౮. అనుస్సతికమ్మట్ఠాననిద్దేసో

మరణస్సతికథా

౧౬౭. ఇదాని ఇతో అనన్తరాయ మరణస్సతియా భావనానిద్దేసో అనుప్పత్తో. తత్థ మరణన్తి ఏకభవపరియాపన్నస్స జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో. యం పనేతం అరహన్తానం వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదసఙ్ఖాతం సముచ్ఛేదమరణం, సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గసఙ్ఖాతం ఖణికమరణం, రుక్ఖో మతో లోహం మతన్తిఆదీసు సమ్ముతిమరణఞ్చ, న తం ఇధ అధిప్పేతం.

యమ్పి చేతం అధిప్పేతం, తం కాలమరణం అకాలమరణన్తి దువిధం హోతి. తత్థ కాలమరణం పుఞ్ఞక్ఖయేన వా ఆయుక్ఖయేన వా ఉభయక్ఖయేన వా హోతి. అకాలమరణం కమ్ముపచ్ఛేదకకమ్మవసేన.

తత్థ యం విజ్జమానాయపి ఆయుసన్తానజనకపచ్చయసమ్పత్తియా కేవలం పటిసన్ధిజనకస్స కమ్మస్స విపక్కవిపాకత్తా మరణం హోతి, ఇదం పుఞ్ఞక్ఖయేన మరణం నామ. యం గతికాలాహారాదిసమ్పత్తియా అభావేన అజ్జతనకాలపురిసానం వియ వస్ససతమత్తపరిమాణస్స ఆయునో ఖయవసేన మరణం హోతి, ఇదం ఆయుక్ఖయేన మరణం నామ. యం పన దూసీమారకలాబురాజాదీనం వియ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఠానాచావనసమత్థేన కమ్మునా ఉపచ్ఛిన్నసన్తానానం, పురిమకమ్మవసేన వా సత్థహరణాదీహి ఉపక్కమేహి ఉపచ్ఛిజ్జమానసన్తానానం మరణం హోతి, ఇదం అకాలమరణం నామ. తం సబ్బమ్పి వుత్తప్పకారేన జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదేన సఙ్గహితం. ఇతి జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదసఙ్ఖాతస్స మరణస్స సరణం మరణస్సతి.

౧౬౮. తం భావేతుకామేన రహోగతేన పటిసల్లీనేన ‘‘మరణం భవిస్సతి, జీవితిన్ద్రియం ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతీ’’తి వా, ‘‘మరణం మరణ’’న్తి వా యోనిసో మనసికారో పవత్తేతబ్బో. అయోనిసో పవత్తయతో హి ఇట్ఠజనమరణానుస్సరణే సోకో ఉప్పజ్జతి విజాతమాతుయా పియపుత్తమరణానుస్సరణే వియ. అనిట్ఠజనమరణానుస్సరణే పామోజ్జం ఉప్పజ్జతి వేరీనం వేరిమరణానుస్సరణే వియ. మజ్ఝత్తజనమరణానుస్సరణే సంవేగో న ఉప్పజ్జతి మతకళేవరదస్సనే ఛవడాహకస్స వియ. అత్తనో మరణానుస్సరణే సన్తాసో ఉప్పజ్జతి ఉక్ఖిత్తాసికం వధకం దిస్వా భీరుకజాతికస్స వియ. తదేతం సబ్బమ్పి సతిసంవేగఞాణవిరహతో హోతి. తస్మా తత్థ తత్థ హతమతసత్తే ఓలోకేత్వా దిట్ఠపుబ్బసమ్పత్తీనం సత్తానం మతానం మరణం ఆవజ్జేత్వా సతిఞ్చ సంవేగఞ్చ ఞాణఞ్చ యోజేత్వా ‘‘మరణం భవిస్సతీ’’తిఆదినా నయేన మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏవం పవత్తేన్తో హి యోనిసో పవత్తేతి, ఉపాయేన పవత్తేతీతి అత్థో. ఏవం పవత్తయతోయేవ హి ఏకచ్చస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, మరణారమ్మణా సతి సణ్ఠాతి, ఉపచారప్పత్తమేవ కమ్మట్ఠానం హోతి.

౧౬౯. యస్స పన ఏత్తావతా న హోతి, తేన వధకపచ్చుపట్ఠానతో, సమ్పత్తివిపత్తితో, ఉపసంహరణతో, కాయబహుసాధారణతో, ఆయుదుబ్బలతో, అనిమిత్తతో, అద్ధానపరిచ్ఛేదతో, ఖణపరిత్తతోతి ఇమేహి అట్ఠహాకారేహి మరణం అనుస్సరితబ్బం.

తత్థ వధకపచ్చుపట్ఠానతోతి వధకస్స వియ పచ్చుపట్ఠానతో. యథా హి ఇమస్స సీసం ఛిన్దిస్సామీతి అసిం గహేత్వా గీవాయ చారయమానో వధకో పచ్చుపట్ఠితోవ హోతి, ఏవం మరణమ్పి పచ్చుపట్ఠితమేవాతి అనుస్సరితబ్బం. కస్మా? సహ జాతియా ఆగతతో, జీవితహరణతో చ. యథా హి అహిచ్ఛత్తకమకుళం మత్థకేన పంసుం గహేత్వావ ఉగ్గచ్ఛతి, ఏవం సత్తా జరామరణం గహేత్వావ నిబ్బత్తన్తి. తథా హి నేసం పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పాదానన్తరమేవ జరం పత్వా పబ్బతసిఖరతో పతితసిలా వియ భిజ్జతి సద్ధిం సమ్పయుత్తఖన్ధేహి. ఏవం ఖణికమరణం తావ సహ జాతియా ఆగతం. జాతస్స పన అవస్సం మరణతో ఇధాధిప్పేతమరణమ్పి సహ జాతియా ఆగతం. తస్మా ఏస సత్తో జాతకాలతో పట్ఠాయ యథా నామ ఉట్ఠితో సూరియో అత్థాభిముఖో గచ్ఛతేవ, గతగతట్ఠానతో ఈసకమ్పి న నివత్తతి. యథా వా నదీ పబ్బతేయ్యా సీఘసోతా హారహారినీ సన్దతేవ వత్తతేవ ఈసకమ్పి న నివత్తతి, ఏవం ఈసకమ్పి అనివత్తమానో మరణాభిముఖోవ యాతి. తేన వుత్తం –

‘‘యమేకరత్తిం పఠమం, గబ్భే వసతి మాణవో;

అబ్భుట్ఠితోవ సో యాతి, స గచ్ఛం న నివత్తతీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౩౬౩);

ఏవం గచ్ఛతో చస్స గిమ్హాభితత్తానం కున్నదీనం ఖయో వియ, పాతో ఆపోరసానుగతబన్ధనానం దుమప్ఫలానం పతనం వియ, ముగ్గరాభితాళితానం మత్తికభాజనానం భేదో వియ, సూరియరస్మిసమ్ఫుట్ఠానం ఉస్సావబిన్దూనం విద్ధంసనం వియ చ మరణమేవ ఆసన్నం హోతి. తేనాహ –

‘‘అచ్చయన్తి అహోరత్తా, జీవితముపరుజ్ఝతి;

ఆయు ఖీయతి మచ్చానం, కున్నదీనంవ ఓదకం. (సం. ని. ౧.౧౪౬);

‘‘ఫలానమివ పక్కానం, పాతో పపతతో భయం;

ఏవం జాతాన మచ్చానం, నిచ్చం మరణతో భయం.

‘‘యథాపి కుమ్భకారస్స, కతం మత్తికభాజనం;

ఖుద్దకఞ్చ మహన్తఞ్చ, యం పక్కం యఞ్చ ఆమకం;

సబ్బం భేదనపరియన్తం, ఏవం మచ్చాన జీవితం’. (సు. ని. ౫౮౧-౫౮౨);

‘‘ఉస్సావోవ తిణగ్గమ్హి, సూరియుగ్గమనం పతి;

ఏవమాయు మనుస్సానం, మా మం అమ్మ నివారయా’’తి. (జా. ౧.౧౧.౭౯);

ఏవం ఉక్ఖిత్తాసికో వధకో వియ సహ జాతియా ఆగతం పనేతం మరణం గీవాయ అసిం చారయమానో సో వధకో వియ జీవితం హరతియేవ, న అహరిత్వా నివత్తతి. తస్మా సహ జాతియా ఆగతతో, జీవితహరణతో చ ఉక్ఖిత్తాసికో వధకో వియ మరణమ్పి పచ్చుపట్ఠితమేవాతి ఏవం వధకపచ్చుపట్ఠానతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౦. సమ్పత్తివిపత్తితోతి ఇధ సమ్పత్తి నామ తావదేవ సోభతి, యావ నం విపత్తి నాభిభవతి, న చ సా సమ్పత్తి నామ అత్థి, యా విపత్తిం అతిక్కమ్మ తిట్ఠేయ్య. తథా హి –

‘‘సకలం మేదినిం భుత్వా, దత్వా కోటిసతం సుఖీ;

అడ్ఢామలకమత్తస్స, అన్తే ఇస్సరతం గతో.

‘‘తేనేవ దేహబన్ధేన, పుఞ్ఞమ్హి ఖయమాగతే;

మరణాభిముఖో సోపి, అసోకో సోకమాగతో’’తి.

అపిచ సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధిపరియోసానం, సబ్బం యోబ్బనం జరాపరియోసానం, సబ్బం జీవితం మరణపరియోసానం, సబ్బోయేవ లోకసన్నివాసో జాతియా అనుగతో, జరాయ అనుసటో, బ్యాధినా అభిభూతో, మరణేన అబ్భాహతో. తేనాహ –

‘‘యథాపి సేలా విపులా, నభం ఆహచ్చ పబ్బతా;

సమన్తా అనుపరియేయ్యుం, నిప్పోథేన్తా చతుద్దిసా.

‘‘ఏవం జరా చ మచ్చు చ, అధివత్తన్తి పాణినే;

ఖత్తియే బ్రాహ్మణే వేస్సే, సుద్దే చణ్డాలపుక్కుసే;

న కిఞ్చి పరివజ్జేతి, సబ్బమేవాభిమద్దతి.

‘‘న తత్థ హత్థీనం భూమి, న రథానం న పత్తియా;

న చాపి మన్తయుద్ధేన, సక్కా జేతుం ధనేన వా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౩౬);

ఏవం జీవితసమ్పత్తియా మరణవిపత్తిపరియోసానతం వవత్థపేన్తేన సమ్పత్తివిపత్తితో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౧. ఉపసంహరణతోతి పరేహి సద్ధిం అత్తనో ఉపసంహరణతో. తత్థ సత్తహాకారేహి ఉపసంహరణతో మరణం అనుస్సరితబ్బం, యసమహత్తతో, పుఞ్ఞమహత్తతో, థామమహత్తతో, ఇద్ధిమహత్తతో, పఞ్ఞామహత్తతో, పచ్చేకబుద్ధతో, సమ్మాసమ్బుద్ధతోతి. కథం? ఇదం మరణం నామ మహాయసానం మహాపరివారానం సమ్పన్నధనవాహనానం మహాసమ్మతమన్ధాతుమహాసుదస్సన దళ్హనేమి నిమిప్పభుతీనమ్పి ఉపరి నిరాసఙ్కమేవ పతితం, కిమఙ్గం పన మయ్హం ఉపరి న పతిస్సతి?

మహాయసా రాజవరా, మహాసమ్మతఆదయో;

తేపి మచ్చువసం పత్తా, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం తావ యసమహత్తతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం పుఞ్ఞమహత్తతో?

జోతికో జటిలో ఉగ్గో, మేణ్డకో అథ పుణ్ణకో;

ఏతే చఞ్ఞే చ యే లోకే, మహాపుఞ్ఞాతి విస్సుతా;

సబ్బే మరణమాపన్నా, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం పుఞ్ఞమహత్తతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం థామమహత్తతో?

వాసుదేవో బలదేవో, భీమసేనో యుధిట్ఠిలో;

చానురో యో మహామల్లో, అన్తకస్స వసం గతా.

ఏవం థామబలూపేతా, ఇతి లోకమ్హి విస్సుతా;

ఏతేపి మరణం యాతా, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం థామమహత్తతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం ఇద్ధిమహత్తతో?

పాదఙ్గుట్ఠకమత్తేన, వేజయన్తమకమ్పయి;

యో నామిద్ధిమతం సేట్ఠో, దుతియో అగ్గసావకో.

సోపి మచ్చుముఖం ఘోరం, మిగో సీహముఖం వియ;

పవిట్ఠో సహ ఇద్ధీహి, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం ఇద్ధిమహత్తతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం పఞ్ఞామహత్తతో?

లోకనాథం ఠపేత్వాన, యే చఞ్ఞే అత్థి పాణినో;

పఞ్ఞాయ సారిపుత్తస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిం.

ఏవం నామ మహాపఞ్ఞో, పఠమో అగ్గసావకో;

మరణస్స వసం పత్తో, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం పఞ్ఞామహత్తతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం పచ్చేకబుద్ధతో? యేపి తే అత్తనో ఞాణవీరియబలేన సబ్బకిలేససత్తునిమ్మథనం కత్వా పచ్చేకబోధిం పత్తా ఖగ్గవిసాణకప్పా సయమ్భునో, తేపి మరణతో న ముత్తా, కుతో పనాహం ముచ్చిస్సామీతి.

తం తం నిమిత్తమాగమ్మ, వీమంసన్తా మహేసయో;

సయమ్భుఞ్ఞాణతేజేన, యే పత్తా ఆసవక్ఖయం.

ఏకచరియనివాసేన, ఖగ్గసిఙ్గసమూపమా;

తేపి నాతిగతా మచ్చుం, మాదిసేసు కథావ కాతి.

ఏవం పచ్చేకబుద్ధతో అనుస్సరితబ్బం.

కథం సమ్మాసమ్బుద్ధతో? యోపి సో భగవా అసీతిఅనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవిచిత్రరూపకాయో సబ్బాకారపరిసుద్ధసీలక్ఖన్ధాదిగుణరతనసమిద్ధధమ్మకాయో యసమహత్తపుఞ్ఞమహత్తథామమహత్తఇద్ధిమహత్తపఞ్ఞామహత్తానం పారం గతో అసమో అసమసమో అప్పటిపుగ్గలో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, సోపి సలిలవుట్ఠినిపాతేన మహాఅగ్గిక్ఖన్ధో వియ మరణవుట్ఠినిపాతేన ఠానసో వూపసన్తో.

ఏవం మహానుభావస్స, యం నామేతం మహేసినో;

న భయేన న లజ్జాయ, మరణం వసమాగతం.

నిల్లజ్జం వీతసారజ్జం, సబ్బసత్తాభిమద్దనం;

తయిదం మాదిసం సత్తం, కథం నాభిభవిస్సతీతి.

ఏవం సమ్మాసమ్బుద్ధతో అనుస్సరితబ్బం.

తస్సేవం యసమహత్తతాదిసమ్పన్నేహి పరేహి సద్ధిం మరణసామఞ్ఞతాయ అత్తానం ఉపసంహరిత్వా తేసం వియ సత్తవిసేసానం మయ్హమ్పి మరణం భవిస్సతీతి అనుస్సరతో ఉపచారప్పత్తం కమ్మట్ఠానం హోతీతి. ఏవం ఉపసంహరణతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౨. కాయబహుసాధారణతోతి అయం కాయో బహుసాధారణో. అసీతియా తావ కిమికులానం సాధారణో, తత్థ ఛవినిస్సితా పాణా ఛవిం ఖాదన్తి, చమ్మనిస్సితా చమ్మం ఖాదన్తి, మంసనిస్సితా మంసం ఖాదన్తి, న్హారునిస్సితా న్హారుం ఖాదన్తి, అట్ఠినిస్సితా అట్ఠిం ఖాదన్తి, మిఞ్జనిస్సితా మిఞ్జం ఖాదన్తి. తత్థేవ జాయన్తి జీయన్తి మీయన్తి, ఉచ్చారపస్సావం కరోన్తి. కాయోవ నేసం సూతిఘరఞ్చేవ గిలానసాలా చ సుసానఞ్చ వచ్చకుటి చ పస్సావదోణికా చ. స్వాయం తేసమ్పి కిమికులానం పకోపేన మరణం నిగచ్ఛతియేవ. యథా చ అసీతియా కిమికులానం, ఏవం అజ్ఝత్తికానంయేవ అనేకసతానం రోగానం బాహిరానఞ్చ అహివిచ్ఛికాదీనం మరణస్స పచ్చయానం సాధారణో.

యథా హి చతుమహాపథే ఠపితే లక్ఖమ్హి సబ్బదిసాహి ఆగతా సరసత్తితోమరపాసాణాదయో నిపతన్తి, ఏవం కాయేపి సబ్బుపద్దవా నిపతన్తి. స్వాయం తేసమ్పి ఉపద్దవానం నిపాతేన మరణం నిగచ్ఛతియేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసే నిక్ఖన్తే రత్తియా పటిహితాయ ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి, బహుకా ఖో మే పచ్చయా మరణస్స, అహి వా మం డంసేయ్య, విచ్ఛికో వా మం డంసేయ్య, సతపదీ వా మం డంసేయ్య, తేన మే అస్స కాలఙ్కిరియా, సో మమస్స అన్తరాయో, ఉపక్ఖలిత్వా వా పపతేయ్యం, భత్తం వా మే భుత్తం బ్యాపజ్జేయ్య, పిత్తం వా మే కుప్పేయ్య, సేమ్హం వా మే కుప్పేయ్య, సత్థకా వా మే వాతా కుప్పేయ్యుం, తేన మే అస్స కాలఙ్కిరియా, సో మమస్స అన్తరాయో’’తి. ఏవం (అ. ని. ౬.౨౦) కాయబహుసాధారణతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౩. ఆయుదుబ్బలతోతి ఆయు నామేతం అబలం దుబ్బలం. తథా హి సత్తానం జీవితం అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధఞ్చేవ ఇరియాపథూపనిబద్ధఞ్చ సీతుణ్హూపనిబద్ధఞ్చ మహాభూతూపనిబద్ధఞ్చ ఆహారూపనిబద్ధఞ్చ. తదేతం అస్సాసపస్సాసానం సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి. బహి నిక్ఖన్తనాసికవాతే పన అన్తో అపవిసన్తే, పవిట్ఠే వా అనిక్ఖమన్తే మతో నామ హోతి. చతున్నం ఇరియాపథానమ్పి సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరస్స పన అధిమత్తతాయ ఆయుసఙ్ఖారా ఉపచ్ఛిజ్జన్తి. సీతుణ్హానమ్పి సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి. అతిసీతేన పన అతిఉణ్హేన వా అభిభూతస్స విపజ్జతి. మహాభూతానమ్పి సమవుత్తితం లభమానమేవ పవత్తతి. పథవీధాతుయా పన ఆపోధాతుఆదీనం వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరస్స పకోపేన బలసమ్పన్నోపి పుగ్గలో పత్థద్ధకాయో వా అతిసారాదివసేన కిలిన్నపూతికాయో వా మహాడాహపరేతో వా సమ్భిజ్జమానసన్ధిబన్ధనో వా హుత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణాతి. కబళీకారాహారమ్పి యుత్తకాలే లభన్తస్సేవ జీవితం పవత్తతి, ఆహారం అలభమానస్స పన పరిక్ఖయం గచ్ఛతీతి. ఏవం ఆయుదుబ్బలతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౪. అనిమిత్తతోతి అవవత్థానతో, పరిచ్ఛేదాభావతోతి అత్థో. సత్తానం హి –

జీవితం బ్యాధి కాలో చ, దేహనిక్ఖేపనం గతి;

పఞ్చేతే జీవలోకస్మిం, అనిమిత్తా న నాయరే.

తత్థ జీవితం తావ ‘‘ఏత్తకమేవ జీవితబ్బం, న ఇతో పర’’న్తి వవత్థానాభావతో అనిమిత్తం. కలలకాలేపి హి సత్తా మరన్తి, అబ్బుదపేసిఘనమాసికద్వేమాసతేమాసచతుమాసపఞ్చమాసదసమాసకాలేపి. కుచ్ఛితో నిక్ఖన్తసమయేపి. తతో పరం వస్ససతస్స అన్తోపి బహిపి మరన్తియేవ. బ్యాధిపి ‘‘ఇమినావ బ్యాధినా సత్తా మరన్తి, నాఞ్ఞేనా’’తి వవత్థానాభావతో అనిమిత్తో. చక్ఖురోగేనాపి హి సత్తా మరన్తి, సోతరోగాదీనం అఞ్ఞతరేనాపి. కాలోపి ‘‘ఇమస్మింయేవ కాలే మరితబ్బం, నాఞ్ఞస్మి’’న్తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తో. పుబ్బణ్హేపి హి సత్తా మరన్తి, మజ్ఝన్హికాదీనం అఞ్ఞతరస్మిమ్పి. దేహనిక్ఖేపనమ్పి ‘‘ఇధేవ మీయమానానం దేహేన పతితబ్బం, నాఞ్ఞత్రా’’తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తం. అన్తోగామే జాతానం హి బహిగామేపి అత్తభావో పతతి. బహిగామే జాతానమ్పి అన్తోగామే. తథా థలజానం వా జలే, జలజానం వా థలేతి అనేకప్పకారతో విత్థారేతబ్బం. గతిపి ‘‘ఇతో చుతేన ఇధ నిబ్బత్తితబ్బ’’న్తి ఏవం వవత్థానాభావతో అనిమిత్తా. దేవలోకతో హి చుతా మనుస్సేసుపి నిబ్బత్తన్తి, మనుస్సలోకతో చుతా దేవలోకాదీనమ్పి యత్థ కత్థచి నిబ్బత్తన్తీతి ఏవం యన్తయుత్తగోణో వియ గతిపఞ్చకే లోకో సమ్పరివత్తతీతి ఏవం అనిమిత్తతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౫. అద్ధానపరిచ్ఛేదతోతి మనుస్సానం జీవితస్స నామ ఏతరహి పరిత్తో అద్ధా. యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం, అప్పం వా భియ్యో. తేనాహ భగవా – ‘‘అప్పమిదం, భిక్ఖవే, మనుస్సానం ఆయు, గమనీయో సమ్పరాయో, కత్తబ్బం కుసలం, చరితబ్బం బ్రహ్మచరియం, నత్థి జాతస్స అమరణం. యో, భిక్ఖవే, చిరం జీవతి, సో వస్ససతం, అప్పం వా భియ్యోతి.

అప్పమాయుమనుస్సానం, హీళేయ్య నం సుపోరిసో;

చరేయ్యాదిత్తసీసోవ, నత్థి మచ్చుస్స నాగమోతి. (సం. ని. ౧.౧౪౫);

అపరమ్పి ఆహ – ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, అరకో నామ సత్థా అహోసీ’’తి సబ్బమ్పి సత్తహి ఉపమాహి అలఙ్కతం సుత్తం విత్థారేతబ్బం.

అపరమ్పి ఆహ – ‘‘యోచాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం రత్తిన్దివం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. యోచాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం దివసం జీవేయ్యం, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం, యదన్తరం ఏకం పిణ్డపాతం భుఞ్జామి, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం, యదన్తరం చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ పమత్తా విహరన్తి, దన్ధం మరణస్సతిం భావేన్తి ఆసవానం ఖయాయ. యో చ ఖ్వాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం, యదన్తరం ఏకం ఆలోపం సఙ్ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరామి, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. యో చాయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవం మరణస్సతిం భావేతి, అహో వతాహం తదన్తరం జీవేయ్యం, యదన్తరం అస్ససిత్వా వా పస్ససామి, పస్ససిత్వా వా అస్ససామి, భగవతో సాసనం మనసికరేయ్యం, బహుం వత మే కతం అస్సాతి. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ అప్పమత్తా విహరన్తి, తిక్ఖం మరణస్సతిం భావేన్తి ఆసవానం ఖయాయా’’తి (అ. ని. ౬.౧౯). ఏవం చతుపఞ్చాలోపసఙ్ఖాదనమత్తం అవిస్సాసియో పరిత్తో జీవితస్స అద్ధాతి ఏవం అద్ధానపరిచ్ఛేదతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౬. ఖణపరిత్తతోతి పరమత్థతో హి అతిపరిత్తో సత్తానం జీవితక్ఖణో ఏకచిత్తప్పవత్తిమత్తోయేవ. యథా నామ రథచక్కం పవత్తమానమ్పి ఏకేనేవ నేమిప్పదేసేన పవత్తతి, తిట్ఠమానమ్పి ఏకేనేవ తిట్ఠతి, ఏవమేవ ఏకచిత్తక్ఖణికం సత్తానం జీవితం. తస్మిం చిత్తే నిరుద్ధమత్తే సత్తో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘అతీతే చిత్తక్ఖణే జీవిత్థ, న జీవతి, న జీవిస్సతి. అనాగతే చిత్తక్ఖణే న జీవిత్థ, న జీవతి, జీవిస్సతి. పచ్చుప్పన్నే చిత్తక్ఖణే న జీవిత్థ, జీవతి, న జీవిస్సతి.

‘‘జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహు సో వత్తతే ఖణో.

‘‘యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;

సబ్బేపి సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా.

‘‘అనిబ్బత్తేన న జాతో, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి;

చిత్తభఙ్గా మతో లోకో, పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా’’తి. (మహాని. ౩౯);

ఏవం ఖణపరిత్తతో మరణం అనుస్సరితబ్బం.

౧౭౭. ఇతి ఇమేసం అట్ఠన్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన అనుస్సరతోపి పునప్పునం మనసికారవసేన చిత్తం ఆసేవనం లభతి, మరణారమ్మణా సతి సన్తిట్ఠతి, నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, ఝానఙ్గాని పాతుభవన్తి. సభావధమ్మత్తా పన సంవేజనీయత్తా చ ఆరమ్మణస్స అప్పనం అప్పత్వా ఉపచారప్పత్తమేవ ఝానం హోతి. లోకుత్తరజ్ఝానం పన దుతియచతుత్థాని చ ఆరుప్పజ్ఝానాని సభావధమ్మేపి భావనావిసేసేన అప్పనం పాపుణన్తి. విసుద్ధిభావనానుక్కమవసేన హి లోకుత్తరం అప్పనం పాపుణాతి. ఆరమ్మణాతిక్కమభావనావసేన ఆరుప్పం. అప్పనాపత్తస్సేవ హి ఝానస్స ఆరమ్మణసమతిక్కమనమత్తం తత్థ హోతి. ఇధ పన తదుభయమ్పి నత్థి. తస్మా ఉపచారప్పత్తమేవ ఝానం హోతి. తదేతం మరణస్సతిబలేన ఉప్పన్నత్తా మరణస్సతిచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

ఇమఞ్చ పన మరణస్సతిం అనుయుత్తో భిక్ఖు సతతం అప్పమత్తో హోతి, సబ్బభవేసు అనభిరతిసఞ్ఞం పటిలభతి, జీవితనికన్తిం జహాతి, పాపగరహీ హోతి, అసన్నిధిబహులో పరిక్ఖారేసు విగతమలమచ్ఛేరో, అనిచ్చసఞ్ఞా చస్స పరిచయం గచ్ఛతి, తదనుసారేనేవ దుక్ఖసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞా చ ఉపట్ఠాతి. యథా అభావితమరణా సత్తా సహసా వాళమిగయక్ఖసప్పచోరవధకాభిభూతా వియ మరణసమయే భయం సన్తాసం సమ్మోహం ఆపజ్జన్తి, ఏవం అనాపజ్జిత్వా అభయో అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి. సచే దిట్ఠేవ ధమ్మే అమతం నారాధేతి, కాయస్స భేదా సుగతిపరాయనో హోతి.

తస్మా హవే అప్పమాదం, కయిరాథ సుమేధసో;

ఏవం మహానుభావాయ, మరణస్సతియా సదాతి.

ఇదం మరణస్సతియం విత్థారకథాముఖం.

కాయగతాసతికథా

౧౭౮. ఇదాని యం తం అఞ్ఞత్ర బుద్ధుప్పాదా అప్పవత్తపుబ్బం సబ్బతిత్థియానం అవిసయభూతం తేసు తేసు సుత్తన్తేసు ‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో మహతో సంవేగాయ సంవత్తతి. మహతో అత్థాయ సంవత్తతి. మహతో యోగక్ఖేమాయ సంవత్తతి. మహతో సతిసమ్పజఞ్ఞాయ సంవత్తతి. ఞాణదస్సనపటిలాభాయ సంవత్తతి. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సంవత్తతి. విజ్జావిముత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ సంవత్తతి. కతమో ఏకధమ్మో? కాయగతా సతి… (అ. ని. ౧.౫౬౩ ఆదయో). అమతం తే, భిక్ఖవే, పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తి. అమతం తే, భిక్ఖవే, న పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం న పరిభుఞ్జన్తి. అమతం తేసం, భిక్ఖవే, పరిభుత్తం… అపరిభుత్తం… పరిహీనం… అపరిహీనం… విరద్ధం… అవిరద్ధం, యేసం కాయగతాసతి ఆరద్ధాతి (అ. ని. ౧.౬౦౩) ఏవం భగవతా అనేకేహి ఆకారేహి పసంసిత్వా ‘‘కథం భావితా, భిక్ఖవే, కాయగతాసతి కథం బహులీకతా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరఞ్ఞగతో వా’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౫౪) నయేన ఆనాపానపబ్బం, ఇరియాపథపబ్బం, చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బం, పటిక్కూలమనసికారపబ్బం, ధాతుమనసికారపబ్బం, నవసివథికపబ్బానీతి ఇమేసం చుద్దసన్నం పబ్బానం వసేన కాయగతాసతికమ్మట్ఠానం నిద్దిట్ఠం, తస్స భావనానిద్దేసో అనుప్పత్తో.

తత్థ యస్మా ఇరియాపథపబ్బం చతుసమ్పజఞ్ఞపబ్బం ధాతుమనసికారపబ్బన్తి ఇమాని తీణి విపస్సనావసేన వుత్తాని. నవ సివథికపబ్బాని విపస్సనాఞాణేసుయేవ ఆదీనవానుపస్సనావసేన వుత్తాని. యాపి చేత్థ ఉద్ధుమాతకాదీసు సమాధిభావనా ఇజ్ఝేయ్య, సా అసుభనిద్దేసే పకాసితాయేవ. ఆనాపానపబ్బం పన పటిక్కూలమనసికారపబ్బఞ్చ ఇమానేవేత్థ ద్వే సమాధివసేన వుత్తాని. తేసు ఆనాపానపబ్బం ఆనాపానస్సతివసేన విసుం కమ్మట్ఠానంయేవ. యం పనేతం ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇమమేవ కాయం ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తం పూరం నానప్పకారస్స అసుచినో పచ్చవేక్ఖతి. అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా…పే… ముత్త’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౫౪) ఏవం మత్థలుఙ్గం అట్ఠిమిఞ్జేన సఙ్గహేత్వా పటిక్కూలమనసికారవసేన దేసితం ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం, ఇదమిధ కాయగతాసతీతి అధిప్పేతం.

౧౭౯. తత్థాయం పాళివణ్ణనాపుబ్బఙ్గమో భావనానిద్దేసో. ఇమమేవ కాయన్తి ఇమం చతుమహాభూతికం పూతికాయం. ఉద్ధం పాదతలాతి పాదతలతో ఉపరి. అధో కేసమత్థకాతి కేసగ్గతో హేట్ఠా. తచపరియన్తన్తి తిరియం తచపరిచ్ఛిన్నం. పూరం నానప్పకారస్స అసుచినో పచ్చవేక్ఖతీతి నానప్పకారకేసాదిఅసుచిభరితో అయం కాయోతి పస్సతి. కథం? అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా…పే… ముత్తన్తి.

తత్థ అత్థీతి సంవిజ్జన్తి. ఇమస్మిన్తి య్వాయం ఉద్ధం పాదతలా అధో కేసమత్థకా తచపరియన్తో పూరో నానప్పకారస్స అసుచినోతి వుచ్చతి, తస్మిం. కాయేతి సరీరే. సరీరం హి అసుచిసఞ్చయతో కుచ్ఛితానం కేసాదీనఞ్చేవ చక్ఖురోగాదీనఞ్చ రోగసతానం ఆయభూతతో కాయోతి వుచ్చతి. కేసా లోమాతి ఏతే కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా. తత్థ అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా, అత్థి ఇమస్మిం కాయే లోమాతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

ఇమస్మిం హి పాదతలా పట్ఠాయ ఉపరి, కేసమత్థకా పట్ఠాయ హేట్ఠా, తచతో పట్ఠాయ పరితోతి ఏత్తకే బ్యామమత్తే కళేవరే సబ్బాకారేనపి విచినన్తో న కోచి కిఞ్చి ముత్తం వా మణిం వా వేళురియం వా అగరుం వా కుఙ్కుమం వా కప్పూరం వా వాసచుణ్ణాదిం వా అణుమత్తమ్పి సుచిభావం పస్సతి, అథ ఖో పరమదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛం అసిరికదస్సనం నానప్పకారం కేసలోమాదిభేదం అసుచింయేవ పస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్థి ఇమస్మిం కాయే కేసా లోమా…పే… ముత్త’’న్తి. అయమేత్థ పదసమ్బన్ధతో వణ్ణనా.

౧౮౦. ఇమం పన కమ్మట్ఠానం భావేతుకామేన ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన వుత్తప్పకారం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఇదం కమ్మట్ఠానం గహేతబ్బం. తేనాపిస్స కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం దసధా చ మనసికారకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం. తత్థ వచసా మనసా వణ్ణతో సణ్ఠానతో దిసతో ఓకాసతో పరిచ్ఛేదతోతి ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం.

ఇమస్మిం హి పటిక్కూలమనసికారకమ్మట్ఠానే యోపి తిపిటకో హోతి, తేనాపి మనసికారకాలే పఠమం వాచాయ సజ్ఝాయో కాతబ్బో. ఏకచ్చస్స హి సజ్ఝాయం కరోన్తస్సేవ కమ్మట్ఠానం పాకటం హోతి మలయవాసీ మహాదేవత్థేరస్స సన్తికే ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానానం ద్విన్నం థేరానం వియ. థేరో కిర తేహి కమ్మట్ఠానం యాచితో చత్తారో మాసే ఇమంయేవ సజ్ఝాయం కరోథాతి ద్వత్తింసాకారపాళిం అదాసి. తే కిఞ్చాపి నేసం ద్వే తయో నికాయా పగుణా, పదక్ఖిణగ్గాహితాయ పన చత్తారో మాసే ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తావ సోతాపన్నా అహేసుం. తస్మా కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన ఆచరియేన అన్తేవాసికో వత్తబ్బో ‘‘పఠమం తావ వాచాయ సజ్ఝాయం కరోహీ’’తి.

కరోన్తేన చ తచపఞ్చకాదీని పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనులోమపటిలోమవసేన సజ్ఝాయో కాతబ్బో. కేసా లోమా నఖా దన్తా తచోతి హి వత్వా పున పటిలోమతో తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

తదనన్తరం వక్కపఞ్చకే మంసం న్హారు అట్ఠి అట్ఠిమిఞ్జం వక్కన్తి వత్వా పున పటిలోమతో వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం, తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

తతో పప్ఫాసపఞ్చకే హదయం యకనం కిలోమకం పిహకం పప్ఫాసన్తి వత్వా పున పటిలోమతో పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం, వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం, తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

తతో మత్థలుఙ్గపఞ్చకే అన్తం అన్తగుణం ఉదరియం కరీసం మత్థలుఙ్గన్తి వత్వా పున పటిలోమతో మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం, పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం, వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం, తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

తతో మేదఛక్కే పిత్తం సేమ్హం పుబ్బో లోహితం సేదో మేదోతి వత్వా పున పటిలోమతో మేదో సేదో లోహితం పుబ్బో సేమ్హం పిత్తం, మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం, పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం, వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం, తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

తతో ముత్తఛక్కే అస్సు వసా ఖేళో సిఙ్ఘాణికా లసికా ముత్తన్తి వత్వా పున పటిలోమతో ముత్తం లసికా సిఙ్ఘాణికా ఖేళో వసా అస్సు, మేదో సేదో లోహితం పుబ్బో సేమ్హం పిత్తం, మత్థలుఙ్గం కరీసం ఉదరియం అన్తగుణం అన్తం, పప్ఫాసం పిహకం కిలోమకం యకనం హదయం, వక్కం అట్ఠిమిఞ్జం అట్ఠి న్హారు మంసం, తచో దన్తా నఖా లోమా కేసాతి వత్తబ్బం.

ఏవం కాలసతం కాలసహస్సం కాలసతసహస్సమ్పి వాచాయ సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయేన హి కమ్మట్ఠానతన్తి పగుణా హోతి, న ఇతో చితో చ చిత్తం విధావతి. కోట్ఠాసా పాకటా హోన్తి, హత్థసఙ్ఖలికా వియ వతిపాదపన్తి వియ చ ఖాయన్తి.

యథా పన వచసా, తథేవ మనసాపి సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయో హి మనసా సజ్ఝాయస్స పచ్చయో హోతి. మనసా సజ్ఝాయో లక్ఖణపటివేధస్స పచ్చయో హోతి.

వణ్ణతోతి కేసాదీనం వణ్ణో వవత్థపేతబ్బో.

సణ్ఠానతోతి తేసఞ్ఞేవ సణ్ఠానం వవత్థపేతబ్బం.

దిసతోతి ఇమస్మిం హి సరీరే నాభితో ఉద్ధం ఉపరిమదిసా, అధో హేట్ఠిమదిసా, తస్మా అయం కోట్ఠాసో ఇమిస్సా నామ దిసాయాతి దిసా వవత్థపేతబ్బా.

ఓకాసతోతి అయం కోట్ఠాసో ఇమస్మిం నామ ఓకాసే పతిట్ఠితోతి ఏవం తస్స తస్స ఓకాసో వవత్థపేతబ్బో.

పరిచ్ఛేదతోతి సభాగపరిచ్ఛేదో విసభాగపరిచ్ఛేదోతి ద్వే పరిచ్ఛేదా. తత్థ అయం కోట్ఠాసో హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియఞ్చ ఇమినా నామ పరిచ్ఛిన్నోతి ఏవం సభాగపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. కేసా న లోమా, లోమాపి న కేసాతి ఏవం అమిస్సకతావసేన విసభాగపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖన్తేన పన ఇదం కమ్మట్ఠానం అసుకస్మిం సుత్తే పటిక్కూలవసేన కథితం, అసుకస్మిం ధాతువసేనాతి ఞత్వా ఆచిక్ఖితబ్బం. ఇదఞ్హి మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౩౭౭) పటిక్కూలవసేనేవ కథితం. మహాహత్థిపదోపమ(మ. ని. ౧.౩౦౦ ఆదయో) మహారాహులోవాద(మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) ధాతువిభఙ్గేసు(మ. ని. ౩.౩౪౨ ఆదయో) ధాతువసేన కథితం. కాయగతాసతిసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౫౩) పన యస్స వణ్ణతో ఉపట్ఠాతి, తం సన్ధాయ చత్తారి ఝానాని విభత్తాని. తత్థ ధాతువసేన కథితం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం హోతి. పటిక్కూలవసేన కథితం సమథకమ్మట్ఠానం. తదేతం ఇధ సమథకమ్మట్ఠానమేవాతి.

౧౮౧. ఏవం సత్తధా ఉగ్గహకోసల్లం ఆచిక్ఖిత్వా అనుపుబ్బతో, నాతిసీఘతో, నాతిసణికతో, విక్ఖేపపటిబాహనతో, పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతో, అనుపుబ్బముఞ్చనతో, అప్పనాతో, తయో చ సుత్తన్తాతి ఏవం దసధా మనసికారకోసల్లం ఆచిక్ఖితబ్బం. తత్థ అనుపుబ్బతోతి ఇదఞ్హి సజ్ఝాయకరణతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటియా మనసికాతబ్బం, న ఏకన్తరికాయ. ఏకన్తరికాయ హి మనసికరోన్తో యథా నామ అకుసలో పురిసో ద్వత్తింసపదం నిస్సేణిం ఏకన్తరికాయ ఆరోహన్తో కిలన్తకాయో పతతి, న ఆరోహనం సమ్పాదేతి, ఏవమేవ భావనాసమ్పత్తివసేన అధిగన్తబ్బస్స అస్సాదస్స అనధిగమా కిలన్తచిత్తో పతతి, న భావనం సమ్పాదేతి.

అనుపుబ్బతో మనసికరోన్తేనాపి చ నాతిసీఘతో మనసికాతబ్బం. అతిసీఘతో మనసికరోతో హి యథా నామ తియోజనమగ్గం పటిపజ్జిత్వా ఓక్కమనవిస్సజ్జనం అసల్లక్ఖేత్వా సీఘేన జవేన సతక్ఖత్తుమ్పి గమనాగమనం కరోతో పురిసస్స కిఞ్చాపి అద్ధానం పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, అథ ఖో పుచ్ఛిత్వావ గన్తబ్బం హోతి, ఏవమేవ కేవలం కమ్మట్ఠానం పరియోసానం పాపుణాతి, అవిభూతం పన హోతి, న విసేసం ఆవహతి, తస్మా నాతిసీఘతో మనసికాతబ్బం.

యథా చ నాతిసీఘతో, ఏవం నాతిసణికతోపి. అతిసణికతో మనసికరోతో హి యథా నామ తదహేవ తియోజనమగ్గం గన్తుకామస్స పురిసస్స అన్తరామగ్గే రుక్ఖపబ్బతతళాకాదీసు విలమ్బమానస్స మగ్గో పరిక్ఖయం న గచ్ఛతి, ద్వీహతీహేన పరియోసాపేతబ్బో హోతి, ఏవమేవ కమ్మట్ఠానం పరియోసానం న గచ్ఛతి, విసేసాధిగమస్స పచ్చయో న హోతి.

విక్ఖేపపటిబాహనతోతి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపో పటిబాహితబ్బో. అప్పటిబాహతో హి యథా నామ ఏకపదికం పపాతమగ్గం పటిపన్నస్స పురిసస్స అక్కమనపదం అసల్లక్ఖేత్వా ఇతో చితో చ విలోకయతో పదవారో విరజ్ఝతి, తతో సతపోరిసే పపాతే పతితబ్బం హోతి, ఏవమేవ బహిద్ధా విక్ఖేపే సతి కమ్మట్ఠానం పరిహాయతి పరిధంసతి. తస్మా విక్ఖేపపటిబాహనతో మనసికాతబ్బం.

పణ్ణత్తిసమతిక్కమనతోతి యాయం కేసా లోమాతిఆదికా పణ్ణత్తి, తం అతిక్కమిత్వా పటిక్కూలన్తి చిత్తం ఠపేతబ్బం. యథా హి ఉదకదుల్లభకాలే మనుస్సా అరఞ్ఞే ఉదపానం దిస్వా తత్థ తాలపణ్ణాదికం కిఞ్చిదేవ సఞ్ఞాణం బన్ధిత్వా తేన సఞ్ఞాణేన ఆగన్త్వా న్హాయన్తి చేవ పివన్తి చ. యదా పన నేసం అభిణ్హసఞ్చారేన ఆగతాగతపదం పాకటం హోతి, తదా సఞ్ఞాణేన కిచ్చం న హోతి, ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే గన్త్వా న్హాయన్తి చేవ పివన్తి చ, ఏవమేవ పుబ్బభాగే కేసా లోమాతిపణ్ణత్తివసేన మనసికరోతో పటిక్కూలభావో పాకటో హోతి. అథ కేసా లోమాతిపణ్ణత్తిం సమతిక్కమిత్వా పటిక్కూలభావేయేవ చిత్తం ఠపేతబ్బం.

అనుపుబ్బముఞ్చనతోతి యో యో కోట్ఠాసో న ఉపట్ఠాతి, తం తం ముఞ్చన్తేన అనుపుబ్బముఞ్చనతో మనసికాతబ్బం. ఆదికమ్మికస్స హి కేసాతి మనసికరోతో మనసికారో గన్త్వా ముత్తన్తి ఇమం పరియోసానకోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. ముత్తన్తి చ మనసికరోతో మనసికారో గన్త్వా కేసాతి ఇమం ఆదికోట్ఠాసమేవ ఆహచ్చ తిట్ఠతి. అథస్స మనసికరోతో మనసికరోతో కేచి కోట్ఠాసా ఉపట్ఠహన్తి, కేచి న ఉపట్ఠహన్తి. తేన యే యే ఉపట్ఠహన్తి, తేసు తేసు తావ కమ్మం కాతబ్బం. యావ ద్వీసు ఉపట్ఠితేసు తేసమ్పి ఏకో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠహతి, ఏవం ఉపట్ఠితం పన తమేవ పునప్పునం మనసికరోన్తేన అప్పనా ఉప్పాదేతబ్బా.

తత్రాయం ఉపమా – యథా హి ద్వత్తింసతాలకే తాలవనే వసన్తం మక్కటం గహేతుకామో లుద్దో ఆదిమ్హి ఠితతాలస్స పణ్ణం సరేన విజ్ఝిత్వా ఉక్కుట్ఠిం కరేయ్య, అథ ఖో సో మక్కటో పటిపాటియా తస్మిం తస్మిం తాలే పతిత్వా పరియన్తతాలమేవ గచ్ఛేయ్య, తత్థపి గన్త్వా లుద్దేన తథేవ కతే పున తేనేవ నయేన ఆదితాలం ఆగచ్ఛేయ్య, సో ఏవం పునప్పునం పరిపాతియమానో ఉక్కుట్ఠుక్కుట్ఠిట్ఠానేయేవ ఉట్ఠహిత్వా అనుక్కమేన ఏకస్మిం తాలే నిపతిత్వా తస్స వేమజ్ఝే మకుళతాలపణ్ణసూచిం దళ్హం గహేత్వా విజ్ఝియమానోపి న ఉట్ఠహేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా హి తాలవనే ద్వత్తింసతాలా, ఏవం ఇమస్మిం కాయే ద్వత్తింసకోట్ఠాసా. మక్కటో వియ చిత్తం. లుద్దో వియ యోగావచరో. మక్కటస్స ద్వత్తింసతాలకే తాలవనే నివాసో వియ యోగినో చిత్తస్స ద్వత్తింసకోట్ఠాసకే కాయే ఆరమ్మణవసేన అనుసఞ్చరణం. లుద్దేన ఆదిమ్హి ఠితతాలస్స పణ్ణం సరేన విజ్ఝిత్వా ఉక్కుట్ఠియా కతాయ మక్కటస్స తస్మిం తస్మిం తాలే పతిత్వా పరియన్తతాలగమనం వియ యోగినో కేసాతి మనసికారే ఆరద్ధే పటిపాటియా గన్త్వా పరియోసానకోట్ఠాసేయేవ చిత్తస్స సణ్ఠానం. పున పచ్చాగమనేపి ఏసేవ నయో. పునప్పునం పరిపాతియమానస్స మక్కటస్స ఉక్కుట్ఠుక్కుట్ఠిట్ఠానే ఉట్ఠానం వియ పునప్పునం మనసికరోతో కేసుచి కేసుచి ఉపట్ఠితేసు అనుపట్ఠహన్తే విస్సజ్జేత్వా ఉపట్ఠితేసు పరికమ్మకరణం. అనుక్కమేన ఏకస్మిం తాలే నిపతిత్వా తస్స మజ్ఝే మకుళతాలపణ్ణసూచిం దళ్హం గహేత్వా విజ్ఝియమానస్సపి అనుట్ఠానం వియ అవసానే ద్వీసు ఉపట్ఠితేసు యో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠాతి, తమేవ పునప్పునం మనసికరిత్వా అప్పనాయ ఉప్పాదనం.

అపరాపి ఉపమా – యథా నామ పిణ్డపాతికో భిక్ఖు ద్వత్తింసకులం గామం ఉపనిస్సాయ వసన్తో పఠమగేహేయేవ ద్వే భిక్ఖా లభిత్వా పరతో ఏకం విస్సజ్జేయ్య. పునదివసే తిస్సో లభిత్వా పరతో ద్వే విస్సజ్జేయ్య. తతియదివసే ఆదిమ్హియేవ పత్తపూరం లభిత్వా ఆసనసాలం గన్త్వా పరిభుఞ్జేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ద్వత్తింసకులగామో వియ హి ద్వత్తింసాకారో. పిణ్డపాతికో వియ యోగావచరో. తస్స తం గామం ఉపనిస్సాయ వాసో వియ యోగినో ద్వత్తింసాకారే పరికమ్మకరణం. పఠమగేహే ద్వే భిక్ఖా లభిత్వా పరతో ఏకిస్సా విస్సజ్జనం వియ దుతియదివసే తిస్సో లభిత్వా పరతో ద్విన్నం విస్సజ్జనం వియ చ మనసికరోతో మనసికరోతో అనుపట్ఠహన్తే విస్సజ్జేత్వా ఉపట్ఠితేసు యావ కోట్ఠాసద్వయే పరికమ్మకరణం. తతియదివసే ఆదిమ్హియేవ పత్తపూరం లభిత్వా ఆసనసాలాయం నిసీదిత్వా పరిభోగో వియ ద్వీసు యో సుట్ఠుతరం ఉపట్ఠాతి, తమేవ పునప్పునం మనసికరిత్వా అప్పనాయ ఉప్పాదనం.

అప్పనాతోతి అప్పనాకోట్ఠాసతో కేసాదీసు ఏకేకస్మిం కోట్ఠాసే అప్పనా హోతీతి వేదితబ్బాతి అయమేవేత్థ అధిప్పాయో.

తయో చ సుత్తన్తాతి అధిచిత్తం, సీతిభావో, బోజ్ఝఙ్గకోసల్లన్తి ఇమే తయో సుత్తన్తా వీరియసమాధియోజనత్థం వేదితబ్బాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తత్థ –

‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా తీణి నిమిత్తాని కాలేనకాలం మనసికాతబ్బాని. కాలేనకాలం సమాధినిమిత్తం మనసికాతబ్బం. కాలేనకాలం పగ్గహనిమిత్తం మనసికాతబ్బం. కాలేనకాలం ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసికాతబ్బం. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం సమాధినిమిత్తఞ్ఞేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం కోసజ్జాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం పగ్గహనిమిత్తఞ్ఞేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు ఏకన్తం ఉపేక్ఖానిమిత్తఞ్ఞేవ మనసికరేయ్య, ఠానం తం చిత్తం న సమ్మా సమాధియేయ్య ఆసవానం ఖయాయ. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తో భిక్ఖు కాలేనకాలం సమాధినిమిత్తం పగ్గహనిమిత్తం ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసికరోతి, తం హోతి చిత్తం ముదుఞ్చ కమ్మఞ్ఞఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ.

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా ఉక్కం బన్ధతి, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేతి, ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేత్వా సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపిత్వా కాలేనకాలం అభిధమతి, కాలేనకాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేనకాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అభిధమేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం డహేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం ఉదకేన పరిప్ఫోసేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం నిబ్బాయేయ్య. సచే, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం ఏకన్తం అజ్ఝుపేక్ఖేయ్య, ఠానం తం జాతరూపం న సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛేయ్య. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, సువణ్ణకారో వా సువణ్ణకారన్తేవాసీ వా తం జాతరూపం కాలేనకాలం అభిధమతి, కాలేనకాలం ఉదకేన పరిప్ఫోసేతి, కాలేనకాలం అజ్ఝుపేక్ఖతి, తం హోతి జాతరూపం ముదుఞ్చ కమ్మఞ్ఞఞ్చ పభస్సరఞ్చ, న చ పభఙ్గు, సమ్మా ఉపేతి కమ్మాయ. యస్సా యస్సా చ పిళన్ధనవికతియా ఆకఙ్ఖతి యది పటికాయ యది కుణ్డలాయ యది గీవేయ్యాయ యది సువణ్ణమాలాయ, తఞ్చస్స అత్థం అనుభోతి.

‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అధిచిత్తమనుయుత్తేన…పే… సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. యస్స యస్స చ అభిఞ్ఞా సచ్ఛి కరణీయస్స ధమ్మస్స చిత్తం అభినిన్నామేతి అభిఞ్ఞా సచ్ఛి కిరియాయ, తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతి ఆయతనే’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౩).

ఇదం సుత్తం అధిచిత్తన్తి వేదితబ్బం.

‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనుత్తరం సీతిభావం సచ్ఛికాతుం. కతమేహి ఛహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హాతి. యస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గణ్హాతి. యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతి. యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి. పణీతాధిముత్తికో చ హోతి నిబ్బానాభిరతో. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు భబ్బో అనుత్తరం సీతిభావం సచ్ఛికాతు’’న్తి (అ. ని. ౬.౮౫).

ఇదం సుత్తం అనుత్తరం సీతిభావోతి వేదితబ్బం.

బోజ్ఝఙ్గకోసల్లం ‘‘పన ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే లీనం చిత్తం హోతి, అకాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪) అప్పనాకోసల్లకథాయం దస్సితమేవ.

ఇతి ఇదం సత్తవిధం ఉగ్గహకోసల్లం సుగ్గహితం కత్వా ఇదఞ్చ దసవిధం మనసికారకోసల్లం సుట్ఠు వవత్థపేత్వా తేన యోగినా ఉభయకోసల్లవసేన కమ్మట్ఠానం సాధుకం ఉగ్గహేతబ్బం. సచే పనస్స ఆచరియేన సద్ధిం ఏకవిహారేయేవ ఫాసు హోతి, ఏవం విత్థారేన అకథాపేత్వా కమ్మట్ఠానం సుట్ఠు వవత్థపేత్వా కమ్మట్ఠానం అనుయుజ్జన్తేన విసేసం లభిత్వా ఉపరూపరి కథాపేతబ్బం. అఞ్ఞత్థ వసితుకామేన యథావుత్తేన విధినా విత్థారతో కథాపేత్వా పునప్పునం పరివత్తేత్వా సబ్బం గణ్ఠిట్ఠానం ఛిన్దిత్వా పథవీకసిణనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ అననురూపం సేనాసనం పహాయ అనురూపే విహారే వసన్తేన ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా పటిక్కూలమనసికారే పరికమ్మం కాతబ్బం.

కరోన్తేన పన కేసేసు తావ నిమిత్తం గహేతబ్బం. కథం? ఏకం వా ద్వే వా కేసే లుఞ్చిత్వా హత్థతలే ఠపేత్వా వణ్ణో తావ వవత్థపేతబ్బో. ఛిన్నట్ఠానేపి కేసే ఓలోకేతుం వట్టతి. ఉదకపత్తే వా యాగుపత్తే వా ఓలోకేతుమ్పి వట్టతియేవ. కాళకకాలే దిస్వా కాళకాతి మనసికాతబ్బా. సేతకాలే సేతాతి. మిస్సకకాలే పన ఉస్సదవసేన మనసికాతబ్బా హోన్తి. యథా చ కేసేసు, ఏవం సకలేపి తచపఞ్చకే దిస్వావ నిమిత్తం గహేతబ్బం.

కోట్ఠాసవవత్థాపనకథా

౧౮౨. ఏవం నిమిత్తం గహేత్వా సబ్బకోట్ఠాసే వణ్ణసణ్ఠానదిసోకాసపరిచ్ఛేదవసేన వవత్థపేత్వా వణ్ణసణ్ఠానగన్ధఆసయోకాసవసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో వవత్థపేతబ్బా.

తత్రాయం సబ్బకోట్ఠాసేసు అనుపుబ్బకథా. కేసా తావ పకతివణ్ణేన కాళకా అద్దారిట్ఠకవణ్ణా. సణ్ఠానతో దీఘవట్టలికా తులాదణ్డసణ్ఠానా. దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతా. ఓకాసతో ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి, పురతో నలాటన్తేన, పచ్ఛతో గలవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా. సీసకటాహవేఠనం అల్లచమ్మం కేసానం ఓకాసో. పరిచ్ఛేదతో కేసా సీసవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా పతిట్ఠితేన హేట్ఠా అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా, ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి అయం సభాగపరిచ్ఛేదో. కేసా న లోమా, లోమా న కేసాతి ఏవం అవసేసఏకతింసకోట్ఠాసేహి అమిస్సీకతా కేసా నామ పాటియేక్కో ఏకకోట్ఠాసోతి అయం విసభాగపరిచ్ఛేదో. ఇదం కేసానం వణ్ణాదితో వవత్థాపనం.

౧౮౩. ఇదం పన నేసం వణ్ణాదివసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో వవత్థాపనం. కేసా నామేతే వణ్ణతోపి పటిక్కూలా. సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఆసయతోపి ఓకాసతోపి పటిక్కూలా.

మనుఞ్ఞేపి హి యాగుపత్తే వా భత్తపత్తే వా కేసవణ్ణం కిఞ్చి దిస్వా కేసమిస్సకమిదం హరథ నన్తి జిగుచ్ఛన్తి. ఏవం కేసా వణ్ణతో పటిక్కూలా. రత్తిం భుఞ్జన్తాపి కేససణ్ఠానం అక్కవాకం వా మకచివాకం వా ఛుపిత్వాపి తథేవ జిగుచ్ఛన్తి. ఏవం సణ్ఠానతో పటిక్కూలా.

తేలమక్ఖనపుప్ఫధూపాది సఙ్ఖారవిరహితానఞ్చ కేసానం గన్ధో పరమజేగుచ్ఛో హోతి. తతో జేగుచ్ఛతరో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తానం. కేసా హి వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటిక్కూలాపి సియుం, గన్ధేన పన పటిక్కూలాయేవ. యథా హి దహరస్స కుమారస్స వచ్చం వణ్ణతో హలిద్దివణ్ణం, సణ్ఠానతోపి హలిద్దిపిణ్డసణ్ఠానం. సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డితఞ్చ ఉద్ధుమాతకకాళసునఖసరీరం వణ్ణతో తాలపక్కవణ్ణం. సణ్ఠానతో వట్టేత్వా విస్సట్ఠముదిఙ్గసణ్ఠానం. దాఠాపిస్స సుమనమకుళసదిసాతి ఉభయమ్పి వణ్ణసణ్ఠానతో సియా అప్పటిక్కూలం గన్ధేన పన పటిక్కూలమేవ. ఏవం కేసాపి సియుం వణ్ణసణ్ఠానతో అప్పటిక్కూలా గన్ధేన పన పటిక్కూలాయేవాతి.

యథా పన అసుచిట్ఠానే గామనిస్సన్దేన జాతాని సూపేయ్యపణ్ణాని నాగరికమనుస్సానం జేగుచ్ఛాని హోన్తి అపరిభోగాని, ఏవం కేసాపి పుబ్బలోహితముత్తకరీసపిత్తసేమ్హాదినిస్సన్దేన జాతత్తా జేగుచ్ఛాతి ఇదం నేసం ఆసయతో పాటిక్కుల్యం.

ఇమే చ కేసా నామ గూథరాసిమ్హి ఉట్ఠితకణ్ణికం వియ ఏకతింసకోట్ఠాసరాసిమ్హి జాతా. తే సుసానసఙ్కారట్ఠానాదీసు జాతసాకం వియ పరిక్ఖాదీసు జాతకమలకువలయాదిపుప్ఫం వియ చ అసుచిట్ఠానే జాతత్తా పరమజేగుచ్ఛాతి ఇదం నేసం ఓకాసతో పాటిక్కుల్యం.