతి, తేన తే ‘సబ్బవిదూ’తి వుచ్చన్తి, ఏవఞ్చ కత్వా ‘చరం సమాహితో నాగో, తిట్ఠన్తోపి సమాహితో’తి ఇదమ్పి వచనం సువుత్తం హోతీ’’తి వదన్తి, తేసమ్పి వుత్తదోసానాతివత్తి, ఠితలక్ఖణారమ్మణతాయ చ అతీతానాగతసమ్ముతిధమ్మానం తదభావతో ఏకదేసవిసయమేవ భగవతో ఞాణం సియా. తస్మా సకింయేవ ఞాణం పవత్తతీతి న యుజ్జతి.

అథ కమేన సబ్బస్మిం విసయే ఞాణం పవత్తతి? ఏవమ్పి న యుజ్జతి. న హి జాతిభూమిసభావాదివసేన, దిసాదేసకాలాదివసేన చ అనేకభేదభిన్నే ఞేయ్యే కమేన గయ్హమానే తస్స అనవసేసపటివేధో సమ్భవతి, అపరియన్తభావతో ఞేయ్యస్స. యే పన ‘‘అత్థస్స అవిసంవాదనతో ఞేయ్యస్స ఏకదేసం పచ్చక్ఖం కత్వా ‘సేసేపి ఏవ’న్తి అధిముచ్చిత్వా వవత్థాపనేన సబ్బఞ్ఞూ భగవా, తఞ్చ ఞాణం న అనుమానికం సంసయాభావతో. సంసయానుబద్ధం హి లోకే అనుమానఞాణ’’న్తి వదన్తి, తేసమ్పి తం న యుత్తం. సబ్బస్స హి అప్పచ్చక్ఖభావే అత్థావిసంవాదనేన ఞేయ్యస్స ఏకదేసం పచ్చక్ఖం కత్వా ‘‘సేసేపి ఏవ’’న్తి అధిముచ్చిత్వా వవత్థాపనస్స అసమ్భవతో. యఞ్హి తం సేసం, తం అప్పచ్చక్ఖన్తి.

అథ తమ్పి పచ్చక్ఖం, తస్స సేసభావో ఏవ న సియాతి? సబ్బమేతం అకారణం. కస్మా? అవిసయవిచారణభావతో. వుత్తం హేతం భగవతా ‘‘బుద్ధవిసయో, భిక్ఖవే, అచిన్తేయ్యో న చిన్తేతబ్బో. యో చిన్తేయ్య, ఉమ్మాదస్స విఘాతస్స భాగీ అస్సా’’తి (అ. ని. ౪.౭౭). ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం – యంకిఞ్చి భగవతా ఞాతుం ఇచ్ఛితం సకలం, ఏకదేసో వా, తత్థ అప్పటిహతవుత్తితాయ పచ్చక్ఖతో ఞాణం పవత్తతి, నిచ్చసమాధానఞ్చ విక్ఖేపాభావతో. ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స చ సకలస్స అవిసయభావే తస్స ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధవుత్తితా న సియా, ఏకన్తేనేవ సా ఇచ్ఛితబ్బా ‘‘సబ్బే ధమ్మా బుద్ధస్స భగవతో ఆవజ్జనప్పటిబద్ధా ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధా మనసికారప్పటిబద్ధా చిత్తుప్పాదప్పటిబద్ధా’’తి వచనతో. అతీతానాగతవిసయమ్పి భగవతో ఞాణం అనుమానాగమతక్కగ్గహణవిరహితత్తా పచ్చక్ఖమేవ.

నను చ ఏతస్మిం పక్ఖే యదా సకలం ఞాతుం ఇచ్ఛితం, తదా సకింయేవ సకలవిసయతాయ అనిరూపితరూపేన భగవతో ఞాణం పవత్తేయ్యాతి వుత్తదోసానాతివత్తియేవాతి? న, తస్స విసోధితత్తా. విసోధితో హి సో బుద్ధవిసయో అచిన్తేయ్యోతి. అఞ్ఞథా పచురజనఞాణసమానవుత్తితాయ బుద్ధానం భగవన్తానం ఞాణస్స అచిన్తేయ్యతా న సియా. తస్మా సకలధమ్మారమ్మణమ్పి తం ఏకధమ్మారమ్మణం వియ సువవత్థాపితేయేవ తే ధమ్మే కత్వా పవత్తతీతి ఇదమేత్థ అచిన్తేయ్యం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యావతకం ఞేయ్యం, తావతకం ఞాణం. యావతకం ఞాణం, తావతకం ఞేయ్యం. ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్య’’న్తి (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫). ఏవమేకజ్ఝం, విసుం, సకిం, కమేన వా ఇచ్ఛానురూపం సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో.

౧౩౩. విజ్జాహీతి ఏత్థ విన్దియం విన్దతీతి విజ్జా, యాథావతో ఉపలబ్భతీతి అత్థో. అత్తనో వా పటిపక్ఖస్స విజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా, తమోక్ఖన్ధాదికస్స పదాలనట్ఠేనాతి అత్థో. తతో ఏవ అత్తనో విసయస్స విదితకరణట్ఠేనపి విజ్జా. సమ్పన్నత్తాతి సమన్నాగతత్తా, పరిపుణ్ణత్తా వా, అవికలత్తాతి అత్థో. తిస్సన్నం, అట్ఠన్నం చ విజ్జానం తత్థ తత్థ సుత్తే గహణం వినేయ్యజ్ఝాసయవసేనాతి దట్ఠబ్బం. సత్త సద్ధమ్మా నామ సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం వీరియం సతి పఞ్ఞా చ. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇధ భిక్ఖు సద్ధో హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౧౧). చత్తారి ఝానానీతి యాని కానిచి చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని.

కస్మా పనేత్థ సీలాదయో పన్నరసేవ ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఇమేయేవ హీ’’తిఆది. తేన తేసం సిక్ఖత్తయసఙ్గహతో నిబ్బానుపగమనే ఏకంసతో సాధనభావమాహ. ఇదాని తదత్థసాధనాయ ఆగమం దస్సేన్తో ‘‘యథాహా’’తిఆదిమాహ. భగవాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం.

నను చాయం విజ్జాచరణసమ్పదా సావకేసుపి లబ్భతీతి? కిఞ్చాపి లబ్భతి, న పన తథా, యథా భగవతోతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ విజ్జాసమ్పదా’’తిఆది వుత్తం. చరణధమ్మపరియాపన్నత్తా కరుణాబ్రహ్మవిహారస్స, సో చేత్థ మహగ్గతభావప్పత్తా సాధారణభావోతి ఆహ ‘‘చరణసమ్పదా మహాకారుణికతం పూరేత్వా ఠితా’’తి. యథా సత్తానం అనత్థం పరివజ్జేత్వా అత్థే నియోజనం పఞ్ఞాయ వినా న హోతి, ఏవం నేసం అత్థానత్థజాననం సత్థు కరుణాయ వినా న హోతీతి ఉభయమ్పి ఉభయత్థ సకిచ్చకమేవ సియా. యత్థ పన యస్సా పధానభావో, తం దస్సేతుం ‘‘సో సబ్బఞ్ఞుతాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా తం విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి యథా అఞ్ఞోపి విజ్జాచరణసమ్పన్నో, తేన విజ్జాచరణసమ్పన్నస్సేవాయం ఆవేణికా పటిపత్తీతి దస్సేతి. సా పనాయం సత్థు విజ్జాచరణసమ్పదా సాసనస్స నియ్యానికతాయ సావకానం సమ్మాపటిపత్తియా ఏకన్తకారణన్తి దస్సేతుం ‘‘తేనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏత్థ చ విజ్జాసమ్పదాయ సత్థు పఞ్ఞామహత్తం పకాసితం హోతి, చరణసమ్పదాయ కరుణామహత్తం. తేసు పఞ్ఞాయ భగవతో ధమ్మరజ్జప్పత్తి, కరుణాయ ధమ్మసంవిభాగో. పఞ్ఞాయ సంసారదుక్ఖనిబ్బిదా, కరుణాయ సంసారదుక్ఖసహనం. పఞ్ఞాయ పరదుక్ఖపరిజాననం, కరుణాయ పరదుక్ఖపతికారారమ్భో. పఞ్ఞాయ పరినిబ్బానాభిముఖభావో, కరుణాయ తదధిగమో. పఞ్ఞాయ సయం తరణం, కరుణాయ పరేసం తారణం. పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి, కరుణాయ బుద్ధకిచ్చసిద్ధి. కరుణాయ వా బోధిసత్తభూమియం సంసారాభిముఖభావో, పఞ్ఞాయ తత్థ అనభిరతి. తథా కరుణాయ పరేసం అభింసాపనం, పఞ్ఞాయ సయం పరేహి అభాయనం. కరుణాయ పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి, పఞ్ఞాయ అత్తానం రక్ఖన్తో పరం రక్ఖతి. తథా కరుణాయ అపరన్తపో, పఞ్ఞాయ అనత్తన్తపో. తేన అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతూసు పుగ్గలేసు చతుత్థపుగ్గలభావో సిద్ధో హోతి. తథా కరుణాయ లోకనాథతా, పఞ్ఞాయ అత్తనాథతా. కరుణాయ చస్స నిన్నతాభావో, పఞ్ఞాయ ఉన్నమాభావో. తథా కరుణాయ సబ్బసత్తేసు జనితానుగ్గహో పఞ్ఞానుగతత్తా న చ న సబ్బత్థ విరత్తచిత్తో, పఞ్ఞాయ సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తో కరుణానుగతత్తా న చ న సబ్బసత్తానుగ్గహాయ పవత్తో. యథా హి కరుణా భగవతో సినేహసోకవిరహితా, ఏవం పఞ్ఞా అహంకారమమంకారవినిముత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిసోధితా పరమవిసుద్ధా గుణవిసేసా విజ్జాచరణసమ్పదాహి పకాసితాతి దట్ఠబ్బం.

౧౩౪. గమనమ్పి హి గతన్తి వుచ్చతి ‘‘గతే ఠితే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౧౪; ౨.౩౭౬). సోభనన్తి సుభం. సుభభావో విసుద్ధతాయ, విసుద్ధతా దోసవిగమేనాతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధమనవజ్జ’’న్తి. గమనఞ్చ నామ బహువిధన్తి ఇధాధిప్పేతం గమనం దస్సేన్తో ‘‘అరియమగ్గో’’తి ఆహ. సో హి నిబ్బానస్స గతి అధిగమోతి కత్వా ‘‘గతం, గమన’’న్తి చ వుచ్చతి. ఇదాని తస్సేవ గహణే కారణం దస్సేతుం ‘‘తేన హేసా’’తిఆది వుత్తం. ఖేమం దిసన్తి నిబ్బానం. అసజ్జమానోతి పరిపన్థాభావేన సుగతిగమనేపి అసజ్జన్తో సఙ్గం అకరోన్తో, పగేవ ఇతరత్థ. అథ వా ఏకాసనే నిసీదిత్వా ఖిప్పభిఞ్ఞావసేనేవ చతున్నమ్పి మగ్గానం పటిలద్ధభావతో అసజ్జమానో అసజ్జన్తో గతో. యం గమనం గచ్ఛన్తో సబ్బమనత్థం అపహరతి, సబ్బఞ్చ అనుత్తరం సమ్పత్తిం ఆవహతి, తదేవ సోభనం నామ. తేన చ భగవా గతోతి ఆహ ‘‘ఇతి సోభనగమనత్తా సుగతో’’తి సోభనత్థో సు-సద్దోతి కత్వా.

అసున్దరానం దుక్ఖానం సఙ్ఖారప్పవత్తీనం అభావతో అచ్చన్తసుఖత్తా ఏకన్తతో సున్దరం నామ అసఙ్ఖతా ధాతూతి ఆహ ‘‘సున్దరఞ్చేస ఠానం గతో అమతం నిబ్బాన’’న్తి. తేనాహ భగవా ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (మ. ని. ౨.౨౧౫; ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪). సమ్మాతి సుట్ఠు. సుట్ఠు గమనఞ్చ నామ పటిపక్ఖేన అనభిభూతస్స గమనన్తి ఆహ ‘‘పహీనే కిలేసే పున అపచ్చాగచ్ఛన్తో’’తి. ఇదఞ్చ సిఖాప్పత్తం సమ్మాగమనం, యాయ ఆగమనీయపటిపదాయ సిద్ధం, సాపి సమ్మాగమనమేవాతి ఏవమ్పి భగవా సుగతోతి దస్సేతుం ‘‘సమ్మా వా గతో’’తిఆది వుత్తం. సమ్మాపటిపత్తియాతి సమ్మాసమ్బోధియా సమ్పాపనే అవిపరీతపటిపత్తియా. ‘‘సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ కరోన్తో’’తి ఏతేన మహాబోధియా పటిపదా అవిభాగేన సబ్బసత్తానం సబ్బదా హితసుఖావహభావేనేవ పవత్తతీతి దస్సేతి. ‘‘సస్సతం ఉచ్ఛేదన్తి ఇమే అన్తే అనుపగచ్ఛన్తో గతో’’తి ఏతేన పటిచ్చసముప్పాదగతిం దస్సేతి. ‘‘కామసుఖం అత్తకిలమథన్తి ఇమే అనుపగచ్ఛన్తో గతో’’తి ఏతేన అరియమగ్గగతిం దస్సేతి.

తత్రాతి యుత్తట్ఠానే యుత్తస్సేవ భాసనే నిప్ఫాదేతబ్బే, సాధేతబ్బే చేతం భుమ్మం. అభూతన్తి అభూతత్థం. అత్థముఖేన హి వాచాయ అభూతతా, భూతతా వా. అతచ్ఛన్తి తస్సేవ వేవచనం. అభూతన్తి వా అసన్తం అవిజ్జమానం. అతచ్ఛన్తి అతథాకారం అఞ్ఞథాసన్తం. అనత్థసఞ్హితన్తి దిట్ఠధమ్మికేన, సమ్పరాయికేన వా అనత్థేన సఞ్హితం, అనత్థావహం. న అత్థోతి అనత్థో, అత్థస్స పటిపక్ఖో, అభావో చ, తేన సఞ్హితం, పిసుణవాచం, సమ్ఫప్పలాపఞ్చాతి అత్థో. ఏవమేత్థ చతుబ్బిధస్సాపి వచీదుచ్చరితస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ పఠమా వాచా సీలవన్తం ‘‘దుస్సీలో’’తి, అచణ్డాలాదిమేవ ‘‘చణ్డాలో’’తిఆదినా భాసమానస్స దట్ఠబ్బా. దుతియా దుస్సీలం ‘‘దుస్సీలో’’తి, చణ్డాలాదిమేవ ‘‘చణ్డాలో’’తిఆదినా అవినయేన భాసమానస్స. తతియా నేరయికాదికస్స నేరయికాదిభావవిభావనీకథా యథా ‘‘ఆపాయికో దేవదత్తో నేరయికో’’తిఆదికా (చూళవ. ౩౪౮). చతుత్థీ ‘‘వేదవిహితేన యఞ్ఞవిధినా పాణాతిపాతాదికతం సుగతిం ఆవహతీ’’తి లోకస్స బ్యామోహనకథా. పఞ్చమీ భూతేన పేసుఞ్ఞూపసంహారాదికథా. ఛట్ఠా యుత్తప్పత్తట్ఠానే పవత్తితా దానసీలాదికథా వేదితబ్బా. ఏవం సమ్మా గదత్తాతి యథావుత్తం అభూతాదిం వజ్జేత్వా భూతం తచ్ఛం అత్థసఞ్హితం పియం మనాపం తతో ఏవ సమ్మా సుట్ఠు గదనతో సుగతో ద-కారస్స త-కారం కత్వా. ఆపాథగమనమత్తేన కస్సచి అప్పియమ్పి హి భగవతో వచనం పియం మనాపమేవ అత్థసిద్ధియా లోకస్స హితసుఖావహత్తా.

అపిచ సోభనం గతం గమనం ఏతస్సాతి సుగతో. భగవతో హి వేనేయ్యజనుపసఙ్కమనం ఏకన్తేన తేసం హితసుఖనిప్ఫాదనతో సోభనం భద్దకం. తథా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితరూపకాయతాయ దుతవిలమ్బితఖలితానుకడ్ఢననిప్పీళనుక్కుటికకుటిలాకులతాదిదోసరహితవిలాసితరాజహంసవసభవారణమిగరాజగమనం కాయగమనం, ఞాణగమనఞ్చ విపులనిమ్మలకరుణాసతివీరియాదిగుణవిసేససహితం అభినీహారతో యావ మహాబోధి అనవజ్జతాయ, సత్తానం హితసుఖావహతాయ చ సోభనమేవ. అథ వా సయమ్భూఞాణేన సకలమ్పి లోకం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిజానన్తో సమ్మా గతో అవగతోతి సుగతో. తథా లోకసముదయం పహానాభిసమయవసేన పజహన్తో అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేన్తో సమ్మా గతో అతీతోతి సుగతో. లోకనిరోధం నిబ్బానం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన సమ్మా గతో అధిగతోతి సుగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం భావనాభిసమయవసేన సమ్మా గతో పటిపన్నోతి సుగతో. తథా యం ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, సబ్బం తం హత్థతలే ఆమలకం వియ సమ్మా పచ్చక్ఖతో గతో అబ్భఞ్ఞాసీతి సుగతో.

౧౩౫. సబ్బథాతి సబ్బప్పకారేన. యో యో లోకో యథా యథా వేదితబ్బో, తథా తథా. తే పన పకారే దస్సేతుం ‘‘సభావతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సభావతోతి దుక్ఖసభావతో. సబ్బో హి లోకో దుక్ఖసభావో. యథాహ ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (మహావ. ౧౪; దీ. ని. ౨.౩౮౭). సముదయతోతి యతో సో సముదేతి, తతో తణ్హాదితో. నిరోధతోతి యత్థ సో నిరుజ్ఝతి, తతో విసఙ్ఖారతో. నిరోధూపాయతోతి యేన విధినా సో నిరోధో పత్తబ్బో, తతో అరియమగ్గతో, ఇతో అఞ్ఞస్స పకారస్స అభావా.

ఇతి ‘‘సబ్బథా లోకం అవేదీ’’తి వత్వా తదత్థసాధకం సుత్తం దస్సేన్తో ‘‘యత్థ ఖో ఆవుసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న జాయతీ’’తిఆదినా ఉజుకం జాతిఆదీని పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘న చవతి న ఉపపజ్జతీ’’తి పదద్వయేన అపరాపరం చవనుపపజ్జనాని పటిక్ఖిపతి. కేచి పన ‘‘న జాయతీతిఆది గబ్భసేయ్యకవసేన వుత్తం, ఇతరం ఓపపాతికవసేనా’’తి వదన్తి. తన్తి జాతిఆదిరహితం. గమనేనాతి పదసా గమనేన. ఞాతేయ్యన్తి జానితబ్బం. ‘‘ఞాతాయ’’న్తి వా పాఠో, ఞాతా అయం నిబ్బానత్థికోతి అధిప్పాయో.

కామం పాదగమనేన గన్త్వా లోకస్సన్తం ఞాతుం, దట్ఠుం, పత్తుం వా న సక్కా, అపిచ పరిమితపరిచ్ఛిన్నట్ఠానే తం పఞ్ఞాపేత్వా దస్సేమీతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ససఞ్ఞిమ్హీతి సఞ్ఞాసహితే. తతో ఏవ సమనకే సవిఞ్ఞాణకే. అవిఞ్ఞాణకే పన ఉతుసముట్ఠానరూపసముదాయమత్తే పఞ్ఞాపేతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో. లోకన్తి ఖన్ధాదిలోకం. లోకనిరోధన్తి తస్స లోకస్స నిరుజ్ఝనం, నిబ్బానమేవ వా. అదేసమ్పి హి తం యేసం నిరోధో, తేసం వసేన ఉపచారతో, దేసతోపి నిద్దిసీయతి యథా ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతి, ఏత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౧; మ. ని. ౧.౧౩౪; విభ. ౨౦౪).

గమనేనాతి పాకతికగమనేన. లోకస్సన్తోతి సఙ్ఖారలోకస్స అన్తో అన్తకిరియాహేతుభూతం నిబ్బానం. కుదాచనన్తి కదాచిపి. అపత్వాతి అగ్గమగ్గేన అనధిగన్త్వా. పమోచనన్తి పముత్తి నిస్సరణం. తస్మాతి యస్మా లోకస్సన్తం అపత్వా వట్టదుక్ఖతో ముత్తి నత్థి, తస్మా. హవేతి నిపాతమత్తం. లోకవిదూతి సభావాదితో సబ్బం లోకం జానన్తో. సుమేధోతి సున్దరపఞ్ఞో. లోకన్తగూతి పరిఞ్ఞాభిసమయేన లోకం విదిత్వా పహానాభిసమయేన లోకన్తగూ. మగ్గబ్రహ్మచరియవాసస్స పరినిట్ఠితత్తా వుసితబ్రహ్మచరియో. సబ్బేసం కిలేసానం సమితత్తా, చతుసచ్చధమ్మానం వా అభిసమితత్తా సమితావీ. నాసీసతి న పత్థేతి. యథా ఇమం లోకం, ఏవం పరఞ్చ లోకం అప్పటిసన్ధికత్తా.

౧౩౬. ఏవం యదిపి లోకవిదుతా అనవసేసతో దస్సితా సభావతో దస్సితత్తా, లోకో పన ఏకదేసేనేవ వుత్తోతి తం అనవసేసతో దస్సేతుం ‘‘అపిచ తయో లోకా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇన్ద్రియబద్ధానం ఖన్ధానం సమూహో, సన్తానో చ సత్తలోకో. రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తో, లోకీయన్తి ఏత్థ కుసలాకుసలం, తబ్బిపాకో చాతి లోకోతి. అనిన్ద్రియబద్ధానం రూపాదీనం సమూహో, సన్తానో చ ఓకాసలోకో లోకియన్తి ఏత్థ తసా, థావరా చ, తేసఞ్చ ఓకాసభూతోతి. తదాధారతాయ హేస ‘‘భాజనలోకో’’తిపి వుచ్చతి. ఉభయేపి ఖన్ధా సఙ్ఖారలోకో పచ్చయేహి సఙ్ఖరీయన్తి, లుజ్జన్తి పలుజ్జన్తి చాతి. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా, పచ్చయాయత్తవుత్తికాతి అత్థో. పచ్చయత్థో హేత్థ ఆహార-సద్దో ‘‘అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౨౩౨) వియ. ఏవం హి ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇమినా అసఞ్ఞసత్తాపి పరిగ్గహితా హోన్తి. సా పనాయం ఆహారట్ఠితికతా నిప్పరియాయతో సఙ్ఖారధమ్మో, న సత్తధమ్మోతి ఆహ ‘‘ఆహారట్ఠితికాతి ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో’’తి.

యది ఏవం ‘‘సబ్బే సత్తా’’తి ఇదం కథన్తి? పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనాతి నాయం దోసో. యథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘ఏకధమ్మే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సమ్మా నిబ్బిన్దమానో సమ్మా విరజ్జమానో సమ్మా విముచ్చమానో సమ్మా పరియన్తదస్సావీ సమ్మదత్థం అభిసమేచ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే దుక్ఖస్సన్తకరో హోతి. కతమస్మిం ఏకధమ్మే? సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౭). దిట్ఠిగతికానం సస్సతాదివసేన ‘‘అత్తా, లోకో’’తి చ పరికప్పనా యేభుయ్యేన సత్తవిసయా, న సఙ్ఖారవిసయాతి ఆహ ‘‘సస్సతో లోకోతి వా అసస్సతో లోకోతి వా ఆగతట్ఠానే సత్తలోకో వేదితబ్బో’’తి.

యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తీతి యత్తకే ఠానే చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తి పరిబ్భమన్తి. దిసా భన్తి విరోచమానాతి తేసం పరిబ్భమనేనేవ తా దిసా పభస్సరా హుత్వా విరోచన్తి. తావ సహస్సధా లోకోతి తత్తకం సహస్సప్పకారో ఓకాసలోకో, సహస్సలోకధాతుయోతి అత్థో. ‘‘తావ సహస్సవా’’తి వా పాఠో.

తమ్పీతి తం తివిధమ్పి లోకం. తథా హిస్స సబ్బథాపి విదితోతి సమ్బన్ధో. ఏకో లోకోతి ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి యాయ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ సబ్బేసం సఙ్ఖారానం పచ్చయాయత్తవుత్తితా వుత్తా, తాయ సబ్బో సఙ్ఖారలోకో ఏకో ఏకవిధో పకారన్తరస్స అభావతో. ద్వే లోకాతిఆదీసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నామ-గ్గహణేన చేత్థ నిబ్బానస్స అగ్గహణం, తస్స అలోకసభావత్తా. నను చ ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి ఏత్థ పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ మగ్గఫలధమ్మానమ్పి లోకతా ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, పరిఞ్ఞేయ్యానం దుక్ఖసచ్చధమ్మానం ఇధ ‘‘లోకో’’తి అధిప్పేతత్తా. అథ వా ‘‘న లుజ్జతి న పలుజ్జతీ’’తి యో గహితో తథా న హోతి, సో లోకోతి తంగహణరహితానం లోకుత్తరానం నత్థి లోకతా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. దసాయతనానీతి దస రూపాయతనాని.

ఏత్థ చ ‘‘ఆహారట్ఠితికా’’తి పచ్చయాయత్తవుత్తితావచనేన సఙ్ఖారానం అనిచ్చతా. తాయ చ ‘‘యదనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) వచనతో దుక్ఖానత్తతా చ పకాసితా హోన్తీతి తీణిపి సామఞ్ఞలక్ఖణాని గహితాని. నామన్తి చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా, తే చ అత్థతో ఫస్సాదయో. రూపన్తి భూతుపాదాయరూపాని, తాని చ అత్థతో పథవీఆదయోతి అవిసేసేనేవ సలక్ఖణతో సఙ్ఖారా గహితా. తగ్గహణేనేవ యే తేసం విసేసా కుసలాదయో, హేతుఆదయో చ, తేపి గహితా ఏవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ఇతి అయం సఙ్ఖారలోకోపి సబ్బథా విదితో’’తి.

ఆగమ్మ చిత్తం సేతి ఏత్థాతి ఆసయో మిగాసయో వియ. యథా మిగో గోచరాయ గన్త్వా పచ్చాగన్త్వా తత్థేవ వనగహనే సయతీతి సో తస్స ఆసయో, ఏవం అఞ్ఞథా పవత్తిత్వాపి చిత్తం ఆగమ్మ యత్థ సేతి, సో తస్స ఆసయోతి వుచ్చతి. సో పన సస్సతదిట్ఠిఆదివసేన చతుబ్బిధో. వుత్తఞ్చ –

‘‘సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి చ, ఖన్తి చేవానులోమికా;

యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసద్దిత’’న్తి.

తత్థ సబ్బదిట్ఠీనం సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీహి సఙ్గహితత్తా సబ్బేపి దిట్ఠిగతికా సత్తా ఇమా ఏవ ద్వే దిట్ఠియో సన్నిస్సితా. యథాహ ‘‘ద్వయనిస్సితో ఖ్వాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన అత్థితఞ్చ నత్థితఞ్చా’’తి (సం. ని. ౨.౧౫). అత్థితాతి హి సస్సతగ్గాహో అధిప్పేతో, నత్థితాతి ఉచ్ఛేదగ్గాహో. అయం తావ వట్టనిస్సితానం పుథుజ్జనానం ఆసయో. వివట్టనిస్సితానం పన సుద్ధసత్తానం అనులోమికా ఖన్తి, యథాభూతఞాణన్తి దువిధో ఆసయో.

ఆసయం జానాతీతి చతుబ్బిధమ్పి సత్తానం ఆసయం జానాతి. జానన్తో చ తేసం దిట్ఠిగతానం, తేసఞ్చ ఞాణానం అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి, కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి’’ఆది (పటి. మ. ౧.౧౧౩).

అప్పహీనభావేన సన్తానే అను అను సయన్తీతి అనుసయా, అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఏతేన నేసం కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహతం దస్సేతి. అప్పహీనా హి కిలేసా కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జన్తి. కే పన తే? రాగాదయో సత్త అనాగతా కిలేసా, అతీతా, పచ్చుప్పన్నా చ తంసభావత్తా తథా వుచ్చన్తి. న హి ధమ్మానం కాలభేదేన సభావభేదో అత్థి. తం సత్తవిధం అనుసయం తస్స తస్స సత్తస్స సన్తానే పరోపరభావేన పవత్తమానం జానాతి.

చరితన్తి సుచరితదుచ్చరితం. తం హి విభఙ్గే (విభ. ౮౧౪, ౮౧౭) చరితనిద్దేసే నిద్దిట్ఠం. అథ వా చరితన్తి చరియా వేదితబ్బా. తా పన రాగదోసమోహసద్ధాబుద్ధివితక్కవసేన ఛ మూలచరియా, తాసం అపరియన్తో అన్తరభేదో, సంసగ్గభేదో పన తేసట్ఠివిధో. తం చరితం సభావతో సంకిలేసవోదానతో సముట్ఠానతో ఫలతో నిస్సన్దతోతి ఏవమాదినా పకారేన జానాతి.

అధిముత్తి అజ్ఝాసయధాతు. సా దువిధా హీనాధిముత్తి పణీతాధిముత్తీతి. యాయ హీనాధిముత్తికా సత్తా హీనాధిముత్తికేయేవ సేవన్తి, పణీతాధిముత్తికా చ పణీతాధిముత్తికేయేవ. సా అజ్ఝాసయధాతు అజ్ఝాసయసభావో అధిముత్తి. తం అధిముత్తిం జానాతి ‘‘ఇమస్స అధిముత్తి హీనా, ఇమస్స పణీతా’’తి, తత్థాపి ‘‘ఇమస్స ముదు, ఇమస్స ముదుతరా, ఇమస్స ముదుతమా’’తిఆదినా. ఇన్ద్రియానం హి తిక్ఖముదుభావాదినా యథారహం అధిముత్తియా తిక్ఖముదుభావాదికో వేదితబ్బో. తథా హి వుత్తం సమ్మోహవినోదనీయం (విభ. అట్ఠ. ౮౧౮, ౮౨౦) ‘‘హేట్ఠా గహితాపి అధిముత్తి ఇధ సత్తానం తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియభావదస్సనత్థం పున గహితా’’తి.

అప్పరజం అక్ఖం ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అప్పం వా రజం పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అనుస్సదరాగాదిరజా సత్తా, తే అప్పరజక్ఖే. మహారజక్ఖేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఉస్సదరాగాదిరజా మహారజక్ఖా.

తిక్ఖిన్ద్రియేతి తిఖిణేహి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతే. ముదిన్ద్రియేతి ముదుకేహి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతే. ఉపనిస్సయఇన్ద్రియాని నామ ఇధాధిప్పేతాని. స్వాకారేతి సున్దరాకారే కల్యాణపకతికే, వివట్టజ్ఝాసయేతి అత్థో. సువిఞ్ఞాపయేతి సమ్మత్తనియామం విఞ్ఞాపేతుం సుకరే సద్ధే, పఞ్ఞవన్తే చ. భబ్బే అభబ్బేతి ఏత్థ భబ్బేతి కమ్మావరణకిలేసావరణవిపాకావరణరహితే. వుత్తవిపరియాయేన ద్వాకారదువిఞ్ఞాపయాభబ్బా వేదితబ్బా. ఏత్థ చ ‘‘ఇమస్స రాగరజో అప్పో, ఇమస్స దోసరజో అప్పో’’తిఆదినా అప్పరజక్ఖేసు జాననం వేదితబ్బం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తస్మాతి యస్మా భగవా అపరిమాణే సత్తే ఆసయాదితో అనవసేసేత్వా జానాతి, తస్మా అస్స భగవతో సత్తలోకోపి సబ్బథా విదితో.

నను చ సత్తేసు పమాణాదిపి జానితబ్బో అత్థీతి? అత్థి. తస్స పన జాననం న నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయాతి ఇధ న గహితం, భగవతో పన తమ్పి సువిదితం సువవత్థాపితమేవ, పయోజనాభావా దేసనం నారుళ్హం. తేన వుత్తం –

‘‘అథ ఖో భగవా పరిత్తం నఖసిఖాయం పంసుం ఆరోపేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో బహుతరం – యో వాయం మయా పరిత్తో నఖసిఖాయం పంసు ఆరోపితో, అయం వా మహాపథవీ’’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౧౨౧).

౧౩౭. ఓకాసలోకోపి సబ్బథా విదితోతి సమ్బన్ధో. చక్కవాళన్తి లోకధాతు. సా హి నేమిమణ్డలసదిసేన చక్కవాళపబ్బతేన సమన్తతో పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘చక్కవాళ’’న్తి వుచ్చతి. చతుతింససతాని చాతి చతుఅధికాని తింససతాని, తీణిసహస్సాని, చత్తారిసతాని చాతి అత్థో. అడ్ఢుడ్ఢానీతి ఉపడ్ఢచతుత్థాని, తీణిసతాని, పఞ్ఞాసఞ్చాతి అత్థో. నహుతానీతి దససహస్సాని. సఙ్ఖాతాతి కథితా. సణ్ఠితీతి హేట్ఠా, ఉపరితో చాతి సబ్బసో ఠితి.

ఏవం సణ్ఠితేతి ఏవమవట్ఠితే. ఏత్థాతి చక్కవాళే. అచ్చుగ్గతో తావదేవాతి తత్తకమేవ చతురాసీతి యోజనసహస్సానియేవ ఉబ్బేధో. న కేవలం చేత్థ ఉబ్బేధోవ, అథ ఖో ఆయామవిత్థారాపిస్స తత్తకాయేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సినేరు, భిక్ఖవే, పబ్బతరాజా చతురాసీతి యోజనసహస్సాని ఆయామేన, చతురాసీతి యోజనసహస్సాని విత్థారేనా’’తి (అ. ని. ౭.౬౬).

తతోతి సినేరుస్స హేట్ఠా, ఉపరి చ వుత్తప్పమాణతో. ఉపడ్ఢుపడ్ఢేనాతి ఉపడ్ఢేన ఉపడ్ఢేన. ఇదం వుత్తం హోతి – ద్వాచత్తాలీస యోజనసహస్సాని సముద్దే అజ్ఝోగాళ్హో తత్తకమేవ చ ఉపరి ఉగ్గతో యుగన్ధరపబ్బతో, ఏకవీస యోజనసహస్సాని సముద్దే అజ్ఝోగాళ్హో తత్తకమేవ చ ఉపరి ఉగ్గతో ఈసధరో పబ్బతోతి ఇమినా నయేన సేసేసుపి ఉపడ్ఢుపడ్ఢపమాణతా వేదితబ్బా. యథా మహాసముద్దో యావ చక్కవాళపాదమూలా అనుపుబ్బనిన్నో, ఏవం యావ సినేరుపాదమూలాతి హేట్ఠా సినేరుపమాణతో ఉపడ్ఢపమాణోపి యుగన్ధరపబ్బతో పథవియం సుప్పతిట్ఠితో, ఏవం ఈసధరాదయోపీతి దట్ఠబ్బం. వుత్తం హేతం ‘‘మహాసముద్దో, భిక్ఖవే, అనుపుబ్బనిన్నో అనుపుబ్బపోణో అనుపుబ్బపబ్భారో’’తి (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౪; అ. ని. ౮.౧౯). సినేరుయుగన్ధరాదీనం అన్తరే సీదన్తరసముద్దా నామ. తే విత్థారతో యథాక్కమం సినేరుఆదీనం అచ్చుగ్గతసమానపరిమాణాతి వదన్తి. బ్రహాతి మహన్తో.

సినేరుస్స సమన్తతోతి పరిక్ఖిపనవసేన సినేరుస్స సమన్తతో ఠితా. సినేరుం తావ పరిక్ఖిపిత్వా ఠితో యుగన్ధరో, తం పరిక్ఖిపిత్వా ఈసధరో. ఏవం తం తం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితా ‘‘సినేరుస్స సమన్తతో’’తి వుత్తా.

యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతోతి హిమవా పబ్బతో పఞ్చ యోజనానం సతాని ఉచ్చో ఉబ్బేధో. నగవ్హయాతి నగ-సద్దేన అవ్హాతబ్బా రుక్ఖాభిధానా. పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధసాఖాయామాతి’ ఉబ్బేధతో పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధాయామా, ఉబ్బేధతో, సమన్తతో చ పఞ్ఞాసయోజనసాఖాయామా చ. తతో ఏవ సతయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా. యస్సానుభావేనాతి యస్సా మహన్తతా కప్పట్ఠాయితాదిప్పకారేన పభావేన.

గరుళానం సిమ్బలిరుక్ఖో సినేరుస్స దుతియపరిభణ్డే పతిట్ఠితో.

సిరీసేనాతి పచ్చత్తే కరణవచనం. సత్తమన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, సిరీసో భవతి సత్తమోతి అత్థో.

తత్థ చణ్డమణ్డలం హేట్ఠా, సూరియమణ్డలం ఉపరి. తస్స ఆసన్నభావేన చన్దమణ్డలం అత్తనో ఛాయాయ వికలభావేన ఉపట్ఠాతి. తాని యోజనన్తరికాని యుగన్ధరగ్గపమాణే ఆకాసే విచరన్తి. అసురభవనం సినేరుస్స హేట్ఠా. అవీచి జమ్బుదీపస్స. జమ్బుదీపో సకటసణ్ఠానో. అపరగోయానం ఆదాససణ్ఠానో. పుబ్బవిదేహో అద్ధచన్దసణ్ఠానో. ఉత్తరకురు పీఠసణ్ఠానో. తంతంనివాసీనం, తంతంపరివారదీపవాసీనఞ్చ మనుస్సానం ముఖమ్పి తంతంసణ్ఠానన్తి వదన్తి. తదన్తరేసూతి తేసం చక్కవాళానం అన్తరేసు. తిణ్ణం హి పత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞఆసన్నభావేన ఠపితానం అన్తరసదిసే తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరే ఏకేకో లోకన్తరనిరయో.

అనన్తానీతి అపరిమాణాని, ‘‘ఏత్తకానీ’’తి అఞ్ఞేహి మినితుం అసక్కుణేయ్యాని. భగవా అనన్తేన బుద్ధఞాణేన అవేది ‘‘అనన్తో ఆకాసో, అనన్తో సత్తనికాయో, అనన్తాని చక్కవాళానీ’’తి తివిధమ్పి అనన్తం బుద్ధఞాణం పరిచ్ఛిన్దతి సయమ్పి అనన్తత్తా. యావతకం హి ఞేయ్యం, తావతకం ఞాణం. యావతకం ఞాణం, తావతకం ఞేయ్యం. ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్యన్తి. తేన వుత్తం ‘‘అనన్తేన బుద్ధఞాణేన అవేదీ’’తి. అనన్తతా చస్స అనన్తఞేయ్యపటివిజ్ఝనేనేవ వేదితబ్బా తత్థ అప్పటిహతచారత్తా. నను చేత్థ వివట్టాదీనమ్పి విదితతా వత్తబ్బాతి? సచ్చం వత్తబ్బం, సా పన పరతో అభిఞ్ఞాకథాయం ఆగమిస్సతీతి ఇధ న గహితా.

౧౩౮. అత్తనాతి నిస్సక్కవచనమేతం. గుణేహి అత్తనా విసిట్ఠతరస్సాతి సమ్బన్ధో. తర-గ్గహణం చేత్థ ‘‘అనుత్తరో’’తి పదస్స అత్థనిద్దేసతాయ కతం, న విసిట్ఠస్స కస్సచి అత్థితాయ. సదేవకే హి లోకే సదిసకప్పోపి నామ కోచి తథాగతస్స నత్థి, కుతో సదిసో. విసిట్ఠే పన కా కథా. కస్సచీతి కస్సచిపి. అభిభవతీతి సీలసమ్పదాయ ఉపనిస్సయభూతానం హిరోత్తప్పమేత్తాకరుణానం, విసేసపచ్చయానం సద్ధాసతివీరియపఞ్ఞానఞ్చ ఉక్కంసప్పత్తియా సముదాగమతో పట్ఠాయ అనఞ్ఞసాధారణో సవాసనపటిపక్ఖస్స పహీనత్తా ఉక్కంసపారమిప్పత్తో సత్థు సీలగుణో. తేన భగవా సదేవకం లోకం అఞ్ఞదత్థు అభిభుయ్య పవత్తతి, న సయం కేనచి అభిభుయ్యతీతి అధిప్పాయో. ఏవం సమాధిగుణాదీసుపి యథారహం వత్తబ్బం. సీలాదయో చేతే లోకియలోకుత్తరమిస్సకా వేదితబ్బా. విముత్తిఞాణదస్సనం పన లోకియం కామావచరమేవ.

యది ఏవం, కథం తేన సదేవకం లోకం అభిభవతీతి? తస్సాపి ఆనుభావతో అసదిసత్తా. తమ్పి హి విసయతో, పవత్తితో, పవత్తి ఆకారతో చ ఉత్తరితరమేవ. తం హి అనఞ్ఞసాధారణం సత్థు విముత్తిగుణం ఆరబ్భ పవత్తతి, పవత్తమానఞ్చ అతక్కావచరం పరమగమ్భీరం సణ్హసుఖుమం సవిసయం పటిపక్ఖధమ్మానం సుప్పహీనత్తా సుట్ఠు పాకటం విభూతతరం కత్వా పవత్తతి, సమ్మదేవ చ వసీభావస్స పాపితత్తా, భవఙ్గపరివాసస్స చ అతిపరిత్తకత్తా లహుం లహుం పవత్తతీతి.

ఏవం సీలాదిగుణేహి భగవతో ఉత్తరితరస్స అభావం దస్సేత్వా ఇదాని సదిసస్సాపి అభావం దస్సేతుం ‘‘అసమో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అసమోతి ఏకస్మిం కాలే నత్థి ఏతస్స సీలాదిగుణేన సమా సదిసాతి అసమో. తథా అసమేహి అతీతానాగతబుద్ధేహి సమో, అసమా వా సమా ఏతస్సాతి అసమసమో. సీలాదిగుణేన నత్థి ఏతస్స పటిమాతి అప్పటిమో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థ ఉపమామత్తం పటిమా, సదిసూపమా పటిభాగో, యుగగ్గాహవసేన ఠితో పటిపుగ్గలో వేదితబ్బో.

న ఖో పనాహం సమనుపస్సామీతి మమ సమన్తచక్ఖునా హత్థతలే ఆమలకం వియ సబ్బలోకం పస్సన్తోపి తత్థ సదేవకే…పే… పజాయ అత్తనా అత్తతో సీలసమ్పన్నతరం సమ్పన్నతరసీలం కఞ్చి పుగ్గలం న ఖో పన పస్సామి, తాదిసస్స అభావతోతి అధిప్పాయో. అగ్గప్పసాదసుత్తాదీనీతి ఏత్థ –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా చతుప్పదా వా బహుప్పదా వా రూపినో వా అరూపినో వా సఞ్ఞినో వా అసఞ్ఞినో వా నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞినో వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. యే, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా. అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ౫.౩౨; ౧౦.౧౫; ఇతివు౯౦) –

ఇదం అగ్గప్పసాదసుత్తం. ఆది-సద్దేన –

‘‘సదేవకే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థుదసో వసవత్తీ, తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪; దీ. ని. ౩.౧౮౮) –

ఏవమాదీని సుత్తపదాని వేదితబ్బాని. ఆదికా గాథాయోతి ఏత్థ –

‘‘అహం హి అరహా లోకే, అహం సత్థా అనుత్తరో;

ఏకోమ్హి సమ్మాసమ్బుద్ధో, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో. (మహావ. ౧౧; మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧);

‘‘దన్తో దమయతం సేట్ఠో, సన్తో సమయతం ఇసి;

ముత్తో మోచయతం అగ్గో, తిణ్ణో తారయతం వరో. (ఇతివు. ౧౧౨);

‘‘నయిమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన,

బుద్ధేన సేట్ఠో సదిసో చ విజ్జతి;

యమాహు దక్ఖిణేయ్యానం అగ్గతం గతో,

పుఞ్ఞత్థికానం విపులఫలేసిన’’న్తి. (వి. వ. ౧౦౪౭; కథా. ౭౯౯) –

ఏవమాదికా గాథా విత్థారేతబ్బా.

౧౩౯. దమేతీతి సమేతి, కాయసమాదీహి యోజేతీతి అత్థో. తం పన కాయసమాదీహి యోజనం యథారహం తదఙ్గవినయాదీసు పతిట్ఠాపనం హోతీతి ఆహ ‘‘వినేతీతి వుత్తం హోతీ’’తి. దమేతుం యుత్తాతి దమనారహా. అమనుస్సపురిసాతి ఏత్థ న మనుస్సాతి అమనుస్సా. తంసదిసతా ఏత్థ జోతీయతి, తేన మనుస్సత్తమత్తం నత్థి, అఞ్ఞం సమానన్తి యక్ఖాదయో ‘‘అమనుస్సా’’తి అధిప్పేతా, న యే కేచి మనుస్సేహి అఞ్ఞే. తథా హి తిరచ్ఛానపురిసానం విసుం గహణం కతం, యక్ఖాదయో ఏవ చ నిద్దిట్ఠా. అపలాలో హిమవన్తవాసీ. చూళోదరమహోదరా నాగదీపవాసినో. అగ్గిసిఖధూమసిఖా సీహళదీపవాసినో. నిబ్బిసా కతా దోసవిసస్స వినోదనేన. తేనాహ ‘‘సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపితా’’తి. కూటదన్తాదయోతి ఆది-సద్దేన ఘోటముఖఉపాలిగహపతిఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సక్కదేవరాజాదయోతి ఆది-సద్దేన అజకలాపయక్ఖబకబ్రహ్మాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఇదం చేత్థ సుత్తన్తి ఇదం కేసిసుత్తం. వినీతా విచిత్రేహి వినయనూపాయేహీతి ఏతస్మిం అత్థే విత్థారేతబ్బం యథారహం సణ్హాదీహి ఉపాయేహి వినయస్స దీపనతో.

విసుద్ధసీలాదీనం పఠమజ్ఝానాదీనీతి ‘‘విసుద్ధసీలస్స పఠమజ్ఝానం, పఠమజ్ఝానలాభినో దుతియజ్ఝాన’’న్తిఆదినా తస్స తస్స ఉపరూపరి విసేసం ఆచిక్ఖన్తోతి సమ్బన్ధో. సోతాపన్నాదీనన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘దన్తేపి దమేతియేవా’’తి ఇదం పుబ్బే ‘‘సబ్బేన సబ్బం దమథం అనుపగతా పురిసదమ్మా’’తి వుత్తాతి కత్వా వుత్తం. యే పన విప్పకతదమ్మభావా సబ్బథా దమేతబ్బతం నాతివత్తా, తే సత్తే సన్ధాయ ‘‘దన్తేపి దమేతియేవా’’తి వుత్తం. తేపి హి పురిసదమ్మా ఏవాతి, యతో నే సత్థా దమేతి.

అత్థపదన్తి అత్థాభిబ్యఞ్జకపదం, వాక్యన్తి అత్థో. వాక్యేన హి అత్థాభిబ్యత్తి, న నామాదిపదమత్తేన. ఏకపదభావేన చ అనఞ్ఞసాధారణో సత్థు పురిసదమ్మసారథిభావో దస్సితో హోతి. తేనాహ ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. అట్ఠ దిసాతి అట్ఠ సమాపత్తియో. తా హి అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధాపి అసంకిణ్ణభావేన దిస్సన్తి అపదిస్సన్తీతి దిసా, దిసా వియాతి వా దిసా. అసజ్జమానాతి న సజ్జమానా వసీభావప్పత్తియా నిస్సఙ్గచారా. ధావన్తి జవనవుత్తియోగతో. ఏకంయేవ దిసం ధావతి, అత్తనో కాయం అపరివత్తేన్తోతి అధిప్పాయో. సత్థారా పన దమితా పురిసదమ్మా ఏకిరియాపథేనేవ అట్ఠ దిసా ధావన్తి. తేనాహ ‘‘ఏకపల్లఙ్కేనేవ నిసిన్నా’’తి. అట్ఠ దిసాతి చ నిదస్సనమత్తమేతం, లోకియేహి అగతపుబ్బం నిరోధసమాపత్తిదిసం, అమతదిసఞ్చ పక్ఖన్దనతో.

౧౪౦. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో, తత్థ నియుత్తోతి దిట్ఠధమ్మికో, ఇధలోకత్థో. కమ్మకిలేసవసేన సమ్పరేతబ్బతో సమ్మా గన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో, తత్థ నియుత్తోతి సమ్పరాయికో, పరలోకత్థో. పరమో ఉత్తమో అత్థో పరమత్థో, నిబ్బానం. తేహి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి. యథారహన్తి యథానురూపం. తేసు అత్థేసు యో యో పుగ్గలో యం యం అరహతి, తదనురూపం. అనుసాసతీతి వినేతి తస్మిం అత్థే పతిట్ఠపేతి, సహ అత్థేన వత్తతీతి సత్థో, భణ్డమూలేన వాణిజ్జాయ దేసన్తరం గచ్ఛన్తో జనసమూహో. హితుపదేసాదివసేన పరిపాలేతబ్బో సాసితబ్బో సో ఏతస్స అత్థీతి సత్థా, సత్థవాహో. సో వియ భగవాతి ఆహ ‘‘సత్థా వియాతి సత్థా, భగవా సత్థవాహో’’తి.

ఇదాని తమత్థం నిద్దేసపాళినయేన దస్సేతుం ‘‘యథా సత్థవాహో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సత్థేతి సత్థికే జనే. కం తారేన్తి ఏత్థాతి కన్తారో, నిరుదకో అరఞ్ఞప్పదేసో. రుళ్హీవసేన పన ఇతరోపి అరఞ్ఞప్పదేసో తథా వుచ్చతి. చోరకన్తారన్తి చోరేహి అధిట్ఠితకన్తారం. తథా వాళకన్తారం. దుబ్భిక్ఖకన్తారన్తి దుల్లభభిక్ఖం కన్తారం. తారేతీతి అఖేమన్తట్ఠానం అతిక్కామేతి. ఉత్తారేతీతిఆది ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢేత్వా వుత్తం. అథ వా ఉత్తారేతీతి ఖేమన్తభూమిం ఉపనేన్తో తారేతి. నిత్తారేతీతి అఖేమన్తట్ఠానతో నిక్ఖామేన్తో తారేతి. పతారేతీతి పరిగ్గహేత్వా తారేతి, హత్థేన పరిగ్గహేత్వా వియ తారేతీతి అత్థో. సబ్బమ్పేతం తారణుత్తారణాదిఖేమట్ఠానే ఠపనమేవాతి ఆహ ‘‘ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేతీ’’తి. సత్తేతి వేనేయ్యసత్తే. మహాగహనతాయ, మహానత్థతాయ, దున్నిత్థరణతాయ చ జాతియేవ కన్తారో జాతికన్తారో, తం జాతికన్తారం.

ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేనాతి ఉక్కట్ఠసత్తపరిచ్ఛేదవసేన. దేవమనుస్సా ఏవ హి ఉక్కట్ఠసత్తా, న తిరచ్ఛానాదయో. భబ్బపుగ్గలపరిచ్ఛేదవసేనాతి సమ్మత్తనియామోక్కమనస్స యోగ్యపుగ్గలస్స పరిచ్ఛిన్దనవసేన. ఏతన్తి ‘‘దేవమనుస్సాన’’న్తి ఏతం వచనం. భగవతోతి నిస్సక్కవచనం యథా ‘‘ఉపజ్ఝాయతో అజ్ఝేతీ’’తి, భగవతో సన్తికేతి వా అత్థో. ఉపనిస్సయసమ్పత్తిన్తి తిహేతుకపటిసన్ధిఆదికం మగ్గఫలాధిగమస్స బలవకారణం.

గగ్గరాయాతి గగ్గరాయ నామ రఞ్ఞో దేవియా, తాయ వా కారితత్తా ‘‘గగ్గరా’’తి లద్ధనామాయ. సరే నిమిత్తం అగ్గహేసీతి ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి ధమ్మసఞ్ఞాయ సరే నిమిత్తం గణ్హి, గణ్హన్తో చ పసన్నచిత్తో పరిసపరియన్తే నిపజ్జి. సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసీతి తస్స సీసే దణ్డస్స ఠపితభావం అపస్సన్తో తత్థ దణ్డం ఉప్పీళేత్వా అట్ఠాసి. మణ్డూకోపి దణ్డే ఠపితేపి ఉప్పీళితేపి ధమ్మగతేన పసాదేన విస్సరమకరోన్తోవ కాలమకాసి. దేవలోకే నిబ్బత్తసత్తానం అయం ధమ్మతా, యా ‘‘కుతోహం ఇధ నిబ్బత్తో, తత్థ కిం ను ఖో కమ్మమకాసి’’న్తి ఆవజ్జనా. తస్మా అత్తనో పురిమభవస్స దిట్ఠత్తా ఆహ ‘‘అరే అహమ్పి నామ ఇధనిబ్బత్తో’’తి. భగవతో పాదే వన్ది కతఞ్ఞుతాసంవడ్ఢితేన పేమగారవబహుమానేన.

భగవా జానన్తోవ మహాజనస్స కమ్మఫలం, బుద్ధానుభావఞ్చ పచ్చక్ఖం కాతుకామో ‘‘కో మే వన్దతీ’’తి గాథాయ పుచ్ఛి. తత్థ కోతి దేవనాగయక్ఖగన్ధబ్బాదీసు కో, కతమోతి అత్థో. మేతి మమ. పాదానీతి పాదే. ఇద్ధియాతి ఇమాయ ఏవరూపాయ దేవిద్ధియా. ‘‘యససా’’తి ఇమినా ఏదిసేన పరివారేన, పరిచ్ఛేదేన చ. జలన్తి విజ్జోతమానో. అభిక్కన్తేనాతి అతివియ కన్తేన కమనీయేన సున్దరేన. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన సరీరవణ్ణనిభాయ. సబ్బా ఓభాసయం దిసాతి సబ్బా దసపి దిసా పభాసేన్తో, చన్దో వియ, సూరియో వియ చ ఏకోభాసం ఏకాలోకం కరోన్తోతి అత్థో.

ఏవం పన భగవతా పుచ్ఛితో దేవపుత్తో అత్తానం పవేదేన్తో ‘‘మణ్డూకోహం పురే ఆసి’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పురేతి పురిమజాతియం. ‘‘ఉదకే’’తి ఇదం తదా అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనం. ‘‘ఉదకే మణ్డూకో’’తి ఏతేన ఉద్ధమాయికాదికస్స థలే మణ్డూకస్స నివత్తనం కతం హోతి. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గున్నం ఘాసేసనట్ఠానం. ఇధ పన గోచరో వియాతి గోచరో, వారి ఉదకం గోచరో ఏతస్సాతి వారిగోచరో. ఉదకచారీపి హి కోచి కచ్ఛపాది అవారిగోచరోపి హోతీతి ‘‘వారిగోచరో’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. తవ ధమ్మం సుణన్తస్సాతి బ్రహ్మస్సరేన కరవీకరుతమఞ్జునా దేసేన్తస్స తవ ధమ్మం ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి సరే నిమిత్తగ్గాహవసేన సుణన్తస్స. అనాదరే చేతం సామివచనం. అవధి వచ్ఛపాలకోతి వచ్ఛే రక్ఖన్తో గోపాలదారకో మమ సమీపం ఆగన్త్వా దణ్డమోలుబ్భ తిట్ఠన్తో మమ సీసే దణ్డం సన్నిరుమ్భిత్వా మం మారేసీతి అత్థో.

సితం కత్వాతి ‘‘తథా పరిత్తతరేనాపి పుఞ్ఞానుభావేన ఏవం అతివియ ఉళారా లోకియలోకుత్తరా సమ్పత్తియో లబ్భన్తీ’’తి పీతిసోమనస్సజాతో భాసురతరధవలవిప్ఫురన్తదస్సనకిరణావలీహి భియ్యోసో మత్తాయ తం పదేసం ఓభాసేన్తో సితం కత్వా. పీతిసోమనస్సవసేన హి సో –

‘‘ముహుత్తం చిత్తపసాదస్స, ఇద్ధిం పస్స యసఞ్చ మే;

ఆనుభావఞ్చ మే పస్స, వణ్ణం పస్స జుతిఞ్చ మే.

‘‘యే చ తే దీఘమద్ధానం, ధమ్మం అస్సోసుం గోతమ;

పత్తా తే అచలట్ఠానం, యత్థ గన్త్వా న సోచరే’’తి. (వి. వ. ౮౫౯-౮౬౦);

ఇమా ద్వే గాథా వత్వా పక్కామి.

౧౪౧. యం పన కిఞ్చీతి ఏత్థ యన్తి అనియమితవచనం. తథా కిఞ్చీతి. పనాతి వచనాలఙ్కారమత్తం. తస్మా యం కిఞ్చీతి ఞేయ్యస్స అనవసేసపరియాదానం కతం హోతి. పనాతి వా విసేసత్థదీపకో నిపాతో. తేన ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఇమినా సఙ్ఖేపతో, విత్థారతో చ సత్థు చతుసచ్చాభిసమ్బోధో వుత్తో. ‘‘బుద్ధో’’తి పన ఇమినా తదఞ్ఞస్సపి ఞేయ్యస్సావబోధో. పురిమేన వా సత్థు పటివేధఞాణానుభావో, పచ్ఛిమేన దేసనాఞాణానుభావో. పీతి ఉపరి వుచ్చమానో విసేసో జోతీయతి. సబ్బసో పటిపక్ఖేహి విముచ్చతీతి విమోక్ఖో, అగ్గమగ్గో. తస్స అన్తో అగ్గఫలం, తత్థ భవం తస్మిం లద్ధే లద్ధబ్బతో విమోక్ఖన్తికఞాణం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సబ్బమ్పి బుద్ధఞాణం. ఏవం పవత్తోతి ఏత్థ –

‘‘సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో, సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో, అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధో, విసవితాయ బుద్ధో, ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, నిరుపలేపసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, ఏకన్తవీతరాగోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతదోసోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతమోహోతి బుద్ధో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి బుద్ధో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధో, అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభా బుద్ధో. బుద్ధోతి నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహికతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం. విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం బుద్ధో’’తి (మహాని. ౧౯౨) –

అయం నిద్దేసపాళినయో. యస్మా చేత్థ తస్సా పటిసమ్భిదాపాళియా భేదో నత్థి, తస్మా ద్వీసు ఏకేనాపి అత్థసిద్ధీతి దస్సనత్థం ‘‘పటిసమ్భిదానయో వా’’తి అనియమత్థో వా-సద్దో వుత్తో.