౧. సీలనిద్దేసవణ్ణనా

సీలసరూపాదికథావణ్ణనా

౬. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. అనేకగుణసఙ్గాహకేనాతి అధిసీలసిక్ఖాదీనం, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకేసం గుణానం సఙ్గాహకేన. సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేనాతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౭౭; థేరగా. ౬౭౬; నేత్తి. ౫) వియ విపస్సనామత్తాదిముఖేన సఙ్ఖేపతో అదేసేత్వా సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన దేసితోపి, సత్తతింసాయపి వా బోధిపక్ఖియధమ్మానం విసుద్ధిమగ్గన్తోగధత్తా తత్థ సీలసమాధిపఞ్ఞా ముఖం పముఖం కత్వా దేసితోపి. ఏతేన సీలసమాధిపఞ్ఞాసు అవసేసబోధిపక్ఖియధమ్మానం సభావతో, ఉపకారతో చ అన్తోగధభావో దీపితోతి వేదితబ్బం. అతిసఙ్ఖేపదేసితోయేవ హోతి సభావవిభాగాదితో అవిభావితత్తా. నాలన్తి న పరియత్తం న సమత్థం. సబ్బేసన్తి నాతిసఙ్ఖేపనాతివిత్థారరుచీనమ్పి, విపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యానమ్పి వా. సఙ్ఖేపదేసనా హి సంఖిత్తరుచీనం, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనంయేవ చ ఉపకారాయ హోతి, న పనితరేసం. అస్స విసుద్ధిమగ్గస్స. పుచ్ఛనట్ఠేన పఞ్హా, కిరియా కరణం కమ్మం, పఞ్హావ కమ్మం పఞ్హాకమ్మం, పుచ్ఛనపయోగో.

కిం సీలన్తి సరూపపుచ్ఛా. కేనట్ఠేన సీలన్తి కేన అత్థేన సీలన్తి వుచ్చతి, ‘‘సీల’’న్తి పదం కం అభిధేయ్యం నిస్సాయ పవత్తన్తి అత్థో. తయిదం సీలం సభావతో, కిచ్చతో, ఉపట్ఠానాకారతో, ఆసన్నకారణతో చ కథం జానితబ్బన్తి ఆహ ‘‘కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీ’’తి. పటిపత్తి నామ దిట్ఠానిసంసే ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘కిమానిసంస’’న్తి. కతివిధన్తి పభేదపుచ్ఛా. విభాగవన్తానం హి సభావవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి. వోదానం విసుద్ధి. సా చ సంకిలేసమలవిముత్తి. తం ఇచ్ఛన్తేన యస్మా ఉపాయకోసల్లత్థినా అనుపాయకోసల్లం వియ సంకిలేసో జానితబ్బోతి ఆహ ‘‘కో చస్స సంకిలేసో’’తి.

తత్రాతి తస్మిం, తస్స వా పఞ్హాకమ్మస్స. విస్సజ్జనన్తి వివరణం. పుచ్ఛితో హి అత్థో అవిభావితత్తా నిగూళ్హో ముట్ఠియం కతో వియ తిట్ఠతి. తస్స వివరణం విస్సజ్జనం విభూతభావకారణతో. పాణాతిపాతాదీహీతి ఏత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్స సరసేనేవ పతనసభావస్స అన్తరే ఏవ అతివ పాతనం అతిపాతో, సణికం పతితుం అదత్వా సీఘం పాతనన్తి అత్థో, అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతనం అతిపాతో, పాణఘాతో. ఆదిసద్దేన అదిన్నాదానాదిం సఙ్గణ్హాతి. తేహి పాణాతిపాతాదీహి దుస్సీల్యకమ్మేహి. విరమన్తస్సాతి సమాదానవిరతివసేన, సమ్పత్తవిరతివసేన చ ఓరమన్తస్స. వత్తపటిపత్తిన్తి ఉపజ్ఝాయవత్తాదివత్తకరణం. చేతనాదయో ధమ్మాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పాళివసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ చేతయతీతి చేతనా, అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మేహి సద్ధిం ఆరమ్మణే అభిసన్దహతీతి అత్థో. చేతనాయ అనుకూలవసేనేవ హి తంసమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణే పవత్తన్తి. చేతనా కామం కుసలత్తికసాధారణా, ఇధ పన సీలచేతనా అధిప్పేతాతి కత్వా ‘‘కుసలా’’తి వేదితబ్బా. చేతసి నియుత్తం చేతసికం, చిత్తసమ్పయుత్తన్తి అత్థో. చేతనాయ సతిపి చేతసికత్తే ‘‘చేతనా సీల’’న్తి విసుం గహితత్తా తదఞ్ఞమేవ విరతిఅనభిజ్ఝాదికం చేతసికం సీలం దట్ఠబ్బం గోబలీబద్దఞాయేన. సంవరణం సంవరో. యథా అకుసలా ధమ్మా చిత్తే న ఓతరన్తి, తథా పిదహనం. అవీతిక్కమో వీతిక్కమస్స పటిపక్ఖభూతా అవీతిక్కమవసేన పవత్తచిత్తచేతసికా. తత్థ చేతనా సీలం నామాతిఆది యథావుత్తస్స సుత్తపదస్స వివరణం. విరమన్తస్స చేతనాతి విరతిసమ్పయుత్తం పధానభూతం చేతనమాహ. పూరేన్తస్స చేతనాతి వత్తపటిపత్తిఆయూహినీ. విరమన్తస్స విరతీతి విరతియా పధానభావం గహేత్వా వుత్తం.

ఏత్థ హి యదా ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆది (కథా. ౫౩౯) వచనతో పాణాతిపాతాదీనం పటిపక్ఖభూతా తబ్బిరతివిసిట్ఠా చేతనా తథాపవత్తా పధానభావేన పాణాతిపాతాదిపటివిరతిసాధికా హోతి, తదా తంసమ్పయుత్తా విరతిఅనభిజ్ఝాదయో చ చేతనాపక్ఖికా వా, అబ్బోహారికా వాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ చేతనాసీలం వుత్తం. యదా పన పాణాతిపాతాదీహి సఙ్కోచం ఆపజ్జన్తస్స తతో విరమణాకారేన పవత్తమానా చేతనావిసిట్ఠా విరతి, అనభిజ్ఝాదయో చ తత్థ తత్థ పధానభావేన కిచ్చసాధికా హోన్తి, తదా తంసమ్పయుత్తా చేతనా విరతిఆదిపక్ఖికా వా హోతి, అబ్బోహారికా వాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ చేతసికసీలం వుత్తం.

ఇదాని సుత్తే ఆగతనయేన కుసలకమ్మపథవసేన చేతనాచేతసికసీలాని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పజహన్తస్సాతి సమాదానవసేన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ న కరిస్సామీ’’తి సమ్పత్తవత్థుకానిపి అనజ్ఝాచరణేన పజహన్తస్స. సత్త కమ్మపథచేతనాతి పాణాతిపాతాదిపహానసాధికా పటిపాటియా సత్త కుసలకమ్మపథచేతనా. అభిజ్ఝాదివసేన యం పరదారగమనాది కరీయతి, తస్స పహాయకా అనభిజ్ఝాదయో సీలన్తి ఆహ ‘‘చేతసికం సీలం నామ అనభిజ్ఝా…పే… సమ్మాదిట్ఠిధమ్మా’’తి. యథా హి అభిజ్ఝాబ్యాపాదవసేన మిచ్ఛాచారపాణాతిపాతాదయో కరీయన్తి, ఏవం మిచ్ఛాదిట్ఠివసేనాపి తే పుత్తముఖదస్సనాదిఅత్థం కరీయన్తి. తేసఞ్చ పజహనకా అనభిజ్ఝాదయోతి. పాతిమోక్ఖసంవరో చారిత్తవారిత్తవిభాగం వినయపరియాపన్నం సిక్ఖాపదసీలం. సతిసంవరో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం ఆరక్ఖా, సా చ తథాపవత్తా సతియేవ. ఞాణసంవరో పఞ్ఞా. ఖన్తిసంవరో అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా అదోసపధానా ఖన్ధా, అదోసో ఏవ వా. వీరియసంవరో కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియం. పాతిమోక్ఖసంవరసతిసంవరాదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

సోతానీతి తణ్హాదిట్ఠిఅవిజ్జాదుచ్చరితఅవసిట్ఠకిలేససోతాని. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే’’తి వచనేన సోతానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదనం ఞాణన్తి విఞ్ఞాయతి.

ఇదమత్థికతం మనసి కత్వా యేన ఞాణేన యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చయా పటిసేవీయన్తి. తం పచ్చయపటిసేవనమ్పి ఞాణసభావత్తా ఏత్థేవ ఞాణసంవరే ఏవ సమోధానం సఙ్గహం గచ్ఛతి. ఖమతి అధివాసేతీతి ఖమో. ఉప్పన్నన్తి తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే జాతం నిబ్బత్తం. కామవితక్కన్తి కామూపసంహితం వితక్కం. నాధివాసేతీతి చిత్తం ఆరోపేత్వా అబ్భన్తరే న వాసేతి. ఆజీవపారిసుద్ధిపీతి బుద్ధపటికుట్ఠం మిచ్ఛాజీవం పహాయ అనవజ్జేన పచ్చయపరియేసనేన సిజ్ఝనకం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలమ్పి ఏత్థేవ వీరియసంవరే ఏవ సమోధానం గచ్ఛతి వీరియసాధనత్తా. ఏత్థ చ యథా ఞాణం తణ్హాదిసోతానం పవత్తినివారణతో పిదహనట్ఠేన సంవరణతో సంవరో చ, పరతో పవత్తనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలం, ఏవం ఖన్తి అనధివాసనేన ఉప్పజ్జనకకిలేసానం అధివాసనేన సంవరణతో సంవరో చ, ఖమనహేతు ఉప్పజ్జనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలం, వీరియం వినోదేతబ్బానం పాపధమ్మానం వినోదనేన సంవరణతో సంవరో చ, వినోదనహేతు ఉప్పజ్జనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలన్తి వేదితబ్బం. యథా పన పాతిమోక్ఖసీలాది తస్స తస్స పాపధమ్మస్స పవత్తితుం అప్పదానవసేన సంవరణం పిదహనం, తం ఉపాదాయ సంవరో, ఏవం అసమాదిన్నసీలస్స ఆగతవత్థుతో విరమణమ్పీతి ఆహ ‘‘యా చ పాపభీరుకానం…పే… సంవరసీలన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. న వీతిక్కమతి ఏతేనాతి అవీతిక్కమో. తథాపవత్తో కుసలచిత్తుప్పాదో.

౭. అవసేసేసు పన పఞ్హేసు. సమాధానం సణ్ఠపనం. దుస్సీల్యవసేన హి పవత్తా కాయకమ్మాదయో సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ అహితదుక్ఖావహా, న సమ్మా ఠపితాతి అసణ్ఠపితా విప్పకిణ్ణా విసటా చ నామ హోన్తి, సుసీల్యవసేన పన పవత్తా తబ్బిపరియాయతో సణ్ఠపితా అవిప్పకిణ్ణా అవిసటా చ నామ హోన్తి యథా తం ఓక్ఖిత్తచక్ఖుతా అబాహుప్పచాలనాది. తేనాహ ‘‘కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో’’తి. ఏతేన సమాధికిచ్చతో సీలనం విసేసేతి. తస్స హి సమాధానం సమ్పయుత్తధమ్మానం అవిక్ఖేపహేతుతా. ఇదం కాయకమ్మాదీనం సణ్ఠపనం సంయమనం. ఉపధారణం అధిట్ఠానం మూలభావో. తథా హిస్స ఆదిచరణాదిభావో వుత్తో. తేన పథవీధాతుకిచ్చతో సీలనం విసేసితం హోతి. సా హి సహజాతరూపధమ్మానం సన్ధారణవసేన పవత్తతి. ఇదం పన అనవజ్జధమ్మానం మూలాధిట్ఠానభావేన. తేనాహ ‘‘కుసలానం ధమ్మాన’’న్తిఆది. తత్థ కుసలధమ్మా నామ సపుబ్బభాగా మహగ్గతానుత్తరా ధమ్మా. అఞ్ఞే పన ఆచరియా. సిరట్ఠోతి యథా సిరసి ఛిన్నే సబ్బో అత్తభావో వినస్సతి, ఏవం సీలే భిన్నే సబ్బం గుణసరీరం వినస్సతి. తస్మా తస్స ఉత్తమఙ్గట్ఠో సీలట్ఠో. ‘‘సిరో సీస’’న్తి వా వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ‘‘సీల’’న్తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో. సీతలట్ఠో పరిళాహవూపసమనట్ఠో. తేన త-కారస్స లోపం కత్వా నిరుత్తినయేనేవ ‘‘సీల’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేతి. తథా హిదం పయోగసమ్పాదితం సబ్బకిలేసపరిళాహవూపసమకరం హోతి. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన సయన్తి అకుసలా ఏతస్మిం సతి అపవిట్ఠా హోన్తీతి సీలం, సుపన్తి వా తేన విహతుస్సాహాని సబ్బదుచ్చరితానీతి సీలం, సబ్బేసం వా కుసలధమ్మానం పవేసారహసాలాతి సీలన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

౮. ‘‘సీలనట్ఠేన సీల’’న్తి పుబ్బే సద్దత్థుద్ధారేన పకాసితోపి భావత్థో ఏవాతి ఆహ ‘‘సీలనం లక్ఖణం తస్సా’’తి. న హి తస్స చేతనాదిభేదభిన్నస్స అనవసేసతో సఙ్గాహకో తతో అఞ్ఞో అత్థో అత్థి, యో లక్ఖణభావేన వుచ్చేయ్య. నను చ అనేకభేదసఙ్గాహకం సామఞ్ఞలక్ఖణం నామ సియా, న విసేసలక్ఖణన్తి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్సనేకధా’’తి.

యథా హి నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం విసేసలక్ఖణం తదఞ్ఞధమ్మాసాధారణతో. న అనిచ్చతాది వియ, రుప్పనం వియ వా సామఞ్ఞలక్ఖణం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. కిం పనేతం సనిదస్సనత్తం నామ? దట్ఠబ్బతా చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావో. తస్స పన రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా సహ నిదస్సనేన సనిదస్సనన్తి వుచ్చతి. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో సభావో, సో అఞ్ఞం వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవం హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. అథ వా ‘‘సహ నిదస్సనేనా’’తి ఏత్థ తబ్భావత్థో సహ-సద్దో యథా నన్దిరాగసహగతాతి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪; పటి. మ. ౨.౩౦).

దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసన్తి కాయికఅసంవరాదిభేదస్స దుస్సీల్యస్స విధమనకిచ్చం. అనవజ్జరసన్తి అగారయ్హసమ్పత్తికం అగరహితబ్బభావేన సమ్పజ్జనకం, అవజ్జపటిపక్ఖభావేన వా సమ్పజ్జనకం. లక్ఖణాదీసూతి లక్ఖణరసాదీసు వుచ్చమానేసు కిచ్చమేవ, సమ్పత్తి వా రసోతి వుచ్చతి, న రసాయతనరసాదీతి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘కిచ్చమేవా’’తి అవధారణం తస్స ఇతరరసతో బలవభావదస్సనత్థన్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, కిచ్చమేవ, సమ్పత్తి ఏవ వా రసోతి ఇమస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానన్తి కాయాదీహి సుచిభావేన పచ్చుపట్ఠాతి. గహణభావన్తి గహేతబ్బభావం. తేన ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానం వుత్తం, ఫలట్ఠేన పన అవిప్పటిసారపచ్చుపట్ఠానం, సమాధిపచ్చుపట్ఠానం వా. సీలం హి సమ్పతియేవ అవిప్పటిసారం పచ్చుపట్ఠాపేతి, పరమ్పరాయ సమాధిం. ఇమస్స పన ఆనిసంసఫలస్స ఆనిసంసకథాయం వక్ఖమానత్తా ఇధ అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. కేచి పన ఫలస్స అనిచ్ఛితత్తా ఇధ అగ్గహణన్తి వదన్తి, తదయుత్తం ఫలస్స అనేకవిధత్తా, లోకియాదిసీలస్సాపి విభజియమానత్తా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిస్సితానిస్సితవసేనా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౧౦). యథా పథవీధాతుయా కమ్మాది దూరకారణం, సేసభూతత్తయం ఆసన్నకారణం, యథా చ వత్థస్స తన్తవాయతురివేమసలాకాది దూరకారణం, తన్తవో ఆసన్నకారణం, ఏవం సీలస్స సద్ధమ్మస్సవనాది దూరకారణం, హిరిఓత్తప్పమస్స ఆసన్నకారణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హిరోత్తప్పఞ్చ పనా’’తిఆది. హిరోత్తప్పే హీతిఆది తస్స ఆసన్నకారణభావసాధనం. తత్థ ఉప్పజ్జతి సమాదానవసేన, తిట్ఠతి అవీతిక్కమవసేనాతి వేదితబ్బం.

సీలానిసంసకథావణ్ణనా

౯. అవిప్పటిసారాదీతి ఏత్థ విప్పటిసారపటిపక్ఖో కుసలచిత్తుప్పాదో అవిప్పటిసారో. సో పన విసేసతో ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే సుపరిసుద్ధం సీల’’న్తి అత్తనో సీలస్స పచ్చవేక్ఖణవసేన పవత్తోతి వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన పామోజ్జభోగసమ్పత్తికిత్తిసద్దాదిం సఙ్గణ్హాతి. అవిప్పటిసారత్థానీతి అవిప్పటిసారప్పయోజనాని. కుసలానీతి అనవజ్జాని. అవిప్పటిసారానిసంసానీతి అవిప్పటిసారుద్దయాని. ఏతేన అవిప్పటిసారో నామ సీలస్స ఉద్దయమత్తం, సంవడ్ఢితస్స రుక్ఖస్స ఛాయాపుప్ఫసదిసం. అఞ్ఞో ఏవ పనానేన నిప్ఫాదేతబ్బో సమాధిఆదిగుణోతి దస్సేతి.

సీలవతో సీలసమ్పదాయాతి పరిసుద్ధం పరిపుణ్ణం కత్వా సీలస్స సమ్పాదనేన సీలవతో, తాయ ఏవ సీలసమ్పదాయ. అప్పమాదాధికరణన్తి అప్పమాదకారణా. భోగక్ఖన్ధన్తి భోగరాసిం. కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి ‘‘ఇతిపి సీలవా, ఇతిపి కల్యాణధమ్మో’’తి సున్దరో థుతిఘోసో ఉట్ఠహతి, లోకం పత్థరతి. విసారదోతి అత్తని కిఞ్చి గరహితబ్బం ఉపవదితబ్బం అపస్సన్తో విగతసారజ్జో నిబ్భయో. అమఙ్కుభూతోతి అవిలక్ఖో. అసమ్మూళ్హోతి ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮) విప్పటిసారాభావతో, కుసలకమ్మాదీనంయేవ చ తదా ఉపట్ఠానతో అమూళ్హో పసన్నమానసో ఏవ కాలంకరోతి. కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా, జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. సుగతిన్తి సున్దరం గతిం. తేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతి. సగ్గన్తి దేవగతిం. సా హి రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో, లోకియతి ఏత్థ ఉళారం పుఞ్ఞఫలన్తి లోకోతి చ వుచ్చతి.

ఆకఙ్ఖేయ్య చేతి యది ఇచ్ఛేయ్య. పియో చ అస్సన్తి పియాయితబ్బో పియచక్ఖూహి పస్సితబ్బో పేమనియో భవేయ్యన్తి అత్థో. మనాపోతి సబ్రహ్మచారీనం మనవడ్ఢనకో, తేసం వా మనేన పత్తబ్బో, మేత్తచిత్తేన ఫరితబ్బోతి వుత్తం హోతి. గరూతి గరుట్ఠానియో పాసాణఛత్తసదిసో. భావనీయోతి ‘‘అద్ధా అయమాయస్మా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతీ’’తి సమ్భావనీయో. సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీతి చతుపారిసుద్ధిసీలేసు ఏవ పరిపూరకారీ అస్స, అనూనకారీ పరిపూరణాకారేన సమన్నాగతో భవేయ్య. ‘‘ఆదినా నయేనా’’తి ఏతేన ‘‘అజ్ఝత్తం చేతోసమథమనుయుత్తో అనిరాకతజ్ఝానో విపస్సనాయ సమన్నాగతో బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౬౫) ఏవమాదికే సీలథోమనసుత్తాగతే సత్తరస సీలానిసంసే సఙ్గణ్హాతి.

ఇదాని న కేవలమిమే ఏవ అవిప్పటిసారాదయో, అథ ఖో అఞ్ఞేపి బహూ సీలానిసంసా విజ్జన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సాసనేతి ఇమస్మిం సకలలోకియలోకుత్తరగుణావహే సత్థుసాసనే. ఆచారకులపుత్తానం యం సీలం వినా పతిట్ఠా అవట్ఠానం నత్థి, తస్స ఏవం మహానుభావస్స సీలస్స ఆనిసంసానం పరిచ్ఛేదం పరిమాణం కో వదే కో వత్తుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. ఏతేన సబ్బేసంయేవ లోకియలోకుత్తరానం గుణానం సీలమేవ మూలభూతన్తి దస్సేత్వా తతో పరమ్పి మలవిసోధనేన, పరిళాహవూపసమనేన, సుచిగన్ధవాయనేన, సగ్గనిబ్బానాధిగమూపాయభావేన, సోభాలఙ్కారసాధనతాయ భయవిధమనేన, కిత్తిపామోజ్జజనేన చ సీలసదిసం అఞ్ఞం సత్తానం హితసుఖావహం నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న గఙ్గా’’తిఆదికా గాథా అభాసి.

తత్థ సరభూతి ఏకా నదీ, ‘‘యం లోకే సరభూ’’తి వదన్తి. నిన్నగా వాచిరవతీతి ‘‘అచిరవతీ’’తి ఏవంనామికా నదీ, వాతి సబ్బత్థ వా-సద్దో అనియమత్థో. తేన అవుత్తా గోధావరీచన్దభాగాదికా సఙ్గణ్హాతి. పాణనట్ఠేన పాణీనం సత్తానం యం మలం సీలజలం విసోధయతి, తం మలం విసోధేతుం న సక్కుణన్తి గఙ్గాదయో నదియోతి పఠమగాథాయ న-కారం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. హారాతి ముత్తాహారా. మణయోతి వేళురియాదిమణయో. అరియన్తి విసుద్ధం. సీలసముట్ఠానో కిత్తిసద్దో గన్ధో మనోహరభావతో, దిసాసు అభిబ్యాపనతో చ ‘‘సీలగన్ధో’’తి వుత్తో. సో హి పటివాతేపి పవత్తతి. తేనాహ భగవా ‘‘సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతీ’’తి (ధ. ప. ౫౪; అ. ని. ౩.౮౦; మి. ప. ౫.౪.౧). దోసానం బలం నామ వత్థుజ్ఝాచారో, తం తేసం కాతుం అదేన్తం సీలం దోసానం బలం ఘాతేతీతి వేదితబ్బం.

సీలప్పభేదకథావణ్ణనా

౧౦. ‘‘కతివిధ’’న్తి ఏత్థ విధ-సద్దో కోట్ఠాసపరియాయో ‘‘ఏకవిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు వియ, పకారత్థో వా, కతిప్పకారం కిత్తకా సీలస్స పకారభేదాతి అత్థో. సీలనలక్ఖణేనాతి సీలనసఙ్ఖాతేన సభావేన.

చరన్తి తేన సీలేసు పరిపూరకారితం ఉపగచ్ఛన్తీతి చరిత్తం, చరిత్తమేవ చారిత్తం. వారితతో తేన అత్తానం తాయన్తి రక్ఖన్తీతి వారిత్తం. అధికో సమాచారో అభిసమాచారో, తత్థ నియుత్తం, సో వా పయోజనం ఏతస్సాతి ఆభిసమాచారికం. ఆది బ్రహ్మచరియస్సాతి ఆదిబ్రహ్మచరియం, తదేవ ఆదిబ్రహ్మచరియకం. విరమతి ఏతాయ, సయం వా విరమతి, విరమణం వా విరతి, న విరతీతి అవిరతి. నిస్సయతీతి నిస్సితం, న నిస్సితన్తి అనిస్సితం. పరియన్తో ఏతస్స అత్థీతి పరియన్తం, కాలేన పరియన్తం కాలపరియన్తం, యథాపరిచ్ఛిన్నో వా కాలో పరియన్తో ఏతస్సాతి కాలపరియన్తం. యావ పాణనం జీవనం కోటి ఏతస్సాతి ఆపాణకోటికం. అత్తనో పచ్చయేహి లోకే నియుత్తం, తత్థ వా విదితన్తి లోకియం. లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం.

పచ్చయతో, ఫలతో చ మజ్ఝిమపణీతేహి నిహీనం, తేసం వా గుణేహి పరిహీనన్తి హీనం. అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతన్తి పణీతం. ఉభిన్నమేవ వేమజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. అత్తాధిపతితో ఆగతం అత్తాధిపతేయ్యం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తణ్హాయ, దిట్ఠియా వా పరామట్ఠం పధంసితన్తి పరామట్ఠం. తప్పటిక్ఖేపతో అపరామట్ఠం. పటిప్పస్సద్ధకిలేసం పటిప్పస్సద్ధం. సిక్ఖాసు జాతం, సేక్ఖస్స ఇదన్తి వా సేక్ఖం. పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చతాయ అసేక్ఖధమ్మపరియాపన్నం అసేక్ఖం. తదుభయపటిక్ఖేపేన నేవసేక్ఖనాసేక్ఖం. హానం భజతి, హానభాగో వా ఏతస్స అత్థీతి హానభాగియం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అప్పపరిమాణత్తా పరియన్తవన్తం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం పరియన్తపారిసుద్ధిసీలం. అనప్పపరిమాణత్తా అపరియన్తం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం అపరియన్తపారిసుద్ధిసీలం. సబ్బసో పుణ్ణం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం పరిపుణ్ణపారిసుద్ధిసీలం.

౧౧. వుత్తనయేనాతి ‘‘సీలనట్ఠేన సీల’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౭) హేట్ఠా వుత్తేన నయేన. ఇదం కత్తబ్బన్తి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదపూరణన్తి ఇదం ఆభిసమాచారికం కత్తబ్బం పటిపజ్జితబ్బన్తి ఏవం పఞ్ఞత్తస్స సిక్ఖాపదసీలస్స పూరణం. సిక్ఖాపదసీలం హి పూరేన్తో సిక్ఖాపదమ్పి పూరేతి పాలేతి నామ. సిక్ఖా ఏవ వా సిక్ఖితబ్బతో, పటిపజ్జితబ్బతో చ సిక్ఖాపదం. తస్స పూరణన్తిపి యోజేతబ్బం. ఇదం న కత్తబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తస్స అకరణన్తి ఇదం దుచ్చరితం న కత్తబ్బన్తి భగవతా పటిక్ఖిత్తస్స అకరణం విరమణం. చరన్తి తస్మిన్తి తస్మిం సీలే తంసమఙ్గినో చరన్తీతి సీలస్స అధికరణతం విభావేన్తో తేసం పవత్తిట్ఠానభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సీలేసు పరిపూరకారితాయ పవత్తన్తీ’’తి. వారితన్తి ఇదం న కత్తబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తం అకప్పియం. తాయన్తీతి అకరణేనేవ తాయన్తి. తేనాతి వారిత్తసీలమాహ. వారేతి వా సత్థా ఏత్థ, ఏతేన వాతి వారితం, సిక్ఖాపదం. తం అవికోపేన్తో తాయన్తి తేనాతి వారిత్తం. సద్ధావీరియసాధనన్తి సద్ధాయ, ఉట్ఠానవీరియేన చ సాధేతబ్బం. న హి అసద్ధో, కుసీతో చ వత్తపటిపత్తిం పరిపూరేతి, సద్ధో ఏవ సత్థారా పటిక్ఖిత్తే అణుమత్తేపి వజ్జే భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి ఆహ ‘‘సద్ధాసాధనం వారిత్త’’న్తి.

అధిసీలసిక్ఖాపరియాపన్నత్తా అభివిసిట్ఠో సమాచారోతి అభిసమాచారోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమసమాచారో’’తి. అభిసమాచారోవ ఆభిసమాచారికం, యథా వేనయికోతి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮) అధిప్పాయో. అభిసమాచారో ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో మగ్గసీలం, ఫలసీలఞ్చ, తం ఆరబ్భ ఉద్దిస్స తదత్థం తప్పయోజనం పఞ్ఞత్తం ఆభిసమాచారికం. సుపరిసుద్ధాని తీణి కాయకమ్మాని, చత్తారి వచీకమ్మాని, సుపరిసుద్ధో ఆజీవోతి ఇదం ఆజీవట్ఠమకం. తత్థ కామం ఆజీవహేతుకతో సత్తవిధదుచ్చరితతో విరతి సమ్మాఆజీవోతి సోపి సత్తవిధో హోతి, సమ్మాజీవతాసామఞ్ఞేన పన తం ఏకం కత్వా వుత్తం. అథ వా తివిధకుహనవత్థుసన్నిస్సయతో మిచ్ఛాజీవతో విరతిం ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తో ‘‘ఆజీవో సుపరిసుద్ధో’’తి. సేట్ఠచరియభావతో మగ్గో ఏవ బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం, తస్స. ఆదిభావభూతన్తి ఆదిమ్హి భావేతబ్బతం నిప్ఫాదేతబ్బతం భూతం పత్తం ఆదిభావభూతం. కిఞ్చాపి దేసనానుక్కమేన సమ్మాదిట్ఠి ఆది, పటిపత్తిక్కమేన పన ఆజీవట్ఠమకసీలం ఆదీతి. తస్స సమ్పత్తియాతి ఆభిసమాచారికస్స సమ్పజ్జనేన పరిపూరణేన ఆదిబ్రహ్మచరియకం సమ్పజ్జతి. యో హి లహుకానిపి అప్పసావజ్జాని పరివజ్జేతి, సో గరుకాని మహాసావజ్జాని బహ్వాదీనవాని పరివజ్జేస్సతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. సుత్తం పన ఏతమత్థం బ్యతిరేకవసేన విభావేతి. తత్థ ధమ్మన్తి సీలం. తం హి ఉపరిగుణవిసేసానం ధారణట్ఠేన ధమ్మోతి వుచ్చతి.

విరతిసీలస్స ఇతరసీలేన సతిపి సమ్పయోగాదికే అసమ్మిస్సకతాదస్సనత్థం ‘‘వేరమణిమత్త’’న్తి వుత్తం.

‘‘నిస్సితానిస్సితవసేనా’’తి ఏత్థ లబ్భమాననిస్సయం తావ దస్సేతుం ‘‘నిస్సయో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాచరితేన నిస్సయితబ్బతో తణ్హావ తణ్హానిస్సయో. తథా దిట్ఠినిస్సయో. దిట్ఠిచరితో హి అసతిపి దిట్ఠియా తణ్హావిరహే దిట్ఠినిస్సితోవ పవత్తతి. దేవోతి చతుమహారాజసక్కసుయామాదిపాకటదేవమాహ. దేవఞ్ఞతరోతి అపాకటం. తణ్హం ఏవ నిస్సితన్తి తణ్హానిస్సితం. తణ్హాయ నిస్సితన్తి చ కేచి వదన్తి. తేసం ‘‘ద్వే నిస్సయా’’తిఆదినా విరుజ్ఝతి. సుద్ధిదిట్ఠియాతి ‘‘ఇతి సంసారసుద్ధి భవిస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తదిట్ఠియా, లోకుత్తరం సీలన్తి అధిప్పాయో. తస్సేవాతి లోకుత్తరస్సేవ సమ్భారభూతం కారణభూతం, వివట్టూపనిస్సయన్తి అత్థో.

కాలపరిచ్ఛేదం కత్వాతి ‘‘ఇమఞ్చ రత్తిం, ఇమఞ్చ దివ’’న్తిఆదినా (అ. ని. ౮.౪౧) వియ కాలవసేన పరిచ్ఛేదం కత్వా. కాలపరిచ్ఛేదం అకత్వా సమాదిన్నమ్పి అన్తరావిచ్ఛిన్నం సమ్పత్తవిరతివసేన యావజీవం పవత్తితమ్పి ఆపాణకోటికం న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘యావజీవం సమాదియిత్వా తథేవ పవత్తిత’’న్తి వుత్తం.

లాభయసఞాతిఅఙ్గజీవితవసేనాతి లాభయసానం అనుప్పన్నానం ఉప్పాదనవసేన, ఉప్పన్నానం రక్ఖణవసేన చేవ వడ్ఢనవసేన చ ఞాతిఅఙ్గజీవితానం అవినాసనవసేన. కిం సో వీతిక్కమిస్సతీతి యో వీతిక్కమాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, సో కాయవాచాహి వీతిక్కమిస్సతీతి కిం ఇదం, నత్థేతన్తి అత్థో. పటిక్ఖేపే హి అయం కిం-సద్దో.

ఆరమ్మణభావేన వణో వియ ఆసవే కామాసవాదికే పగ్ఘరతీతి సమ్పయోగభావాభావేపి సహాసవేహీతి సాసవం. తేభూమకధమ్మజాతన్తి సీలం తప్పరియాపన్నన్తి ఆహ ‘‘సాసవం సీలం లోకియ’’న్తి. భవవిసేసా సమ్పత్తిభవా. వినయోతి వినయపరియత్తి, తత్థ వా ఆగతసిక్ఖాపదాని. పామోజ్జం తరుణపీతి. యథాభూతఞాణదస్సనం సపచ్చయనామరూపదస్సనం, తదధిట్ఠానా వా తరుణవిపస్సనా. నిబ్బిదాతి నిబ్బిదాఞాణం. తేన బలవవిపస్సనమాహ. విరాగో మగ్గో. విముత్తి అరహత్తఫలం. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణా. కథాతి వినయకథా. మన్తనాతి వినయవిచారణా. ఉపనిసాతి యథావుత్తకారణపరమ్పరాసఙ్ఖాతో ఉపనిస్సయో. లోకుత్తరం మగ్గఫలచిత్తసమ్పయుత్తం ఆజీవట్ఠమకసీలం. తత్థ మగ్గసీలం భవనిస్సరణావహం హోతి, పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స చ భూమి, ఫలసీలం పన పచ్చవేక్ఖణాఞాణస్సేవ భూమి.

౧౨. హీనాధిముత్తివసేన ఛన్దాదీనమ్పి హీనతా. పణీతాధిముత్తివసేన పణీతతా. తదుభయవేమజ్ఝతావసేన మజ్ఝిమతా. యథేవ హి కమ్మం ఆయూహనవసేన హీనాదిభేదభిన్నం హోతి, ఏవం ఛన్దాదయోపి పవత్తిఆకారవసేన. సో చ నేసం పవత్తిఆకారో అధిముత్తిభేదేనాతి దట్ఠబ్బం. యసకామతాయాతి కిత్తిసిలోకాభిరతియా, పరివారిచ్ఛాయ వా. ‘‘కథం నామ మాదిసో ఈదిసం కరేయ్యా’’తి పాపజిగుచ్ఛాయ అరియభావం నిస్సాయ. అనుపక్కిలిట్ఠన్తి అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాహి, అఞ్ఞేహి చ ఉపక్కిలేసేహి అనుపక్కిలిట్ఠం. భవభోగత్థాయాతి భవసమ్పత్తిఅత్థఞ్చేవ భోగసమ్పత్తిఅత్థఞ్చ. అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితన్తి సావకపచ్చేకబోధిసత్తసీలమాహ. సబ్బసత్తానం విమోక్ఖత్థాయాతి సబ్బసత్తానం సంసారబన్ధనతో విమోచనత్థాయ. పారమితాసీలం మహాబోధిసత్తసీలం. యా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా మహాబోధిం ఆరబ్భ పవత్తా పరముక్కంసగతసోచేయ్యసల్లేఖా దేసకాలసత్తాదివికప్పరహితా సీలపారమితా.

అననురూపన్తి అసారుప్పం. అత్తా ఏవ గరు అధిపతి ఏతస్సాతి అత్తగరు, లజ్జాధికో. అత్తాధిపతితో ఆగతం అత్తాధిపతేయ్యం. లోకో అధిపతి గరు ఏతస్సాతి లోకాధిపతి, ఓత్తప్పాధికో. ధమ్మో నామాయం మహానుభావో ఏకన్తనియ్యానికో, సో చ పటిపత్తియావ పూజేతబ్బో. తస్మా ‘‘నం సీలసమ్పదాయ పూజేస్సామీ’’తి ఏవం ధమ్మమహత్తం పూజేతుకామేన.

పరామట్ఠత్తాతి పరాభవవసేన ఆమట్ఠత్తా. తణ్హాదిట్ఠియో హి ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా, ఇమినా మే సీలేన సంసారసుద్ధి భవిస్సతీ’’తి పవత్తస్స సీలం పరామసన్తియో తం పరాభవం పాపేన్తి మగ్గస్స అనుపనిస్సయభావకరణతో. పుథుజ్జనకల్యాణకస్సాతి పుథుజ్జనేసు కల్యాణకస్స. సో హి పుథుజ్జనోవ హుత్వా కల్యాణేహి సీలాదీహి సమన్నాగతో. పరామసనకిలేసానం విక్ఖమ్భనతో, సముచ్ఛిన్దనతో చ తేహి న పరామట్ఠన్తి అపరామట్ఠం. తస్స తస్స కిలేసదరథస్స పటిప్పస్సమ్భనతో వూపసమనతో పటిప్పస్సద్ధం.

కతపటికమ్మన్తి వుట్ఠానదేసనాహి యథాధమ్మం కతపటికారం. ఏవం హి తం సీలం పటిపాకతికమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘తం విసుద్ధ’’న్తి. ‘‘కతపటికమ్మ’’న్తి ఇమినా చ ‘‘న పునేవం కరిస్స’’న్తి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘అచ్ఛమంసం ను ఖో, సూకరమంసం ను ఖో’’తిఆదినా వత్థుమ్హి వా, ‘‘పాచిత్తియం ను ఖో, దుక్కటం ను ఖో’’తిఆదినా ఆపత్తియా వా, ‘‘మయా తం వత్థు వీతిక్కన్తం ను ఖో, న ను ఖో వీతిక్కన్త’’న్తిఆదినా అజ్ఝాచారే వా వేమతికస్స సంసయాపన్నస్స. విసోధేతబ్బం యథాధమ్మం పటికమ్మేన. విమతి ఏవ వేమతికం, తస్మిం వేమతికే సతి, విమతియా ఉప్పన్నాయాతి అత్థో. విమతి పటివినేతబ్బాతి సయం వా తం వత్థుం విచారేత్వా, వినయధరే వా పుచ్ఛిత్వా కఙ్ఖా వినోదేతబ్బా. నిక్కఙ్ఖేన పన కప్పియం చే కాతబ్బం, అకప్పియం చే ఛడ్డేతబ్బం. తేనాహ ‘‘ఇచ్చస్స ఫాసు భవిస్సతీ’’తి.

‘‘చతూహి అరియమగ్గేహీ’’తిఆదినా మగ్గఫలపరియాపన్నం సీలం మగ్గఫలసమ్పయుత్తం వుత్తం. సముదాయేసు పవత్తవోహారా అవయవేసుపి పవత్తన్తీతి. సేసన్తి సబ్బం లోకియసీలం.

పకతిపీతి సభావోపి. సుఖసీలో సఖిలో సుఖసంవాసో. తేన పరియాయేనాతి పకతిఅత్థవాచకత్థేన. ఏకచ్చం అబ్యాకతం సీలం ఇధాధిప్పేతసీలేన ఏకసఙ్గహన్తి అకుసలస్సేవాయుజ్జమానతం దస్సేతుం ‘‘తత్థ అకుసల’’న్తిఆది వుత్తం. తథా హి సేక్ఖత్తికం ఇధ గహితం, ఇధ న ఉపనీతం కుసలత్తికన్తి అధిప్పాయో. వుత్తనయేనేవాతి వుత్తేనేవ నయేన కుసలత్తికం అగ్గహేత్వా హీనత్తికాదీనం పఞ్చన్నం తికానం వసేన అస్స సీలస్స తివిధతా వేదితబ్బా.

౧౩. యోధాతి యో ఇధ. వత్థువీతిక్కమేతి ఆపత్తియా వత్థునో వీతిక్కమనే అజ్ఝాచారే. కామసఙ్కప్పాదయో నవ మహావితక్కా మిచ్ఛాసఙ్కప్పా. ఏవరూపస్సాతి ఏదిసస్స. తస్స హి సీలవన్తే అనుపసఙ్కమిత్వా దుస్సీలే సేవన్తస్స తతో ఏవ తేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనేన పణ్ణత్తివీతిక్కమే అదోసదస్సావినో మిచ్ఛాసఙ్కప్పబహులతాయ మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని అరక్ఖతో సీలం ఏకంసేనేవ హానభాగియం హోతి, న ఠితిభాగియం, కుతో విసేసాదిభాగియతా. సీలసమ్పత్తియాతి సీలపారిపూరియా చతుపారిసుద్ధిసీలేన. అఘటన్తస్స ఉత్తరీతి ఉత్తరి విసేసాధిగమాయ అవాయమన్తస్స. ఠితిభాగియం సీలం భవతి అసమాధిసంవత్తనియత్తా. సమ్పాదితే హి సమాధిస్మిం సీలస్స సమాధిసంవత్తనియతా నిచ్ఛియతి. సమాధత్థాయాతి సమథవసేన సమాధానత్థాయ. నిబ్బిదన్తి విపస్సనం. బలవవిపస్సనాదస్సనత్థం నిబ్బిదాగహణం తావతాపి సీలస్స నిబ్బేధభాగియభావసిద్ధితో.

యాని చ సిక్ఖాపదాని నేసం రక్ఖితబ్బానీతి సమ్బన్ధో, తాని పన అసాధారణపఞ్ఞత్తితో అఞ్ఞాని. నేసన్తి ‘‘రక్ఖితబ్బానీ’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా కత్తరి సామివచనం, తేహి భిక్ఖూహీతి అత్థో. సతి వా ఉస్సాహేతి ఉస్సక్కిత్వా సీలాని రక్ఖితుం ఉస్సాహే సతి. దసాతి సామణేరేహి రక్ఖితబ్బసీలమాహ ఘటికారాదీనం వియ. అట్ఠాతి నచ్చాదిమాలాదివేరమణిం ఏకం కత్వా సబ్బపచ్ఛిమవజ్జాని అట్ఠ.

అవీతిక్కమోతి పఞ్చన్నం సీలానం అవీతిక్కమో. పకతిసీలన్తి సభావసీలం. తత్రూపపత్తినియతం హి సీలం ఉత్తరకురుకానం. మరియాదాచారిత్తన్తి తస్స తస్స సావజ్జస్స అకరణే మరియాదభూతం, తత్థ తత్థ కులాదీసు పుబ్బపురిసేహి ఠపితం చారిత్తం. కులదేసపాసణ్డధమ్మో హి ‘‘ఆచారసీల’’న్తి అధిప్పేతం. తత్థ కులధమ్మో తావ బ్రాహ్మణాదీనం అమజ్జపానాది, దేసధమ్మో ఏకచ్చజనపదవాసీనం అహింసనాది, పాసణ్డధమ్మో తిత్థియానం యమనియమాది. తిత్థియమతం హి దిట్ఠిపాసేన, తణ్హాపాసేన చ డేతి పవత్తతి, పాసం వా బాధం అరియవినయస్స డేతీతి ‘‘పాసణ్డ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘పకతియా సీలవతీ హోతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦) వచనతో బోధిసత్తమాతు పఞ్చసిక్ఖాపదసీలం పరిపుణ్ణమేవ. ఇదం పన ఉక్కంసగతం బోధిసత్తపితరిపి చిత్తుప్పాదమత్తేనపి అసంకిలిట్ఠం ‘‘ధమ్మతాసీల’’న్తి వుత్తం. కామగుణూపసంహితన్తి కామకోట్ఠాసేసు అస్సాదూపసంహితం కామస్సాదగధితం. ధమ్మతాసీలన్తి ధమ్మతాయ కారణనియామేన ఆగతం సీలం. సీలపారమిం హి పరముక్కంసం పాపేత్వా కుచ్ఛిగతస్స మహాబోధిసత్తస్స సీలతేజేన గుణానుభావేన బోధిసత్తమాతు సరసేనేవ పరమసల్లేఖప్పత్తం సీలం హోతి. మహాకస్సపాదీనన్తి ఆది-సద్దేన భద్దాదికే సఙ్గణ్హాతి. తే కిర సుచిరం కాలం సుపరిసుద్ధసీలా ఏవ హుత్వా ఆగతా. తేనాహ ‘‘సుద్ధసత్తాన’’న్తి. తాసు తాసు జాతీసూతి సీలవరాజమహింసరాజాదిజాతీసు. పుబ్బే పురిమజాతియం సిద్ధో హేతు ఏతస్సాతి పుబ్బహేతుకసీలం. ఇదం పన పకతిసీలాదిసమాదానేన వినా అవీతిక్కమలక్ఖణం సమ్పత్తవిరతిసఙ్గహం దట్ఠబ్బం.

యం భగవతా ఏవం వుత్తం సీలన్తి సమ్బన్ధో. ఇధాతి వక్ఖమానసీలపరిపూరకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనం, అఞ్ఞసాసనస్స చ తథాభావపటిసేధనం. వుత్తం హేతం ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪; మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧). భిక్ఖూతి తస్స సీలస్స పరిపూరకపుగ్గలపరిదీపనం. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖసీలే పతిట్ఠితభావపరిదీపనం. విహరతీతి ఇదమస్స తదనురూపవిహారసమఙ్గిభావపరిదీపనం. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరస్స, ఉపరిఅధిగన్తబ్బగుణానఞ్చ ఉపకారకధమ్మపరిదీపనం. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి ఇదం పాతిమోక్ఖతో అచవనభావపరిదీపనం. సమాదాయాతి సిక్ఖాపదానం అనవసేసతో ఆదానపరిదీపనం. సిక్ఖతీతి సిక్ఖాయ సమఙ్గిభావపరిదీపనం. సిక్ఖాపదేసూతి సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపనం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

సోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే పతిట్ఠితభిక్ఖు. తేన యాదిసస్స ఇన్ద్రియసంవరసీలం ఇచ్ఛితబ్బం, తం దస్సేతి. చక్ఖునాతి యతో సో సంవరో, తం దస్సేతి. రూపన్తి యత్థ సో సంవరో, తం దస్సేతి. దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి సంవరస్స ఉపాయం దస్సేతి. యత్వాధికరణ…పే… అన్వాస్సవేయ్యున్తి సంవరస్స పటిపక్ఖం తత్థ ఆదీనవం దస్సేతి. సంవరాయ పటిపజ్జతీతి పగేవ సతియా ఉపట్ఠపేతబ్బతం దస్సేతి. రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియన్తి సతియా ఉపట్ఠాపనమేవ చక్ఖున్ద్రియస్స ఆరక్ఖాతి దస్సేతి. చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీతి తథాభూతా సతియేవేత్థ సంవరోతి దస్సేతి. వీతిక్కమస్స వసేనాతి సమ్బన్ధో. ఛన్నం సిక్ఖాపదానన్తి ‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తిఆదినా ఆగతానం ఛన్నం పారాజికాదిపటిసంయుత్తానం సిక్ఖాపదానం. సామన్తజప్పనాదినా తివిధేన కుహనవత్థునా విమ్హాపనం కుహనా. అత్తానం, దాయకం వా ఉక్ఖిపిత్వా యథా సో కిఞ్చి దదాతి, ఏవం కథనం లపనా. నిమిత్తం వుచ్చతి పచ్చయదానసఞ్ఞుప్పాదకం కాయవచీకమ్మం, తేన నిమిత్తేన చరతి, నిమిత్తం వా కరోతీతి నేమిత్తికో, తస్స భావో నేమిత్తికతా. గన్ధాదయో వియ లాభాయ పరేసం అక్కోసనాదినా నిపిసతీతి నిప్పేసో, నిప్పేసోవ నిప్పేసికో, తస్స భావో నిప్పేసికతా. మహిచ్ఛతాయ అత్తనా లద్ధలాభేన పరతో లాభపరియేసనా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా. ఏవమాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అనుప్పియభాణితాచాటుకమ్యతాదిం సఙ్గణ్హాతి. పటిసఙ్ఖానేన పచ్చవేక్ఖణాయ పరిసుద్ధో అసంకిలిట్ఠో పటిసఙ్ఖానపరిసుద్ధో. చత్తారో పచ్చయా పరిభుఞ్జీయన్తి ఏతేనాతి చతుపచ్చయపరిభోగో, తథాపవత్తా అనవజ్జచేతనా.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలవణ్ణనా

౧౪. తత్రాతి తేసు పాతిమోక్ఖసంవరాదీసు. ఆదితో పట్ఠాయాతి ‘‘ఇధ భిక్ఖూ’’తిఆదినా (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౧.౧౯౪) ఆగతదేసనాయ ఆదితో పభుతి. వినిచ్ఛయకథాతి తత్థ సంసయవిధమనేన వినిచ్ఛయావహా కథా. పఠమస్స అత్థస్స సబ్బసాధారణత్తా అసాధారణం పబ్బజితావేణికం పరియాయం దస్సేన్తో ‘‘ఛిన్నభిన్నపటధరాదితాయ వా’’తి ఆహ. ఏవం హిస్స పరిపుణ్ణపాతిమోక్ఖసంవరయోగ్యతా దస్సితా హోతి. భిన్నపటధరాదిభావో చ నామ దలిద్దస్సాపి నిగ్గహితస్స హోతీతి తతో విసేసేతుం ‘‘సద్ధాపబ్బజితో’’తి వత్వా పటిపత్తియా యోగ్యభావదస్సనత్థం ‘‘కులపుత్తో’’తి వుత్తం. ఆచారకులపుత్తో వా హి పటిపజ్జితుం సక్కోతి జాతికులపుత్తో వా. సిక్ఖాపదసీలన్తి చారిత్తవారిత్తప్పభేదం సిక్ఖాపదవసేన పఞ్ఞత్తం సీలం. యోతి అనియమనిద్దేసో యో కోచి పుగ్గలో. నన్తి వినయపరియాపన్నం సీలం. తన్తి పుగ్గలం. మోక్ఖేతి సహకారికారణభావతో. అపాయే భవాని ఆపాయికాని. ఆది-సద్దేన తదఞ్ఞం సబ్బసంసారదుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి. సంవరణం కాయవచీద్వారానం పిదహనం. యేన తే సంవుతా పిహితా హోన్తి, సో సంవరో. యస్మా పన సో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమో వీతిక్కమపటిపక్ఖోతి కత్వా, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామ’’న్తి. పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితకాయవచీద్వారో. తథాభూతో చ యస్మా తం ఉపేతో తేన చ సమఙ్గీ నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉపగతో సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి.

అపరో నయో – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన వా తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలోతి పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతినం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో ‘‘విముత్తో’’తి వుచ్చతి. వుత్తం హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి, ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ. అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతీ, ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪) హి వుత్తం. తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం. ‘‘కణ్ఠేకాళో’’తిఆదీనం వియస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా. అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తం హి ‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨). తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం, పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే, సంసారదుక్ఖే చాతి పాతీ, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తం హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭), తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; అ. ని. ౪.౯; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస) చ ఆది. తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం. అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతీని, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తం హి ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧). తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం. అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం, అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి. ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తేనత్థేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీ-తి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. ఇదం హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖం, పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. మోక్ఖోతి వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పటిబిమ్బభూతోతి పతిమోక్ఖో. సీలసంవరో హి సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతో, పతిమోక్ఖోయేవ పాతిమోక్ఖం. అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి, మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవమేత్థ పాతిమోక్ఖ-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. ఇరియతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. ‘‘విహరతీ’’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో దస్సితో. పాళియన్తి ఝానవిభఙ్గపాళియం (విభ. ౫౦౮ ఆదయో).

తత్థ కామం సమణచారం, సమణగోచరఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి వుత్తం, యథా పన మగ్గం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి వజ్జేతబ్బపుబ్బకం గహేతబ్బం వదేయ్య, యథా వా ససీసన్హానేన పహీనసేదమలజల్లికస్స మాలాగన్ధవిలేపనాదివిభూసనసంవిధానం యుత్తరూపం, ఏవం పహీనపాపధమ్మస్స కల్యాణధమ్మసమాయోగో యుత్తరూపోతి ‘‘అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో’’తి ద్వయం ఉద్దిసిత్వా అనాచారం తావ విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో అనాచారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కాయికో వీతిక్కమోతి తివిధం కాయదుచ్చరితం. వాచసికో వీతిక్కమోతి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. కాయికవాచసికోతి తదుభయం.

ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలస్స వీతిక్కమో దస్సితో. ఇదాని మానసం అనాచారం దస్సేతుం ‘‘సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో’’తి వత్వా తత్థ ఏకచ్చియం దస్సేన్తో ‘‘ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేళుదానేనాతి పచ్చయుప్పాదనత్థేన వేళుదానేన. పత్తదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. వేళూతి మనుస్సానం పయోజనావహో యో కోచి వేళుదణ్డో. పత్తం గన్ధికాదీనం గన్ధపలివేఠనాదిఅత్థం వా, తాలనాళికేరాదిపత్తం వా. పుప్ఫం యం కిఞ్చి మనుస్సానం పయోజనావహం. తథా ఫలం. సినానం సిరీసచుణ్ణాదిన్హానియచుణ్ణం. మత్తికాపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. దన్తకట్ఠం యం కిఞ్చి ముఖసోధనత్థం దన్తపోనం. చాటుకమ్యతా అత్తానం దాసం వియ నీచట్ఠానే ఠపేత్వా పరస్స ఖలితవచనం సణ్ఠపేత్వా పియకామతాయ పగ్గయ్హవచనం. ముగ్గసూప్యతాతి ముగ్గసూపసమతా సచ్చాలికేన జీవితకప్పనం. యథా హి ముగ్గసూపే పచ్చన్తే బహూ ముగ్గా పచ్చన్తి, కతిపయా న పచ్చన్తి, ఏవం సచ్చాలికేన జీవితకప్పనే బహు అలికం హోతి, అప్పకం సచ్చన్తి. పరిభటతీతి పరిభటో, పరేసం దారకే పరిహరన్తో. పరిభటస్స కమ్మం పారిభట్యం, సా ఏవ పారిభట్యతా, అలఙ్కరణాదినా కులదారకపరిహరణస్సేతం నామం. తేసం తేసం గిహీనం గామన్తరదేసన్తరాదీసు సాసనపటిసాసనహరణం జఙ్ఘపేసనికం. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేనాతి ఏతేసం వా వేళుదానాదీనం వేజ్జకమ్మభణ్డాగారికకమ్మపిణ్డపటిపిణ్డకమ్మసఙ్ఘుప్పాదచేతియుప్పాదపట్ఠపనాదీనం వా మిచ్ఛాజీవేన జీవితకప్పనకకమ్మానం యేన కేనచి. బుద్ధపటికుట్ఠేనాతి బుద్ధేహి గరహితేన పటిసిద్ధేన. మిచ్ఛాజీవేనాతి న సమ్మాఆజీవేన. అయం వుచ్చతి అనాచారోతి అయం సబ్బోపి ‘‘అనాచారో’’తి కథీయతి. ఆచారనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో.

గోచరనిద్దేసేపి పఠమం అగోచరస్స వచనే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. గోచరోతి పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ ఉపసఙ్కమితుం యుత్తట్ఠానం. అయుత్తట్ఠానం అగోచరో. వేసియా గోచరో అస్సాతి వేసియాగోచరో, మిత్తసన్థవవసేన ఉపసఙ్కమితబ్బట్ఠానన్తి అత్థో. వేసియా నామ రూపూపజీవినియో, తా మిత్తసన్థవవసేన న ఉపసఙ్కమితబ్బా, సమణభావస్స అన్తరాయకరత్తా, పరిసుద్ధాసయస్సాపి గరహహేతుతో, తస్మా దక్ఖిణాదానవసేన సతిం ఉపట్ఠపేత్వావ ఉపసఙ్కమితబ్బా. విధవా వుచ్చన్తి మతపతికా, పవుత్థపతికా వా. థుల్లకుమారికాతి మహల్లికా అనివిట్ఠకుమారియో, పణ్డకాతి నపుంసకా. తే హి ఉస్సన్నకిలేసా అవూపసన్తపరిళాహా లోకామిససన్నిస్సితకథాబహులా, తస్మా న ఉపసఙ్కమితబ్బా. భిక్ఖునియో నామ ఉస్సన్నబ్రహ్మచరియా. తథా భిక్ఖూపి. తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగవత్థుభావతో సన్థవవసేన ఉపసఙ్కమనే కతిపాహేనేవ బ్రహ్మచరియన్తరాయో సియా, తస్మా న ఉపసఙ్కమితబ్బా. గిలానపుచ్ఛనాదివసేన ఉపసఙ్కమనే సతోకారినా భవితబ్బం. పానాగారన్తి సురాపానఘరం. తం సోణ్డజనేహి అవివిత్తం హోతి. తత్థ తేహి సోణ్డతాదివసేన న ఉపసఙ్కమితబ్బం బ్రహ్మచరియన్తరాయకరత్తా. సంసట్ఠో విహరతి రాజూహీతిఆదీసు రాజానో నామ యే రజ్జమనుసాసన్తి. రాజమహామత్తా రాజిస్సరియసదిసాయ ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతా. తిత్థియాతి విపరీతదస్సనా బాహిరకపరిబ్బాజకా. తిత్థియసావకాతి తేసు దళ్హభత్తా పచ్చయదాయకా. అననులోమికేన సంసగ్గేనాతి తిస్సన్నం సిక్ఖానం అననులోమికేన పచ్చనీకభూతేన సంసగ్గేన సంసట్ఠో విహరతి, యేన బ్రహ్మచరియన్తరాయం వా సల్లేఖపరిహానిం వా పాపుణాతి.

ఇదాని అపరేనపి పరియాయేన అగోచరం దస్సేతుం ‘‘యాని వా పన తానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అస్సద్ధానీతి బుద్ధాదీసు సద్ధావిరహితాని. తతో ఏవ అప్పసన్నాని, కమ్మకమ్మఫలసద్ధాయ వా అభావేన అస్సద్ధాని. రతనత్తయప్పసాదాభావేన అప్పసన్నాని. అక్కోసకపరిభాసకానీతి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసకాని చేవ భయదస్సనేన సన్తజ్జనకాని చ. అత్థం న ఇచ్ఛన్తి అనత్థమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అనత్థకామాని. హితం న ఇచ్ఛన్తి అహితమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అహితకామాని. ఫాసు న ఇచ్ఛన్తి అఫాసుంయేవ ఇచ్ఛన్తీతి అఫాసుకకామాని. యోగక్ఖేమం నిబ్భయం న ఇచ్ఛన్తి, అయోగక్ఖేమమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అయోగక్ఖేమకామాని. భిక్ఖూనన్తి ఏత్థ సామణేరానమ్పి సఙ్గహో. భిక్ఖునీనన్తి ఏత్థ సిక్ఖమానసామణేరీనం. సబ్బేసం హి సాసనికానం అనత్థకామతాదీపనపదమిదం వచనం. తథారూపాని కులానీతి తాదిసాని ఖత్తియకులాదీని. సేవతీతి నిస్సాయ జీవతి. భజతీతి ఉపసఙ్కమతి. పయిరుపాసతీతి పునప్పునం ఉపగచ్ఛతి. అయం వుచ్చతీతి అయం వేసియాదికో, రాజాదికో, అస్సద్ధకులాదికో చ తం తం సేవన్తస్స తిప్పకారోపి అయుత్తో గోచరోతి అగోచరో. ఏత్థ హి వేసియాదికో పఞ్చకామగుణనిస్సయతో అగోచరో. యథాహ ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం పఞ్చ కామగుణా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨). రాజాదికో సమణధమ్మస్స అనుపనిస్సయతో, లాభసక్కారాసనివిచక్కనిప్పోథనదిట్ఠివిపత్తిహేతుతో చ. అస్సద్ధకులాదికో సద్ధాహానిచిత్తసన్తాసావహతో అగోచరో.

గోచరనిద్దేసే ‘‘న వేసియాగోచరో’’తిఆదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. ఓపానభూతానీతి ఉదపానభూతాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, భిక్ఖునీసఙ్ఘస్స చ చతుమహాపథే ఖతపోక్ఖరణీ వియ యథాసుఖం ఓగాహనక్ఖమాని. కాసావపజ్జోతానీతి భిక్ఖూనం, భిక్ఖునీనఞ్చ నివత్థపారుతకాసావానంయేవ పభాహి ఏకోభాసాని. ఇసివాతపటివాతానీతి గేహం పవిసన్తానం, నిక్ఖమన్తానఞ్చ భిక్ఖుభిక్ఖునీసఙ్ఖాతానం ఇసీనం చీవరవాతేన చేవ సమిఞ్జనపసారణాదిజనితసరీరవాతేన చ పటివాతాని పవాయితాని వినిద్ధుతకిబ్బిసాని వా.

ఇదాని నిద్దేసే ఆగతనయేనాపి ఆచారగోచరే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పాతిమోక్ఖసీలనిద్దేసే. ఇమినాపి నయేనాతి ఇదాని వుచ్చమానవిధినాపి. సఙ్ఘగతోతి సఙ్ఘసన్నిపాతం గతో. అచిత్తీకారకతోతి అకతచిత్తీకారో, అకతగారవోతి అత్థో. ఘట్టయన్తోతి సరీరేన, చీవరేన వా ఘంసన్తో. పురతోపి తిట్ఠతి అచిత్తీకారకతోతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఠితకోపీతి ఉపరి తిట్ఠన్తో వియ ఆసన్నతరట్ఠానే ఠితకోపి భణతి. బాహావిక్ఖేపకోతి బాహుం విక్ఖిపన్తో. అనుపాహనానన్తి అనాదరే సామివచనం. సఉపాహనోతి ఉపాహనారుళ్హో. థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జాతి థేరానం భిక్ఖూనం ఠితట్ఠానం అనుపవిసిత్వా తేసం ఆసన్నతరట్ఠానం ఉపగన్త్వా. కట్ఠం పక్ఖిపతి అగ్గికుణ్డే. వోక్కమ్మాతి పస్సతో అతిక్కమిత్వా. గూళ్హాని సభావతో పటిచ్ఛన్నాని సాణిపాకారాదినా పటిచ్ఛాదితాని. అనాపుచ్ఛాతి అనాపుచ్ఛిత్వా. అస్సాతి అనాచారస్స.

అపిచ భిక్ఖూతిఆది సబ్బస్సేవ భిక్ఖునో ఆచారదస్సనవసేన పవత్తం అట్ఠకథావచనం, న నిద్దేసపాళి. సద్ధాసీలసుతచాగాదిగుణహేతుకో గరుభావో గరుకరణం వా గారవో, సహ గారవేనాతి సగారవో. గరుట్ఠానియేసు గారవసారజ్జాదివసేన పటిస్సాయనా పతిస్సా, సప్పతిస్సవపటిపత్తి. సహ పతిస్సాయాతి సప్పతిస్సో. సవిసేసం హిరిమనతాయ, ఓత్తప్పిభావేన చ హిరోత్తప్పసమ్పన్నో. సేఖియధమ్మపారిపూరివసేన సునివత్థో సుపారుతో. పాసాదికేనాతి పసాదావహేన, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చేతం కరణవచనం. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి ఛసు పదేసు. అభిక్కన్తేనాతి అభిక్కమేన. ఇరియాపథసమ్పన్నోతి సమ్పన్నఇరియాపథో. తేన సేసఇరియాపథానమ్పి పాసాదికతమాహ. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి చక్ఖున్ద్రియాదీసు ఛసు ద్వారేసు సుసంవిహితారక్ఖో. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి పరిభుఞ్జితబ్బతో భోజనసఞ్ఞితే చతుబ్బిధేపి పచ్చయే పరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగాదివసేన సబ్బసో పమాణఞ్ఞూ. జాగరియమనుయుత్తోతి పుబ్బరత్తాపరరత్తం భావనామనసికారసఙ్ఖాతం జాగరియం సాతచ్చకారితావసేన అను అను యుత్తో తత్థ యుత్తపయుత్తో. సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతోతిఆది యథావుత్తస్స ఆచారస్స సమ్భారదస్సనం. తత్థ అప్పిచ్ఛోతి నిఇచ్ఛో. సన్తుట్ఠోతి యథాలాభాదివసేన సన్తోసేన తుట్ఠో. సక్కచ్చకారీతి ఆదరకారీ. గరుచిత్తీకారబహులోతి గరుట్ఠానియేసు గరుకరణబహులో. అయం వుచ్చతి ఆచారోతి అయం సగారవతాది అత్థకామేహి ఆచరితబ్బతో ఆచారో.

సీలాదీనం గుణానం ఉపనిస్సయభూతో ఉపనిస్సయగోచరో. సతిసఙ్ఖాతో చిత్తస్స ఆరక్ఖభూతో ఏవ గోచరో ఆరక్ఖగోచరో. కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతో చిత్తస్స ఉపనిబన్ధనట్ఠానభూతో గోచరో ఉపనిబన్ధగోచరో. అప్పిచ్ఛతాదీహి దసహి వివట్టనిస్సితాయ కథాయ వత్థుభూతేహి గుణేహి సమన్నాగతో దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో. తతో ఏవ కల్యాణో సున్దరో మిత్తోతి కల్యాణమిత్తో. తస్స లక్ఖణం పరతో ఆగమిస్సతి. అస్సుతం సుత్తగేయ్యాదిం. సుణాతీతి సుతమయం ఞాణం ఉప్పాదేతి. సుతం పరియోదాపేతీతి తమేవ యథాసుతం అవిసదతాయ అపరియోదాతం పునప్పునం పరిపుచ్ఛనాదినా విసోధేతి నిజ్జటం నిగుమ్బం కరోతి. తత్థ చ యే కఙ్ఖట్ఠానియా ధమ్మా, తేసు సంసయం ఛిన్దన్తో కఙ్ఖం వితరతి. కమ్మకమ్మఫలేసు, రతనత్తయే చ సమ్మాదిట్ఠియా ఉజుకరణేన దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి. తతో ఏవ చ దువిధాయపి సద్ధాసమ్పదాయ చిత్తం పసాదేతి. అథ వా యథాసుతం ధమ్మం పరియోదపేత్వా తత్థాగతే రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా సపచ్చయం నామరూపం పరిగ్గణ్హన్తో సత్తదిట్ఠివఙ్కవిధమనేన దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి. ధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతామత్తదస్సనేన తీసుపి అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరతి. తతో పరం చ ఉదయబ్బయఞాణాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరియభూమిం ఓక్కమన్తో అవేచ్చపసాదేన రతనత్తయే చిత్తం పసాదేతి. తథాభూతోవ తస్స కల్యాణమిత్తస్స అనుసిక్ఖనేన సద్ధాదీహి గుణేహి న హాయతి, అఞ్ఞదత్థు వడ్ఢతేవ. తేనాహ ‘‘యస్స వా’’తిఆది.

అన్తరఘరన్తి అన్తరే అన్తరే ఘరాని ఏత్థ, తం ఏతస్సాతి వా ‘‘అన్తరఘర’’న్తి లద్ధనామం గోచరగామం పవిట్ఠో. తత్థ ఘరే ఘరే భిక్ఖాపరియేసనాయ వీథిం పటిపన్నో. ఓక్ఖిత్తచక్ఖూతి హేట్ఠాఖిత్తచక్ఖు. కిత్తకేన పన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు హోతీతి ఆహ ‘‘యుగమత్తదస్సావీ’’తి. సుసంవుతోతి సంయతో. యథా పనేత్థ సుసంవుతో నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘న హత్థిం ఓలోకేన్తో’’తిఆది వుత్తం.

యత్థాతి యేసు సతిపట్ఠానేసు. చిత్తం భావనాచిత్తం. ఉపనిబన్ధతీతి ఉపనేత్వా నిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

సతిపట్ఠానానం ఉపనిబన్ధగోచరభావం దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సకో పేత్తికో విసయోతి అత్తనో పితు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తకో, తేన దిట్ఠో దస్సితో చ విసయో.

అణుప్పమాణేసూతి పరమాణుప్పమాణేసు. అసఞ్చిచ్చఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసూతి అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియేసు అకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసూతి ఏవం అసఞ్చిచ్చగ్గహణం సేఖియవిసేసనం దట్ఠబ్బం. సేఖియగ్గహణేన చేత్థ వత్తక్ఖన్ధకాదీసు (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) ఆగతవత్తాదీనమ్పి గహణం. తేపి హి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన ‘‘సేఖియా’’తి ఇచ్ఛితా. తథా హి మాతికాయం పారాజికాదీనం వియ సేఖియానం పరిచ్ఛేదో న కతో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియా’’తి అసఞ్చిచ్చగ్గహణం సమత్థితం హోతి. న హి మాతికాయం ఆగతేసు పఞ్చసత్తతియా సేఖియేసు నోసఞ్ఞావిమోక్ఖో నామ అత్థి, అసఞ్చిచ్చగ్గహణేనేవ చేత్థ అసతిఅజాననానమ్పి సఙ్గహో కతో. కేచి పనేత్థ అసిఞ్చిచ్చ ఆపన్నగ్గహణేన అచిత్తకాపత్తియో గహితాతి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, గరుకాపత్తీసుపి కాసఞ్చి అచిత్తకభావసబ్భావతో, అధిట్ఠానావికమ్మస్స, దేసనావికమ్మస్సేవ వా సబ్బలహుకస్స వజ్జస్స ఇధాధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘యాని తాని వజ్జాని అప్పమత్తకాని ఓరమత్తకాని లహుకాని లహుసమ్మతానీ’’తిఆది. ఆదిసద్దేన పాతిమోక్ఖసంవరవిసుద్ధత్థం అనతిక్కమనీయానం అనాపత్తిగమనీయానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భయదస్సనసీలోతి పరమాణుమత్తం వజ్జం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతసదిసం కత్వా దస్సనసభావో, సబ్బలహుకం వా దుబ్భాసితమత్తం పారాజికసదిసం కత్వా దస్సనసభావో. యం కిఞ్చీతి మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యం కిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం. సమ్మా ఆదాయాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం, సబ్బసో చ ఆదియిత్వా. అయం పన ఆచారగోచరసమ్పదా కిం పాతిమోక్ఖసీలే పరియాపన్నా, ఉదాహు అపరియాపన్నాతి? పరియాపన్నా. యది ఏవం కస్మా పున వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

ఇన్ద్రియసంవరసీలవణ్ణనా

౧౫. ఇన్ద్రియసంవరసీలం పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స సమ్భారభూతం, తస్మిం సతియేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘సోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితో భిక్ఖూ’’తి. సమ్పాదితే హి ఏతస్మిం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం సుగుత్తం సురక్ఖితమేవ హోతి, సుసంవిహితకణ్టకవతి వియ సస్సన్తి. కారణవసేనాతి అసాధారణకారణస్స వసేన. అసాధారణకారణవసేన హి ఫలం అపదిసీయతి, యథా యవఙ్కురో భేరిసద్దోతి. నిస్సయవోహారేన వా ఏతం నిస్సితవచనం, యథా మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీతి. రూపన్తి రూపాయతనం. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి ఏత్థ యది చక్ఖు రూపం పస్సేయ్య, అఞ్ఞవిఞ్ఞాణసమఙ్గినోపి పస్సేయ్యుం, న చేతం అత్థి, కస్మా? అచేతనత్తా చక్ఖుస్స. తేనాహ ‘‘చక్ఖు రూపం న పస్సతి అచిత్తకత్తా’’తి. అథ విఞ్ఞాణం రూపం పస్సేయ్య, తిరోకుట్టాదిగతమ్పి నం పస్సేయ్య అప్పటిఘభావతో, ఇదమ్పి నత్థి సబ్బస్స విఞ్ఞాణస్స దస్సనాభావతో. తేనాహ ‘‘చిత్తం న పస్సతి అచక్ఖుకత్తా’’తి. తత్థ యథా చక్ఖుసన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం పస్సతి, న యం కిఞ్చి. తఞ్చ కేనచి కుట్టాదినా అన్తరితే న ఉప్పజ్జతి, యత్థ ఆలోకస్స విబన్ధో. యత్థ పన న విబన్ధో ఫలికగబ్భపటలాదికే, తత్థ అన్తరితేపి ఉప్పజ్జతేవ. ఏవం విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం చక్ఖు పస్సతి, న యం కిఞ్చీతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం చక్ఖుం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తి.

ద్వారారమ్మణసఙ్ఘట్టేతి ద్వారస్స ఆరమ్మణేన సఙ్ఘట్టే సతి, చక్ఖుస్స రూపారమ్మణే ఆపాథగతేతి అధిప్పాయో. పసాదవత్థుకేన చిత్తేనాతి చక్ఖుపసాదవత్థుకేన తన్నిస్సాయ పవత్తేన విఞ్ఞాణేన, యం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. పస్సతీతి ఓలోకేతి. చక్ఖుపసాదసన్నిస్సయే హి విఞ్ఞాణే ఆలోకానుగ్గహితం రూపారమ్మణం సన్నిస్సయగుణేన ఓభాసేన్తే తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘రూపం పస్సతీ’’తి వుచ్చతి. ఓభాసనఞ్చేత్థ ఆరమ్మణస్స యథాసభావతో విభావనం, యం ‘‘పచ్చక్ఖతో గహణ’’న్తి వుచ్చతి. ఉసునా లక్ఖస్స వేధే సిజ్ఝన్తే తస్స సమ్భారభూతేన ధనునా విజ్ఝతీతి వచనం వియ విఞ్ఞాణేన రూపదస్సనే సిజ్ఝన్తే చక్ఖునా రూపం పస్సతీతి ఈదిసీ ససమ్భారకథా నామేసా హోతి. ససమ్భారా కథా ససమ్భారకథా, దస్సనస్స కారణసహితాతి అత్థో. ససమ్భారస్స వా దస్సనస్స కథా ససమ్భారకథా. తస్మాతి యస్మా కేవలేన చక్ఖునా, కేవలేన వా విఞ్ఞాణేన రూపదస్సనం నత్థి, తస్మా.

ఇత్థిపురిసనిమిత్తం వాతి ఏత్థ ఇత్థిసన్తాననిస్సితరూపముఖేన గయ్హమానం సణ్ఠానం థనమంసావిసదతా నిమ్మస్సుముఖతా కేసబన్ధనవత్థగ్గహణం అవిసదట్ఠానగమనాది చ సబ్బం ‘‘ఇత్థీ’’తి సఞ్జాననస్స కారణభావతో ఇత్థినిమిత్తం. వుత్తవిపరియాయతో పురిసనిమిత్తం వేదితబ్బం. సుభనిమిత్తాదికం వాతి ఏత్థ రాగుప్పత్తిహేతుభూతో ఇట్ఠాకారో సుభనిమిత్తం. ఆది-సద్దేన పటిఘనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో. సో పన దోసుప్పత్తిఆదిహేతుభూతో అనిట్ఠాదిఆకారో వేదితబ్బో. కామఞ్చేత్థ పాళియం అభిజ్ఝాదోమనస్సావ సరూపతో ఆగతా, ఉపేక్ఖానిమిత్తస్సాపి పన సఙ్గహో ఇచ్ఛితబ్బో, అసమపేక్ఖనేన ఉప్పజ్జనకమోహస్సాపి అసంవరభావతో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ముట్ఠసచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా’’తి. ఉపేక్ఖానిమిత్తన్తి చేత్థ అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ వత్థుభూతం ఆరమ్మణం, తఞ్చస్స అసమపేక్ఖనవసేన వేదితబ్బం. ఏవం సఙ్ఖేపతో రాగదోసమోహానం కారణం ‘‘సుభనిమిత్తాదిక’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్త’’న్తి. దిట్ఠమత్తేయేవ సణ్ఠాతీతి ‘‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తి (ఉదా. ౧౦) సుత్తే వుత్తనయేన వణ్ణాయతనే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన, వీథిచిత్తేహి చ గహితమత్తేయేవ తిట్ఠతి, న తతో పరం కిఞ్చి సుభాదిఆకారం పరికప్పేతి. పాకటభావకరణతోతి పరిబ్యత్తభావకరణతో విభూతభావకరణతో. విసభాగవత్థునో హి హత్థాదిఅవయవేసు సుభాదితో పరికప్పేన్తస్స అపరాపరం తత్థ ఉప్పజ్జమానా కిలేసా పరిబ్యత్తా హోన్తీతి తే తేసం అనుబ్యఞ్జనా నామ. తే పన యస్మా తథా తథా సన్నివిట్ఠానం భూతుపాదాయరూపానం సన్నివేసాకారో. న హి తం ముఞ్చిత్వా పరమత్థతో హత్థాది నామ కోచి అత్థి. తస్మా వుత్తం ‘‘హత్థపాద…పే… ఆకారం న గణ్హాతీ’’తి. కిం పన గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘యం తత్థ భూతం, తదేవ గణ్హాతీ’’తి. యం తస్మిం సరీరే విజ్జమానం కేసలోమాది భూతుపాదాయమత్తం వా, తదేవ యాథావతో గణ్హాతి. తత్థ అసుభాకారగహణస్స నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘చేతియపబ్బతవాసీ’’తిఆదినా మహాతిస్సత్థేరవత్థుం ఆహరి.

తత్థ సుమణ్డితపసాధితాతి సుట్ఠు మణ్డితా పసాధితా చ. ఆభరణాదీహి ఆహారిమేహి మణ్డనం. సరీరస్స ఉచ్ఛాదనాదివసేన పటిసఙ్ఖరణం పసాధనన్తి వదన్తి, ఆభరణేహి, పన వత్థాలఙ్కారాదీహి చ అలఙ్కరణం పసాధనం. ఊనట్ఠానపూరణం మణ్డనం. విపల్లత్థచిత్తాతి రాగవసేన విపరీతచిత్తా. ఓలోకేన్తోతి థేరో కమ్మట్ఠానమనసికారేనేవ గచ్ఛన్తో సద్దకణ్టకత్తా పుబ్బభాగమనసికారస్స హసితసద్దానుసారేన ‘‘కిమేత’’న్తి ఓలోకేన్తో. అసుభసఞ్ఞన్తి అట్ఠికసఞ్ఞం. అట్ఠికకమ్మట్ఠానం హి థేరో తదా పరిహరతి. అరహత్తం పాపుణీతి థేరో కిర తస్సా హసన్తియా దన్తట్ఠిదస్సనేనేవ పుబ్బభాగభావనాయ సుభావితత్తా పటిభాగనిమిత్తం, సాతిసయఞ్చ ఉపచారజ్ఝానం లభిత్వా యథాఠితోవ తత్థ పఠమజ్ఝానం అధిగన్త్వా తం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపరమ్పరాయ ఆసవక్ఖయం పాపుణి. పుబ్బసఞ్ఞం అనుస్సరీతి పుబ్బకం యథారద్ధం కాలేన కాలం అనుయుఞ్జియమానం అట్ఠికకమ్మట్ఠానం అనుస్సరి సమన్నాహరి. అనుమగ్గన్తి అనుపథం తస్సా పదానుపదం. థేరస్స కిర భావనాయ పగుణభావతో దన్తట్ఠిదస్సనేనేవ తస్సా సకలసరీరం అట్ఠికసఙ్ఘాతభావేన ఉపట్ఠాసి. న తం ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా సఞ్జాని. తేనాహ ‘‘నాభిజానామి…పే… మహాపథే’’తి.

‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతూ’’తి వత్వా పున ‘‘తస్స చక్ఖున్ద్రియస్స సతికవాటేన పిదహనత్థాయా’’తి వుత్తం, న అసంవరస్సాతి. యదిదం యం చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనం దస్సితం, తం అసంవుతచక్ఖున్ద్రియస్సేవ హేతు పవత్తం దస్సితన్తి కత్వా వుత్తం. చక్ఖుద్వారికస్స హి అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనస్స తంద్వారికవిఞ్ఞాణస్స వియ చక్ఖున్ద్రియం పధానకారణం. చక్ఖున్ద్రియస్స అసంవుతత్తే సతి తే అన్వాస్సవన్తీతి అసంవరియమానచక్ఖున్ద్రియహేతుకో సో అసంవరో తథా వుత్తోతి. యత్వాధికరణన్తి హి యస్స చక్ఖున్ద్రియస్స కారణాతి అత్థో. కీదిసస్స చ కారణాతి? అసంవుతస్స, కిఞ్చ అసంవుతం? యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అభిజ్ఝాదయో అన్వాస్సవన్తి, తస్స సంవరాయాతి అయమేత్థ యోజనా.

జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వాతిఆది పున అవచనత్థం ఇధేవ సబ్బం వుత్తన్తి ఛసు ద్వారేసు యథాసమ్భవం వేదితబ్బం. న హి పఞ్చద్వారే కాయవచీదుచ్చరితసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం అత్థి, తస్మా దుస్సీల్యాసంవరో మనోద్వారవసేన, సేసాసంవరో ఛద్వారవసేన యోజేతబ్బో. ముట్ఠసచ్చాదీనం హి సతిపటిపక్ఖాకుసలధమ్మాదిభావతో సియా పఞ్చద్వారే ఉప్పత్తి, న త్వేవ కాయికవాచసికవీతిక్కమభూతస్స దుస్సీల్యస్స తత్థ ఉప్పత్తి, పఞ్చద్వారికజవనానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా. దుస్సీల్యాదయో చేత్థ పఞ్చ అసంవరా సీలసంవరాదీనం పఞ్చన్నం సంవరానం పటిపక్ఖభావేన వుత్తా. తస్మిం సతీతి తస్మిం అసంవరే సతి.

యథా కిన్తి యేన పకారేన జవనే ఉప్పజ్జమానో అసంవరో ‘‘చక్ఖున్ద్రియే అసంవరో’’తి వుచ్చతి, తం నిదస్సనం కిన్తి అత్థో. యథాతిఆదినా నగరద్వారే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ఘరాదీనం అసంవుతతా వియ జవనే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ద్వారాదీనం అసంవుతతాతి ఏవం అఞ్ఞాసంవరే అఞ్ఞాసంవుతతా సామఞ్ఞమేవ నిదస్సేతి, న పుబ్బాపరసామఞ్ఞం, అన్తోబహిసామఞ్ఞం వా. సతి వా ద్వారభవఙ్గాదికే పున ఉప్పజ్జమానం జవనం బాహిరం వియ కత్వా నగరద్వారసమానం వుత్తం, ఇతరఞ్చ అన్తోనగరే ఘరాదిసమానం. పచ్చయభావేన హి పురిమనిప్ఫన్నం జవనకాలే అసన్తమ్పి భవఙ్గాది చక్ఖాది వియ ఫలనిప్ఫత్తియా సన్తంయేవ నామ హోతి. న హి ధరమానంయేవ ‘‘సన్త’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘బాహిరం వియ కత్వా’’తి చ పరమత్థతో జవనస్స బాహిరభావే, ఇతరస్స చ అబ్భన్తరభావే అసతిపి ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తిఆది (అ. ని. ౧.౪౯) వచనతో ఆగన్తుకభూతస్స కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జమానస్స జవనస్స బాహిరభావో, తబ్బిధురసభావస్స ఇతరస్స అబ్భన్తరభావో ఏకేన పరియాయేన హోతీతి కత్వా వుత్తం. జవనే వా అసంవరే ఉప్పన్నే తతో పరం ద్వారభవఙ్గాదీనం అసంవరహేతుభావాపత్తితో. అసంవరస్స హి ఉప్పత్తియా ద్వారభవఙ్గాదీనం తస్స హేతుభావో పఞ్ఞాయతీతి. నగరద్వారసదిసేన జవనేన పవిసిత్వా దుస్సీల్యాదిచోరానం ద్వారభవఙ్గాదీసు ముసనం కుసలభణ్డవినాసనం కథితం. యస్మిం హి ద్వారే అసంవరో ఉప్పజ్జతి, సో తత్థ ద్వారాదీనం సంవరూపనిస్సయభావం ఉపచ్ఛిన్దన్తోయేవ పవత్తతీతి. ద్వారభవఙ్గాదీనం జవనేన సహ సమ్బన్ధో ఏకసన్తతిపరియాపన్నతో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థ చ చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణే ఆపాథగతే నియమితాదివసేన కుసలాకుసలజవనే సత్తక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే తదనురూపమేవ మనోద్వారికజవనే తస్మింయేవారమ్మణే సత్తక్ఖత్తుంయేవ ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే పున తస్మింయేవ ద్వారే తదేవారమ్మణం నిస్సాయ ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తిఆదినా వవత్థపేన్తం పసాదరజ్జనాదివసేన సత్తక్ఖత్తుం జవనం జవతి. ఏవం పవత్తమానం జవనం సన్ధాయ ‘‘జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్త’’న్తిఆది వుత్తం.

తస్మిం పన జవనే. సీలాదీసూతి సీలసంవరసతిసంవరఞాణసంవరఖన్తిసంవరవీరియసంవరేసు ఉప్పన్నేసు. యథా హి పగేవ సతిఆరక్ఖం అనుపట్ఠపేన్తస్స దుస్సీల్యాదీనం ఉప్పత్తి, ఏవం పగేవ సతిఆరక్ఖం ఉపట్ఠపేన్తస్స సీలాదీనం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. సద్దాదీసుపి యథారహం నిమిత్తానుబ్యఞ్జనాని వేదితబ్బాని. సోతవిఞ్ఞాణేన హి సద్దం సుత్వా ‘‘ఇత్థిసద్దో’’తి వా ‘‘పురిససద్దో’’తి వా ఇట్ఠానిట్ఠాదికం వా కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్తం న గణ్హాతి, సుతమత్తే ఏవ సణ్ఠాతి. యో చ గీతసద్దాదికస్స కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి లద్ధవోహారో మన్దతారాదివసేన వవత్థితో ఛజ్జాదిభేదభిన్నో ఆకారో, తమ్పి న గణ్హాతీతి. ఏవం గన్ధాదీసుపి యథారహం వత్తబ్బం. మనోద్వారే పన సావజ్జనభవఙ్గం మనోద్వారం తస్మిం ద్వారే ధమ్మారమ్మణే ఆపాథగతే తం జవనమనసావ విఞ్ఞాయ విజానిత్వాతిఆదినా యోజేతబ్బం. కిలేసో అనుబన్ధో ఏతస్సాతి కిలేసానుబన్ధో, సో ఏవ నిమిత్తాదిగాహో, తతో పరివజ్జనలక్ఖణం కిలేసానుబన్ధనిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణం. ఆది-సద్దేన అనుబ్యఞ్జనం సఙ్గణ్హాతి.

ఆజీవపారిసుద్ధిసీలవణ్ణనా

౧౬. వుత్తేతి ఇధేవ ఉద్దేసవసేన పుబ్బే వుత్తే. తథా హి ‘‘ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదాన’’న్తి పదుద్ధారం కత్వా తాని పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘యాని తానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యాని తాని ఏవం పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదానీతి సమ్బన్ధో. ఆజీవహేతూతి జీవికనిమిత్తం, ‘‘ఏవాహం పచ్చయేహి అకిలమన్తో జీవిస్సామీ’’తి అధిప్పాయేన. ఆజీవకారణాతి తస్సేవ వేవచనం. పాపిచ్ఛోతి పాపికాయ అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతో. ఇచ్ఛాపకతోతి ఇచ్ఛాయ అపకతో ఉపద్దుతో, అభిభూతో వా. అసన్తన్తి అవిజ్జమానం. అభూతన్తి అనుప్పన్నం. అనుప్పన్నత్తా హి తస్స తం అసన్తన్తి పురిమస్స పచ్ఛిమం కారణవచనం. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఉత్తరిమనుస్సానం ఉక్కట్ఠపురిసానం ధమ్మం, మనుస్సధమ్మతో వా ఉత్తరి ఉక్కట్ఠం. ఉల్లపతీతి ఉగ్గతాయుకో లపతి. సీలం హి భిక్ఖునో ఆయు, తం తస్స తథాలపనసమకాలమేవ విగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి పారాజికసఙ్ఖాతా ఆపత్తి అస్స, పారాజికసఞ్ఞితస్స వా వీతిక్కమస్స ఆపజ్జనం ఉల్లపనన్తి అత్థో. సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతీతి సఞ్చరణభావం ఆపజ్జతి, ఇత్థియా వా పురిసమతిం, పురిసస్స వా ఇత్థిమతిం ఆరోచేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమేసం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమస్స వసేనా’’తి సమ్బన్ధో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ.

కుహనాతిఆదీసూతి హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠపాళియావ పదుద్ధారో. అయం పాళీతి అయం విభఙ్గే (విభ. ౮౬౧) ఆగతా నిద్దేసపాళి.

౧౭. చీవరాదిపచ్చయా లబ్భన్తీతి లాభా. తే ఏవ సక్కచ్చం ఆదరవసేన దియ్యమానా సక్కారా. పత్థటయసతా కిత్తిసద్దో. తం లాభఞ్చ సక్కారఞ్చ కిత్తిసద్దఞ్చ. సన్నిస్సితస్సాతి ఏత్థ తణ్హానిస్సయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పత్థయన్తస్సా’’తి. అసన్తగుణదీపనకామస్సాతి అసన్తే అత్తని అవిజ్జమానే సద్ధాదిగుణే సమ్భావేతుకామస్స. అసన్తగుణసమ్భావనతాలక్ఖణా, పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతాలక్ఖణా హి పాపిచ్ఛతా. ఇచ్ఛాయ అపకతస్సాతి పాపికాయ ఇచ్ఛాయ సమ్మాఆజీవతో అపేతో కతోతి అపకతో. తథాభూతో చ ఆజీవూపద్దవేన ఉపద్దుతోతి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపద్దుతస్సాతి అత్థో’’తి.

కుహనమేవ పచ్చయుప్పాదనస్స వత్థూతి కుహనవత్థు. తివిధమ్పేతం తత్థ ఆగతం తస్స నిస్సయభూతాయ ఇమాయ పాళియా దస్సేతున్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తదత్థికస్సేవాతి తేహి చీవరాదీహి అత్థికస్సేవ. పటిక్ఖిపనేనాతి చీవరాదీనం పటిక్ఖిపనహేతు. అస్సాతి భవేయ్య. పటిగ్గహణేన చాతి చ-సద్దేన పుబ్బే వుత్తం పటిక్ఖిపనం సముచ్చినోతి.

భియ్యోకమ్యతన్తి బహుకామతం. యన్తి కిరియాపరామసనం, తస్మా ‘‘ధారేయ్యా’’తి ఏత్థ యదేతం సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారణం, ఏతం సమణస్స సారుప్పన్తి యోజనా. పాపణికానీతి ఆపణతో ఛడ్డితాని. నన్తకానీతి అన్తరహితాని చోళఖణ్డాని. ఉచ్చినిత్వాతి ఉఞ్ఛనేన చినిత్వా సఙ్గహేత్వా. ఉఞ్ఛాచరియాయాతి ఉఞ్ఛాచరియాయ లద్ధేన. గిలానస్స పచ్చయభూతా భేసజ్జసఙ్ఖాతా జీవితపరిక్ఖారా గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. పూతిముత్తన్తి పురాణస్స, అపురాణస్స చ సబ్బస్స గోముత్తస్సేతం నామం. పూతిముత్తేనాతి పూతిభావేన ముత్తేన పరేహి ఛడ్డితేన, పూతిభూతేన వా గోముత్తేన. ధుతవాదోతి పరేసమ్పి ధుతగుణవాదీ. సమ్ముఖీభావాతి సమ్ముఖతో విజ్జమానత్తా, లబ్భమానతాయాతి అత్థో.

అత్తానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమస్స సామన్తే కత్వా జప్పనం సామన్తజప్పనం. మహేసక్ఖోతి మహానుభావో, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘మిత్తో’’తి సామఞ్ఞతో వత్వా పున తం విసేసేతి ‘‘సన్దిట్ఠో సమ్భత్తో’’తి. దిట్ఠమత్తో హి మిత్తో సన్దిట్ఠో. దళ్హభత్తికో సమ్భత్తో. సహాయోతి సహ ఆయనకో, సఖాతి అత్థో. సత్తపదినో హి ‘‘సఖా’’తి వుచ్చన్తి. విహారో పాకారపరిచ్ఛిన్నో సకలో ఆవాసో. అడ్ఢయోగో దీఘపాసాదో, గరుళసణ్ఠానపాసాదోతిపి వదన్తి. పాసాదో చతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. కూటాగారం ద్వీహి కణ్ణికాహి కత్తబ్బపాసాదో. అట్టో పటిరాజూనమ్పి పటిబాహనయోగ్యో చతుపఞ్చభూమకో పటిస్సయవిసేసో. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో అనేకకోణవన్తో పటిస్సయవిసేసో. ఉద్దణ్డో అగబ్భికా ఏకద్వారా దీఘసాలాతి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి – విహారో నామ దీఘముఖపాసాదో. అడ్ఢయోగో ఏకపస్సేన ఛదనకసేనాసనం. తస్స కిర ఏకపస్సే భిత్తి ఉచ్చతరా హోతి, ఇతరపస్సే నీచా, తేన తం ఏకపస్సఛదనకం హోతి. పాసాదో ఆయతచతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనం చన్దికఙ్గణయుత్తం. గుహా కేవలా పబ్బతగుహా. లేణం ద్వారబద్ధం. కూటాగారం యో కోచి కణ్ణికాబద్ధపాసాదో. అట్టో బహలభిత్తిగేహం. యస్స గోపానసియో అగ్గహేత్వా ఇట్ఠకాహి ఏవ ఛదనం హోతి. అట్టాలకాకారేన కరీయతీతిపి వదన్తి. మాళో వట్టాకారేన కతసేనాసనం. ఉద్దణ్డో ఏకో పటిస్సయవిసేసో. యో ‘‘భణ్డసాలా, ఉదోసిత’’న్తిపి వుచ్చతి. ఉపట్ఠానసాలా సన్నిపతనట్ఠానం.

కుచ్ఛితరజభూతాయ పాపిచ్ఛతాయ నిరత్థకం కాయవచీవిప్ఫన్దనిగ్గణ్హనం కోరజం, తం ఏతస్స అత్థీతి కోరజికో, కోహఞ్ఞేన సంయతకాయో, అతివియ, అభిణ్హం వా కోరజికో కోరజికకోరజికో. అతిపరిసఙ్కితోతి కేచి. అతివియ కుహో కుహకకుహకో, సాతిసయవిమ్హాపకోతి అత్థో. అతివియ లపో లపనకో లపకలపకో. ముఖసమ్భావికోతి కోరజికకోరజికాదిభావేన పవత్తవచనేహి అత్తనో ముఖమత్తేన అఞ్ఞేహి సమ్భావికో. సో ఏవరూపో ఏవరూపతాయ ఏవ అత్తానం పరం వియ కత్వా ‘‘అయం సమణో’’తిఆదీని కథేతి. గమ్భీరన్తిఆది తస్సా కథాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపటిబద్ధతాయ వుత్తం.

సమ్భావనాధిప్పాయకతేనాతి ‘‘కథం ను ఖో మం జనో ‘అరియో’తి వా ‘విసేసలాభీ’తి వా సమ్భావేయ్యా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన కతేన. గమనం సణ్ఠపేతీతి విసేసలాభీనం గమనం వియ అత్తనో గమనం సక్కచ్చం ఠపేతి, సతో సమ్పజానోవ గచ్ఛన్తో వియ హోతి. పణిధాయాతి ‘‘అరహాతి మం జానన్తూ’’తి చిత్తం సణ్ఠపేత్వా, పత్థేత్వా వా. సమాహితో వియాతి ఝానసమాధినా సమాహితో వియ. ఆపాథకజ్ఝాయీతి మనుస్సానం ఆపాథట్ఠానే సమాధిసమాపన్నో వియ నిసీదన్తో ఆపాథకే జనస్స పాకటట్ఠానే ఝాయీ. ఇరియాపథసఙ్ఖాతన్తి ఇరియాపథసణ్ఠపనసఙ్ఖాతం.

పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేనాతి అయోనిసో ఉప్పాదితానం పచ్చయానం పటిసేవనన్తి ఏవం కథితేన, తేన వా పచ్చయపటిసేవనేన సఙ్ఖాతబ్బేన కథితబ్బేన. అఞ్ఞం వియ కత్వా అత్తనో సమీపే భణనం సామన్తజప్పితం. ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘అట్ఠపనా’’తి వుత్తం. కుహనం కుహో, తస్స అయనా పవత్తి కుహాయనా, కుహస్స వా పుగ్గలస్స అయనా గతి కిరియా కుహాయనా. కుహేతి, కుహేన వా ఇతోతి కుహితో, కుహకో.

పుట్ఠస్సాతి ‘‘కో తిస్సో, కో రాజపూజితో’’తి పుట్ఠస్స. ఉద్ధం కత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా విభవసమ్పత్తిఆదినా పగ్గహేత్వా.

ఉన్నహనాతి ఉద్ధం ఉద్ధం బన్ధనా పలివేఠనా. ద్వే కిర భిక్ఖూ ఏకం గామం పవిసిత్వా ఆసనసాలాయ నిసీదిత్వా ఏకం కుమారికం పక్కోసింసు. తాయ ఆగతాయ తత్రేకో ఏకం పుచ్ఛి ‘‘అయం, భన్తే, కస్స కుమారికా’’తి? ‘‘అమ్హాకం ఉపట్ఠాయికాయ తేలకన్దరికాయ ధీతా, ఇమిస్సా మాతా మయి గేహం గతే సప్పిం దదమానా ఘటేనేవ దేతి, అయమ్పి మాతా వియ ఘటేన దేతీ’’తి (విభ. అట్ఠ. ౮౬౨) ఉక్కాచేసి. ఇమం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తేలకన్దరికవత్థు చేత్థ వత్తబ్బ’’న్తి.

ధమ్మానురూపా వాతి మత్తావచనానురూపం వా. మత్తావచనం హి ‘‘ధమ్మో’’తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘సుభాసితం ఉత్తమమాహు సన్తో, ధమ్మం భణే నాధమ్మం తం దుతియ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౧౩; సు. ని. ౪౫౨). తేన బహుం విప్పలపనమాహ, సచ్చతో వా అఞ్ఞా సుభాసితా వాచా ‘‘ధమ్మో’’తి వేదితబ్బో. ముగ్గసూపసదిసకమ్మో పుగ్గలో ముగ్గసూప్యో. తేనాహ ‘‘అయం పుగ్గలో ముగ్గసూప్యోతి వుచ్చతీ’’తి. పరిభటస్స కమ్మం పారిభట్యం, తదేవ పారిభట్యతా.

నిమిత్తేన చరన్తో, జీవన్తో వా నిమిత్తకో, తస్స భావో నేమిత్తికతా. అత్తనో ఇచ్ఛాయ పకాసనం ఓభాసో. కో పన సోతి? ‘‘అజ్జ భిక్ఖూనం పచ్చయా దుల్లభా జాతా’’తిఆదికా పచ్చయపటిసంయుత్తకథా. ఇచ్ఛితవత్థుస్స సమీపే కథనం సామన్తజప్పా.

అక్కోసనభయేనాపి దదేయ్యాతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసనం. తథా వమ్భనాదయో. ఉపేక్ఖనా ఉపాసకానం దాయకాదిభావతో బహి ఛడ్డనా. ఖిపనాతి ఖేపవచనం. తం పన అవహసిత్వా వచనం హోతీతి ఆహ ‘‘ఉప్పణ్డనా’’తి. పాపనాతి అదాయకత్తస్స, అవణ్ణస్స వా పతిట్ఠాపనం. పరేసం పిట్ఠిమంసఖాదనసీలో పరపిట్ఠిమంసికో, తస్స భావో పరపిట్ఠిమంసికతా. అబ్భఙ్గన్తి అబ్భఞ్జనం. నిపిసిత్వా గన్ధమగ్గనా వియాతి అనిప్పిసితే అలబ్భమానస్స గన్ధస్స నిపిసనే లాభో వియ పరగుణే అనిప్పిసితే అలబ్భమానానం పచ్చయానం నిపిసనేన లాభో దట్ఠబ్బోతి.

నికత్తుం అప్పేన లాభేన బహుకం వఞ్చేత్వా గహేతుం ఇచ్ఛనం నిజిగీసనం, తస్స భావో నిజిగీసనతా. తస్సేవ ఇచ్ఛనస్స పవత్తిఆకారో, తంసహజాతం వా గవేసనకమ్మం.

అఙ్గన్తి హత్థపాదాదిఅఙ్గాని ఉద్దిస్స పవత్తం విజ్జం. నిమిత్తన్తి నిమిత్తసత్థం. ఉప్పాతన్తి ఉక్కాపాతదిసాడాహ-భూమిచాలాదిఉప్పాతపటిబద్ధవిజ్జం. సుపినన్తి సుపినసత్థం. లక్ఖణన్తి ఇత్థిపురిసానం లక్ఖణజాననసత్థం. మూసికచ్ఛిన్నన్తి వత్థాదీనం అసుకభాగే మూసికచ్ఛేదే సతి ఇదం నామ ఫలం హోతీతి జాననకసత్థం. పలాసగ్గిఆదీసు ఇమినా నామ అగ్గినా హుతే ఇదం నామ హోతీతి అగ్గివసేన హోమవిధానం అగ్గిహోమం. ఇమినా నయేన దబ్బిహోమం వేదితబ్బం. ఆది-సద్దేన థుసహోమాదీనం, అఞ్ఞేసఞ్చ సుత్తే ఆగతానం మిచ్ఛాజీవానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వీరియసాధనత్తా ఆజీవపారిసుద్ధిసీలస్స ‘‘పచ్చయపరియేసనవాయామో’’తి వుత్తం. తస్స పారిసుద్ధి అనవజ్జభావో, యేన ధమ్మేన సమేన పచ్చయలాభో హోతి. న హి అలసో ఞాయేన పచ్చయే పరియేసితుం సక్కోతీతి.

పచ్చయసన్నిస్సితసీలవణ్ణనా

౧౮. పటిసఙ్ఖాతి అయం ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౧) వియ య-కారలోపేన నిద్దేసో. యోనిసోతి చేత్థ ఉపాయత్థో యోనిసో-సద్దోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపాయేన పథేనా’’తి. ‘‘పటిసఙ్ఖాయ ఞత్వా’’తి వత్వా తయిదం పటిసఙ్ఖానం పచ్చవేక్ఖణన్తి దస్సేతుం ‘‘పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో’’తిఆది వుత్తం. యథా హి పచ్చవేక్ఖిత్వాతి సీతపటిఘాతాదికం తం తం పయోజనం పతి పతి అవేక్ఖిత్వా, ఞాణేన పస్సిత్వాతి అత్థో, ఏవం పటిసఙ్ఖాయాతి తదేవ పయోజనం పతి పతి సఙ్ఖాయ, జానిత్వాతి అత్థో. ఞాణపరియాయో హి ఇధ సఙ్ఖా-సద్దోతి. ఏత్థ చ ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆది కామం పచ్చయపరిభోగకాలేన వుచ్చతి, ధాతువసేన పన పటికూలవసేన వా పచ్చవేక్ఖణాయ పచ్చయసన్నిస్సితసీలం సుజ్ఝతీతి అపరే. భిజ్జతీతి కేచి. ఏకే పన పఠమం ఏవ పరియత్తన్తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. ‘‘చీవర’’న్తి ఏకవచనం ఏకత్తమత్తం వాచకన్తి అధిప్పాయేన ‘‘అన్తరవాసకాదీసు యం కిఞ్చీ’’తి వుత్తం, జాతిసద్దతాయ పన తస్స పాళియం ఏకవచనన్తి యత్తకాని చీవరాని యోగినా పరిహరితబ్బాని, తేసం సబ్బేసం ఏకజ్ఝం గహణన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం, యం కిఞ్చీతి వా అనవసేసపరియాదానమేతం, న అనియమవచనం. ‘‘నివాసేతి వా పారుపతి వా’’తి వికప్పనం పన పటిసేవనపరియాయస్స పరిభోగస్స విభాగదస్సనన్తి తం పఞ్ఞపేత్వా సయననిసీదన-చీవరకుటికరణాదివసేనాపి పరిభోగస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

పయోజనానం మరియాదా పయోజనావధి, తస్స పరిచ్ఛిన్దనవసేన యో నియమో, తస్స వచనం పయోజనా…పే… వచనం. ఇదాని తం నియమం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఏత్తకమేవ హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అవధారణేన లీళావిభూసావిలమ్బనానటమ్బరాదివసేన వత్థపరిభోగం నిసేధేతి. తేనాహ ‘‘న ఇతో భియ్యో’’తి. లీళావసేన హి ఏకచ్చే సత్తా వత్థాని పరిదహన్తి చేవ ఉపసంవియన్తి చ. యథా తం యోబ్బనే ఠితా నాగరికమనుస్సా. ఏకచ్చే విభూసనవసేన, యథా తం రూపూపజీవినిఆదయో. విలమ్బనవసేన విలమ్బకా. నటమ్బరవసేన భోజాదయో. అజ్ఝత్తధాతుక్ఖోభో సీతరోగాదిఉప్పాదకో. ఉతుపరిణామనవసేనాతి ఉతునో పరివత్తనవసేన విసభాగసీతఉతుసముట్ఠానేన. వా-సద్దేన హేమన్తాదీసు హిమపాతాదివసేన పవత్తస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, న ఉప్పాదేతి సీతన్తి అధిప్పాయో. యదత్థం పన తం వినోదనం, తం మత్థకప్పత్తం దస్సేతుం ‘‘సీతబ్భాహతే’’తిఆది వుత్తం. సబ్బత్థాతి ‘‘ఉణ్హస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదీసు సబ్బేసు సేసపయోజనేసు. యదిపి సూరియసన్తాపోపి ఉణ్హోవ, తస్స పన ఆతపగ్గహణేన గహితత్తా ‘‘అగ్గిసన్తాపస్సా’’తి వుత్తం. ఏకచ్చో దావగ్గిసన్తాపో కాయం చీవరేన పటిచ్ఛాదేత్వా సక్కా వినోదేతున్తి ఆహ ‘‘తస్స వనదాహాదీసు సమ్భవో వేదితబ్బో’’తి. డంసాతి పిఙ్గలమక్ఖికా. తే పన యస్మా డంసనసీలా, తస్మా వుత్తం ‘‘డంసనమక్ఖికా’’తి. సప్పాదయోతి సప్పసతపదిఉణ్ణనాభిసరబూవిచ్ఛికాదయో. ఫుట్ఠసమ్ఫస్సోతి ఫుట్ఠవిసమాహ. తివిధా హి సప్పా – దట్ఠవిసా ఫుట్ఠవిసా దిట్ఠవిసా. తేసు పురిమకా ద్వే ఏవ గహితా. సతపదిఆదీనమ్పి తాదిసానం సఙ్గణ్హనత్థం. నియతపయోజనం ఏకన్తికం, సబ్బకాలికఞ్చ పయోజనం. హిరీ కుప్పతి నిల్లజ్జతా సణ్ఠాతి. తేనాహ ‘‘వినస్సతీ’’తి. కూపావతరణం వా పటిచ్ఛాదనం అరహతీతి కోపినం. హిరియితబ్బట్ఠేన హిరీ చ తం కోపినఞ్చాతి హిరికోపినన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తస్స చాతి చ-సద్దో పుబ్బే వుత్తపయోజనానం సమ్పిణ్డనత్థో.

యం కిఞ్చి ఆహారన్తి ఖాదనీయభోజనీయాదిభేదం యం కిఞ్చి ఆహరితబ్బవత్థుం. పిణ్డాయ భిక్ఖాయ ఉలతీతి పిణ్డోలో, తస్స కమ్మం పిణ్డోల్యం. తేన పిణ్డోల్యేన భిక్ఖాచరియాయ. పతితత్తాతి పక్ఖిపితత్తా. పిణ్డపాతో పత్తే పక్ఖిత్తభిక్ఖాహారో. పిణ్డానం వా పాతోతి ఘరే ఘరే లద్ధభిక్ఖానం సన్నిపాతో. ‘‘నత్థి దవా’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫) సహసా కిరియాపి ‘‘దవా’’తి వుచ్చతి, తతో విసేసనత్థం ‘‘దవత్థం, కీళానిమిత్తన్తి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. ముట్ఠికమల్లా ముట్ఠియుద్ధయుజ్ఝనకా. ఆది-సద్దేన నిబుద్ధయుజ్ఝనకాదీనం గహణం. బలమదనిమిత్తన్తి బలం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకమదో బలమదో. తం నిమిత్తం, బలస్స ఉప్పాదనత్థన్తి అత్థో. పోరిసమదనిమిత్తన్తి పోరిసమదో వుచ్చతి పురిసమానో ‘‘అహం పురిసో’’తి ఉప్పజ్జనకమానో. అసద్ధమ్మసేవనాసమత్థతం నిస్సాయ పవత్తో మానో, రాగో ఏవ వా పోరిసమదోతి కేచి. తం నిమిత్తం. అన్తేపురికా రాజోరోధా. సబ్బేసం సన్నివేసయోగ్యతాయ వేసియో రూపూపజీవినియో. మణ్డనం నామ ఇధావయవపారిపూరీతి ఆహ ‘‘అఙ్గపచ్చఙ్గానం పీణభావనిమిత్త’’న్తి, పరిబ్రూహనహేతూతి అత్థో. నటా నామ రఙ్గనటా. నచ్చకా లఙ్ఘకాదయో. విభూసనం సోభాసముప్పాదనన్తి ఆహ ‘‘పసన్నచ్ఛవివణ్ణతానిమిత్త’’న్తి.

ఏతం పదం. మోహూపనిస్సయప్పహానత్థన్తి మోహస్స ఉపనిస్సయతాపహానాయ. దవా హి మోహేన హోతి, మోహఞ్చ వడ్ఢేతీతి తస్సా వజ్జనేన మోహస్స అనుపనిస్సయతా. దోసూపనిస్సయప్పహానత్థన్తి ఇదం బలమదస్స, పురిసమదస్స చ దోసహేతునో వసేన వుత్తం, ఇతరస్స పన వసేన ‘‘రాగూపనిస్సయప్పహానత్థ’’న్తి వత్తబ్బం. మణ్డనవిభూసనపటిక్ఖేపో సియా మోహూపనిస్సయప్పహానాయపి, రాగూపనిస్సయతాయ పన ఉజుపటిపక్ఖోతి వుత్తం ‘‘రాగూపనిస్సయప్పహానత్థ’’న్తి. యదిపి ఏకచ్చస్స దవమదే ఆరబ్భ పరస్స పటిఘసంయోజనాదీనం ఉప్పత్తి హోతియేవ మనోపదోసికదేవాదీనం వియ, అత్తనో పన దవమదే ఆరబ్భ యేసం సవిసేసం రాగమోహమానాదయో పాపధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. తే సన్ధాయ ‘‘అత్తనో సంయోజనుప్పత్తిపటిసేధనత్థ’’న్తి వత్వా మణ్డనవిభూసనాని పటిచ్చ సవిసేసం పరస్సపి రాగమోహాదయో పవత్తన్తీతి ‘‘పరస్సపి సంయోజనుప్పత్తిపటిసేధనత్థ’’న్తి వుత్తం. అయోనిసో పటిపత్తియాతి ఏత్థ కామసుఖల్లికానుయోగం ముఞ్చిత్వా సబ్బాపి మిచ్ఛాపటిపత్తి అయోనిసో పటిపత్తి. పురిమేహి ద్వీహి పదేహి అయోనిసో పటిపత్తియా, పచ్ఛిమేహి ద్వీహి కామసుఖల్లికానుయోగస్స పహానం వుత్తన్తి వదన్తి. ‘‘చతూహిపి చేతేహీ’’తి పన వచనతో సబ్బేహి ఉభిన్నమ్పి పహానం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కామకీళాపి దవన్తోగధా హోతియేవ, పురిసమదోపి కామసుఖల్లికానుయోగస్స హేతుయేవాతి.

చాతుమహాభూతికస్సాతి చతుమహాభూతే సన్నిస్సితస్స. రూపకాయస్సాతి చతుసన్తతిరూపసమూహస్స. ఠితియాతి ఠితత్థం. సా పనస్స ఠితి పబన్ధవసేన ఇచ్ఛితాతి ఆహ ‘‘పబన్ధట్ఠితత్థ’’న్తి. పవత్తియాతి జీవితిన్ద్రియప్పవత్తియా. తథా హి జీవితిన్ద్రియం ‘‘యాపనా వత్తనా’’తి (ధ. స. ౧౯, ౬౩౪) చ నిద్దిట్ఠం. తస్సా చ అవిచ్ఛేదో ఆహారూపయోగేన హోతి. కాయస్స చిరతరం యావ ఆయుకప్పో, తావ అవత్థానం యాపనాతి దస్సేన్తో ‘‘చిరకాలట్ఠితత్థం వా’’తి ఆహ. ఇదాని వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘ఘరూపత్థమ్భమివా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాయం యోజనా – యథా జిణ్ణఘరసామికో ఘరస్స ఉపత్థమ్భనం కరోతి తస్స అపతనత్థం, యథా చ సాకటికో అక్ఖబ్భఞ్జనం కరోతి తస్స సమ్పవత్తనత్థం, ఏవమేస యోగీ కాయస్స ఠితత్థం, యాపనత్థఞ్చ పిణ్డపాతం పటిసేవతి పరిభుఞ్జతీతి. ఏతేన ఠితి నామ అపతనం యాపనా పవత్తీతి దస్సేతి. న దవమదమణ్డనవిభూసనత్థన్తి ఇదం ‘‘యావదేవా’’తి అవధారణేన నివత్తితత్థదస్సనం. తిట్ఠన్తి ఉపాదిన్నధమ్మా ఏతాయాతి ఠితి, ఆయూతి ఆహ ‘‘ఠితీతి జీవితిన్ద్రియస్సేతం అధివచన’’న్తి. తథా హి తం ఆయు ‘‘ఠితీ’’తి నిద్దిట్ఠం, ఠితియా యాపనాయాతి కాయస్స ఠితిహేతుతాయ ‘‘ఠితీ’’తి లద్ధవోహారస్స జీవితిన్ద్రియస్స పవత్తనత్థన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘జీవితిన్ద్రియపవత్తాపనత్థ’’న్తి. ఆబాధట్ఠేనాతి విబాధనట్ఠేన, రోగట్ఠేన వా. జిఘచ్ఛాపరమా హి రోగా. ఉపరమత్థన్తి వూపసమత్థం. వణాలేపనమివ వణికో. ఉణ్హసీతాదీసు అభిభవన్తేసు తప్పటికారం సీతుణ్హం వియ పటిసేవతీతి సమ్బన్ధో. మగ్గబ్రహ్మచరియం ఠపేత్వా సిక్ఖత్తయసఙ్గహా సాసనావచరితబ్బా అనుసాసనీ సాసనబ్రహ్మచరియన్తి ఆహ ‘‘సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స చ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స చా’’తి. అనుగ్గహణత్థన్తి అను అను గణ్హనత్థం సమ్పాదనత్థం. కాయబలం నిస్సాయాతి యథాసమారద్ధం గుణవిసేసపారిపూరిహేతుభూతం కాయబలమత్తం నిస్సాయ. తేనాహ ‘‘సిక్ఖత్తయానుయోగవసేనా’’తిఆది. కన్తారనిత్థరణత్థికా జాయమ్పతికా, నదీసముద్దనిత్థరణత్థికా చ పుత్తమంసాదీని యథా అగిద్ధా అముచ్ఛితా కేవలం తం తం అత్థసిద్ధిమేవ అవేక్ఖన్తా పటిసేవన్తి తేహి వినా అసిజ్ఝనతో, ఏవమయమ్పి కేవలం భవకన్తారనిత్థరణత్థికో అగిద్ధో అముచ్ఛితో తేన వినా అసిజ్ఝనతో పిణ్డపాతం పటిసేవతీతి ఉపమాసంసన్దనం.

ఇతీతి పకారత్థే నిపాతపదం. తేన పటిసేవియమానస్స పిణ్డపాతస్స పటిసేవనాకారో గయ్హతీతి ఆహ ‘‘ఏవం ఇమినా పిణ్డపాతపటిసేవనేనా’’తి. పురాణన్తి భోజనతో పురిమకాలికత్తా పురాతనం. పటిహఙ్ఖామీతి పటిహనిస్సామి. నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి పటిసేవతీతి యోజనా. కీదిసం, కథఞ్చాతి ఆహ ‘‘అపరిమిత…పే… అఞ్ఞతరో వియా’’తి. అపరిమితం అపరిమాణం భోజనం పచ్చయో ఏతిస్సాతి అపరిమితభోజనపచ్చయా, తం అపరిమితభోజనపచ్చయం అత్తనో గహణీతేజపమాణతో అతిక్కన్తపమాణభోజనహేతుకన్తి అత్థో. యో బహుం భుఞ్జిత్వా అత్తనో ధమ్మతాయ ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో ‘‘ఆహర హత్థ’’న్తి వదతి, అయం ఆహరహత్థకో. యో భుఞ్జిత్వా అచ్చుద్ధుమాతకుచ్ఛితాయ ఉట్ఠితోపి సాటకం నివాసేతుం న సక్కోతి, అయం అలంసాటకో. యో భుఞ్జిత్వా ఉట్ఠాతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ పరివత్తతి, అయం తత్రవట్టకో. యో యథా కాకేహి ఆమసితుం సక్కా, ఏవం యావ ముఖద్వారం ఆహారేతి, అయం కాకమాసకో. యో భుఞ్జిత్వా ముఖే సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ వమతి, అయం భుత్తవమితకో. ఏతేసం అఞ్ఞతరో వియ. అథ వా పురాణవేదనా నామ అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకవేదనా. తం ‘‘పటిహనిస్సామీ’’తి పటిసేవతి. నవవేదనా నామ అతిభుత్తపచ్చయేన ఉప్పజ్జనకవేదనా. తం ‘‘న ఉప్పాదేస్సామీ’’తి పటిసేవతి. అథ వా నవవేదనా నామ అభుత్తపచ్చయేన ఉప్పజ్జనకవేదనా, తస్సా అనుప్పన్నాయ అనుప్పజ్జనత్థమేవ పటిసేవతి. అభుత్తపచ్చయా ఉప్పజ్జనకాతి చేతం ఖుద్దాయ విసేసనం. యస్సా అప్పవత్తి భోజనేన కాతబ్బా, తస్సా దస్సనత్థం. అభుత్తపచ్చయేన, భుత్తపచ్చయేన చ ఉప్పజ్జనకానుప్పజ్జనకవేదనాసు పురిమా యథాపవత్తా జిఘచ్ఛానిమిత్తా వేదనా. సా హి అభుఞ్జన్తస్స భియ్యోపవడ్ఢనవసేన ఉప్పజ్జతి. పచ్ఛిమాపి ఖుద్దానిమిత్తావ అఙ్గదాహసూలాదివేదనా పవత్తా. సా హి భుత్తపచ్చయా పుబ్బే అనుప్పన్నావ నుప్పజ్జిస్సతీతి అయమేతాసం విసేసో. విహింసానిమిత్తతా చేతాసం విహింసాయ విసేసో.

యా వేదనా. అధునాతి ఏతరహి. అసప్పాయాపరిమితభోజనం నిస్సాయాతి అసప్పాయాపరిమితస్స ఆహారస్స భుఞ్జనపయోగం ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. పురాణకమ్మపచ్చయవసేనాతి పుబ్బే పురిమజాతియం కతత్తా పురాణస్స కమ్మస్స పచ్చయతావసేన పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ ఉప్పజ్జనారహతాయ తం వజ్జేత్వా పయోగసమ్పత్తియా ఉపట్ఠాపనం దుక్ఖవేదనాపచ్చయఘాతో, పటిహననఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘తస్సా పచ్చయం వినాసేన్తో తం పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీ’’తి. అయుత్తపరిభోగో పచ్చయే అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభోగో. సో ఏవ కతూపచితకమ్మతాయ కమ్మూపచయో. తం నిస్సాయ పటిచ్చ ఆయతిం అనాగతే కాలే ఉప్పజ్జనతో యా చాయం ‘‘నవవేదనా’’తి వుచ్చతీతి యోజనా. యుత్తపరిభోగవసేనాతి పచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చయానం పరిభోగవసేన, తస్సా నవవేదనాయ మూలం అయుత్తపరిభోగకమ్మం అనిబ్బత్తేన్తో సబ్బేన సబ్బం అనుప్పాదేన్తో. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇతి పురాణ’’న్తిఆదినా వుత్తేన పదద్వయేన. ‘‘విహింసూపరతియా’’తిఆదినా వా పదచతుక్కేన యుత్తపరిభోగసఙ్గహో పబ్బజితానుచ్ఛవికస్స పచ్చయపరిభోగస్స వుత్తత్తా. అత్తకిలమథానుయోగప్పహానం జిఘచ్ఛాదిదుక్ఖపటిఘాతస్స భాసితత్తా. ఝానసుఖాదీనం పచ్చయభూతస్స కాయసుఖస్స అవిస్సజ్జనతో ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగో చ దీపితో హోతి.

అసప్పాయాపరిమితూపయోగేన జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకో, ఇరియాపథభఞ్జనకో వా సియా పరిస్సయో, సప్పాయపరిమితూపయోగేన పన సో న హోతి. తథా సతి చిరకాలప్పవత్తిసఙ్ఖాతా సరీరస్స యాత్రా యాపనా భవిస్సతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పరిమితపరిభోగేన…పే… భవిస్సతీ’’తి ఆహ. యో రోగో సాద్ధో అసాద్ధో చ న హోతి, సో యాప్యరోగో, సో ఏతస్స అత్థీతి యాప్యరోగీ. సో హి నిచ్చకాలం భేసజ్జం ఉపసేవతి, తథా అయమ్పీతి. యది యాత్రాపి యాపనా, పుబ్బేపి ‘‘యాపనాయా’’తి వుత్తం, కో ఏత్థ విసేసోతి? పుబ్బే ‘‘యాపనాయా’’తి జీవితిన్ద్రియయాపనా అధిప్పేతా, ఇధ పన చతున్నమ్పి ఇరియాపథానం అవిచ్ఛేదసఙ్ఖాతా యాపనా యాత్రాతి అయమేత్థ విసేసో. బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాజీవేన పచ్చయపరియేసనా అయుత్తపరియేసనా. దాయకదేయ్యధమ్మానం, అత్తనో చ పమాణం అజానిత్వా పటిగ్గహణం, సద్ధాదేయ్యవినిపాతనత్థం వా పటిగ్గహణం అయుత్తపటిగ్గహణం, యేన వా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభోగో అయుత్తపరిభోగో. తేసం పరివజ్జనం ధమ్మేన సమేన పచ్చయుప్పాదనాదివసేన వేదితబ్బం. ధమ్మేన హి పచ్చయే పరియేసిత్వా ధమ్మేన పటిగ్గహేత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనం అనవజ్జతా నామ.

అరతీతి ఉక్కణ్ఠా. పన్తసేనాసనేసు, అధికుసలధమ్మేసు చ అనభిరతి. తన్దీతి పచలాయికా నిద్దా. విజమ్భితాతి థినమిద్ధాభిభవేన కాయస్స విజమ్భనా. విఞ్ఞూహి గరహా విఞ్ఞూగరహా. ఏకచ్చో హి అనవజ్జంయేవ సావజ్జం కరోతి, ‘‘లద్ధం మే’’తి పమాణాధికం భుఞ్జిత్వా తం జీరాపేతుం అసక్కోన్తో ఉద్ధంవిరేచనఅధోవిరేచనాదీహి కిలమతి, సకలవిహారే భిక్ఖూ తస్స సరీరపటిజగ్గనభేసజ్జపరియేసనాపసుతా హోన్తి. అఞ్ఞే తే ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అసుకస్స ఉదరం ఉద్ధుమాత’’న్తిఆదీని సుత్వా ‘‘నిచ్చకాలమేస ఏవంపకతికో అత్తనో కుచ్ఛిపమాణం నామ న జానాతీ’’తి నిన్దన్తి, ఏవం అనవజ్జంయేవ సావజ్జం కరోతి. ఏవం అకత్వా ‘‘అనవజ్జతా చ భవిస్సతీ’’తి పటిసేవతి. అత్తనో హి పకతిఅగ్గిబలాదిం జానిత్వా ‘‘ఏవం మే అరతిఆదీనం అభావేన కాయసుఖతా, అగరహితబ్బతా చ భవిస్సతీ’’తి పమాణయుత్తమేవ పటిసేవతి. యావతకో భోజనేన అత్థో, తస్స సాధనేన యావదత్థం ఉదరస్స పరిపూరణేన ఉదరావదేహకం భోజనం యావదత్థఉదరావదేహకభోజనం, తస్స పరివజ్జనేన. సేయ్యాయ సయనేన లద్ధబ్బసుఖం సేయ్యసుఖం, ఉభోహి పస్సేహి సమ్పరివత్తనకం సయన్తస్స ఉప్పజ్జనసుఖం పస్ససుఖం, మిద్ధేన నిద్దాయనేన ఉప్పజ్జనసుఖం మిద్ధసుఖం, తేసం సేయ్య…పే… సుఖానం పహానతో చతున్నం ఇరియాపథానం యోగ్యభావస్స పటిపాదనం కాయస్స చతుఇరియాపథయోగ్యభావపటిపాదనం, తతో. సుఖో ఇరియాపథవిహారో ఫాసువిహారో. పచ్ఛిమే వికప్పే, సబ్బవికప్పేసు వా వుత్తం ఫాసువిహారలక్ఖణం ఆగమేన సమత్థేతుం ‘‘వుత్తమ్పి హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తీసుపి వికప్పేసు ఆహారస్స ఊనపరిభోగవసేనేవ హి ఫాసువిహారో వుత్తోతి.

ఏత్తావతాతి ‘‘యాత్రా’’తిఆదినా వుత్తేన పదత్తయేన. ‘‘యాత్రా చ మే భవిస్సతీ’’తి పయోజనపరిగ్గహదీపనా. యాత్రా హి నం ఆహారూపయోగం పయోజేతీతి. ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగహేతుకో ఫాసువిహారో మజ్ఝిమా పటిపదా అన్తద్వయపరివజ్జనతో. ఇమస్మిం పన ఠానే అట్ఠ అఙ్గాని సమోధానేతబ్బాని – ‘‘నేవ దవాయా’’తి ఏకం అఙ్గం, ‘‘న మదాయా’’తి ఏకం, ‘‘న మణ్డనాయా’’తి ఏకం, ‘‘న విభూసనాయా’’తి ఏకం, ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయా’’తి ఏకం, ‘‘విహింసూపరతియా బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయా’’తి ఏకం, ‘‘ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీ’’తి ఏకం, ‘‘యాత్రా చ మే భవిస్సతీ’’తి ఏకం. ‘‘అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చా’’తి అయమేత్థ భోజనానిసంసో. మహాసివత్థేరో పనాహ ‘‘హేట్ఠా చత్తారి అఙ్గాని పటిక్ఖేపో నామ, ఉపరి పన అట్ఠఙ్గాని సమోధానేతబ్బానీ’’తి. తత్థ ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తి ఏకం అఙ్గం, ‘‘యాపనాయా’’తి ఏకం, ‘‘విహింసూపరతియా’’తి ఏకం, ‘‘బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయా’’తి ఏకం, ‘‘ఇతి పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామీ’’తి ఏకం, ‘‘నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీ’’తి ఏకం, ‘‘యాత్రా చ మే భవిస్సతీ’’తి ఏకం, ‘‘అనవజ్జతా చా’’తి ఏకం. ఫాసువిహారో పన భోజనానిసంసోతి. ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ఆహారం ఆహారేన్తో పటిసఙ్ఖా యోనిసో పిణ్డపాతం పటిసేవతి నామ.

యత్థ యత్థాతి భుమ్మనిద్దేసేన సేన-సద్దస్స అధికరణత్థవుత్తిమాహ. తథా ఆసన-సద్దస్సాతి. అడ్ఢయోగాదిమ్హీతి ఆది-సద్దేన పాసాదాదిం, మఞ్చాదిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. యత్థ యత్థ విహారే వా అడ్ఢయోగాదిమ్హి వా ఆసతీతి విహారఅడ్ఢయోగాదికే ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ఇధ ఆది-సద్దేన పీఠసన్థతాదీనమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. పరిసహనట్ఠేనాతి అభిభవనట్ఠేన, విబాధనట్ఠేనాతి అత్థో. ఉతుయేవ ఉతుపరిస్సయోతి సీతుణ్హాదిఉతుయేవ అసప్పాయో వుత్తనయేన ఉతుపరిస్సయో. తస్స ఉతుపరిస్సయస్స వినోదనత్థం, అనుప్పన్నస్స అనుప్పాదనత్థం, ఉప్పన్నస్స వూపసమనత్థఞ్చాతి అత్థో. నానారమ్మణతో పటిసంహరిత్వా కమ్మట్ఠానభూతే ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స సమ్మదేవ లయనం పటిసల్లానం, తత్థ ఆరామో అభిరతి పటిసల్లానారామో, తదత్థం. సేనాసనం హి వివిత్తం యోగినో భావనానుకూలం సుఞ్ఞాగారభావతో. తం పనేతం అత్థద్వయం విభావేతుం ‘‘యో సరీరాబాధచిత్తవిక్ఖేపకరో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏకీభావసుఖత్థన్తి ఏకీభావహేతుకం సుఖం ఏకీభావసుఖం, తదత్థం. గణసఙ్గణికకిలేససఙ్గణికాభావేన ఉప్పజ్జనకసుఖం.

యది ఉతుయేవ ఉతుపరిస్సయో, ‘‘ఉతు చ సీతుణ్హ’’న్తి సీతుణ్హపటిఘాతం వత్వా ఉతుపరిస్సయవినోదనం కస్మా వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘కామఞ్చా’’తిఆది. తత్థ ‘‘నియతం ఉతుపరిస్సయవినోదన’’న్తి ఏతేన ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయ ఉణ్హస్స పటిఘాతాయా’’తి ఏత్థ వుత్తం సీతుణ్హం అనియతం కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జనకం, ఉతుపరిస్సయో పన సబ్బదాభావీ అధిప్పేతోతి దస్సేతి. వుత్తప్పకారోతి ‘‘సీతాదికో, అసప్పాయో’’తి చ ఏవం వుత్తప్పకారో వివటఙ్గణరుక్ఖమూలాదీసు నిసిన్నస్స అపరిగుత్తియా అసంవుతద్వారాదితాయ పాకటపరిస్సయా, అసప్పాయరూపదస్సనాదినా అపాకటపరిస్సయా చ భిక్ఖుస్స కాయచిత్తానం ఆబాధం కరేయ్యుం. యత్థ గుత్తే సేనాసనే ఆబాధం న కరోన్తి. ఏవం జానిత్వాతి ఉభయపరిస్సయరహితన్తి ఏవం ఞత్వా పటిసేవన్తో భిక్ఖు వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో.

ధాతుక్ఖోభలక్ఖణస్స, తంహేతుకదుక్ఖవేదనాలక్ఖణస్స వా రోగస్స పటిపక్ఖభావో పటిఅయనట్ఠో. తేనాహ ‘‘పచ్చనీకగమనట్ఠేనాతి అత్థో’’తి, వూపసమనట్ఠేనాతి వుత్తం హోతి. యస్స కస్సచీతి సప్పిఆదీసు యస్స కస్సచి. సప్పాయస్సాతి హి తస్స వికారవూపసమేనాతి అధిప్పాయో. భిసక్కస్స కమ్మం తేన విధాతబ్బతో. తేనాహ ‘‘తేన అనుఞ్ఞాతత్తా’’తి. నగరపరిక్ఖారేహీతి నగరం పరివారేత్వా రక్ఖణకేహి. వివటపరిక్ఖేపో పరిక్ఖా ఉడ్డాపో పాకారో ఏసికా పలిఘో పాకారపత్థణ్డిలన్తి సత్త ‘‘నగరపరిక్ఖారా’’తి వదన్తి. సీలపరిక్ఖారోతి సువిసుద్ధసీలాలఙ్కారో. అరియమగ్గో హి ఇధ ‘‘రథో’’తి అధిప్పేతో. తస్స చ సమ్మావాచాదయో అలఙ్కారట్ఠేన ‘‘పరిక్ఖారో’’తి వుత్తా. జీవితపరిక్ఖారాతి జీవితస్స పవత్తికారణాని. సముదానేతబ్బాతి సమ్మా ఉద్ధం ఉద్ధం ఆనేతబ్బా పరియేసితబ్బా. పరివారోపి హోతి అన్తరాయానం పరితో వారణతో. తేనాహ ‘‘జీవిత…పే… రక్ఖణతో’’తి.

తత్థ అన్తరన్తి వివరం, ఓకాసోతి అత్థో. వేరికానం అన్తరం అదత్వా అత్తనో సామికానం పరివారేత్వా ఠితసేవకా వియ రక్ఖణతో. అస్సాతి జీవితస్స. కారణభావతోతి చిరప్పవత్తియా కారణభావతో. రసాయనభూతం హి భేసజ్జం సుచిరమ్పి కాలం జీవితం పవత్తేతియేవ. యదిపి అనుప్పన్నా ఏవ దుక్ఖవేదనా భేసజ్జపరిభోగేన పటిహఞ్ఞన్తి, న ఉప్పన్నా తాసం సరసేనేవ భిజ్జనతో, ఉప్పన్నసదిసా పన ‘‘ఉప్పన్నా’’తి వుచ్చన్తి. భవతి హి తంసదిసేసు తబ్బోహారో, యథా సా ఏవ తిత్తిరి, తానియేవ ఓసధానీతి. తస్మా వుత్తం ‘‘ఉప్పన్నానన్తి జాతానం భూతానం నిబ్బత్తాన’’న్తి. సఞ్చయతో పట్ఠాయ సో ధాతుక్ఖోభో సముట్ఠానం ఏతేసన్తి తంసముట్ఠానా. ‘‘దుక్ఖవేదనా’’తి వత్వా సా అకుసలసభావాపి అత్థీతి తతో విసేసేతుం ‘‘అకుసలవిపాకవేదనా’’తి వుత్తం. బ్యాబాధనట్ఠేన బ్యాబాధో, బ్యాబాధోవ బ్యాబజ్ఝం, దుక్ఖన్తి అత్థో. నత్థి ఏత్థ బ్యాబజ్ఝన్తి అబ్యాబజ్ఝం, నిద్దుక్ఖతా. తేనాహ ‘‘అబ్యాబజ్ఝపరమతాయా’’తి నిద్దుక్ఖపరమతాయాతి. తం దుక్ఖన్తి రోగనిమిత్తకం దుక్ఖం.

చీవరాదీనం పచ్చయానం నిస్సయనం పరిభోగో ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘తే పటిచ్చ నిస్సాయా’’తి వత్వా ‘‘పరిభుఞ్జమానా’’తి వుత్తం. పవత్తన్తీతి జీవన్తి. జీవనమ్పి హి పవత్తనం, యతో జీవితిన్ద్రియం ‘‘పవత్తనరస’’న్తి వుచ్చతి.

చతుపారిసుద్ధిసమ్పాదనవిధివణ్ణనా

౧౯. ఏవం పాతిమోక్ఖసంవరాదిభేదేన నిద్దిట్ఠం సీలం పున సాధనవిభాగేన దస్సేతుం ‘‘ఏవమేతస్మి’’న్తిఆదిమారద్ధం. తత్థ సాధీయతి సమ్పాదియతి ఏతేనాతి సాధనం, సద్ధా సాధనం ఏతస్సాతి సద్ధాసాధనో. నను చ వీరియసతిపఞ్ఞాహిపి వినా పాతిమోక్ఖసంవరో న సిజ్ఝతీతి? సచ్చం న సిజ్ఝతి, సద్ధాయ పన విసేసహేతుభావం సన్ధాయ ఏవం వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ

‘‘సావకవిసయాతీతత్తా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా’’తి. గరుకలహుకాదిభేదే ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం తస్స తస్స అపరాధస్స అనురూపం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం నామ సావకానం అవిసయో, బుద్ధానం ఏవ విసయో. సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం తావ తిట్ఠతు, తస్స కాలోపి నామ సావకానం అవిసయో, బుద్ధానం ఏవ విసయోతి దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనపటిక్ఖేపో చేత్థ నిదస్సన’’న్తి ఆహ. తథా హి వుత్తం ‘‘ఆగమేహి త్వం సారిపుత్త, ఆగమేహి త్వం సారిపుత్త, తథాగతోవ తత్థ కాలం జానిస్సతీ’’తి (పారా. ౨౧). తత్థ చ-సద్దో సముచ్చయత్థో. తేన ‘‘అపఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేమ, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దామ, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తామా’’తి (పారా. ౫౬౫) ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సద్ధాయాతి సద్దహనేన సత్థరి, ధమ్మే చ సద్ధాయ పచ్చుపట్ఠాపనేన. జీవితేపి పగేవ జీవితపరిక్ఖారేతి అధిప్పాయో.

కికీవ అణ్డన్తి కికీసకుణికా వియ అత్తనో అణ్డం. సా కిర జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా అణ్డమేవ రక్ఖతి. చమరీవ వాలధిన్తి చమరీమిగో వియ అత్తనో వాలధిం. చమరీమిగా కిర బ్యాధేన పరిపాతియమానా జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా కణ్డకగుమ్బాదీసు లగ్గం అత్తనో వాలమేవ రక్ఖన్తి. పియంవ పుత్తం ఏకకన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యథా హి ఏకపుత్తకో కుటుమ్బికో తం ఏకపుత్తం, ఏకనయనో చ తం ఏకనయనం సుట్ఠుతరం రక్ఖతి. తథేవ సీలం అనురక్ఖమానకాతి అనుకమ్పనవసేన వుత్తం. సుపేసలాతి సుట్ఠు పియసీలా. సదా సబ్బకాలం దహరమజ్ఝిమథేరకాలేసు. ఛన్నమ్పి గారవానం వసేన సగారవా, గరుకారవన్తోతి అత్థో.

ఏవమేవ ఖోతి యథా మహాసముద్దో ఠితధమ్మో వేలం నాతిక్కమతి, ఏవమేవ. మమ సావకాతి అరియసావకే సన్ధాయాహ. తే హి ధువసీలా. ఇమస్మిం అత్థేతి జీవితహేతుపి సీలస్స అవీతిక్కమనే.

మహావత్తనిఅటవీ నామ విఞ్ఝాటవీ. హిమవన్తపస్సే అటవీతి కేచి. థేరన్తి నామగోత్తవసేన అపఞ్ఞాతం ఏకం థేరం. నిపజ్జాపేసుం గన్త్వా కస్సచి మా ఆరోచేయ్యాతి.

పూతిలతాయాతి గళోచిలతాయ. సమసీసీతి జీవితసమసీసీ. యస్స హి కిలేససీసం అవిజ్జం మగ్గపటిపాటియా అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి, తతో ఏకూనవీసతిమే పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గోత్తరణే వట్టసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి, సో ఇమాయ వారసమతాయ ‘‘జీవితసమసీసీ’’తి వుచ్చతి. సో చ థేరో తథా పరినిబ్బాయి. తేన వుత్తం ‘‘సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి. అభయత్థేరో కిర మహాభిఞ్ఞో. తస్మా చేతియం కారాపేసీతి వదన్తి. అప్పేవాతి అప్పేవ నామ అత్తనో జీవితమ్పి జహేయ్య, న భిన్దేతి న భిన్దేయ్య, న వీతిక్కమేయ్య.

సతియా అధిట్ఠితానన్తి పగేవ ఉపట్ఠితాయ సతియా ఆరక్ఖవసేన అధిట్ఠితానం ఇన్ద్రియానం. అనన్వాస్సవనీయతోతి ద్వారభావేన అభిజ్ఝాదీహి అననుబన్ధితబ్బతో. వరన్తి సేట్ఠం. తత్తాయాతి ఉణ్హాయ. ఆదిత్తాయాతి ఆదితో పట్ఠాయ దిత్తాయ. సమ్పజ్జలితాయాతి సమన్తతో జలన్తియా. సజోతిభూతాయాతి ఏకజాలీభూతాయ. సమ్పలిమట్ఠన్తి సబ్బసో ఆమట్ఠం, అఞ్చితన్తి అత్థో. న త్వేవ వరన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. రూపేసూతి రూపారమ్మణేసు. అనుబ్యఞ్జనసో నిమిత్తగ్గాహోతి కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనవసేన ఉప్పాదనేన పాకటీకరణవసేన సుభాదినిమిత్తగ్గాహో, అథ వా అనుబ్యఞ్జనసోతి హత్థపాదాదిఅనుబ్యఞ్జనతో, నిమిత్తగ్గాహోతి ఇత్థిపురిసాదిసుభాదినిమిత్తగ్గహణం. చక్ఖుద్వారాదిపవత్తస్సాతి చక్ఖుద్వారాదీహి పవత్తస్స. విఞ్ఞాణస్సాతి జవనవిఞ్ఞాణస్స. నిమిత్తాదిగ్గాహం నిసేధేన్తేన సమ్పాదేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. అసంవిహితసాఖాపరివారన్తి సమ్మా అవిహితవతిపరిక్ఖేపం. పరస్సహారీహీతి పరసన్తకావహారకేహి చోరేహి. సమతివిజ్ఝతీతి సబ్బసో అతివిజ్ఝతి అనుపవిసతి.

రూపేసూతి రూపహేతు రూపనిమిత్తం. ఉప్పజ్జనకఅనత్థతో రక్ఖ ఇన్ద్రియన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసు. ఏతే హి ద్వారాతి ఏతే చక్ఖాదిద్వారా. సతికవాటేన అసంవుతత్తా వివటా. తతో ఏవ అరక్ఖితా. కిలేసుప్పత్తియా హేతుభావేన తంసమఙ్గినం హనన్తీతి కారణూపచారేనేవ వుత్తం. ఏతే వా రూపాదయో. కిలేసానం ఆరమ్మణభూతా ద్వారా చక్ఖాదిద్వారా. తే కీదిసా వివటా అరక్ఖితా అసంవుతచక్ఖాదిహేతుం తంసమఙ్గినం హనన్తీతి కారణూపచారేనేవ వుత్తం. అగారన్తి గేహం. దుచ్ఛన్నన్తి న సమ్మా ఛాదితం. అభావితన్తి లోకుత్తరభావనారహితం.

సమ్పాదితేతిఆదిస్స వోదానపక్ఖస్స అత్థో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. అయం పన సబ్బసో కిలేసానం అనుప్పాదో అతిఉక్కట్ఠదేసనా మగ్గేనాగతసదిసత్తా. సమ్పాదేతబ్బోతి ‘‘న పునేవం కరిస్స’’న్తి అధిట్ఠానసుద్ధియా సమ్పాదేతబ్బో.

అధునాపబ్బజితేనాతి న చిరపబ్బజితేన, నవపబ్బజితేనాతి అత్థో. కామరాగేన డయ్హామీతి కామరాగగ్గినా పరిడయ్హామి. సో చ పన దాహో ఇదాని చిత్తగతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిత్తం మే పరిడయ్హతీ’’తి. సాధూతి ఆయాచనా. నిబ్బాపనన్తి తస్స నిబ్బాపనుపాయం. గోతమాతి థేరం గోత్తేన ఆలపతి.

సఞ్ఞాయ విపరియేసాతి ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి పవత్తసఞ్ఞావిపరియేసహేతు విపరీతసఞ్ఞానిమిత్తం. నిమిత్తం పరివజ్జేహి కీదిసం? రాగూపసఞ్హితం రాగుప్పత్తిహేతుభూతం సుభనిమిత్తం పరివజ్జేహి న మనసి కరోహి. న కేవలం సుభనిమిత్తస్సామనసికారో ఏవ, అథ ఖో అసుభభావనాయ అత్తనో చిత్తం భావేహి. కథం? ఏకగ్గం సుసమాహితం యథా తం అసుభారమ్మణే విక్ఖేపాభావేన ఏకగ్గం, సుట్ఠు అప్పితభావేన సుసమాహితఞ్చ హోతి, ఏవం భావేహీతి. ఏవం సమథభావనాయ కామరాగస్స విక్ఖమ్భనం దస్సేత్వా ఇదాని సముచ్ఛేదనవిధిం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖారే పరతో పస్సాతి సబ్బేపి సఙ్ఖారే అవిధేయ్యకతాయ ‘‘పరే’’తి పస్స. అనిచ్చతాయ పన ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖతో, అనత్తసభావత్తా, అత్తవిరహతో చ నో అత్తతో పస్స. ఏవం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో మగ్గపటిపాటియా చతుత్థమగ్గేన సబ్బసో నిబ్బాపేహి మహారాగం తేభూమకస్స అభిభవనతో మహావిసయతాయ మహారాగం వూపసమేహి. యథా ఏతరహి, ఏవం మా డయ్హిత్థో పునప్పునన్తి దళ్హతరం రాగవినోదనే నియోజేసి.

ఏవం ఇన్ద్రియసంవరసీలస్స సమ్పాదనే విధిం దస్సేత్వా ఏవం తం సుసమ్పాదితం హోతీతి నయం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆదినా తత్థ పరిపూరకారినో థేరే నిదస్సేతి. తత్థ ‘‘లేణం న ఉల్లోకితపుబ్బ’’న్తి ఇదం సబ్బత్థేవ థేరస్స యుగమత్తదస్సితాయ వుత్తం. కిం పన థేరో సేనాసనం న సోధేతి? ‘‘ఉల్లోకా పఠమం ఓహారేతబ్బ’’న్తి హి వుత్తం, అన్తేవాసికాదయో ఏవ కిరస్స సేనాసనం సోధేన్తి. అస్స నాగరుక్ఖస్స.

తస్మిం గామేతి మహాగామే. తరుణా థఞ్ఞపివనకా పుత్తధీతరో యాసం తా తరుణపుత్తా, తాసం. లఞ్జాపేసీతి థనపట్టికాయ థనే బన్ధాపేత్వా రాజముద్దికాయ లఞ్జాపేసి. రాజా థేరం చిరతరం దట్ఠుం కాలవిక్ఖేపం కరోన్తో ‘‘స్వే సీలాని గణ్హిస్సామీ’’తి ఆహ. థేరో రఞ్ఞో చ దేవియా చ వన్దనకాలే సత్తాకారమత్తం గణ్హాతి. ఇత్థీ పురిసోతి పన వివేకం న కరోతి. తేనాహ ‘‘వవత్థానం న కరోమీ’’తి. ‘‘అహో సుపరిసుద్ధసీలో వతాయం అయ్యో’’తి దణ్డదీపికం గహేత్వా అట్ఠాసి. అతిపరిసుద్ధం పాకటన్తి సప్పాయలాభేన కమ్మట్ఠానం అతివియ పరిసుద్ధం విభూతం అహోసి. సకలం పబ్బతం ఉన్నాదయన్తోతి పథవికమ్పనేన సకలం పబ్బతం ఏకం నిన్నాదం కరోన్తో. తన్నివాసిదేవతానం సాధుకారదానేనాతి కేచి. భన్తోతి అనవట్ఠితో. బాలోతి తరుణదారకో. ఉత్రస్తోతి ఞాతకేహి వినాభావేన సన్త్రస్తో.

విసగణ్డకరోగోతి థనకన్దళరోగమాహ. మాసరోగాదికోపి విసగణ్డకరోగోతి వదన్తి. యతో పబ్బజితో, తతో పట్ఠాయ పబ్బజితకాలతో పభుతీతి అత్థో. ఇన్ద్రియానీతి ఇన్ద్రియసంవరసీలాని. తేసు హి భిన్నేసు ఇన్ద్రియానిపి భిన్నానీతి వుచ్చన్తి ఆరక్ఖాభావతో, ఇన్ద్రియానేవ వా నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గాహస్స ద్వారభూతాని భిన్నాని నామ తంసమఙ్గినో అనత్థుప్పత్తితో, విపరియాయతో అభిన్నానీతి వేదితబ్బాని. ఇన్ద్రియానం వా అయోనిసో ఉపసంహారో భేదనం, యోనిసో ఉపసంహారో అభేదనన్తి అపరే. మిత్తత్థేరోవాతి మహామిత్తత్థేరో వియ. వరేతి సేట్ఠే.

తథా వీరియేనాతి తథా-సద్దేన వీరియం విసేసేతి. యథా సతి అనవజ్జలక్ఖణావ ఇన్ద్రియసంవరసాధనం, తథా వీరియం అనవజ్జలక్ఖణం ఆజీవపారిసుద్ధిసాధనన్తి. వీరియాపేక్ఖమేవ విసేసనం దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ ‘‘సమ్మాఆరద్ధవీరియస్సా’’తి. అయుత్తా ఏసనా అనేసనా, యథావుత్తమిచ్ఛాజీవసఙ్గహా. సా ఏవ సత్థుసాసనస్స న పతిరూపాతి అప్పతిరూపం, తం అనేసనం అప్పతిరూపం. అథ వా పతిరూపవిరోధినీ అప్పతిరూపా, పరిగ్గహితధుతఙ్గస్స ధుతఙ్గనియమవిరోధినీ యస్స కస్సచి సల్లేఖవికోపినీ పటిపత్తి. ఇమస్మిం పక్ఖే చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, అనేసనం, అప్పతిరూపఞ్చ పహాయాతి. పటిసేవమానేన పరివజ్జయతా సమ్పాదేతబ్బాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పరిసుద్ధుప్పాదే’’తి ఇమినావ ధమ్మదేసనాదీనం పరిసుద్ధాయ సముట్ఠానతా దీపితా హోతీతి ‘‘ధమ్మదేసనాదీహి చస్స గుణేహి పసన్నాన’’న్తి వుత్తం. ఆది-సద్దేన బాహుసచ్చవత్తపరిపూరణఇరియాపథసమ్పత్తిఆదీనం గహణం వేదితబ్బం. ధుతగుణే చస్స పసన్నానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పిణ్డపాతచరియాదీహీతి ఆది-సద్దేన మిత్తసుహజ్జపంసుకూలచరియాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ధుతఙ్గనియమానులోమేనాతి తంతంధుతఙ్గనియతాయ పటిపత్తియా అనులోమవసేన, అవికోపనవసేనాతి అత్థో. మహిచ్ఛస్సేవ మిచ్ఛాజీవేన జీవికా, న అప్పిచ్ఛస్స. అప్పిచ్ఛతాయ ఉక్కంసగతాయ మిచ్ఛాజీవస్స అసమ్భవో ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘ఏకబ్యాధివూపసమత్థ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ పూతిహరితకీతి పూతిముత్తపరిభావితం, పూతిభావేన వా ఛడ్డితం హరితకం. అరియవంసో ఏతస్స అత్థీతి, అరియవంసే వా నియుత్తోతి అరియవంసికో, పచ్చయగేధస్స దూరసముస్సారితత్తా ఉత్తమో చ సో అరియవంసికో చాతి ఉత్తమఅరియవంసికో. యస్స కస్సచీతి పరిగ్గహితాపరిగ్గహితధుతఙ్గేసు యస్స కస్సచి.

నిమిత్తం నామ పచ్చయే ఉద్దిస్స యథా అధిప్పాయో ఞాయతి ఏవం నిమిత్తకమ్మం. ఓభాసో నామ ఉజుకమేవ అకథేత్వా యథా అధిప్పాయో విభూతో హోతి, ఏవం ఓభాసనం. పరికథా నామ పరియాయేన కథనం. తథా ఉప్పన్నన్తి నిమిత్తాదివసేన ఉప్పన్నం.

ద్వారం దిన్నన్తి రోగసీసేన పరిభోగస్స ద్వారం దిన్నం. తస్మా అరోగకాలేపి పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, ఆపత్తి న హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కిఞ్చాపి ఆపత్తి న హోతీ’’తిఆది. న వట్టతీతి సల్లేఖపటిపత్తియం ఠితస్స న వట్టతి, సల్లేఖం కోపేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఆజీవం పన కోపేతీ’’తి ఇమినావ సేనాసనపటిసంయుత్తధుతఙ్గధరస్స నిమిత్తాదయో న వట్టన్తీతి వదన్తి. తదఞ్ఞధుతఙ్గధరస్సాపి న వట్టన్తియేవాతి అపరే. అకరోన్తోతి యథాసకం అనుఞ్ఞాతవిసయేపి అకరోన్తో. అఞ్ఞత్రేవాతి ఠపేత్వా ఏవ.

గణవాసం పహాయ అరఞ్ఞాయతనే పటిప్పస్సద్ధివివేకస్స ముద్ధభూతాయ అగ్గఫలసమాపత్తియా విహరన్తో మహాథేరో ‘‘పవివేకం బ్రూహయమానో’’తి వుత్తో. ఉదరసన్నిస్సితో వాతాబాధో ఉదరవాతాబాధో. అసమ్భిన్నం ఖీరం ఏతస్సాతి అసమ్భిన్నఖీరం, తదేవ పాయాసన్తి అసమ్భిన్నఖీరపాయాసం, ఉదకేన అసమ్మిస్సఖీరేన పక్కపాయాసన్తి అత్థో. తస్సాతి పాయాసస్స. ఉప్పత్తిమూలన్తి ‘‘గిహికాలే మే, ఆవుసో, మాతా సప్పిమధుసక్కరాదీహి యోజేత్వా అసమ్భిన్నఖీరపాయాసం అదాసి, తేన మే ఫాసు అహోసీ’’తి అత్తనో వచీనిచ్ఛారణసఙ్ఖాతం ఉప్పత్తిహేతుం. ‘‘అపరిభోగారహో పిణ్డపాతో’’తి కస్మా వుత్తం, నను థేరస్స ఓభాసనాదిచిత్తుప్పత్తియేవ నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, అజ్ఝాసయం పన అజానన్తా ఏకచ్చే పుథుజ్జనా తథా మఞ్ఞేయ్యుం, అనాగతే చ సబ్రహ్మచారినో ఏవం మమ దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జేయ్యున్తి పటిక్ఖిపి. అపిచ మహాథేరస్స పరముక్కంసగతా సల్లేఖపటిపత్తి. తథా హి దహరభిక్ఖునో ‘‘కస్స సమ్పన్నం న మనాప’’న్తి (పాచి. ౨౦౯, ౨౫౭, ౬౧౨, ౧౨౨౮, ౧౨౩౪; చూళవ. ౩౪౩) వచనం నిస్సాయ యావ పరినిబ్బానా పిట్ఠఖాదనీయం న ఖాదతి.

వచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారాతి వచీనిచ్ఛారణహేతు. అత్థవిఞ్ఞాపనవసేన పవత్తమానో హి సద్దో అసతిపి విఞ్ఞత్తియా తస్స కేనచి పచ్చయేన పచ్చయభావే వచీవిఞ్ఞత్తివసేనేవ పవత్తతీతి ‘‘వచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారో’’తి వుచ్చతి. భుత్తోతి భుత్తవా సచే భవేయ్యం అహం. సాతి అస్స. అకారలోపేన హి నిద్దేసో ‘‘ఏవంస తే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; ౮.౭) వియ. అన్తగుణన్తి అన్తభోగో. బహి చరేతి ఆసయతో నిక్ఖమిత్వా గోచరగ్గహణవసేన బహి యది విచరేయ్య. పరమప్పిచ్ఛం దస్సేతుం లోకవోహారేనేవమాహ. లోకే హి అయుత్తభోజనం ఓదరియం గరహన్తా ఏవం వదన్తి ‘‘కింసు నామ తస్స అన్తాని బహి చరన్తీ’’తి. ఆరాధేమీతి ఆదితో పట్ఠాయ రాధేమి, వసే వత్తేమీతి అత్థో.

మహాతిస్సత్థేరో కిర దుబ్భిక్ఖకాలే మగ్గం గచ్ఛన్తో భత్తచ్ఛేదేన, మగ్గకిలమథేన చ కిలన్తకాయో దుబ్బలో అఞ్ఞతరస్స ఫలితస్స అమ్బస్స మూలే నిపజ్జి, బహూని అమ్బఫలాని తహం తహం పతితాని హోన్తి. తత్థేకో వుడ్ఢతరో ఉపాసకో థేరస్స సన్తికం ఉపగన్త్వా పరిస్సమం ఞత్వా అమ్బపానం పాయేత్వా అత్తనో పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా వసనట్ఠానం నేతి. థేరో –

‘‘న పితా నపి తే మాతా, న ఞాతి నపి బన్ధవో;

కరోతేతాదిసం కిచ్చం, సీలవన్తస్స కారణా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౦) –

అత్తానం ఓవదిత్వా సమ్మసనం ఆరభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా తస్స పిట్ఠిగతో ఏవ మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం సచ్ఛాకాసి. ఇమం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అమ్బఖాదకమహాతిస్సత్థేరవత్థుపి చేత్థ కథేతబ్బ’’న్తి. సబ్బథాపీతి సబ్బప్పకారేనపి అనేసనవసేన, చిత్తుప్పత్తివసేనపి, పగేవ కాయవచీవిప్ఫన్దితవసేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అనేసనాయా’’తిఆది.

అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగే ఇణపరిభోగఆపత్తిఆదీనవస్స, తబ్బిపరియాయతో పచ్చవేక్ఖితపరిభోగే ఆనిసంసస్స చ దస్సనం ఆదీనవానిసంసదస్సనం. తస్స పన పచ్చయాధికారత్తా వుత్తం ‘‘పచ్చయేసూ’’తి. కారణకారణమ్పి హి కారణభావేన వుచ్చతి యథా తిణేహి భత్తం సిద్ధన్తి. యేన కారణేన భిక్ఖునో అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో నామ సియా, తస్మిం వజ్జితే పచ్చయసన్నిస్సితసీలం సిజ్ఝతి, విసుజ్ఝతి చాతి దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పచ్చయగేధన్తి గేధగ్గహణేనేవ సమ్మోహోపి గహితోతి దట్ఠబ్బో తేన సహ పవత్తనతో, తదుపనిస్సయతో చ. ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నేతి ఇదం పచ్చయానం ఆగమనసుద్ధిదస్సనం, న పచ్చయసన్నిస్సితసీలవిసుద్ధిదస్సనం. పచ్చయానం హి ఇదమత్థితం ఉపధారేత్వా పరిభుఞ్జనం పచ్చయసన్నిస్సితసీలం. యస్మా పన తే పచ్చయా ఞాయాధిగతా ఏవ భిక్ఖునా పరిభుఞ్జితబ్బా, తస్మా వుత్తం ‘‘ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నే పచ్చయే’’తి. యథావుత్తేన విధినాతి ‘‘సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬) వుత్తవిధినా.

ధాతువసేన వాతి ‘‘యథాపచ్చయం వత్తమానం ధాతుమత్తమేవేతం, యదిదం చీవరాది, తదుపభుఞ్జకో చ పుగ్గలో’’తి ఏవం ధాతుమనసికారవసేన వా. పటికూలవసేన వాతి పిణ్డపాతే తావ ఆహారే పటికూలసఞ్ఞావసేన, ‘‘సబ్బాని పన ఇమాని చీవరాదీని అజిగుచ్ఛనీయాని, ఇమం పూతికాయం పత్వా అతివియ జిగుచ్ఛనీయాని జాయన్తీ’’తి ఏవం పటికూలమనసికారవసేన వా. తతో ఉత్తరీతి పటిలాభకాలతో ఉపరి. అనవజ్జోవపరిభోగో ఆదితోవ పఞ్ఞాయ పరిసోధితత్తా అధిట్ఠహిత్వా ఠపితపత్తచీవరానం వియాతి. పచ్చవేక్ఖణాయ ఆదిసుద్ధిదస్సనపరమేతం, న పరిభోగకాలే పచ్చవేక్ఖణపటిక్ఖేపపరం. తేనాహ ‘‘పరిభోగకాలేపీ’’తిఆది. తత్రాతి తస్మిం పరిభోగకాలే పచ్చవేక్ఖణే. సన్నిట్ఠానకరోతి అసన్దేహకరో ఏకన్తికో.

థేయ్యపరిభోగో నామ అనరహస్స పరిభోగో. భగవతాపి అత్తనో సాసనే సీలవతో పచ్చయా అనుఞ్ఞాతా, న దుస్సీలస్స. దాయకానమ్పి సీలవతో ఏవ పరిచ్చాగో, న దుస్సీలస్స. అత్తనో కారానం మహప్ఫలభావస్స పచ్చాసీసనతో. ఇతి సత్థారా అననుఞ్ఞాతత్తా, దాయకేహి చ అపరిచ్చత్తత్తా దుస్సీలస్స పరిభోగో థేయ్యాయ పరిభోగో థేయ్యపరిభోగో. ఇణవసేన పరిభోగో ఇణపరిభోగో, పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణావిసుద్ధియా అభావతో ఇణం గహేత్వా పరిభోగో వియాతి అత్థో. తస్మాతి ‘‘సీలవతో’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. చీవరం కాయతో మోచేత్వా పరిభోగే పరిభోగే పురేభత్త…పే… పచ్ఛిమయామేసు పచ్చవేక్ఖితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. తథా అసక్కోన్తేన యథావుత్తకాలవిసేసవసేన ఏకదివసే చతుక్ఖత్తుం తిక్ఖత్తుం ద్విక్ఖత్తుం సకింయేవ వా పచ్చవేక్ఖితబ్బం. సచే అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి, ఇణపరిభోగట్ఠానే తిట్ఠతి. హియ్యో యం మయా చీవరం పరిభుత్తం, తం యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయ…పే… హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనత్థం. హియ్యో యో మయా పిణ్డపాతో పరిభుత్తో, సో ‘‘నేవ దవాయా’’తిఆదినా సచే అతీతపరిభోగపచ్చవేక్ఖణం న కరేయ్యాతి వదన్తి, తం వీమంసితబ్బం. సేనాసనమ్పి పరిభోగే పరిభోగేతి పవేసే పవేసే. సతిపచ్చయతాతి సతియా పచ్చయభావో పటిగ్గహణస్స, పరిభోగస్స చ పచ్చవేక్ఖణసతియా పచ్చయభావో యుజ్జతి, పచ్చవేక్ఖిత్వావ పటిగ్గహేతబ్బం, పరిభుఞ్జితబ్బఞ్చాతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘సతిం కత్వా’’తిఆది. ఏవం సన్తేపీతి యదిపి ద్వీసుపి ఠానేసు పచ్చవేక్ఖణా యుత్తా, ఏవం సన్తేపి. అపరే పనాహు – సతి పచ్చయతాతి సతి భేసజ్జపరిభోగస్స పచ్చయభావే, సతి పచ్చయేతి అత్థో. ఏవం సన్తేపీతి పచ్చయే సతిపీతి. తం తేసం మతిమత్తం. తథా హి పచ్చయసన్నిస్సితసీలం పచ్చవేక్ఖణాయ విసుజ్ఝతి, న పచ్చయస్స భావమత్తేన.

ఏవం పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్స విసుద్ధిం దస్సేత్వా తేనేవ పసఙ్గేన సబ్బాపి విసుద్ధియో దస్సేతుం ‘‘చతుబ్బిధా హి సుద్ధీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుజ్ఝతి ఏతాయాతి సుద్ధి, యథాధమ్మం దేసనావ సుద్ధి దేసనాసుద్ధి. వుట్ఠానస్సాపి చేత్థ దేసనాయ ఏవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఛిన్నమూలాపత్తీనం పన అభిక్ఖుతాపటిఞ్ఞావ దేసనా. అధిట్ఠానవిసిట్ఠో సంవరోవ సుద్ధి సంవరసుద్ధి. ధమ్మేన సమేన పచ్చయానం పరియేట్ఠి ఏవ సుద్ధి పరియేట్ఠిసుద్ధి. చతూసుపి పచ్చయేసు వుత్తవిధినా పచ్చవేక్ఖణావ సుద్ధి పచ్చవేక్ఖణసుద్ధి. ఏస తావ సుద్ధీసు సమాసనయో. సుద్ధిమన్తేసు పన దేసనా సుద్ధి ఏతస్సాతి దేసనాసుద్ధి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సుద్ధి-సద్దో పన వుత్తనయోవ. ఏవన్తి సంవరభేదం సన్ధాయాహ. పహాయాతి వజ్జేత్వా, అకత్వాతి అత్థో.

దాతబ్బట్ఠేన దాయం, తం ఆదియన్తీతి దాయాదా. అననుఞ్ఞాతేసు సబ్బేన సబ్బం పరిభోగాభావతో, అనుఞ్ఞాతేసు ఏవ చ పరిభోగసమ్భవతో భిక్ఖూహి పరిభుఞ్జితబ్బపచ్చయా భగవతో సన్తకా. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ మా ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా ‘కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం నో ఆమిసదాయాదా’’’తి (మ. ని. ౧.౨౯) ఏవం పవత్తం ధమ్మదాయాదసుత్తఞ్చ ఏత్థ ఏతస్మిం అత్థే సాధకం.

అవీతరాగానం తణ్హాపరవసతాయ పచ్చయపరిభోగే సామిభావో నత్థి, తదభావేన వీతరాగానం తత్థ సామిభావో యథారుచిపరిభోగసమ్భవతో. తథా హి తే పటికూలమ్పి అప్పటికూలాకారేన, అప్పటికూలమ్పి పటికూలాకారేన, తదుభయమ్పి వజ్జేత్వా అజ్ఝుపేక్ఖనాకారేన పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తి, దాయకానఞ్చ మనోరథం పరిపూరేన్తి. తేనాహ ‘‘తే హి తణ్హాయ దాసబ్యం అతీతత్తా సామినో హుత్వా పరిభుఞ్జన్తీ’’తి.

సబ్బేసన్తి అరియానం, పుథుజ్జనానఞ్చ. కథం పుథుజ్జనానం ఇమే పరిభోగా సమ్భవన్తి? ఉపచారవసేన. యో హి పుథుజ్జనస్సాపి సల్లేఖపటిపత్తియం ఠితస్స పచ్చయగేధం పహాయ తత్థ తత్థ అనుపలిత్తేన చిత్తేన పరిభోగో, సో సామిపరిభోగో వియ హోతి. సీలవతో పన పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో దాయజ్జపరిభోగో వియ హోతి, దాయకానం మనోరథస్స అవిరాధనతో. తథా హి వుత్తం ‘‘దాయజ్జపరిభోగేయేవ వా సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి. కల్యాణపుథుజ్జనస్స పరిభోగే వత్తబ్బమేవ నత్థి, తస్స సేక్ఖసఙ్గహతో. సేక్ఖసుత్తం (సం. ని. ౫.౧౩) హేతస్సత్థస్స సాధకం. తేనాహ ‘‘సీలవాపి హీ’’తిఆది. పచ్చనీకత్తాతి యథా ఇణాయికో అత్తనో రుచియా ఇచ్ఛితదేసం గన్తుం న లభతి, ఏవం ఇణపరిభోగయుత్తో లోకతో నిస్సరితుం న లభతీతి తప్పటిపక్ఖత్తా సీలవతో పచ్చవేక్ఖితపరిభోగో ఆణణ్యపరిభోగోతి ఆహ ‘‘ఆణణ్యపరిభోగో వా’’తి. ఏతేన నిప్పరియాయతో చతుపరిభోగవినిముత్తో విసుంయేవాయం పరిభోగోతి దస్సేతి. ఇమాయ సిక్ఖాయాతి సీలసఙ్ఖాతాయ సిక్ఖాయ. కిచ్చకారీతి పటిఞ్ఞానురూపం పటిపజ్జనతో యుత్తపత్తకారీ.

ఇదాని తమేవ కిచ్చకారితం సుత్తపదేన విభావేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ విహారన్తి పతిస్సయం. సయనాసనన్తి మఞ్చాదిం. ఉభయేనపి సేనాసనమేవ వుత్తం. ఆపన్తి ఉదకం. సఙ్ఘాటిరజూపవాహనన్తి పంసుమలాదినో సఙ్ఘాటిగతరజస్స ధోవనం. సుత్వాన ధమ్మం సుగతేన దేసితన్తి చీవరాదీసు ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮; మహాని. ౨౦౬) నయేన భగవతా దేసితం ధమ్మం సుత్వా. సఙ్ఖాయ సేవే వరపఞ్ఞసావకోతి ‘‘పిణ్డ’’న్తి వుత్తం పిణ్డపాతం, విహారాదిపదేహి వుత్తం సేనాసనం, ‘‘పిపాసాగేలఞ్ఞస్స వూపసమనతో పానీయమ్పి గిలానపచ్చయో’’తి ఆపముఖేన దస్సితం గిలానపచ్చయం, సఙ్ఘాటియాదిచీవరన్తి చతుబ్బిధం పచ్చయం సఙ్ఖాయ ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; అ. ని. ౬.౫౮; ౮.౯; ధ. స. ౧౩౫౫) నయేన పచ్చవేక్ఖిత్వా. సేవే సేవితుం సక్కుణేయ్య ఉత్తమపఞ్ఞస్స భగవతో సావకో సేఖో వా పుథుజ్జనో వా.

యస్మా చ సఙ్ఖాయ సేవీ వరపఞ్ఞసావకో, తస్మా హి పిణ్డే…పే… పోక్ఖరే వారిబిన్దు, తథా హోతి. కాలేనాతి అరియానం భోజనకాలే. లద్ధాతి లభిత్వా. పరతోతి అఞ్ఞతో దాయకతో. అనుగ్గహాతి అనుకమ్పాయ బహుమ్హి ఉపనీతే మత్తం సో జఞ్ఞా జానేయ్య సతతం సబ్బకాలం ఉపట్ఠితో ఉపట్ఠితస్సతి. ఆలేపనరూహనే యథాతి భేసజ్జలేపనేన వణస్స రుహనే వియ, మత్తం జానేయ్యాతి యోజనా. ఆహరేతి ఆహరేయ్య. ‘‘ఆహరేయ్యాహార’’న్తి వా పాఠో. యాపనత్థన్తి సరీరస్స యాపనాయ. అముచ్ఛితోతి తణ్హాముచ్ఛాయ అముచ్ఛితో గేధం తణ్హం అనాపన్నో.

అత్తనో మాతులస్స సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్సేవ నామస్స గహితత్తా భాగినేయ్యసఙ్ఘరక్ఖితసామణేరో. సాలికూరన్తి సాలిభత్తం. సునిబ్బుతన్తి సుసీతలం. అసఞ్ఞతోతి అపచ్చవేక్ఖణం సన్ధాయాహ. సబ్బాసవపరిక్ఖీణోతి పరిక్ఖీణసబ్బాసవో.

పఠమసీలపఞ్చకవణ్ణనా

౨౦. పరియన్తో ఏతేసం అత్థీతి పరియన్తాని, పరియన్తాని సిక్ఖాపదాని యేసం తే పరియన్తసిక్ఖాపదా, తేసం పరియన్తసిక్ఖాపదానం. ఉపసమ్పన్నానన్తి ఠపేత్వా కల్యాణపుథుజ్జనసేక్ఖాసేక్ఖే తదఞ్ఞేసం ఉపసమ్పన్నానం. సామఞ్ఞజోతనాపి హి విసేసే తిట్ఠతి. కుసలధమ్మే యుత్తానన్తి విపస్సనాచారే యుత్తపయుత్తానం. సేక్ఖధమ్మా పరియన్తా పరమా మరియాదా ఏతస్సాతి సేక్ఖపరియన్తో. నామరూపపరిచ్ఛేదతో, కుసలధమ్మసమాదానతో వా పన పట్ఠాయ యావ గోత్రభూ, తావ పవత్తకుసలధమ్మప్పబన్ధో సేక్ఖధమ్మే ఆహచ్చ ఠితో సేక్ఖపరియన్తో. సేక్ఖధమ్మానం వా హేట్ఠిమన్తభూతా సిక్ఖితబ్బా లోకియా తిస్సో సిక్ఖా సేక్ఖపరియన్తో, తస్మిం సేక్ఖపరియన్తే. పరిపూరకారీనన్తి కిఞ్చిపి సిక్ఖం అహాపేత్వా పూరేన్తానం. ఉపరివిసేసాధిగమత్థం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖానం. తతో ఏవ సీలపారిపూరిఅత్థం పరిచ్చత్తజీవితానం. దిట్ఠిసంకిలేసేన అపరామసనీయతో పారిసుద్ధివన్తం సీలం అపరామట్ఠపారిసుద్ధిసీలం. కిలేసానం సబ్బసో పటిప్పస్సద్ధియా పారిసుద్ధివన్తం సీలం పటిప్పస్సద్ధిపారిసుద్ధిసీలం.

అనుపసమ్పన్నానం అసేక్ఖానం, సేక్ఖానం, కల్యాణపుథుజ్జనానఞ్చ సీలం మహానుభావతాయ ఆనుభావతో అపరియన్తమేవాతి ఆహ ‘‘గణనవసేన సపరియన్తత్తా’’తి. కాయవాచానం సంవరణతో, వినయనతో చ సంవరవినయా. పేయ్యాలముఖేన నిద్దిట్ఠాతి తత్థ తత్థ సత్థారా దేసితవిత్థారనయేన యథావుత్తగణనతో నిద్దిట్ఠా. సిక్ఖాతి సీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా. వినయసంవరేతి వినయపిటకే. గణనవసేన సపరియన్తమ్పి ఉపసమ్పన్నానం సీలన్తి హేట్ఠా వుత్తం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యం కిఞ్చి హి ఉపసమ్పన్నేన సిక్ఖితబ్బం సీలం నామ, తత్థ కస్సచిపి అనవసేసతో అనవసేసవసేన. సమాదానభావన్తి సమాదానసబ్భావం. లాభ…పే… వసేన అదిట్ఠపరియన్తభావో లాభాదిహేతు సీలస్స అవీతిక్కమో.

ధనం చజే అఙ్గవరస్స హేతు పారిపన్థికచోరాదీహి ఉపద్దుతో. అఙ్గం చజే జీవితం రక్ఖమానో సప్పదట్ఠాదికాలే. అఙ్గం ధనం జీవితఞ్చాపి సబ్బం, చజే నరో ధమ్మమనుస్సరన్తో సుతసోమమహాబోధిసత్తాదయో వియ. తేనాహ ‘‘ఇమం సప్పురిసానుస్సతిం అవిజహన్తో’’తి. జిఘచ్ఛాపరిస్సమేన జీవితసంసయే సతిపి. సిక్ఖాపదం అవీతిక్కమ్మాతి అస్సామికేసు అమ్బఫలేసు భూమియం పతితేసు సమీపేయేవ సన్తేసుపి పటిగ్గాహకాభావేన అపరిభుఞ్జన్తో పటిగ్గహణసిక్ఖాపదం అవీతిక్కమిత్వా.

సీలవన్తస్సాతి సీలవన్తభావస్స కారణా, సీలవన్తస్స వా తుయ్హం ఏతాదిసం అంసేన వాహణాదికం కిచ్చం కరోతి, కారణా సీలస్సాతి అధిప్పాయో. సుధోతజాతిమణి వియాతి చతూసు పాసాణేసు సమ్మదేవ ధోతజాతిమణి వియ. మహాసఙ్ఘరక్ఖితభాగినేయ్యసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరానం వియాతి మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స, తస్సేవ భాగినేయ్యసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స వియ చ. ‘‘కిమత్థం మయం ఇధాగతా’’తి మహాజనస్స విప్పటిసారో భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. అచ్ఛరికాయాతి అఙ్గులిఫోటనేన. అసతియాతి సతిసమ్మోసేన. అఞ్ఞాణపకతన్తి అఞ్ఞాణేన అపరజ్ఝిత్వా కతం, అజానిత్వా కతన్తి అత్థో.

అప్పస్సుతోపి చే హోతీతి సుత్తగేయ్యాదిసుతరహితో హోతి చే. సీలేసు అసమాహితోతి పాతిమోక్ఖసంవరాదిసీలేసుపి న సమ్మా పతిట్ఠితో హోతి చే. నాస్స సమ్పజ్జతే సుతన్తి అస్స సీలరహితస్స పుగ్గలస్స సుతం అత్తనో, పరేసఞ్చ కత్థచి భవసమ్పత్తిఆవహం న హోతి. ‘‘దుస్సీలోయం పురిసపుగ్గలో’’తి హి సిక్ఖాకామా న తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమన్తి. బహుస్సుతోపి చేతి ఏత్థ చే-తి నిపాతమత్తం. పసంసితోతి పసంసితో ఏవ నామ.

రాగవసేన అపరామట్ఠగహణేన తణ్హాపరామాసాభావమాహ. తథారూపన్తి రాగవసేన అపరామట్ఠం. భిన్దిత్వాతి హనిత్వా. సఞ్ఞపేస్సామీతి సఞ్ఞత్తిం కరిస్సామి, అప్పకం వేలం మం విస్సేజ్జేతున్తి అధిప్పాయో. అట్టియామీతి జిగుచ్ఛామి. హరాయామీతి లజ్జామి.

పలిపన్నోతి సీదన్తో, సమ్మక్ఖితో వా. సీలేనేవ సద్ధిం మరిస్సామీతి సీలం అవినాసేన్తో తేన సహేవ మరిస్సామి, న ఇదాని కదాచిపి తం పరిచ్చజిస్సామి. సతి హి భవాదానే సీలేన వియోగో సియా, భవమేవ నాదియిస్సామీతి అధిప్పాయో. రోగం సమ్మసన్తోతి రోగభూతం వేదనం వేదనాముఖేన సేసారూపధమ్మే, రూపధమ్మే చ పరిగ్గహేత్వా విపస్సన్తో.

రుప్పతోతి వికారం ఆపాదియమానసరీరస్స. పరిసుస్సతీతి సమన్తతో సుస్సతి. యథా కిం? పుప్ఫం యథా పంసుని ఆతపే కతం సూరియాతపసన్తత్తే పంసుని ఠపితం సిరీసాదిపుప్ఫం వియాతి అత్థో. అజఞ్ఞన్తి అమనుఞ్ఞం జిగుచ్ఛనీయం. జఞ్ఞసఙ్ఖాతన్తి బాలేహి ‘‘జఞ్ఞ’’న్తి ఏవం కిత్తితం. జఞ్ఞరూపం అపస్సతోతి యథాభూతం అప్పస్సతో అవిద్దసునో ‘‘జఞ్ఞ’’న్తి పసంసితం. ధిరత్థుమన్తి ధి అత్థు ఇమం, ధి-సద్దయోగేన సబ్బత్థ ఉపయోగవచనం, ఇమస్స పూతికాయస్స ధికారో హోతూతి అత్థో. దుగ్గన్ధియన్తి దుగ్గన్ధికం దుగ్గన్ధవన్తం. యత్థ యథావుత్తే పూతికాయే రాగహేతు పమత్తా పమాదం ఆపన్నా. పజాతి సత్తా. హాపేన్తి మగ్గం సుగతూపపత్తియాతి సుగతూపపత్తియా మగ్గం, సీలమ్పి హాపేన్తి, పగేవ ఝానాదిన్తి అధిప్పాయో. కేవలం ‘‘అరహన్తో’’తి వత్తబ్బా సావకఖీణాసవా, ఇతరే పన పచ్చేకబుద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధాతి సహ విసేసనేనాతి ఆహ ‘‘అరహన్తాదీన’’న్తి. సబ్బదరథప్పటిప్పస్సద్ధియాతి సబ్బకిలేసదరథప్పటిప్పస్సద్ధియా.

దుతియసీలపఞ్చకవణ్ణనా

పాణాతిపాతాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదానాదీనం అగ్గమగ్గవజ్ఝకిలేసపరియోసానానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పహానాదీతి ఆది-సద్దేన వేరమణిఆదీనం చతున్నం. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘పహానవసేనా’’తి లిఖన్తి, సా పమాదలేఖా. పాణాతిపాతస్స పహానం సీలన్తి హిరోత్తప్పకరుణాలోభాదిపముఖేన యేన కుసలచిత్తుప్పాదేన పాణాతిపాతో పహీయతి, తం పాణాతిపాతస్స పహానం సీలనట్ఠేన సీలం. తథా పాణాతిపాతా విరతి వేరమణీ సీలం. పాణాతిపాతస్స పటిపక్ఖచేతనా చేతనా సీలం. పాణాతిపాతస్స సంవరణం పవేసద్వారపిధానం సంవరో సీలం. పాణాతిపాతస్స అవీతిక్కమనం అవీతిక్కమో సీలం. అదిన్నాదానస్సాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అభిజ్ఝాదీనం పన అనభిజ్ఝాదివసేన పహానం వేదితబ్బం. వేరమణీ చేతనా తంసమ్పయుత్తా సంవరావీతిక్కమా తప్పముఖా ధమ్మా.

ఏవం దసకుసలకమ్మపథవసేన పహానసీలాదీని దస్సేత్వా ఇదాని సఉపాయానం అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం, అట్ఠారసన్నం మహావిపస్సనానం, అరియమగ్గానఞ్చ వసేన తాని దస్సేతుం ‘‘నేక్ఖమ్మేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నేక్ఖమ్మేనాతి అలోభప్పధానేన కుసలచిత్తుప్పాదేన. కుసలా హి ధమ్మా కామపటిపక్ఖా ఇధ ‘‘నేక్ఖమ్మ’’న్తి అధిప్పేతా. తేనాహ ‘‘కామచ్ఛన్దస్స పహానం సీల’’న్తిఆది. తత్థ పహానసీలాదీని హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. విసేసమేవ వక్ఖామ. అబ్యాపాదేనాతి మేత్తాయ. ఆలోకసఞ్ఞాయాతి విభూతం కత్వా మనసికరణేన ఉపట్ఠితఆలోకసఞ్జాననేన. అవిక్ఖేపేనాతి సమాధినా. ధమ్మవవత్థానేనాతి కుసలాదిధమ్మానం యాథావనిచ్ఛయేన. సపచ్చయనామరూపవవత్థానేనాతిపి వదన్తి.

ఏవం కామచ్ఛన్దాదినీవరణప్పహానేన ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా (విభ. ౫౩౮) వుత్తాయ పఠమజ్ఝానాధిగమస్స ఉపాయభూతాయ పుబ్బభాగపటిపదాయ వసేన పహానసీలాదీని దస్సేత్వా ఇదాని సఉపాయానం అట్ఠసమాపత్తిఆదీనం వసేన దస్సేతుం ‘‘ఞాణేనా’’తిఆది వుత్తం. నామరూపపరిగ్గహకఙ్ఖావితరణానం హి విబన్ధభూతస్స మోహస్స దూరీకరణేన ఞాతపరిఞ్ఞాయ ఠితస్స అనిచ్చసఞ్ఞాదయో సిజ్ఝన్తి. తథా ఝానసమాపత్తీసు అభిరతినిమిత్తేన పామోజ్జేన. తత్థ అనభిరతియా వినోదితాయ ఝానాదీనం సమధిగమోతి సమాపత్తివిపస్సనానం అరతివినోదనఅవిజ్జాపదాలనాదినా ఉపాయోతి వుత్తం ‘‘ఞాణేన అవిజ్జాయ, పామోజ్జేన అరతియా’’తి. ఉప్పటిపాటినిద్దేసో పన నీవరణసభావాయ అవిజ్జాయ హేట్ఠానీవరణేసుపి సఙ్గహదస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం.