౧. బుద్ధానుస్సతికథా
౧౨౩. అసుభానన్తరం ఉద్దిట్ఠాసు పన దససు అనుస్సతీసు పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సతియేవ అనుస్సతి, పవత్తితబ్బట్ఠానమ్హియేవ వా పవత్తత్తా సద్ధాపబ్బజితస్స కులపుత్తస్స అనురూపా సతీతిపి అనుస్సతి, బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి, బుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. ధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి, స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. సఙ్ఘం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి, సుప్పటిపన్నతాదిసఙ్ఘగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. సీలం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సీలానుస్సతి, అఖణ్డతాదిసీలగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. చాగం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి చాగానుస్సతి, ముత్తచాగతాదిచాగగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. దేవతా ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి దేవతానుస్సతి, దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. మరణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి మరణానుస్సతి, జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. కేసాదిభేదం రూపకాయం గతా, కాయే వా గతాతి కాయగతా, కాయగతా చ సా సతి చాతి కాయగతసతీతి వత్తబ్బే రస్సం అకత్వా కాయగతాసతీతి వుత్తా, కేసాదికాయకోట్ఠాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. ఆనాపానే ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి ఆనాపానస్సతి, అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం. ఉపసమం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ఉపసమానుస్సతి, సబ్బదుక్ఖూపసమారమ్మణాయ సతియా ఏతమధివచనం.
౧౨౪. ఇతి ఇమాసు దససు అనుస్సతీసు బుద్ధానుస్సతిం తావ భావేతుకామేన అవేచ్చప్పసాదసమన్నాగతేన యోగినా పతిరూపసేనాసనే రహోగతేన పటిసల్లీనేన ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’’తి (అ. ని. ౬.౧౦) ఏవం బుద్ధస్స భగవతో గుణా అనుస్సరితబ్బా.
తత్రాయం అనుస్సరణనయో – సో భగవా ఇతిపి అరహం, ఇతిపి సమ్మాసమ్బుద్ధో…పే… ఇతిపి భగవాతి అనుస్సరతి. ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతి.
౧౨౫. తత్థ ఆరకత్తా అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా పచ్చయాదీనం అరహత్తా పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి తావ కారణేహి సో భగవా అరహన్తి అనుస్సరతి. ఆరకా హి సో సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితో మగ్గేన సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తాతి ఆరకత్తా అరహం.
సో తతో ఆరకా నామ, యస్స యేనాసమఙ్గితా;
అసమఙ్గీ చ దోసేహి, నాథో తేనారహం మతోతి.
౧౨౬. తే చానేన కిలేసారయో మగ్గేన హతాతి అరీనం హతత్తాపి అరహం.
యస్మా రాగాదిసఙ్ఖాతా, సబ్బేపి అరయో హతా;
పఞ్ఞాసత్థేన నాథేన, తస్మాపి అరహం మతోతి.
౧౨౭. యఞ్చేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారారం జరామరణనేమి ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం, తస్సానేన బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బే అరా హతాతి అరానం హతత్తాపి అరహం.
౧౨౮. అథ వా సంసారచక్కన్తి అనమతగ్గం సంసారవట్టం వుచ్చతి. తస్స చ అవిజ్జా నాభి, మూలత్తా. జరామరణం నేమి, పరియోసానత్తా. సేసా దస ధమ్మా అరా, అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియన్తత్తా చ, తత్థ దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జా. కామభవే చ అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి, రూపభవే అవిజ్జా రూపభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి, అరూపభవే అవిజ్జా అరూపభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతి. కామభవే సఙ్ఖారా కామభవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయా హోన్తి, ఏస నయో ఇతరేసు. కామభవే పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం కామభవే నామరూపస్స పచ్చయో హోతి, తథా రూపభవే. అరూపభవే నామస్సేవ పచ్చయో హోతి. కామభవే నామరూపం కామభవే సళాయతనస్స పచ్చయో హోతి, రూపభవే నామరూపం రూపభవే తిణ్ణం ఆయతనానం పచ్చయో హోతి, అరూపభవే నామం అరూపభవే ఏకస్స ఆయతనస్స పచ్చయో హోతి. కామభవే సళాయతనం కామభవే ఛబ్బిధస్స ఫస్సస్స పచ్చయో హోతి, రూపభవే తీణి ఆయతనాని రూపభవే తిణ్ణం ఫస్సానం పచ్చయా హోన్తి, అరూపభవే ఏకం ఆయతనం అరూపభవే ఏకస్స ఫస్సస్స పచ్చయో హోతి. కామభవే ఛ ఫస్సా కామభవే ఛన్నం వేదనానం పచ్చయా హోన్తి, రూపభవే తయో ఫస్సా తత్థేవ తిస్సన్నం, అరూపభవే ఏకో తత్థేవ ఏకిస్సా వేదనాయ పచ్చయో హోతి. కామభవే ఛ వేదనా కామభవే ఛన్నం తణ్హాకాయానం పచ్చయా హోన్తి, రూపభవే తిస్సో తత్థేవ తిణ్ణం, అరూపభవే ఏకా వేదనా అరూపభవే ఏకస్స తణ్హాకాయస్స పచ్చయో హోతి. తత్థ తత్థ సా సా తణ్హా తస్స తస్స ఉపాదానస్స, ఉపాదానాదయో భవాదీనం.
కథం? ఇధేకచ్చో కామే పరిభుఞ్జిస్సామీతి కాముపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి, దుచ్చరితపారిపూరియా అపాయే ఉపపజ్జతి. తత్థస్స ఉపపత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవో, కమ్మనిబ్బత్తా ఖన్ధా ఉపపత్తిభవో, ఖన్ధానం నిబ్బత్తి జాతి, పరిపాకో జరా, భేదో మరణం.
అపరో సగ్గసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీతి తథేవ సుచరితం చరతి, సుచరితపారిపూరియా సగ్గే ఉపపజ్జతి. తత్థస్స ఉపపత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవోతి సో ఏవ నయో.
అపరో పన బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీతి కాముపాదానపచ్చయాఏవ మేత్తం భావేతి, కరుణం, ముదితం, ఉపేక్ఖం భావేతి, భావనాపారిపూరియా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. తత్థస్స నిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవోతి సో ఏవ నయో.
అపరో అరూపభవే సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీతి తథేవ ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తియో భావేతి, భావనాపారిపూరియా తత్థ తత్థ నిబ్బత్తతి. తత్థస్స నిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం కమ్మభవో, కమ్మనిబ్బత్తా ఖన్ధా ఉపపత్తిభవో, ఖన్ధానం నిబ్బత్తి జాతి, పరిపాకో జరా, భేదో మరణన్తి. ఏస నయో సేసుపాదానమూలికాసుపి యోజనాసు.
ఏవం అయం అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి ఏతేనేవ నయేన సబ్బపదాని విత్థారేతబ్బాని.
తత్థ అవిజ్జాసఙ్ఖారా ఏకో సఙ్ఖేపో, విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనా ఏకో, తణ్హుపాదానభవా ఏకో, జాతిజరామరణం ఏకో. పురిమసఙ్ఖేపో చేత్థ అతీతో అద్ధా, ద్వే మజ్ఝిమా పచ్చుప్పన్నో, జాతిజరామరణం అనాగతో. అవిజ్జాసఙ్ఖారగ్గహణేన చేత్థ తణ్హుపాదానభవా గహితావ హోన్తీతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అతీతే కమ్మవట్టం, విఞ్ఞాణాదయో పఞ్చ ఏతరహి విపాకవట్టం, తణ్హుపాదానభవగ్గహణేన అవిజ్జాసఙ్ఖారా గహితావ హోన్తీతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఏతరహి కమ్మవట్టం, జాతిజరామరణాపదేసేన విఞ్ఞాణాదీనం నిద్దిట్ఠత్తా ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఆయతిం విపాకవట్టం. తే ఆకారతో వీసతివిధా హోన్తి. సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానఞ్చేత్థ అన్తరా ఏకో సన్ధి, వేదనాతణ్హానమన్తరా ఏకో, భవజాతీనమన్తరా ఏకోతి, ఇతి భగవా ఏతం చతుసఙ్ఖేపం తియద్ధం వీసతాకారం తిసన్ధిం పటిచ్చసముప్పాదం సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతి అఞ్ఞాతి పటివిజ్ఝతి. తం ఞాతట్ఠేన ఞాణం, పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన వుచ్చతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి. ఇమినా ధమ్మట్ఠితిఞాణేన భగవా తే ధమ్మే యథాభూతం ఞత్వా తేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో వుత్తప్పకారస్స ఇమస్స సంసారచక్కస్స అరే హని విహని విద్ధంసేసి. ఏవమ్పి అరానం హతత్తా అరహం.
అరా సంసారచక్కస్స, హతా ఞాణాసినా యతో;
లోకనాథేన తేనేస, అరహన్తి పవుచ్చతి.
౧౨౯. అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చ చీవరాదిపచ్చయే అరహతి పూజావిసేసఞ్చ. తేనేవ చ ఉప్పన్నే తథాగతే యేకేచి మహేసక్ఖా దేవమనుస్సా, న తే అఞ్ఞత్థ పూజం కరోన్తి. తథా హి బ్రహ్మా సహమ్పతి సినేరుమత్తేన రతనదామేన తథాగతం పూజేసి. యథాబలఞ్చ అఞ్ఞే దేవా మనుస్సా చ బిమ్బిసారకోసలరాజాదయో. పరినిబ్బుతమ్పి చ భగవన్తం ఉద్దిస్స ఛన్నవుతికోటిధనం విస్సజ్జేత్వా అసోకమహారాజా సకలజమ్బుదీపే చతురాసీతివిహారసహస్సాని పతిట్ఠాపేసి. కో పన వాదో అఞ్ఞేసం పూజావిసేసానన్తి పచ్చయాదీనం అరహత్తాపి అరహం.
పూజావిసేసం సహ పచ్చయేహి,
యస్మా అయం అరహతి లోకనాథో;
అత్థానురూపం అరహన్తి లోకే,
తస్మా జినో అరహతి నామమేతం.
౧౩౦. యథా చ లోకే యేకేచి పణ్డితమానినో బాలా అసిలోకభయేన రహో పాపం కరోన్తి, ఏవమేస న కదాచి కరోతీతి పాపకరణే రహాభావతోపి అరహం.
యస్మా నత్థి రహో నామ, పాపకమ్మేసు తాదినో;
రహాభావేన తేనేస, అరహం ఇతి విస్సుతో.
ఏవం సబ్బథాపి –
ఆరకత్తా హతత్తా చ, కిలేసారీన సో ముని;
హతసంసారచక్కారో, పచ్చయాదీన చారహో;
న రహో కరోతి పాపాని, అరహం తేన వుచ్చతీతి.
౧౩౧. సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో. తథాహి ఏస సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో, అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధో, పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిఞ్ఞేయ్యతో, పహాతబ్బే ధమ్మే పహాతబ్బతో, సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బతో, భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతబ్బతో. తేనేవ చాహ –
అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;
పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణాతి. (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౬౩);
౧౩౨. అపిచ చక్ఖుం దుక్ఖసచ్చం, తస్స మూలకారణభావేన సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఏకేకపదుద్ధారేనాపి సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో, ఏస నయో సోతఘానజివ్హాకాయమనేసు. ఏతేనేవ నయేన రూపాదీని ఛ ఆయతనాని, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో ఛవిఞ్ఞాణకాయా, చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో ఛ ఫస్సా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదయో ఛ వేదనా, రూపసఞ్ఞాదయో ఛ సఞ్ఞా, రూపసఞ్చేతనాదయో ఛ చేతనా, రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా, రూపవితక్కాదయో ఛ వితక్కా, రూపవిచారాదయో ఛ విచారా, రూపక్ఖన్ధాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా, దస కసిణాని, దస అనుస్సతియో, ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాదివసేన దస సఞ్ఞా, కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, కామభవాదయో నవ భవా, పఠమాదీని చత్తారి ఝానాని, మేత్తాభావనాదయో చతస్సో అప్పమఞ్ఞా, చతస్సో అరూపసమాపత్తియో, పటిలోమతో జరామరణాదీని, అనులోమతో అవిజ్జాదీని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని చ యోజేతబ్బాని.
తత్రాయం ఏకపదయోజనా, జరామరణం దుక్ఖసచ్చం, జాతి సముదయసచ్చం, ఉభిన్నమ్పి నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చన్తి ఏవమేకేకపదుద్ధారేన సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో అనుబుద్ధో పటిబుద్ధో. తేన వుత్తం – ‘‘సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి.
౧౩౩. విజ్జాహి పన చరణేన చ సమ్పన్నత్తా విజ్జాచరణసమ్పన్నో. తత్థ విజ్జాతి తిస్సోపి విజ్జా అట్ఠపి విజ్జా. తిస్సో విజ్జా భయభేరవసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౨ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా, అట్ఠ అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో). తత్ర హి విపస్సనాఞాణేన మనోమయిద్ధియా చ సహ ఛ అభిఞ్ఞా పరిగ్గహేత్వా అట్ఠ విజ్జా వుత్తా. చరణన్తి సీలసంవరో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సత్త సద్ధమ్మా, చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఇమే పన్నరస ధమ్మా వేదితబ్బా. ఇమేయేవ హి పన్నరస ధమ్మా యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం, తస్మా చరణన్తి వుత్తా. యథాహ – ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలవా హోతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪) సబ్బం మజ్ఝిమపణ్ణాసకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. భగవా ఇమాహి విజ్జాహి ఇమినా చ చరణేన సమన్నాగతో. తేన వుచ్చతి విజ్జాచరణసమ్పన్నోతి.
తత్థ విజ్జాసమ్పదా భగవతో సబ్బఞ్ఞుతం పూరేత్వా ఠితా. చరణసమ్పదా మహాకారుణికతం. సో సబ్బఞ్ఞుతాయ సబ్బసత్తానం అత్థానత్థం ఞత్వా మహాకారుణికతాయ అనత్థం పరివజ్జేత్వా అత్థే నియోజేతి. యథా తం విజ్జాచరణసమ్పన్నో. తేనస్స సావకా సుప్పటిపన్నా హోన్తి, నో దుప్పటిపన్నా విజ్జాచరణవిపన్నానం సావకా అత్తన్తపాదయో వియ.
౧౩౪. సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా చ గదత్తా సుగతో. గమనమ్పి హి గతన్తి వుచ్చతి. తఞ్చ భగవతో సోభనం పరిసుద్ధమనవజ్జం. కిం పన తన్తి? అరియమగ్గో. తేన హేస గమనేన ఖేమం దిసం అసజ్జమానో గతోతి సోభనగమనత్తా సుగతో. సున్దరఞ్చేస ఠానం గతో అమతం నిబ్బానన్తి సున్దరం ఠానం గతత్తాపి సుగతో. సమ్మా చ గతో తేన తేన మగ్గేన పహీనే కిలేసే పున అపచ్చాగచ్ఛన్తో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో…పే… అరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీతి సుగతో’’తి, సమ్మా వా గతో దీపఙ్కరపాదమూలతో పభుతి యావ బోధిమణ్డా తావ సమతింసపారమీపూరికాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బలోకస్స హితసుఖమేవ కరోన్తో సస్సతం, ఉచ్ఛేదం, కామసుఖం, అత్తకిలమథన్తి ఇమే చ అన్తే అనుపగచ్ఛన్తో గతోతి సమ్మా గతత్తాపి సుగతో. సమ్మా చేస గదతి యుత్తట్ఠానే యుత్తమేవ వాచం భాసతీతి సమ్మా గదత్తాపి సుగతో. తత్రిదం సాధకసుత్తం ‘‘యం తథాగతో వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. యమ్పి తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం అప్పియా అమనాపా, తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయ. యం తథాగతో వాచం జానాతి అభూతం అతచ్ఛం అనత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, న తం తథాగతో వాచం భాసతి. యమ్పి తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అనత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, తమ్పి తథాగతో వాచం న భాసతి. యఞ్చ ఖో తథాగతో వాచం జానాతి భూతం తచ్ఛం అత్థసఞ్హితం, సా చ పరేసం పియా మనాపా, తత్ర కాలఞ్ఞూ తథాగతో హోతి తస్సా వాచాయ వేయ్యాకరణాయా’’తి (మ. ని. ౨.౮౬). ఏవం సమ్మా గదత్తాపి సుగతోతి వేదితబ్బో.
౧౩౫. సబ్బథాపి విదితలోకత్తా పన లోకవిదూ. సో హి భగవా సభావతో సముదయతో నిరోధతో నిరోధూపాయతోతి సబ్బథా లోకం అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. యథాహ – ‘‘యత్థ ఖో, ఆవుసో, న జాయతి న జీయతి న మీయతి న చవతి న ఉపపజ్జతి, నాహం తం గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్యం దట్ఠేయ్యం పత్తేయ్యన్తి వదామి, న చాహం, ఆవుసో, అపత్వావ లోకస్స అన్తం దుక్ఖస్స అన్తకిరియం వదామి. అపి చాహం, ఆవుసో, ఇమస్మిఞ్ఞేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి లోకసముదయఞ్చ లోకనిరోధఞ్చ లోకనిరోధగామినిఞ్చ పటిపదం.
గమనేన న పత్తబ్బో, లోకస్సన్తో కుదాచనం;
న చ అపత్వా లోకన్తం, దుక్ఖా అత్థి పమోచనం.
తస్మా హవే లోకవిదూ సుమేధో,
లోకన్తగూ వూసితబ్రహ్మచరియో;
లోకస్స అన్తం సమితావి ఞత్వా,
నాసీసతి లోకమిమం పరఞ్చాతి. (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫);
౧౩౬. అపిచ తయో లోకా సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకోతి. తత్థ ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికాతి (పటి. మ. ౧.౧౧౨) ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖారలోకో వేదితబ్బో. సస్సతో లోకోతి వా అసస్సతో లోకోతి వాతి (దీ. ని. ౧.౪౨౧) ఆగతట్ఠానే సత్తలోకో.
యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి, దిసా భన్తి విరోచమానా;
తావ సహస్సధా లోకో, ఏత్థ తే వత్తతీ వసోతి. (మ. ని. ౧.౫౦౩) –
ఆగతట్ఠానే ఓకాసలోకో. తమ్పి భగవా సబ్బథా అవేది. తథా హిస్స ‘‘ఏకో లోకో సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా. ద్వే లోకా నామఞ్చ రూపఞ్చ. తయో లోకా తిస్సో వేదనా. చత్తారో లోకా చత్తారో ఆహారా. పఞ్చ లోకా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఛ లోకా ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని. సత్త లోకా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో. అట్ఠ లోకా అట్ఠ లోకధమ్మా. నవ లోకా నవ సత్తావాసా. దస లోకా దసాయతనాని. ద్వాదస లోకా ద్వాదసాయతనాని. అట్ఠారస లోకా అట్ఠారస ధాతుయో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౨) అయం సఙ్ఖారలోకోపి సబ్బథా విదితో.
యస్మా పనేస సబ్బేసమ్పి సత్తానం ఆసయం జానాతి, అనుసయం జానాతి, చరితం జానాతి, అధిముత్తిం జానాతి, అప్పరజక్ఖే మహారజక్ఖే, తిక్ఖిన్ద్రియే ముదిన్ద్రియే, స్వాకారే ద్వాకారే, సువిఞ్ఞాపయే దువిఞ్ఞాపయే, భబ్బే అభబ్బే సత్తే జానాతి. తస్మాస్స సత్తలోకోపి సబ్బథా విదితో.
౧౩౭. యథా చ సత్తలోకో, ఏవం ఓకాసలోకోపి. తథా హేస ఏకం చక్కవాళం ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనానం ద్వాదససతసహస్సాని చతుతింససతాని చ పఞ్ఞాసఞ్చ యోజనాని. పరిక్ఖేపతో పన –
సబ్బం సతసహస్సాని, ఛత్తింసపరిమణ్డలం;
దస చేవ సహస్సాని, అడ్ఢుడ్ఢాని సతాని చ.
తత్థ –
దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;
ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా.
తస్సాయేవ సన్ధారకం –
చత్తారి సతసహస్సాని, అట్ఠేవ నహుతాని చ;
ఏత్తకం బహలత్తేన, జలం వాతే పతిట్ఠితం.
తస్సాపి సన్ధారకో –
నవ సతసహస్సాని, మాలుతో నభముగ్గతో;
సట్ఠిఞ్చేవ సహస్సాని, ఏసా లోకస్స సణ్ఠితి.
ఏవం సణ్ఠితే చేత్థ యోజనానం –
చతురాసీతి సహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;
అచ్చుగ్గతో తావదేవ, సినేరు పబ్బతుత్తమో.
తతో ఉపడ్ఢుపడ్ఢేన, పమాణేన యథాక్కమం;
అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతా దిబ్బా, నానారతనచిత్తితా.
యుగన్ధరో ఈసధరో, కరవీకో సుదస్సనో;
నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరి బ్రహా.
ఏతే సత్త మహాసేలా, సినేరుస్స సమన్తతో;
మహారాజానమావాసా, దేవయక్ఖనిసేవితా.
యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో;
యోజనానం సహస్సాని, తీణి ఆయతవిత్థతో.
చతురాసీతిసహస్సేహి, కూటేహి పటిమణ్డితో;
తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధ-పరిక్ఖేపా నగవ్హయా.
పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధ-సాఖాయామా సమన్తతో;
సతయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా;
జమ్బూ యస్సానుభావేన, జమ్బుదీపో పకాసితో.
యఞ్చేతం జమ్బుయా పమాణం, ఏతదేవ అసురానం చిత్రపాటలియా, గరుళానం సిమ్బలిరుక్ఖస్స, అపరగోయానే కదమ్బస్స, ఉత్తరకురూసు కప్పరుక్ఖస్స, పుబ్బవిదేహే సిరీసస్స, తావతింసేసు పారిచ్ఛత్తకస్సాతి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిచ్ఛత్తకో;
కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసేన భవతి సత్తమన్తి.
‘‘ద్వేఅసీతి సహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;
అచ్చుగ్గతో తావదేవ, చక్కవాళసిలుచ్చయో;
పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, లోకధాతుమయం ఠితో’’తి.
తత్థ చన్దమణ్డలం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనం. సూరియమణ్డలం పఞ్ఞాసయోజనం. తావతింసభవనం దససహస్సయోజనం. తథా అసురభవనం అవీచిమహానిరయో జమ్బుదీపో చ. అపరగోయానం సత్తసహస్సయోజనం. తథా పుబ్బవిదేహం. ఉత్తరకురు అట్ఠసహస్సయోజనం. ఏకమేకో చేత్థ మహాదీపో పఞ్చసతపఞ్చసతపరిత్తదీపపరివారో. తం సబ్బమ్పి ఏకం చక్కవాళం ఏకా లోకధాతు. తదన్తరేసు లోకన్తరికనిరయా.
ఏవం అనన్తాని చక్కవాళాని అనన్తా లోకధాతుయో భగవా అనన్తేన బుద్ధఞాణేన అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి. ఏవమస్స ఓకాసలోకోపి సబ్బథా విదితో. ఏవమ్పి సబ్బథా విదితలోకత్తా లోకవిదూ.
౧౩౮. అత్తనా పన గుణేహి విసిట్ఠతరస్స కస్సచి అభావతో నత్థి ఏతస్స ఉత్తరోతి అనుత్తరో. తథా హేస సీలగుణేనాపి సబ్బం లోకమభిభవతి, సమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనగుణేనాపి. సీలగుణేనాపి అసమో అసమసమో అప్పటిమో అప్పటిభాగో అప్పటిపుగ్గలో…పే… విముత్తిఞాణదస్సనగుణేనాపి. యథాహ – ‘‘న ఖో పనాహం సమనుపస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే…పే… సదేవమనుస్సాయ పజాయ అత్తనా సీలసమ్పన్నతర’’న్తి విత్థారో. ఏవం అగ్గపసాదసుత్తాదీని (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ‘‘న మే ఆచరియో అత్థీ’’తిఆదికా (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧) గాథాయో చ విత్థారేతబ్బా.
౧౩౯. పురిసదమ్మే సారేతీతి పురిసదమ్మసారథి. దమేతి వినేతీతి వుత్తం హోతి. తత్థ పురిసదమ్మాతి అదన్తా దమేతుం యుత్తా తిరచ్ఛానపురిసాపి మనుస్సపురిసాపి అమనుస్సపురిసాపి. తథా హి భగవతా తిరచ్ఛానపురిసాపి అపలాలో నాగరాజా, చూళోదరో, మహోదరో, అగ్గిసిఖో, ధూమసిఖో, అరవాళో నాగరాజా, ధనపాలకో హత్థీతి ఏవమాదయో దమితా నిబ్బిసా కతా సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపితా, మనుస్సపురిసాపి సచ్చకనిగణ్ఠపుత్తఅమ్బట్ఠమాణవపోక్ఖరసాతి సోణదన్తకూటదన్తాదయో, అమనుస్సపురిసాపి ఆళవకసూచిలోమఖరలోమయక్ఖసక్కదేవరాజాదయో దమితా వినీతా విచిత్రేహి వినయనూపాయేహి. ‘‘అహం ఖో, కేసి, పురిసదమ్మే సణ్హేనపి వినేమి, ఫరుసేనపి వినేమి, సణ్హఫరుసేనపి వినేమీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧) ఇదఞ్చేత్థ సుత్తం విత్థారేతబ్బం.
అపిచ భగవా విసుద్ధసీలాదీనం పఠమజ్ఝానాదీని సోతాపన్నాదీనఞ్చ ఉత్తరి మగ్గపటిపదం ఆచిక్ఖన్తో దన్తేపి దమేతియేవ.
అథ వా అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీతి ఏకమేవిదం అత్థపదం. భగవా హి తథా పురిసదమ్మే సారేతి, యథా ఏకపల్లఙ్కేనేవ నిసిన్నా అట్ఠ దిసా అసజ్జమానా ధావన్తి. తస్మా అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీతి వుచ్చతి. ‘‘హత్థిదమకేన, భిక్ఖవే, హత్థిదమ్మో సారితో ఏకంయేవ దిసం ధావతీ’’తి ఇదఞ్చేత్థ సుత్తం (మ. ని. ౩.౩౧౨) విత్థారేతబ్బం.
౧౪౦. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసతీతి సత్థా. అపిచ సత్థా వియాతి సత్థా, భగవా సత్థవాహో. యథా సత్థవాహో సత్థే కన్తారం తారేతి చోరకన్తారం తారేతి వాళకన్తారం తారేతి దుబ్భిక్ఖకన్తారం తారేతి నిరుదకకన్తారం తారేతి ఉత్తారేతి నిత్తారేతి పతారేతి ఖేమన్తభూమిం సమ్పాపేతి, ఏవమేవ భగవా సత్థా సత్థవాహో సత్తే కన్తారం తారేతి, జాతికన్తారం తారేతీతిఆదినా నిద్దేసనయేనపేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. దేవమనుస్సానన్తి దేవానఞ్చ మనుస్సానఞ్చ. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన, భబ్బపుగ్గలపరిచ్ఛేదవసేన చేతం వుత్తం. భగవా పన తిరచ్ఛానగతానమ్పి అనుసాసనిప్పదానేన సత్థాయేవ. తేపి హి భగవతో ధమ్మస్సవనేన ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం పత్వా తాయ ఏవ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే మగ్గఫలభాగినో హోన్తి. మణ్డూకదేవపుత్తాదయో చేత్థ నిదస్సనం.
భగవతి కిర గగ్గరాయ పోక్ఖరణియా తీరే చమ్పానగరవాసీనం ధమ్మం దేసియమానే ఏకో మణ్డూకో భగవతో సరే నిమిత్తం అగ్గహేసి, తం ఏకో వచ్ఛపాలకో దణ్డం ఓలుబ్భ తిట్ఠన్తో సీసే సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసి. సో తావదేవ కాలఙ్కత్వా తావతింసభవనే ద్వాదసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి. సుత్తప్పబుద్ధో వియ చ తత్థ అచ్ఛరాసఙ్ఘపరివుతం అత్తానం దిస్వా ‘‘అరే అహమ్పి నామ ఇధ నిబ్బత్తో, కిం ను ఖో కమ్మమకాసి’’న్తి ఆవజ్జేన్తో న అఞ్ఞం కిఞ్చి అద్దస అఞ్ఞత్ర భగవతో సరే నిమిత్తగ్గాహా. సో తావదేవ సహ విమానేన ఆగన్త్వా భగవతో పాదే సిరసా వన్ది. భగవా జానన్తోవ పుచ్ఛి –
‘‘కో మే వన్దతి పాదాని, ఇద్ధియా యససా జలం;
అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, సబ్బా ఓభాసయం దిసా’’తి.
మణ్డూకోహం పురే ఆసిం, ఉదకే వారిగోచరో;
తవ ధమ్మం సుణన్తస్స, అవధి వచ్ఛపాలకోతి.
భగవా తస్స ధమ్మం దేసేసి. చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దేవపుత్తోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సితం కత్వా పక్కమీతి.
౧౪౧. యం పన కిఞ్చి అత్థి ఞేయ్యం నామ, సబ్బస్సేవ బుద్ధత్తా విమోక్ఖన్తికఞ్ఞాణవసేన బుద్ధో. యస్మా వా చత్తారి సచ్చాని అత్తనాపి బుజ్ఝి, అఞ్ఞేపి సత్తే బోధేసి, తస్మా ఏవమాదీహిపి కారణేహి బుద్ధో. ఇమస్స చ పనత్థస్స విఞ్ఞాపనత్థం ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో. బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తి ఏవం పవత్తో సబ్బోపి నిద్దేసనయో (మహాని. ౧౯౨) పటిసమ్భిదానయో (పటి. మ. ౧.౧౬౨) వా విత్థారేతబ్బో.
౧౪౨. భగవాతి ఇదం పనస్స గుణవిసిట్ఠసబ్బసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనం. తేనాహు పోరాణా –
‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;
గరుగారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.
చతుబ్బిధం వా నామం ఆవత్థికం లిఙ్గికం నేమిత్తికం అధిచ్చసముప్పన్నన్తి. అధిచ్చసముప్పన్నం నామ లోకియవోహారేన యదిచ్ఛకన్తి వుత్తం హోతి. తత్థ వచ్ఛో దమ్మో బలీబద్దోతి ఏవమాది ఆవత్థికం. దణ్డీ ఛత్తీ సిఖీ కరీతి ఏవమాది లిఙ్గికం. తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞోతి ఏవమాది నేమిత్తికం. సిరివడ్ఢకో ధనవడ్ఢకోతి ఏవమాది వచనత్థం అనపేక్ఖిత్వా పవత్తం అధిచ్చసముప్పన్నం. ఇదం పన భగవాతి నామం నేమిత్తికం, న మహామాయాయ, న సుద్ధోదనమహారాజేన, న అసీతియా ఞాతిసహస్సేహి కతం, న సక్కసన్తుసితాదీహి దేవతావిసేసేహి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం…పే… విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం భగవా’’తి (మహాని. ౮౪).
౧౪౩. యంగుణనేమిత్తికఞ్చేతం నామం, తేసం గుణానం పకాసనత్థం ఇమం గాథం వదన్తి –
‘‘భగీ భజీ భాగి విభత్తవా ఇతి,
అకాసి భగ్గన్తి గరూతి భాగ్యవా;
బహూహి ఞాయేహి సుభావితత్తనో,
భవన్తగో సో భగవాతి వుచ్చతీ’’తి. –
నిద్దేసే (మహాని. ౮౪) వుత్తనయేనేవ చేత్థ తేసం తేసం పదానం అత్థో దట్ఠబ్బో.
౧౪౪. అయం పన అపరో నయో.
భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;
భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతోతి.
తత్థ వణ్ణాగమో వణ్ణవిపరియయోతిఆదికం నిరుత్తిలక్ఖణం గహేత్వా సద్దనయేన వా పిసోదరాదిపక్ఖేపలక్ఖణం గహేత్వా యస్మా లోకియలోకుత్తరసుఖాభినిబ్బత్తకం దానసీలాదిపారప్పత్తం భాగ్యమస్స అత్థి, తస్మా భాగ్యవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతీతి ఞాతబ్బం.
యస్మా పన అహిరికానోత్తప్పకోధూపనాహమక్ఖపళాసఇస్సామచ్ఛరియమాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమానాతిమానమదపమాదతణ్హాఅవిజ్జా- తివిధాకుసలమూలదుచ్చరితసంకిలేసమలవిసమసఞ్ఞావితక్కపపఞ్చచతుబ్బిధవిపరియేస- ఆసవగన్థఓఘయోగఅగతితణ్హుప్పాదుపాదానపఞ్చచేతోఖీలవినిబన్ధనీవరణాభినన్దనా- ఛవివాదమూలతణ్హాకాయసత్తానుసయఅట్ఠమిచ్ఛత్తనవతణ్హామూలకదసాకుసలకమ్మపథద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగత- అట్ఠసతతణ్హావిచరితప్పభేదసబ్బదరథపరిళాహకిలేససతసహస్సాని, సఙ్ఖేపతో వా పఞ్చ కిలేసఖన్ధఅభిసఙ్ఖారదేవపుత్తమచ్చుమారే అభఞ్జి. తస్మా భగ్గత్తా ఏతేసం పరిస్సయానం భగ్గవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి. ఆహ చేత్థ –
‘‘భగ్గరాగో భగ్గదోసో, భగ్గమోహో అనాసవో;
భగ్గాస్స పాపకా ధమ్మా, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.
భాగ్యవతాయ చస్స సతపుఞ్ఞలక్ఖణధరస్స రూపకాయసమ్పత్తి దీపితా హోతి. భగ్గదోసతాయ ధమ్మకాయసమ్పత్తి. తథా లోకియసరిక్ఖకానం బహుమతభావో, గహట్ఠపబ్బజితేహి అభిగమనీయతా, అభిగతానఞ్చ నేసం కాయచిత్తదుక్ఖాపనయనే పటిబలభావో, ఆమిసదానధమ్మదానేహి ఉపకారితా, లోకియలోకుత్తరసుఖేహి చ సంయోజనసమత్థతా దీపితా హోతి.
యస్మా చ లోకే ఇస్సరియధమ్మయససిరికామపయత్తేసు ఛసు ధమ్మేసు భగసద్దో పవత్తతి, పరమఞ్చస్స సకచిత్తే ఇస్సరియం, అణిమాలఙ్ఘిమాదికం వా లోకియసమ్మతం సబ్బాకారపరిపూరం అత్థి. తథా లోకుత్తరో ధమ్మో. లోకత్తయబ్యాపకో యథాభుచ్చగుణాధిగతో అతివియ పరిసుద్ధో యసో. రూపకాయదస్సనబ్యావటజననయనప్పసాదజననసమత్థా సబ్బాకారపరిపూరా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గసిరీ. యం యం ఏతేన ఇచ్ఛితం పత్థితం అత్తహితం పరహితం వా, తస్స తస్స తథేవ అభినిప్ఫన్నత్తా ఇచ్ఛితత్థనిబ్బత్తిసఞ్ఞితో కామో. సబ్బలోకగరుభావప్పత్తిహేతుభూతో సమ్మావాయామసఙ్ఖాతో పయత్తో చ అత్థి. తస్మా ఇమేహి భగేహి యుత్తత్తాపి భగా అస్స సన్తీతి ఇమినా అత్థేన భగవాతి వుచ్చతి.
యస్మా పన కుసలాదీహి భేదేహి సబ్బధమ్మే, ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చఇన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదాదీహి వా కుసలాదిధమ్మే, పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠేన వా దుక్ఖం అరియసచ్చం, ఆయూహననిదానసంయోగపలిబోధట్ఠేన సముదయం, నిస్సరణవివేకాసఙ్ఖతఅమతట్ఠేన నిరోధం, నియ్యానికహేతుదస్సనాధిపతేయ్యట్ఠేన మగ్గం విభత్తవా, విభజిత్వా వివరిత్వా దేసితవాతి వుత్తం హోతి. తస్మా విభత్తవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి.
యస్మా చ ఏస దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారే కాయచిత్తఉపధివివేకే సుఞ్ఞతప్పణిహితానిమిత్తవిమోక్ఖే అఞ్ఞే చ లోకియలోకుత్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే భజి సేవి బహులం అకాసి, తస్మా భత్తవాతి వత్తబ్బే భగవాతి వుచ్చతి.
యస్మా పన తీసు భవేసు తణ్హాసఙ్ఖాతం గమనం అనేన వన్తం, తస్మా భవేసు వన్తగమనోతి వత్తబ్బే భవసద్దతో భకారం గమనసద్దతో గకారం వన్తసద్దతో వకారఞ్చ దీఘం కత్వా ఆదాయ భగవాతి వుచ్చతి యథా లోకే మేహనస్స ఖస్స మాలాతి వత్తబ్బే మేఖలాతి.
౧౪౫. తస్సేవం ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన సో భగవా అరహం…పే… ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన భగవాతి బుద్ధగుణే అనుస్సరతో నేవ తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి. ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి తథాగతమారబ్భ (అ. ని. ౬.౧౦). ఇచ్చస్స ఏవం రాగాదిపరియుట్ఠానాభావేన విక్ఖమ్భితనీవరణస్స కమ్మట్ఠానాభిముఖతాయ ఉజుగతచిత్తస్స బుద్ధగుణపోణా వితక్కవిచారా పవత్తన్తి. బుద్ధగుణే అనువితక్కయతో అనువిచారయతో పీతి ఉప్పజ్జతి. పీతిమనస్స పీతిపదట్ఠానాయ పస్సద్ధియా కాయచిత్తదరథా పటిప్పస్సమ్భన్తి. పస్సద్ధదరథస్స కాయికమ్పి చేతసికమ్పి సుఖం ఉప్పజ్జతి. సుఖినో బుద్ధగుణారమ్మణం హుత్వా చిత్తం సమాధియతీతి అనుక్కమేన ఏకక్ఖణే ఝానఙ్గాని ఉప్పజ్జన్తి. బుద్ధగుణానం పన గమ్భీరతాయ నానప్పకారగుణానుస్సరణాధిముత్తతాయ వా అప్పనం అప్పత్వా ఉపచారప్పత్తమేవ ఝానం హోతి. తదేతం బుద్ధగుణానుస్సరణవసేన ఉప్పన్నత్తా బుద్ధానుస్సతిచ్చేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి.
ఇమఞ్చ పన బుద్ధానుస్సతిం అనుయుత్తో భిక్ఖు సత్థరి సగారవో హోతి సప్పతిస్సో, సద్ధావేపుల్లం సతివేపుల్లం పఞ్ఞావేపుల్లం పుఞ్ఞవేపుల్లఞ్చ అధిగచ్ఛతి, పీతిపామోజ్జబహులో హోతి, భయభేరవసహో దుక్ఖాధివాసనసమత్థో, సత్థారా సంవాససఞ్ఞం పటిలభతి. బుద్ధగుణానుస్సతియా అజ్ఝావుత్థఞ్చస్స సరీరమ్పి చేతియఘరమివ పూజారహం హోతి. బుద్ధభూమియం చిత్తం నమతి. వీతిక్కమితబ్బవత్థుసమాయోగే చస్స సమ్ముఖా సత్థారం పస్సతో వియ హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాతి. ఉత్తరి అప్పటివిజ్ఝన్తో పన సుగతిపరాయనో హోతి.
తస్మా హవే అప్పమాదం, కయిరాథ సుమేధసో;
ఏవం మహానుభావాయ, బుద్ధానుస్సతియా సదాతి.
ఇదం తావ బుద్ధానుస్సతియం విత్థారకథాముఖం.