౨. ధమ్మానుస్సతికథా

౧౪౬. ధమ్మానుస్సతిం భావేతుకామేనాపి రహోగతేన పటిసల్లీనేన ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో సన్దిట్ఠికో అకాలికో ఏహిపస్సికో ఓపనేయ్యికో పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౦) ఏవం పరియత్తిధమ్మస్స చేవ నవవిధస్స చ లోకుత్తరధమ్మస్స గుణా అనుస్సరితబ్బా.

౧౪౭. స్వాక్ఖాతోతి ఇమస్మిం హి పదే పరియత్తిధమ్మోపి సఙ్గహం గచ్ఛతి, ఇతరేసు లోకుత్తరధమ్మోవ. తత్థ పరియత్తిధమ్మో తావ స్వాక్ఖాతో ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణత్తా సాత్థసబ్యఞ్జనకేవలపరిపుణ్ణపరిసుద్ధబ్రహ్మచరియప్పకాసనత్తా చ. యఞ్హి భగవా ఏకగాథమ్పి దేసేతి, సా సమన్తభద్దకత్తా ధమ్మస్స పఠమపాదేన ఆదికల్యాణా, దుతియతతియపాదేహి మజ్ఝేకల్యాణా, పచ్ఛిమపాదేన పరియోసానకల్యాణా. ఏకానుసన్ధికం సుత్తం నిదానేన ఆదికల్యాణం, నిగమనేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేన మజ్ఝేకల్యాణం. నానానుసన్ధికం సుత్తం పఠమానుసన్ధినా ఆదికల్యాణం, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేహి మజ్ఝేకల్యాణం. అపిచ సనిదానసఉప్పత్తికత్తా ఆదికల్యాణం, వేనేయ్యానం అనురూపతో అత్థస్స అవిపరీతతాయ చ హేతుదాహరణయుత్తతో చ మజ్ఝేకల్యాణం, సోతూనం సద్ధాపటిలాభజననేన నిగమనేన చ పరియోసానకల్యాణం.

సకలోపి సాసనధమ్మో అత్తనో అత్థభూతేన సీలేన ఆదికల్యాణో, సమథవిపస్సనామగ్గఫలేహి మజ్ఝేకల్యాణో, నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో. సీలసమాధీహి వా ఆదికల్యాణో, విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో, ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో. బుద్ధసుబోధితాయ వా ఆదికల్యాణో, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణో, సఙ్ఘసుప్పటిప్పత్తియా పరియోసానకల్యాణో. తం సుత్వా తథత్థాయ పటిపన్నేన అధిగన్తబ్బాయ అభిసమ్బోధియా వా ఆదికల్యాణో, పచ్చేకబోధియా మజ్ఝేకల్యాణో, సావకబోధియా పరియోసానకల్యాణో.

సుయ్యమానో చేస నీవరణవిక్ఖమ్భనతో సవనేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి ఆదికల్యాణో, పటిపజ్జియమానో సమథవిపస్సనాసుఖావహనతో పటిపత్తియాపి కల్యాణం ఆవహతీతి మజ్ఝేకల్యాణో, తథాపటిపన్నో చ పటిపత్తిఫలే నిట్ఠితే తాదిభావావహనతో పటిపత్తిఫలేనపి కల్యాణం ఆవహతీతి పరియోసానకల్యాణోతి ఏవం ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణత్తా స్వాక్ఖాతో.

యం పనేస భగవా ధమ్మం దేసేన్తో సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి నానానయేహి దీపేతి, తం యథానురూపం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తిఅత్థపదసమాయోగతో సాత్థం, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థం, ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జనం. అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో సాత్థం, ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనం. పణ్డితవేదనీయతో పరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి సాత్థం, సద్ధేయ్యతో లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనం. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థం, ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనం. ఉపనేతబ్బస్స అభావతో సకలపరిపుణ్ణభావేన కేవలపరిపుణ్ణం. అపనేతబ్బస్స అభావతో నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం.

అపిచ పటిపత్తియా అధిగమబ్యత్తితో సాత్థం, పరియత్తియా ఆగమబ్యత్తితో సబ్యఞ్జనం, సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధయుత్తతో కేవలపరిపుణ్ణం, నిరుపక్కిలేసతో నిత్తరణత్థాయ పవత్తితో లోకామిసనిరపేక్ఖతో చ పరిసుద్ధన్తి ఏవం సాత్థసబ్యఞ్జనకేవలపరిపుణ్ణపరిసుద్ధబ్రహ్మచరియప్పకాసనతో స్వాక్ఖాతో.

అత్థవిపల్లాసాభావతో వా సుట్ఠు అక్ఖాతోతి స్వాక్ఖాతో. యథా హి అఞ్ఞతిత్థియానం ధమ్మస్స అత్థో విపల్లాసమాపజ్జతి, అన్తరాయికాతి వుత్తధమ్మానం అన్తరాయికత్తాభావతో, నియ్యానికాతి వుత్తధమ్మానం నియ్యానికత్తాభావతో. తేన తే దురక్ఖాతధమ్మాయేవ హోన్తి, న తథా భగవతో ధమ్మస్స అత్థో విపల్లాసమాపజ్జతి. ఇమే ధమ్మా అన్తరాయికా, ఇమే ధమ్మా నియ్యానికాతి ఏవం వుత్తధమ్మానం తథాభావానతిక్కమనతోతి. ఏవం తావ పరియత్తిధమ్మో స్వాక్ఖాతో.

లోకుత్తరధమ్మో పన నిబ్బానానురూపాయ పటిపత్తియా పటిపదానురూపస్స చ నిబ్బానస్స అక్ఖాతత్తా స్వాక్ఖాతో. యథాహ – ‘‘సుపఞ్ఞత్తా ఖో పన తేన భగవతా సావకానం నిబ్బానగామినీ పటిపదా సంసన్దతి నిబ్బానఞ్చ పటిపదా చ. సేయ్యథాపి నామ గఙ్గోదకం యమునోదకేన సంసన్దతి సమేతి, ఏవమేవ సుపఞ్ఞత్తా (దీ. ని. ౨.౨౯౬) తేన భగవతా సావకానం నిబ్బానగామినీ పటిపదా సంసన్దతి నిబ్బానఞ్చ పటిపదా చా’’తి. అరియమగ్గో చేత్థ అన్తద్వయం అనుపగమ్మ మజ్ఝిమా పటిపదాభూతోవ ‘‘మజ్ఝిమా పటిపదా’’తి అక్ఖాతత్తా స్వాక్ఖాతో. సామఞ్ఞఫలాని పటిపస్సద్ధకిలేసానేవ ‘‘పటిపస్సద్ధకిలేసానీ’’తి అక్ఖాతత్తా స్వాక్ఖాతాని. నిబ్బానం సస్సతామతతాణలేణాదిసభావమేవ సస్సతాదిసభావవసేన అక్ఖాతత్తా స్వాక్ఖాతన్తి ఏవం లోకుత్తరధమ్మోపి స్వాక్ఖాతో.

౧౪౮. సన్దిట్ఠికోతి ఏత్థ పన అరియమగ్గో తావ అత్తనో సన్తానే రాగాదీనం అభావం కరోన్తేన అరియపుగ్గలేన సామం దట్ఠబ్బోతి సన్దిట్ఠికో. యథాహ –‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిణ్ణచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి. చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. రాగే పహీనే నేవ అత్తబ్యాబాధాయ చేతేతి, న పరబ్యాబాధాయ చేతేతి, న ఉభయబ్యాబాధాయ చేతేతి, న చేతసికం దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతి. ఏవమ్పి ఖో, బ్రాహ్మణ, సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతీ’’తి(అ. ని. ౩.౫౪). అపిచ నవవిధోపి లోకుత్తరధమ్మో యేన యేన అధిగతో హోతి, తేన తేన పరసద్ధాయ గన్తబ్బతం హిత్వా పచ్చవేక్ఖణఞాణేన సయం దట్ఠబ్బోతి సన్దిట్ఠికో. అథ వా పసత్థా దిట్ఠి సన్దిట్ఠి, సన్దిట్ఠియా జయతీతి సన్దిట్ఠికో. తథా హేత్థ అరియమగ్గో సమ్పయుత్తాయ, అరియఫలం కారణభూతాయ, నిబ్బానం విసయిభూతాయ సన్దిట్ఠియా కిలేసే జయతి. తస్మా యథా రథేన జయతీతి రథికో, ఏవం నవవిధోపి లోకుత్తరధమ్మో సన్దిట్ఠియా జయతీతి సన్దిట్ఠికో.

అథ వా దిట్ఠన్తి దస్సనం వుచ్చతి. దిట్ఠమేవ సన్దిట్ఠం, దస్సనన్తి అత్థో. సన్దిట్ఠం అరహతీతి సన్దిట్ఠికో. లోకుత్తరధమ్మో హి భావనాభిసమయవసేన సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన చ దిస్సమానోయేవ వట్టభయం నివత్తేతి. తస్మా యథా వత్థం అరహతీతి వత్థికో, ఏవం సన్దిట్ఠం అరహతీతి సన్దిట్ఠికో.

౧౪౯. అత్తనో ఫలదానం సన్ధాయ నాస్స కాలోతి అకాలో. అకాలోయేవ అకాలికో. న పఞ్చాహసత్తాహాదిభేదం కాలం ఖేపేత్వా ఫలం దేతి, అత్తనో పన పవత్తిసమనన్తరమేవ ఫలదోతి వుత్తం హోతి. అథ వా అత్తనో ఫలదానే పకట్ఠో కాలో పత్తో అస్సాతి కాలికో. కో సో? లోకియో కుసలధమ్మో. అయం పన సమనన్తరఫలత్తా న కాలికోతి అకాలికో. ఇదం మగ్గమేవ సన్ధాయ వుత్తం.

౧౫౦. ‘‘ఏహి పస్స ఇమం ధమ్మ’’న్తి ఏవం పవత్తం ఏహిపస్సవిధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో. కస్మా పనేస తం విధిం అరహతీతి? విజ్జమానత్తా పరిసుద్ధత్తా చ. రిత్తముట్ఠియం హి హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా అత్థీతి వత్వాపి ‘‘ఏహి పస్స ఇమ’’న్తి న సక్కా వత్తుం. కస్మా? అవిజ్జమానత్తా. విజ్జమానమ్పి చ గూథం వా ముత్తం వా మనుఞ్ఞభావప్పకాసనేన చిత్తసమ్పహంసనత్థం ‘‘ఏహి పస్స ఇమ’’న్తి న సక్కా వత్తుం. అపిచ ఖో పన తిణేహి వా పణ్ణేహి వా పటిచ్ఛాదేతబ్బమేవ హోతి. కస్మా? అపరిసుద్ధత్తా. అయం పన నవవిధోపి లోకుత్తరధమ్మో సభావతోవ విజ్జమానో విగతవలాహకే ఆకాసే సమ్పుణ్ణచన్దమణ్డలం వియ పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తజాతిమణి వియ చ పరిసుద్ధో. తస్మా విజ్జమానత్తా పరిసుద్ధత్తా చ ఏహిపస్సవిధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో.

౧౫౧. ఉపనేతబ్బోతి ఓపనేయ్యికో. అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో, ఉపనయనం ఉపనయో, ఆదిత్తం చేలం వా సీసం వా అజ్ఝుపేక్ఖిత్వాపి భావనావసేన అత్తనో చిత్తే ఉపనయనం అరహతీతి ఓపనయికో. ఓపనయికోవ ఓపనేయ్యికో. ఇదం సఙ్ఖతే లోకుత్తరధమ్మే యుజ్జతి. అసఙ్ఖతే పన అత్తనో చిత్తేన ఉపనయనం అరహతీతి ఓపనేయ్యికో. సచ్ఛికిరియావసేన అల్లీయనం అరహతీతి అత్థో.

అథ వా నిబ్బానం ఉపనేతీతి అరియమగ్గో ఉపనేయ్యో. సచ్ఛికాతబ్బతం ఉపనేతబ్బోతి ఫలనిబ్బానధమ్మో ఉపనేయ్యో. ఉపనేయ్యో ఏవ ఓపనేయ్యికో.

౧౫౨. పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీతి సబ్బేహిపి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూఆదీహి విఞ్ఞూహి అత్తని అత్తని వేదితబ్బో ‘‘భావితో మే మగ్గో, అధిగతం ఫలం, సచ్ఛికతో నిరోధో’’తి. న హి ఉపజ్ఝాయేన భావితేన మగ్గేన సద్ధివిహారికస్స కిలేసా పహీయన్తి, న సో తస్స ఫలసమాపత్తియా ఫాసువిహరతి, న తేన సచ్ఛికతం నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి. తస్మా న ఏస పరస్స సీసే ఆభరణం వియ దట్ఠబ్బో, అత్తనో పన చిత్తేయేవ దట్ఠబ్బో, అనుభవితబ్బో విఞ్ఞూహీతి వుత్తం హోతి. బాలానం పన అవిసయో చేస.

అపిచ స్వాక్ఖాతో అయం ధమ్మో. కస్మా? సన్దిట్ఠికత్తా. సన్దిట్ఠికో, అకాలికత్తా. అకాలికో, ఏహిపస్సికత్తా. యో చ ఏహిపస్సికో, సో నామ ఓపనేయ్యికో హోతీతి.

౧౫౩. తస్సేవం స్వాక్ఖాతతాదిభేదే ధమ్మగుణే అనుస్సరతో నేవ తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి. న దోస…పే… న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి. ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి ధమ్మం ఆరబ్భాతి (అ. ని. ౬.౧౦) పురిమనయేనేవ విక్ఖమ్భితనీవరణస్స ఏకక్ఖణే ఝానఙ్గాని ఉప్పజ్జన్తి. ధమ్మగుణానం పన గమ్భీరతాయ నానప్పకారగుణానుస్సరణాధిముత్తతాయ వా అప్పనం అప్పత్వా ఉపచారప్పత్తమేవ ఝానం హోతి. తదేతం ధమ్మగుణానుస్సరణవసేన ఉప్పన్నత్తా ధమ్మానుస్సతిచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

ఇమఞ్చ పన ధమ్మానుస్సతిం అనుయుత్తో భిక్ఖు ఏవం ఓపనేయ్యికస్స ధమ్మస్స దేసేతారం ఇమినాపఙ్గేన సమన్నాగతం సత్థారం నేవ అతీతంసే సమనుపస్సామి, న పనేతరహి అఞ్ఞత్ర తేన భగవతాతి ఏవం ధమ్మగుణదస్సనేనేవ సత్థరి సగారవో హోతి సప్పతిస్సో. ధమ్మే గరుచిత్తీకారో సద్ధాదివేపుల్లం అధిగచ్ఛతి, పీతిపామోజ్జబహులో హోతి, భయభేరవసహో, దుక్ఖాధివాసనసమత్థో, ధమ్మేన సంవాససఞ్ఞం పటిలభతి, ధమ్మగుణానుస్సతియా అజ్ఝావుత్థఞ్చస్స సరీరమ్పి చేతియఘరమివ పూజారహం హోతి, అనుత్తరధమ్మాధిగమాయ చిత్తం నమతి, వీతిక్కమితబ్బవత్థుసమాయోగే చస్స ధమ్మసుధమ్మతం సమనుస్సరతో హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాతి. ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తో పన సుగతిపరాయనో హోతి.

తస్మా హవే అప్పమాదం, కయిరాథ సుమేధసో;

ఏవం మహానుభావాయ, ధమ్మానుస్సతియా సదాతి.

ఇదం ధమ్మానుస్సతియం విత్థారకథాముఖం.