౪. పథవీకసిణనిద్దేసో
౫౧. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘సమాధిభావనాయ అననురూపం విహారం పహాయ అనురూపే విహారే విహరన్తేనా’’తి ఏత్థ యస్స తావాచరియేన సద్ధిం ఏకవిహారే వసతో ఫాసు హోతి, తేన తత్థేవ కమ్మట్ఠానం పరిసోధేన్తేన వసితబ్బం. సచే తత్థ ఫాసు న హోతి, యో అఞ్ఞో గావుతే వా అడ్ఢయోజనే వా యోజనమత్తేపి వా సప్పాయో విహారో హోతి, తత్థ వసితబ్బం. ఏవఞ్హి సతి కమ్మట్ఠానస్స కిస్మిఞ్చిదేవ ఠానే సన్దేహే వా సతిసమ్మోసే వా జాతే కాలస్సేవ విహారే వత్తం కత్వా అన్తరామగ్గే పిణ్డాయ చరిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానేయేవ ఆచరియస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా తందివసమాచరియస్స సన్తికే కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా దుతియదివసే ఆచరియం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే పిణ్డాయ చరిత్వా అకిలమన్తోయేవ అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగన్తుం సక్ఖిస్సతి. యో పన యోజనప్పమాణేపి ఫాసుకట్ఠానం న లభతి, తేన కమ్మట్ఠానే సబ్బం గణ్ఠిట్ఠానం ఛిన్దిత్వా సువిసుద్ధం ఆవజ్జనపటిబద్ధం కమ్మట్ఠానం కత్వా దూరమ్పి గన్త్వా సమాధిభావనాయ అననురూపం విహారం పహాయ అనురూపే విహారే విహాతబ్బం.
అననురూపవిహారో
౫౨. తత్థ అననురూపో నామ అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన సమన్నాగతో. తత్రిమే అట్ఠారస దోసా – మహత్తం, నవత్తం, జిణ్ణత్తం, పన్థనిస్సితత్తం, సోణ్డీ, పణ్ణం, పుప్ఫం, ఫలం, పత్థనీయతా, నగరసన్నిస్సితతా, దారుసన్నిస్సితతా, ఖేత్తసన్నిస్సితతా, విసభాగానం పుగ్గలానం అత్థితా, పట్టనసన్నిస్సితతా, పచ్చన్తసన్నిస్సితతా, రజ్జసీమసన్నిస్సితతా, అసప్పాయతా, కల్యాణమిత్తానం అలాభోతి ఇమేసం అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన దోసేన సమన్నాగతో అననురూపో నామ. న తత్థ విహాతబ్బం.
కస్మా? మహావిహారే తావ బహూ నానాఛన్దా సన్నిపతన్తి, తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పటివిరుద్ధతాయ వత్తం న కరోన్తి. బోధియఙ్గణాదీని అసమ్మట్ఠానేవ హోన్తి. అనుపట్ఠాపితం పానీయం పరిభోజనీయం. తత్రాయం గోచరగామే పిణ్డాయ చరిస్సామీతి పత్తచీవరమాదాయ నిక్ఖన్తో సచే పస్సతి వత్తం వా అకతం పానీయఘటం వా రిత్తం, అథానేన వత్తం కాతబ్బం హోతి, పానీయం ఉపట్ఠాపేతబ్బం. అకరోన్తో వత్తభేదే దుక్కటం ఆపజ్జతి. కరోన్తస్స కాలో అతిక్కమతి, అతిదివా పవిట్ఠో నిట్ఠితాయ భిక్ఖాయ కిఞ్చి న లభతి. పటిసల్లానగతోపి సామణేరదహరభిక్ఖూనం ఉచ్చాసద్దేన సఙ్ఘకమ్మేహి చ విక్ఖిపతి. యత్థ పన సబ్బం వత్తం కతమేవ హోతి, అవసేసాపి చ సఙ్ఘట్టనా నత్థి. ఏవరూపే మహావిహారేపి విహాతబ్బం.
నవవిహారే బహు నవకమ్మం హోతి, అకరోన్తం ఉజ్ఝాయన్తి. యత్థ పన భిక్ఖూ ఏవం వదన్తి ‘‘ఆయస్మా యథాసుఖం సమణధమ్మం కరోతు, మయం నవకమ్మం కరిస్సామా’’తి ఏవరూపే విహాతబ్బం.
జిణ్ణవిహారే పన బహు పటిజగ్గితబ్బం హోతి, అన్తమసో అత్తనో సేనాసనమత్తమ్పి అప్పటిజగ్గన్తం ఉజ్ఝాయన్తి, పటిజగ్గన్తస్స కమ్మట్ఠానం పరిహాయతి.
పన్థనిస్సితే మహాపథవిహారే రత్తిన్దివం ఆగన్తుకా సన్నిపతన్తి. వికాలే ఆగతానం అత్తనో సేనాసనం దత్వా రుక్ఖమూలే వా పాసాణపిట్ఠే వా వసితబ్బం హోతి. పునదివసేపి ఏవమేవాతి కమ్మట్ఠానస్స ఓకాసో న హోతి. యత్థ పన ఏవరూపో ఆగన్తుకసమ్బాధో న హోతి, తత్థ విహాతబ్బం.
సోణ్డీ నామ పాసాణపోక్ఖరణీ హోతి, తత్థ పానీయత్థం మహాజనో సమోసరతి, నగరవాసీనం రాజకులూపకత్థేరానం అన్తేవాసికా రజనకమ్మత్థాయ ఆగచ్ఛన్తి, తేసం భాజనదారుదోణికాదీని పుచ్ఛన్తానం అసుకే చ అసుకే చ ఠానేతి దస్సేతబ్బాని హోన్తి, ఏవం సబ్బకాలమ్పి నిచ్చబ్యావటో హోతి.
యత్థ నానావిధం సాకపణ్ణం హోతి, తత్థస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా దివావిహారం నిసిన్నస్సాపి సన్తికే సాకహారికా గాయమానా పణ్ణం ఉచ్చినన్తియో విసభాగసద్దసఙ్ఘట్టనేన కమ్మట్ఠానన్తరాయం కరోన్తి.
యత్థ పన నానావిధా మాలాగచ్ఛా సుపుప్ఫితా హోన్తి, తత్రాపి తాదిసోయేవ ఉపద్దవో.
యత్థ నానావిధం అమ్బజమ్బుపనసాదిఫలం హోతి, తత్థ ఫలత్థికా ఆగన్త్వా యాచన్తి, అదేన్తస్స కుజ్ఝన్తి, బలక్కారేన వా గణ్హన్తి, సాయన్హసమయే విహారమజ్ఝే చఙ్కమన్తేన తే దిస్వా ‘‘కిం ఉపాసకా ఏవం కరోథా’’తి వుత్తా యథారుచి అక్కోసన్తి. అవాసాయపిస్స పరక్కమన్తి.
పత్థనీయే పన లేణసమ్మతే దక్ఖిణగిరిహత్థికుచ్ఛిచేతియగిరిచిత్తలపబ్బతసదిసే విహారే విహరన్తం అయమరహాతి సమ్భావేత్వా వన్దితుకామా మనుస్సా సమన్తా ఓసరన్తి, తేనస్స న ఫాసు హోతి, యస్స పన తం సప్పాయం హోతి, తేన దివా అఞ్ఞత్ర గన్త్వా రత్తిం వసితబ్బం.
నగరసన్నిస్సితే విసభాగారమ్మణాని ఆపాథమాగచ్ఛన్తి, కుమ్భదాసియోపి ఘటేహి నిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి, ఓక్కమిత్వా మగ్గం న దేన్తి, ఇస్సరమనుస్సాపి విహారమజ్ఝే సాణిం పరిక్ఖిపిత్వా నిసీదన్తి.
దారుసన్నిస్సయే పన యత్థ కట్ఠాని చ దబ్బుపకరణరుక్ఖా చ సన్తి, తత్థ కట్ఠహారికా పుబ్బే వుత్తసాకపుప్ఫహారికా వియ అఫాసుం కరోన్తి, విహారే రుక్ఖా సన్తి, తే ఛిన్దిత్వా ఘరాని కరిస్సామాతి మనుస్సా ఆగన్త్వా ఛిన్దన్తి. సచే సాయన్హసమయం పధానఘరా నిక్ఖమిత్వా విహారమజ్ఝే చఙ్కమన్తో తే దిస్వా ‘‘కిం ఉపాసకా ఏవం కరోథా’’తి వదతి, యథారుచి అక్కోసన్తి, అవాసాయపిస్స పరక్కమన్తి.
యో పన ఖేత్తసన్నిస్సితో హోతి సమన్తా ఖేత్తేహి పరివారితో, తత్థ మనుస్సా విహారమజ్ఝేయేవ ఖలం కత్వా ధఞ్ఞం మద్దన్తి, పముఖేసు సయన్తి, అఞ్ఞమ్పి బహుం అఫాసుం కరోన్తి. యత్రాపి మహాసఙ్ఘభోగో హోతి, ఆరామికా కులానం గావో రున్ధన్తి, ఉదకవారం పటిసేధేన్తి, మనుస్సా వీహిసీసం గహేత్వా ‘‘పస్సథ తుమ్హాకం ఆరామికానం కమ్మ’’న్తి సఙ్ఘస్స దస్సేన్తి. తేన తేన కారణేన రాజరాజమహామత్తానం ఘరద్వారం గన్తబ్బం హోతి, అయమ్పి ఖేత్తసన్నిస్సితేనేవ సఙ్గహితో.
విసభాగానం పుగ్గలానం అత్థితాతి యత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగవేరీ భిక్ఖూ విహరన్తి, యే కలహం కరోన్తా మా, భన్తే, ఏవం కరోథాతి వారియమానా ఏతస్స పంసుకూలికస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ నట్ఠామ్హాతి వత్తారో భవన్తి.
యోపి ఉదకపట్టనం వా థలపట్టనం వా నిస్సితో హోతి, తత్థ అభిణ్హం నావాహి చ సత్థేహి చ ఆగతమనుస్సా ఓకాసం దేథ, పానీయం దేథ, లోణం దేథాతి ఘట్టయన్తా అఫాసుం కరోన్తి.
పచ్చన్తసన్నిస్సితే పన మనుస్సా బుద్ధాదీసు అప్పసన్నా హోన్తి.
రజ్జసీమసన్నిస్సితే రాజభయం హోతి. తఞ్హి పదేసం ఏకో రాజా న మయ్హం వసే వత్తతీతి పహరతి, ఇతరోపి న మయ్హం వసే వత్తతీతి. తత్రాయం భిక్ఖు కదాచి ఇమస్స రఞ్ఞో విజితే విచరతి, కదాచి ఏతస్స. అథ నం ‘‘చరపురిసో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానా అనయబ్యసనం పాపేన్తి.
అసప్పాయతాతి విసభాగరూపాదిఆరమ్మణసమోసరణేన వా అమనుస్సపరిగ్గహితతాయ వా అసప్పాయతా. తత్రిదం వత్థు. ఏకో కిర థేరో అరఞ్ఞే వసతి. అథస్స ఏకా యక్ఖినీ పణ్ణసాలద్వారే ఠత్వా గాయి. సో నిక్ఖమిత్వా ద్వారే అట్ఠాసి, సా గన్త్వా చఙ్కమనసీసే గాయి. థేరో చఙ్కమనసీసం అగమాసి. సా సతపోరిసే పపాతే ఠత్వా గాయి. థేరో పటినివత్తి. అథ నం సా వేగేనాగన్త్వా గహేత్వా ‘‘మయా, భన్తే, న ఏకో న ద్వే తుమ్హాదిసా ఖాదితా’’తి ఆహ.
కల్యాణమిత్తానం అలాభోతి యత్థ న సక్కా హోతి ఆచరియం వా ఆచరియసమం వా ఉపజ్ఝాయం వా ఉపజ్ఝాయసమం వా కల్యాణమిత్తం లద్ధుం. తత్థ సో కల్యాణమిత్తానం అలాభో మహాదోసోయేవాతి ఇమేసం అట్ఠారసన్నం దోసానం అఞ్ఞతరేన సమన్నాగతో అననురూపోతి వేదితబ్బో. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాసు –
మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;
సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.
నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;
పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.
అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;
ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథాతి.
అనురూపవిహారో
౫౩. యో పన గోచరగామతో నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాదీహి పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతో, అయం అనురూపో నామ. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నాచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం, దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం, అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం, తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేనేవ ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మధరా వినయధరా మాతికాధరా, తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం, భన్తే, కథం ఇమస్స కో అత్థో’తి, తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానీకరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖట్ఠానియేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧).
అయం ‘‘సమాధిభావనాయ అననురూపం విహారం పహాయ అనురూపే విహారే విహరన్తేనా’’తి ఏత్థ విత్థారో.
ఖుద్దకపలిబోధా
౫౪. ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వాతి ఏవం పతిరూపే విహారే విహరన్తేన యేపిస్స తే హోన్తి ఖుద్దకపలిబోధా, తేపి ఉపచ్ఛిన్దితబ్బా. సేయ్యథిదం, దీఘాని కేసనఖలోమాని ఛిన్దితబ్బాని. జిణ్ణచీవరేసు దళ్హీకమ్మం వా తున్నకమ్మం వా కాతబ్బం. కిలిట్ఠాని వా రజితబ్బాని. సచే పత్తే మలం హోతి, పత్తో పచితబ్బో. మఞ్చపీఠాదీని సోధేతబ్బానీతి. ‘‘అయం ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా’’తి ఏత్థ విత్థారో.
భావనావిధానం
౫౫. ఇదాని సబ్బం భావనావిధానం అపరిహాపేన్తేన భావేతబ్బోతి ఏత్థ అయం పథవీకసిణం ఆదిం కత్వా సబ్బకమ్మట్ఠానవసేన విత్థారకథా హోతి.
ఏవం ఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన హి భిక్ఖునా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తేన భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వా పవివిత్తే ఓకాసే సుఖనిసిన్నేన కతాయ వా అకతాయ వా పథవియా నిమిత్తం గణ్హితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘పథవీకసిణం ఉగ్గణ్హన్తో పథవియం నిమిత్తం గణ్హాతి కతే వా అకతే వా సాన్తకే, నో అనన్తకే, సకోటియే, నో అకోటియే, సవట్టుమే, నో అవట్టుమే, సపరియన్తే, నో అపరియన్తే, సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా. సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కరోతి, సూపధారితం ఉపధారేతి, సువవత్థితం వవత్థపేతి. సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కత్వా సూపధారితం ఉపధారేత్వా సువవత్థితం వవత్థపేత్వా ఆనిసంసదస్సావీ రతనసఞ్ఞీ హుత్వా చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా సమ్పియాయమానో తస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం ఉపనిబన్ధతి ‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణమ్హా ముచ్చిస్సామీ’తి. సో వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి.
తత్థ యేన అతీతభవేపి సాసనే వా ఇసిపబ్బజ్జాయ వా పబ్బజిత్వా పథవీకసిణే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తితపుబ్బాని, ఏవరూపస్స పుఞ్ఞవతో ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్స అకతాయ పథవియా కసితట్ఠానే వా ఖలమణ్డలే వా నిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, మల్లకత్థేరస్స వియ. తస్స కిరాయస్మతో కసితట్ఠానం ఓలోకేన్తస్స తంఠానప్పమాణమేవ నిమిత్తం ఉదపాది. సో తం వడ్ఢేత్వా పఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణి.
యో పనేవం అకతాధికారో హోతి, తేన ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానవిధానం అవిరాధేత్వా చత్తారో కసిణదోసే పరిహరన్తేన కసిణం కాతబ్బం. నీలపీతలోహితఓదాతసమ్భేదవసేన హి చత్తారో పథవీకసిణదోసా. తస్మా నీలాదివణ్ణం మత్తికం అగ్గహేత్వా గఙ్గావహే మత్తికాసదిసాయ అరుణవణ్ణాయ మత్తికాయ కసిణం కాతబ్బం. తఞ్చ ఖో విహారమజ్ఝే సామణేరాదీనం సఞ్చరణట్ఠానే న కాతబ్బం. విహారపచ్చన్తే పన పటిచ్ఛన్నట్ఠానే పబ్భారే వా పణ్ణసాలాయ వా సంహారిమం వా తత్రట్ఠకం వా కాతబ్బం. తత్ర సంహారిమం చతూసు దణ్డకేసు పిలోతికం వా చమ్మం వా కటసారకం వా బన్ధిత్వా తత్థ అపనీతతిణమూలసక్ఖరకథలికాయ సుమద్దితాయ మత్తికాయ వుత్తప్పమాణం వట్టం లిమ్పేత్వా కాతబ్బం. తం పరికమ్మకాలే భూమియం అత్థరిత్వా ఓలోకేతబ్బం. తత్రట్ఠకం భూమియం పదుమకణ్ణికాకారేన ఖాణుకే ఆకోటేత్వా వల్లీహి వినన్ధిత్వా కాతబ్బం. యది సా మత్తికా నప్పహోతి, అధో అఞ్ఞం పక్ఖిపిత్వా ఉపరిభాగే సుపరిసోధితాయ అరుణవణ్ణాయ మత్తికాయ విదత్థిచతురఙ్గులవిత్థారం వట్టం కాతబ్బం. ఏతదేవ హి పమాణం సన్ధాయ ‘‘సుప్పమత్తం వా సరావమత్తం వా’’తి వుత్తం. ‘‘సాన్తకే నో అనన్తకే’’తిఆది పనస్స పరిచ్ఛేదత్థాయ వుత్తం.
౫౬. తస్మా ఏవం వుత్తప్పమాణపరిచ్ఛేదం కత్వా రుక్ఖపాణికా విసభాగవణ్ణం సముట్ఠపేతి. తస్మా తం అగ్గహేత్వా పాసాణపాణికాయ ఘంసేత్వా సమం భేరీతలసదిసం కత్వా తం ఠానం సమ్మజ్జిత్వా న్హత్వా ఆగన్త్వా కసిణమణ్డలతో అడ్ఢతేయ్యహత్థన్తరే పదేసే పఞ్ఞత్తే విదత్థిచతురఙ్గులపాదకే సుఅత్థతే పీఠే నిసీదితబ్బం. తతో దూరతరే నిసిన్నస్స హి కసిణం న ఉపట్ఠాతి, ఆసన్నతరే కసిణదోసా పఞ్ఞాయన్తి. ఉచ్చతరే నిసిన్నేన గీవం ఓనమిత్వా ఓలోకేతబ్బం హోతి, నీచతరే జణ్ణుకాని రుజన్తి. తస్మా వుత్తనయేనేవ నిసీదిత్వా ‘‘అప్పస్సాదా కామా’’తిఆదినా నయేన కామేసు ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా కామనిస్సరణే సబ్బదుక్ఖసమతిక్కముపాయభూతే నేక్ఖమ్మే జాతాభిలాసేన బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణానుస్సరణేన పీతిపామోజ్జం జనయిత్వా ‘‘అయం దాని సా సబ్బబుద్ధ పచ్చేకబుద్ధ అరియసావకేహి పటిపన్నా నేక్ఖమ్మపటిపదా’’తి పటిపత్తియా సఞ్జాతగారవేన ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ పవివేకసుఖరసస్స భాగీ భవిస్సామీ’’తి ఉస్సాహం జనయిత్వా సమేన ఆకారేన చక్ఖూని ఉమ్మీలేత్వా నిమిత్తం గణ్హన్తేన భావేతబ్బం.
అతిఉమ్మీలయతో హి చక్ఖు కిలమతి, మణ్డలఞ్చ అతివిభూతం హోతి, తేనస్స నిమిత్తం నుప్పజ్జతి. అతిమన్దం ఉమ్మీలయతో మణ్డలమవిభూతం హోతి, చిత్తఞ్చ లీనం హోతి, ఏవమ్పి నిమిత్తం నుప్పజ్జతి. తస్మా ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తదస్సినా వియ సమేనాకారేన చక్ఖూని ఉమ్మీలేత్వా నిమిత్తం గణ్హన్తేన భావేతబ్బం, న వణ్ణో పచ్చవేక్ఖితబ్బో, న లక్ఖణం మనసికాతబ్బం. అపిచ వణ్ణం అముఞ్చిత్వా నిస్సయసవణ్ణం కత్వా ఉస్సదవసేన పణ్ణత్తిధమ్మే చిత్తం పట్ఠపేత్వా మనసి కాతబ్బం. పథవీ మహీ, మేదినీ, భూమి, వసుధా, వసున్ధరాతిఆదీసు పథవీనామేసు యమిచ్ఛతి, యదస్స సఞ్ఞానుకూలం హోతి, తం వత్తబ్బం. అపిచ పథవీతి ఏతదేవ నామం పాకటం, తస్మా పాకటవసేనేవ పథవీ పథవీతి భావేతబ్బం. కాలేన ఉమ్మీలేత్వా కాలేన నిమీలేత్వా ఆవజ్జితబ్బం. యావ ఉగ్గహనిమిత్తం నుప్పజ్జతి, తావ కాలసతమ్పి కాలసహస్సమ్పి తతో భియ్యోపి ఏతేనేవ నయేన భావేతబ్బం.
౫౭. తస్సేవం భావయతో యదా నిమీలేత్వా ఆవజ్జన్తస్స ఉమ్మీలితకాలే వియ ఆపాథమాగచ్ఛతి, తదా ఉగ్గహనిమిత్తం జాతం నామ హోతి. తస్స జాతకాలతో పట్ఠాయ న తస్మిం ఠానే నిసీదితబ్బం. అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా తత్థ నిసిన్నేన భావేతబ్బం. పాదధోవనపపఞ్చపరిహారత్థం పనస్స ఏకపటలికుపాహనా చ కత్తరదణ్డో చ ఇచ్ఛితబ్బో. అథానేన సచే తరుణో సమాధి కేనచిదేవ అసప్పాయకారణేన నస్సతి, ఉపాహనా ఆరుయ్హ కత్తరదణ్డం గహేత్వా తం ఠానం గన్త్వా నిమిత్తం ఆదాయ ఆగన్త్వా సుఖనిసిన్నేన భావేతబ్బం, పునప్పునం సమన్నాహరితబ్బం, తక్కాహతం వితక్కాహతం కాతబ్బం. తస్సేవం కరోన్తస్స అనుక్కమేన నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, కిలేసా సన్నిసీదన్తి, ఉపచారసమాధినా చిత్తం సమాధియతి, పటిభాగనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి.
తత్రాయం పురిమస్స చ ఉగ్గహనిమిత్తస్స ఇమస్స చ విసేసో, ఉగ్గహనిమిత్తే కసిణదోసో పఞ్ఞాయతి, పటిభాగనిమిత్తం థవికతో నిహతాదాసమణ్డలం వియ సుధోతసఙ్ఖథాలం వియ వలాహకన్తరా నిక్ఖన్తచన్దమణ్డలం వియ మేఘముఖే బలాకా వియ ఉగ్గహనిమిత్తం పదాలేత్వా నిక్ఖన్తమివ తతో సతగుణం సహస్సగుణం సుపరిసుద్ధం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తఞ్చ ఖో నేవ వణ్ణవన్తం, న సణ్ఠానవన్తం. యది హి తం ఈదిసం భవేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం సియా ఓళారికం సమ్మసనుపగం తిలక్ఖణబ్భాహతం, న పనేతం తాదిసం. కేవలఞ్హి సమాధిలాభినో ఉపట్ఠానాకారమత్తం సఞ్ఞజమేతన్తి.
౫౮. ఉప్పన్నకాలతో చ పనస్స పట్ఠాయ నీవరణాని విక్ఖమ్భితానేవ హోన్తి, కిలేసా సన్నిసిన్నావ, ఉపచారసమాధినా చిత్తం సమాహితమేవాతి.
దువిధో హి సమాధి ఉపచారసమాధి చ అప్పనాసమాధి చ. ద్వీహాకారేహి చిత్తం సమాధియతి ఉపచారభూమియం వా పటిలాభభూమియం వా. తత్థ ఉపచారభూమియం నీవరణప్పహానేన చిత్తం సమాహితం హోతి. పటిలాభభూమియం అఙ్గపాతుభావేన.
ద్విన్నం పన సమాధీనం ఇదం నానాకారణం, ఉపచారే అఙ్గాని న థామజాతాని హోన్తి, అఙ్గానం అథామజాతత్తా, యథా నామ దహరో కుమారకో ఉక్ఖిపిత్వా ఠపియమానో పునప్పునం భూమియం పతతి, ఏవమేవ ఉపచారే ఉప్పన్నే చిత్తం కాలేన నిమిత్తమారమ్మణం కరోతి, కాలేన భవఙ్గమోతరతి. అప్పనాయం పన అఙ్గాని థామజాతాని హోన్తి, తేసం థామజాతత్తా, యథా నామ బలవా పురిసో ఆసనా వుట్ఠాయ దివసమ్పి తిట్ఠేయ్య, ఏవమేవ అప్పనాసమాధిమ్హి ఉప్పన్నే చిత్తం సకిం భవఙ్గవారం ఛిన్దిత్వా కేవలమ్పి రత్తిం కేవలమ్పి దివసం తిట్ఠతి, కుసలజవనపటిపాటివసేనేవ పవత్తతీతి.
తత్ర యదేతం ఉపచారసమాధినా సద్ధిం పటిభాగనిమిత్తం ఉప్పన్నం, తస్స ఉప్పాదనం నామ అతిదుక్కరం. తస్మా సచే తేనేవ పల్లఙ్కేన తం నిమిత్తం వడ్ఢేత్వా అప్పనం అధిగన్తుం సక్కోతి, సున్దరం. నో చే సక్కోతి, అథానేన తం నిమిత్తం అప్పమత్తేన చక్కవత్తిగబ్భో వియ రక్ఖితబ్బం. ఏవఞ్హి –
నిమిత్తం రక్ఖతో లద్ధ-పరిహాని న విజ్జతి;
ఆరక్ఖమ్హి అసన్తమ్హి, లద్ధం లద్ధం వినస్సతి.
సత్తసప్పాయా
౫౯. తత్రాయం రక్ఖణవిధి –
ఆవాసో గోచరో భస్సం, పుగ్గలో భోజనం ఉతు;
ఇరియాపథోతి సత్తేతే, అసప్పాయే వివజ్జయే.
సప్పాయే సత్త సేవేథ, ఏవఞ్హి పటిపజ్జతో;
నచిరేనేవ కాలేన, హోతి కస్సచి అప్పనా.
తత్రస్స యస్మిం ఆవాసే వసన్తస్స అనుప్పన్నం వా నిమిత్తం నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నం వా వినస్సతి, అనుపట్ఠితా చ సతి న ఉపట్ఠాతి, అసమాహితఞ్చ చిత్తం న సమాధియతి, అయం అసప్పాయో. యత్థ నిమిత్తం ఉప్పజ్జతి చేవ థావరఞ్చ హోతి, సతి ఉపట్ఠాతి, చిత్తం సమాధియతి నాగపబ్బతవాసీపధానియతిస్సత్థేరస్స వియ, అయం సప్పాయో. తస్మా యస్మిం విహారే బహూ ఆవాసా హోన్తి, తత్థ ఏకమేకస్మిం తీణి తీణి దివసాని వసిత్వా యత్థస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి, తత్థ వసితబ్బం. ఆవాససప్పాయతాయ హి తమ్బపణ్ణిదీపమ్హి చూళనాగలేణే వసన్తా తత్థేవ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా పఞ్చసతా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. సోతాపన్నాదీనం పన అఞ్ఞత్థ అరియభూమిం పత్వా తత్థ అరహత్తప్పత్తానఞ్చ గణనా నత్థి. ఏవమఞ్ఞేసుపి చిత్తలపబ్బతవిహారాదీసు.
గోచరగామో పన యో సేనాసనతో ఉత్తరేన వా దక్ఖిణేన వా నాతిదూరే దియడ్ఢకోసబ్భన్తరే హోతి సులభసమ్పన్నభిక్ఖో, సో సప్పాయో. విపరీతో అసప్పాయో.
భస్సన్తి ద్వత్తింసతిరచ్ఛానకథాపరియాపన్నం అసప్పాయం, తఞ్హిస్స నిమిత్తన్తరధానాయ సంవత్తతి. దసకథావత్థునిస్సితం సప్పాయం, తమ్పి మత్తాయ భాసితబ్బం.
పుగ్గలోపి అతిరచ్ఛానకథికో సీలాదిగుణసమ్పన్నో, యం నిస్సాయ అసమాహితం వా చిత్తం సమాధియతి, సమాహితం వా చిత్తం థిరతరం హోతి, ఏవరూపో సప్పాయో. కాయదళ్హీబహులో పన తిరచ్ఛానకథికో అసప్పాయో. సో హి తం కద్దమోదకమివ అచ్ఛం ఉదకం మలీనమేవ కరోతి, తాదిసఞ్చ ఆగమ్మ కోటపబ్బతవాసీదహరస్సేవ సమాపత్తిపి నస్సతి, పగేవ నిమిత్తం.
భోజనం పన కస్సచి మధురం, కస్సచి అమ్బిలం సప్పాయం హోతి. ఉతుపి కస్సచి సీతో, కస్సచి ఉణ్హో సప్పాయో హోతి. తస్మా యం భోజనం వా ఉతుం వా సేవన్తస్స ఫాసు హోతి, అసమాహితం వా చిత్తం సమాధియతి, సమాహితం వా థిరతరం హోతి, తం భోజనం సో చ ఉతు సప్పాయో. ఇతరం భోజనం ఇతరో చ ఉతు అసప్పాయో.
ఇరియాపథేసుపి కస్సచి చఙ్కమో సప్పాయో హోతి, కస్సచి సయనట్ఠాననిసజ్జానం అఞ్ఞతరో. తస్మా తం ఆవాసం వియ తీణి దివసాని ఉపపరిక్ఖిత్వా యస్మిం ఇరియాపథే అసమాహితం వా చిత్తం సమాధియతి, సమాహితం వా థిరతరం హోతి, సో సప్పాయో. ఇతరో అసప్పాయోతి వేదితబ్బో.
ఇతి ఇమం సత్తవిధం అసప్పాయం వజ్జేత్వా సప్పాయం సేవితబ్బం. ఏవం పటిపన్నస్స హి నిమిత్తాసేవనబహులస్స నచిరేనేవ కాలేన హోతి కస్సచి అప్పనా.
దసవిధఅప్పనాకోసల్లం
౬౦. యస్స పన ఏవమ్పి పటిపజ్జతో న హోతి, తేన దసవిధం అప్పనాకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బం. తత్రాయం నయో, దసాహాకారేహి అప్పనాకోసల్లం ఇచ్ఛితబ్బం, వత్థువిసదకిరియతో, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతో, నిమిత్తకుసలతో, యస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గణ్హాతి, యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హాతి, యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసితబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతి, యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతో, సమాహితపుగ్గలసేవనతో, తదధిముత్తతోతి.
౬౧. తత్థ వత్థువిసదకిరియా నామ అజ్ఝత్తికబాహిరానం వత్థూనం విసదభావకరణం. యదా హిస్స కేసనఖలోమాని దీఘాని హోన్తి, సరీరం వా సేదమలగ్గహితం, తదా అజ్ఝత్తికవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. యదా పనస్స చీవరం జిణ్ణం కిలిట్ఠం దుగ్గన్ధం హోతి, సేనాసనం వా ఉక్లాపం హోతి, తదా బాహిరవత్థు అవిసదం హోతి అపరిసుద్ధం. అజ్ఝత్తికబాహిరే చ వత్థుమ్హి అవిసదే ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి అపరిసుద్ధం హోతి, అపరిసుద్ధాని దీపకపల్లికవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. అపరిసుద్ధేన ఞాణేన సఙ్ఖారే సమ్మసతో సఙ్ఖారాపి అవిభూతా హోన్తి, కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జతో కమ్మట్ఠానమ్పి వుడ్ఢిం విరుళ్హిం వేపుల్లం న గచ్ఛతి. విసదే పన అజ్ఝత్తికబాహిరే వత్థుమ్హి ఉప్పన్నేసు చిత్తచేతసికేసు ఞాణమ్పి విసదం హోతి పరిసుద్ధం, పరిసుద్ధాని దీపకపల్లికవట్టితేలాని నిస్సాయ ఉప్పన్నదీపసిఖాయ ఓభాసో వియ. పరిసుద్ధేన చ ఞాణేన సఙ్ఖారే సమ్మసతో సఙ్ఖారాపి విభూతా హోన్తి, కమ్మట్ఠానమనుయుఞ్జతో కమ్మట్ఠానమ్పి వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం గచ్ఛతి.
౬౨. ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనం నామ సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం సమభావకరణం. సచే హిస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి ఇతరాని మన్దాని, తతో వీరియిన్ద్రియం పగ్గహకిచ్చం, సతిన్ద్రియం ఉపట్ఠానకిచ్చం, సమాధిన్ద్రియం అవిక్ఖేపకిచ్చం, పఞ్ఞిన్ద్రియం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, తస్మా తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన వా యథా వా మనసికరోతో బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన హాపేతబ్బం. వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సనం. సచే పన వీరియిన్ద్రియం బలవం హోతి, అథ నేవ సద్ధిన్ద్రియం అధిమోక్ఖకిచ్చం కాతుం సక్కోతి, న ఇతరాని ఇతరకిచ్చభేదం, తస్మా తం పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బం. తత్రాపి సోణత్థేరవత్థు దస్సేతబ్బం. ఏవం సేసేసుపి ఏకస్స బలవభావే సతి ఇతరేసం అత్తనో కిచ్చేసు అసమత్థతా వేదితబ్బా. విసేసతో పనేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం సమాధివీరియానఞ్చ సమతం పసంసన్తి. బలవసద్ధో హి మన్దపఞ్ఞో ముద్ధప్పసన్నో హోతి, అవత్థుస్మిం పసీదతి. బలవపఞ్ఞో మన్దసద్ధో కేరాటికపక్ఖం భజతి, భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతి. ఉభిన్నం సమతాయ వత్థుస్మింయేవ పసీదతి. బలవసమాధిం పన మన్దవీరియం సమాధిస్స కోసజ్జపక్ఖత్తా కోసజ్జం అభిభవతి. బలవవీరియం మన్దసమాధిం వీరియస్స ఉద్ధచ్చపక్ఖత్తా ఉద్ధచ్చం అభిభవతి. సమాధి పన వీరియేన సంయోజితో కోసజ్జే పతితుం న లభతి. వీరియం సమాధినా సంయోజితం ఉద్ధచ్చే పతితుం న లభతి, తస్మా తదుభయం సమం కాతబ్బం. ఉభయసమతాయ హి అప్పనా హోతి. అపిచ సమాధికమ్మికస్స బలవతీపి సద్ధా వట్టతి. ఏవం సద్దహన్తో ఓకప్పేన్తో అప్పనం పాపుణిస్సతి. సమాధిపఞ్ఞాసు పన సమాధికమ్మికస్స ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో అప్పనం పాపుణాతి. విపస్సనాకమ్మికస్స పఞ్ఞా బలవతీ వట్టతి. ఏవఞ్హి సో లక్ఖణపటివేధం పాపుణాతి. ఉభిన్నం పన సమతాయపి అప్పనా హోతియేవ. సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతి. సతి హి చిత్తం ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం సద్ధావీరియపఞ్ఞానం వసేన ఉద్ధచ్చపాతతో కోసజ్జపక్ఖేన చ సమాధినా కోసజ్జపాతతో రక్ఖతి, తస్మా సా లోణధూపనం వియ సబ్బబ్యఞ్జనేసు, సబ్బకమ్మికఅమచ్చో వియ చ సబ్బరాజకిచ్చేసు సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బా. తేనాహ – ‘‘సతి చ పన సబ్బత్థికా వుత్తా భగవతా. కిం కారణా? చిత్తఞ్హి సతిపటిసరణం, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా చ సతి, న వినా సతియా చిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహో హోతీ’’తి.
౬౩. నిమిత్తకోసల్లం నామ పథవీకసిణాదికస్స చిత్తేకగ్గతానిమిత్తస్స అకతస్స కరణకోసల్లం, కతస్స చ భావనాకోసల్లం, భావనాయ లద్ధస్స రక్ఖణకోసల్లఞ్చ, తం ఇధ అధిప్పేతం.
౬౪. కథఞ్చ యస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గణ్హాతి? యదాస్స అతిసిథిలవీరియతాదీహి లీనం చిత్తం హోతి, తదా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో తయో అభావేత్వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, అల్లాని చ గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, అల్లాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ఉదకవాతఞ్చ దదేయ్య, పంసుకేన చ ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతున్తి? నో హేతం, భన్తే. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే లీనం చిత్తం హోతి, అకాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, అకాలో సమాధి…పే… అకాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? లీనం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి దుసముట్ఠాపయం హోతి. యస్మిం చ ఖో, భిక్ఖవే, లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? లీనం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సుసముట్ఠాపయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతుకామో అస్స, సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని చ కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ముఖవాతఞ్చ దదేయ్య, న చ పంసుకేన ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతున్తి? ఏవం భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థ చ యథాసకమాహారవసేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కుసలాకుసలా ధమ్మా సావజ్జానవజ్జా ధమ్మా హీనప్పణీతా ధమ్మా కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా ధమ్మా. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆరమ్భధాతు నిక్కమధాతు పరక్కమధాతు. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా ధమ్మా. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తత్థ సభావసామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధవసేన పవత్తమనసికారో కుసలాదీసు యోనిసో మనసికారో నామ. ఆరమ్భధాతుఆదీనం ఉప్పాదనవసేన పవత్తమనసికారో ఆరమ్భధాతుఆదీసు యోనిసో మనసికారో నామ. తత్థ ఆరమ్భధాతూతి పఠమవీరియం వుచ్చతి. నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతరం. పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతరం. పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా ధమ్మాతి పన పీతియా ఏవ ఏతం నామం. తస్సాపి ఉప్పాదకమనసికారోవ యోనిసో మనసికారో నామ.
అపిచ సత్త ధమ్మా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి పరిపుచ్ఛకతా, వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా, దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా, పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా, గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా, తదధిముత్తతాతి.
ఏకాదసధమ్మా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి అపాయాదిభయపచ్చవేక్ఖణతా, వీరియాయత్తలోకియలోకుత్తరవిసేసాధిగమానిసంసదస్సితా, ‘‘బుద్ధపచ్చేకబుద్ధమహాసావకేహి గతమగ్గో మయా గన్తబ్బో, సో చ న సక్కా కుసీతేన గన్తు’’న్తి ఏవం గమనవీథిపచ్చవేక్ఖణతా, దాయకానం మహప్ఫలభావకరణేన పిణ్డాపచాయనతా, ‘‘వీరియారమ్భస్స వణ్ణవాదీ మే సత్థా, సో చ అనతిక్కమనీయసాసనో అమ్హాకఞ్చ బహూపకారో పటిపత్తియా చ పూజియమానో పూజితో హోతి న ఇతరథా’’తి ఏవం సత్థు మహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, ‘‘సద్ధమ్మసఙ్ఖాతం మే మహాదాయజ్జం గహేతబ్బం, తఞ్చ న సక్కా కుసీతేన గహేతు’’న్తి ఏవం దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారఇరియాపథపరివత్తనఅబ్భోకాససేవనాదీహి థినమిద్ధవినోదనతా, కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనతా, ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతా, సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతా, తదధిముత్తతాతి.
ఏకాదసధమ్మా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మ… సఙ్ఘ… సీల… చాగ… దేవతానుస్సతి, ఉపసమానుస్సతి, లూఖపుగ్గలపరివజ్జనతా, సినిద్ధపుగ్గలసేవనతా, పసాదనియసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణతా, తదధిముత్తతాతి. ఇతి ఇమేహి ఆకారేహి ఏతే ధమ్మే ఉప్పాదేన్తో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి నామ. ఏవం యస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గహేతబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం పగ్గణ్హాతి.
౬౫. కథం యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హాతి? యదాస్స అచ్చారద్ధవీరియతాదీహి ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, తదా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో తయో అభావేత్వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య…పే… న చ పంసుకేన ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతున్తి? నో హేతం, భన్తే. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యస్మిం సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, అకాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, అకాలో వీరియ…పే… అకాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? ఉద్ధతం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి దువూపసమయం హోతి. యస్మిం చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? ఉద్ధతం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సువూపసమయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య…పే… పంసుకేన చ ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతున్తి? ఏవం, భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థాపి యథాసకం ఆహారవసేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కాయపస్సద్ధి చిత్తపస్సద్ధి. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సమథనిమిత్తం అబ్యగ్గనిమిత్తం. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తథా ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా ధమ్మా. తత్థ యోనిసో మనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).
తత్థ యథాస్స పస్సద్ధిఆదయో ఉప్పన్నపుబ్బా, తం ఆకారం సల్లక్ఖేత్వా తేసం ఉప్పాదనవసేన పవత్తమనసికారోవ తీసుపి పదేసు యోనిసో మనసికారో నామ. సమథనిమిత్తన్తి చ సమథస్సేవేతమధివచనం. అవిక్ఖేపట్ఠేన చ తస్సేవ అబ్యగ్గనిమిత్తన్తి.
అపిచ సత్త ధమ్మా పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి పణీతభోజనసేవనతా, ఉతుసుఖసేవనతా, ఇరియాపథసుఖసేవనతా, మజ్ఝత్తపయోగతా, సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జనతా, పస్సద్ధకాయపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి.
ఏకాదస ధమ్మా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి వత్థువిసదతా, నిమిత్తకుసలతా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనతా, సమయే చిత్తస్స నిగ్గహణతా, సమయే చిత్తస్స పగ్గహణతా, నిరస్సాదస్స చిత్తస్స సద్ధాసంవేగవసేన సమ్పహంసనతా, సమ్మాపవత్తస్స అజ్ఝుపేక్ఖనతా, అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా, సమాహితపుగ్గలసేవనతా, ఝానవిమోక్ఖపచ్చవేక్ఖణతా, తదధిముత్తతాతి.
పఞ్చ ధమ్మా ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి సత్తమజ్ఝత్తతా, సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా, సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనతా, సత్తసఙ్ఖారమజ్ఝత్తపుగ్గలసేవనతా, తదధిముత్తతాతి. ఇతి ఇమేహాకారేహి ఏతే ధమ్మే ఉప్పాదేన్తో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతి నామ. ఏవం యస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గహేతబ్బం తస్మిం సమయే చిత్తం నిగ్గణ్హాతి.
౬౬. కథం యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతి? యదాస్స పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయ వా ఉపసమసుఖానధిగమేన వా నిరస్సాదం చిత్తం హోతి, తదా నం అట్ఠసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణేన సంవేజేతి. అట్ఠ సంవేగవత్థూని నామ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని చత్తారి, అపాయదుక్ఖం పఞ్చమం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి. బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణానుస్సరణేన చస్స పసాదం జనేతి. ఏవం యస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం సమ్పహంసేతి.
కథం యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి? యదాస్స ఏవం పటిపజ్జతో అలీనం అనుద్ధతం అనిరస్సాదం ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నం చిత్తం హోతి, తదాస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు న బ్యాపారం ఆపజ్జతి, సారథి వియ సమప్పవత్తేసు అస్సేసు. ఏవం యస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బం, తస్మిం సమయే చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి.
అసమాహితపుగ్గలపరివజ్జనతా నామ నేక్ఖమ్మపటిపదం అనారుళ్హపుబ్బానం అనేకకిచ్చపసుతానం విక్ఖిత్తహదయానం పుగ్గలానం ఆరకా పరిచ్చాగో.
సమాహితపుగ్గలసేవనతా నామ నేక్ఖమ్మపటిపదం పటిపన్నానం సమాధిలాభీనం పుగ్గలానం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం.
తదధిముత్తతా నామ సమాధిఅధిముత్తతా సమాధిగరుసమాధినిన్నసమాధిపోణసమాధిపబ్భారతాతి అత్థో.
ఏవమేతం దసవిధం అప్పనాకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బం.
౬౭. ఏవఞ్హి సమ్పాదయతో, అప్పనాకోసల్లం ఇమం;
పటిలద్ధే నిమిత్తస్మిం, అప్పనా సమ్పవత్తతి.
ఏవఞ్హి పటిపన్నస్స, సచే సా నప్పవత్తతి;
తథాపి న జహే యోగం, వాయమేథేవ పణ్డితో.
హిత్వా హి సమ్మావాయామం, విసేసం నామ మాణవో;
అధిగచ్ఛే పరిత్తమ్పి, ఠానమేతం న విజ్జతి.
చిత్తప్పవత్తిఆకారం, తస్మా సల్లక్ఖయం బుధో;
సమతం వీరియస్సేవ, యోజయేథ పునప్పునం.
ఈసకమ్పి లయం యన్తం, పగ్గణ్హేథేవ మానసం;
అచ్చారద్ధం నిసేధేత్వా, సమమేవ పవత్తయే.
రేణుమ్హి ఉప్పలదలే, సుత్తే నావాయ నాళియా;
యథా మధుకరాదీనం, పవత్తి సమ్మవణ్ణితా.
లీనఉద్ధతభావేహి, మోచయిత్వాన సబ్బసో;
ఏవం నిమిత్తాభిముఖం, మానసం పటిపాదయేతి.
నిమిత్తాభిముఖపటిపాదనం
౬౮. తత్రాయమత్థదీపనా – యథా హి అఛేకో మధుకరో అసుకస్మిం రుక్ఖే పుప్ఫం పుప్ఫితన్తి ఞత్వా తిక్ఖేన వేగేన పక్ఖన్దో తం అతిక్కమిత్వా పటినివత్తేన్తో ఖీణే రేణుమ్హి సమ్పాపుణాతి. అపరో అఛేకో మన్దేన జవేన పక్ఖన్దో ఖీణేయేవ సమ్పాపుణాతి. ఛేకో పన సమేన జవేన పక్ఖన్దో సుఖేన పుప్ఫరాసిం సమ్పత్వా యావదిచ్ఛకం రేణుం ఆదాయ మధుం సమ్పాదేత్వా మధురసమనుభవతి.
యథా చ సల్లకత్తఅన్తేవాసికేసు ఉదకథాలగతే ఉప్పలపత్తే సత్థకమ్మం సిక్ఖన్తేసు ఏకో అఛేకో వేగేన సత్థం పాతేన్తో ఉప్పలపత్తం ద్విధా వా ఛిన్దతి, ఉదకే వా పవేసేతి. అపరో అఛేకో ఛిజ్జనపవేసనభయా సత్థకేన ఫుసితుమ్పి న విసహతి. ఛేకో పన సమేన పయోగేన తత్థ సత్థపహారం దస్సేత్వా పరియోదాతసిప్పో హుత్వా తథారూపేసు ఠానేసు కమ్మం కత్వా లాభం లభతి.
యథా చ యో చతుబ్యామప్పమాణం మక్కటసుత్తమాహరతి, సో చత్తారి సహస్సాని లభతీతి రఞ్ఞా వుత్తే ఏకో అఛేకపురిసో వేగేన మక్కటసుత్తమాకడ్ఢన్తో తహిం తహిం ఛిన్దతియేవ. అపరో అఛేకో ఛేదనభయా హత్థేన ఫుసితుమ్పి న విసహతి. ఛేకో పన కోటితో పట్ఠాయ సమేన పయోగేన దణ్డకే వేధేత్వా ఆహరిత్వా లాభం లభతి.
యథా చ అఛేకో నియామకో బలవవాతే లఙ్కారం పూరేన్తో నావం విదేసం పక్ఖన్దాపేతి. అపరో అఛేకో మన్దవాతే లఙ్కారం ఓరోపేన్తో నావం తత్థేవ ఠపేతి. ఛేకో పన మన్దవాతే లఙ్కారం పూరేత్వా బలవవాతే అడ్ఢలఙ్కారం కత్వా సోత్థినా ఇచ్ఛితట్ఠానం పాపుణాతి.
యథా చ యో తేలేన అఛడ్డేన్తో నాళిం పూరేతి, సో లాభం లభతీతి ఆచరియేన అన్తేవాసికానం వుత్తే ఏకో అఛేకో లాభలుద్ధో వేగేన పూరేన్తో తేలం ఛడ్డేతి. అపరో అఛేకో తేలఛడ్డనభయా ఆసిఞ్చితుమ్పి న విసహతి. ఛేకో పన సమేన పయోగేన పూరేత్వా లాభం లభతి.
ఏవమేవ ఏకో భిక్ఖు ఉప్పన్నే నిమిత్తే సీఘమేవ అప్పనం పాపుణిస్సామీతి గాళ్హం వీరియం కరోతి, తస్స చిత్తం అచ్చారద్ధవీరియత్తా ఉద్ధచ్చే పతతి, సో న సక్కోతి అప్పనం పాపుణితుం. ఏకో అచ్చారద్ధవీరియతాయ దోసం దిస్వా కిం దానిమే అప్పనాయాతి వీరియం హాపేతి, తస్స చిత్తం అతిలీనవీరియత్తా కోసజ్జే పతతి, సోపి న సక్కోతి అప్పనం పాపుణితుం. యో పన ఈసకమ్పి లీనం లీనభావతో ఉద్ధతం ఉద్ధచ్చతో మోచేత్వా సమేన పయోగేన నిమిత్తాభిముఖం పవత్తేతి, సో అప్పనం పాపుణాతి, తాదిసేన భవితబ్బం. ఇమమత్థం సన్ధాయ ఏతం వుత్తం –
రేణుమ్హి ఉప్పలదలే, సుత్తే నావాయ నాళియా;
యథా మధుకరాదీనం, పవత్తి సమ్మవణ్ణితా.
లీనఉద్ధతభావేహి, మోచయిత్వాన సబ్బసో;
ఏవం నిమిత్తాభిముఖం, మానసం పటిపాదయేతి.
పఠమజ్ఝానకథా
౬౯. ఇతి ఏవం నిమిత్తాభిముఖం మానసం పటిపాదయతో పనస్స ఇదాని అప్పనా ఇజ్ఝిస్సతీతి భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా పథవీ పథవీతి అనుయోగవసేన ఉపట్ఠితం తదేవ పథవీకసిణం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనముప్పజ్జతి. తతో తస్మింయేవారమ్మణే చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి. తేసు అవసానే ఏకం రూపావచరం, సేసాని కామావచరాని. పకతిచిత్తేహి బలవతరవితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాని యాని అప్పనాయ పరికమ్మత్తా పరికమ్మానీతిపి, యథా గామాదీనం ఆసన్నపదేసో గామూపచారో నగరూపచారోతి వుచ్చతి, ఏవం అప్పనాయ ఆసన్నత్తా సమీపచారత్తా వా ఉపచారానీతిపి, ఇతో పుబ్బే పరికమ్మానం, ఉపరి అప్పనాయ చ అనులోమతో అనులోమానీతిపి వుచ్చన్తి. యఞ్చేత్థ సబ్బన్తిమం, తం పరిత్తగోత్తాభిభవనతో, మహగ్గతగోత్తభావనతో చ గోత్రభూతిపి వుచ్చతి. అగహితగ్గహణేన పనేత్థ పఠమం పరికమ్మం, దుతియం ఉపచారం, తతియం అనులోమం, చతుత్థం గోత్రభు. పఠమం వా ఉపచారం, దుతియం అనులోమం, తతియం గోత్రభు, చతుత్థం పఞ్చమం వా అప్పనాచిత్తం. చతుత్థమేవ హి పఞ్చమం వా అప్పేతి, తఞ్చ ఖో ఖిప్పాభిఞ్ఞదన్ధాభిఞ్ఞవసేన. తతో పరం జవనం పతతి. భవఙ్గస్స వారో హోతి.
ఆభిధమ్మికగోదత్తత్థేరో పన ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౨) ఇమం సుత్తం వత్వా ఆసేవనపచ్చయేన పచ్ఛిమో పచ్ఛిమో ధమ్మో బలవా హోతి, తస్మా ఛట్ఠేపి సత్తమేపి అప్పనా హోతీతి ఆహ, తం అట్ఠకథాసు ‘‘అత్తనో మతిమత్తం థేరస్సేత’’న్తి వత్వా పటిక్ఖిత్తం. చతుత్థపఞ్చమేసుయేవ పన అప్పనా హోతి. పరతో జవనం పతితం నామ హోతి, భవఙ్గస్స ఆసన్నత్తాతి వుత్తం. తమేవ విచారేత్వా వుత్తత్తా న సక్కా పటిక్ఖిపితుం. యథా హి పురిసో ఛిన్నపపాతాభిముఖో ధావన్తో ఠాతుకామోపి పరియన్తే పాదం కత్వా ఠాతుం న సక్కోతి పపాతే ఏవ పతతి, ఏవం ఛట్ఠే వా సత్తమే వా అప్పేతుం న సక్కోతి, భవఙ్గస్స ఆసన్నత్తా. తస్మా చతుత్థపఞ్చమేసుయేవ అప్పనా హోతీతి వేదితబ్బా.
సా చ పన ఏకచిత్తక్ఖణికాయేవ. సత్తసు హి ఠానేసు అద్ధానపరిచ్ఛేదో నామ నత్థి పఠమప్పనాయం, లోకియాభిఞ్ఞాసు, చతూసు మగ్గేసు, మగ్గానన్తరఫలే, రూపారూపభవేసు భవఙ్గజ్ఝానే, నిరోధస్స పచ్చయే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే, నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఫలసమాపత్తియన్తి. ఏత్థ మగ్గానన్తరఫలం తిణ్ణం ఉపరి న హోతి. నిరోధస్స పచ్చయో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ద్విన్నముపరి న హోతి. రూపారూపేసు భవఙ్గస్స పరిమాణం నత్థి, సేసట్ఠానేసు ఏకమేవ చిత్తన్తి. ఇతి ఏకచిత్తక్ఖణికాయేవ అప్పనా. తతో భవఙ్గపాతో. అథ భవఙ్గం వోచ్ఛిన్దిత్వా ఝానపచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఆవజ్జనం, తతో ఝానపచ్చవేక్ఖణన్తి.
ఏత్తావతా చ పనేస వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి (ధ. స. ౧౬౦; దీ. ని. ౧.౨౨౬). ఏవమనేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నం పఠమం ఝానం అధిగతం హోతి పథవీకసిణం.
౭౦. తత్థ వివిచ్చేవ కామేహీతి కామేహి వివిచ్చిత్వా వినా హుత్వా అపక్కమిత్వా. యో పనాయమేత్థ ఏవకారో, సో నియమత్థోతి వేదితబ్బో. యస్మా చ నియమత్థో, తస్మా తస్మిం పఠమజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణసమయే అవిజ్జమానానమ్పి కామానం తస్స పఠమజ్ఝానస్స పటిపక్ఖభావం కామపరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమం దీపేతి.
కథం? ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి ఏవఞ్హి నియమే కరియమానే ఇదం పఞ్ఞాయతి, నూన ఝానస్స కామా పటిపక్ఖభూతా యేసు సతి ఇదం నప్పవత్తతి, అన్ధకారే సతి పదీపోభాసో వియ. తేసం పరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమో హోతి, ఓరిమతీరపరిచ్చాగేన పారిమతీరస్సేవ. తస్మా నియమం కరోతీతి.
తత్థ సియా, కస్మా పనేస పుబ్బపదేయేవ వుత్తో, న ఉత్తరపదే, కిం అకుసలేహి ధమ్మేహి అవివిచ్చాపి ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. తంనిస్సరణతో హి పుబ్బపదే ఏస వుత్తో. కామధాతుసమతిక్కమనతో హి కామరాగపటిపక్ఖతో చ ఇదం ఝానం కామానమేవ నిస్సరణం. యథాహ, ‘‘కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౫౩). ఉత్తరపదేపి పన యథా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧) ఏత్థ ఏవకారో ఆనేత్వా వుచ్చతి, ఏవం వత్తబ్బో. న హి సక్కా ఇతో అఞ్ఞేహిపి నీవరణసఙ్ఖాతేహి అకుసలధమ్మేహి అవివిచ్చ ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం. తస్మా ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చేవ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి ఏవం పదద్వయేపి ఏస దట్ఠబ్బో. పదద్వయేపి చ కిఞ్చాపి వివిచ్చాతి ఇమినా సాధారణవచనేన తదఙ్గవివేకాదయో, కాయవివేకాదయో చ సబ్బేపి వివేకా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తథాపి కాయవివేకో చిత్తవివేకో విక్ఖమ్భనవివేకోతి తయో ఏవ ఇధ దట్ఠబ్బా.
కామేహీతి ఇమినా పన పదేన యే చ నిద్దేసే ‘‘కతమే వత్థుకామా, మనాపియా రూపా’’తిఆదినా (మహాని. ౧) నయేన వత్థుకామా వుత్తా, యే చ తత్థేవ విభఙ్గే చ ‘‘ఛన్దో కామో, రాగో కామో, ఛన్దరాగో కామో, సఙ్కప్పో కామో, రాగో కామో, సఙ్కప్పరాగో కామో, ఇమే వుచ్చన్తి కామా’’తి (మహాని. ౧; విభ. ౫౬౪) ఏవం కిలేసకామా వుత్తా, తే సబ్బేపి సఙ్గహితాఇచ్చేవ దట్ఠబ్బా. ఏవఞ్హి సతి వివిచ్చేవ కామేహీతి వత్థుకామేహిపి వివిచ్చేవాతి అత్థో యుజ్జతి, తేన కాయవివేకో వుత్తో హోతి. వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి కిలేసకామేహి సబ్బాకుసలేహి వా వివిచ్చాతి అత్థో యుజ్జతి, తేన చిత్తవివేకో వుత్తో హోతి. పురిమేన చేత్థ వత్థుకామేహి వివేకవచనతో ఏవ కామసుఖపరిచ్చాగో, దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో నేక్ఖమ్మసుఖపరిగ్గహో విభావితో హోతి. ఏవం వత్థుకామకిలేసకామవివేకవచనతోయేవ చ ఏతేసం పఠమేన సంకిలేసవత్థుప్పహానం, దుతియేన సంకిలేసప్పహానం. పఠమేన లోలభావస్స హేతుపరిచ్చాగో, దుతియేన బాలభావస్స. పఠమేన చ పయోగసుద్ధి, దుతియేన ఆసయపోసనం విభావితం హోతీతి విఞ్ఞాతబ్బం. ఏస తావ నయో కామేహీతి ఏత్థ వుత్తకామేసు వత్థుకామపక్ఖే.
కిలేసకామపక్ఖే పన ఛన్దోతి చ రాగోతి చ ఏవమాదీహి అనేకభేదో కామచ్ఛన్దోయేవ కామోతి అధిప్పేతో. సో చ అకుసలపరియాపన్నోపి సమానో ‘‘తత్థ కతమో కామో ఛన్దో కామో’’తిఆదినా (విభ. ౫౬౪) నయేన విభఙ్గే ఝానపటిపక్ఖతో విసుం వుత్తో. కిలేసకామత్తా వా పురిమపదే వుత్తో, అకుసలపరియాపన్నత్తా దుతియపదే. అనేకభేదతో చస్స కామతోతి అవత్వా కామేహీతి వుత్తం.
అఞ్ఞేసమ్పి చ ధమ్మానం అకుసలభావే విజ్జమానే ‘‘తత్థ కతమే అకుసలా ధమ్మా, కామచ్ఛన్దో’’తిఆదినా నయేన విభఙ్గే ఉపరి ఝానఙ్గానం పచ్చనీకపటిపక్ఖభావదస్సనతో నీవరణానేవ వుత్తాని. నీవరణాని హి ఝానఙ్గపచ్చనీకాని, తేసం ఝానఙ్గానేవ పటిపక్ఖాని విద్ధంసకాని విఘాతకానీతి వుత్తం హోతి. తథా హి సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో, పీతి బ్యాపాదస్స, వితక్కో థినమిద్ధస్స, సుఖం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స, విచారో విచికిచ్ఛాయాతి పేటకే వుత్తం.
ఏవమేత్థ వివిచ్చేవ కామేహీతి ఇమినా కామచ్ఛన్దస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతి. వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి ఇమినా పఞ్చన్నమ్పి నీవరణానం, అగహితగ్గహణేన పన పఠమేన కామచ్ఛన్దస్స, దుతియేన సేసనీవరణానం. తథా పఠమేన తీసు అకుసలమూలేసు పఞ్చకామగుణభేదవిసయస్స లోభస్స, దుతియేన ఆఘాతవత్థుభేదాదివిసయానం దోసమోహానం. ఓఘాదీసు వా ధమ్మేసు పఠమేన కామోఘకామయోగకామాసవకాముపాదానఅభిజ్ఝాకాయగన్థకామరాగసంయోజనానం, దుతియేన అవసేసఓఘయోగాసవఉపాదానగన్థసంయోజనానం. పఠమేన చ తణ్హాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ, దుతియేన అవిజ్జాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ. అపిచ పఠమేన లోభసమ్పయుత్తానం అట్ఠన్నం చిత్తుప్పాదానం, దుతియేన సేసానం చతున్నం అకుసలచిత్తుప్పాదానం విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో. అయం తావ వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి ఏత్థ అత్థప్పకాసనా.
౭౧. ఏత్తావతా చ పఠమస్స ఝానస్స పహానఙ్గం దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయోగఙ్గం దస్సేతుం సవితక్కం సవిచారన్తిఆది వుత్తం. తత్థ వితక్కనం వితక్కో, ఊహనన్తి వుత్తం హోతి. స్వాయం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణో, ఆహననపరియాహననరసో. తథా హి తేన యోగావచరో ఆరమ్మణం వితక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కరోతీతి వుచ్చతి. ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆనయనపచ్చుపట్ఠానో.
విచరణం విచారో, అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి. స్వాయం ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో, తత్థ సహజాతానుయోజనరసో, చిత్తస్స అనుప్పబన్ధనపచ్చుపట్ఠానో.
సన్తేపి చ నేసం కత్థచి అవిప్పయోగే ఓళారికట్ఠేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ ఘణ్డాభిఘాతో వియ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో. సుఖుమట్ఠేన అనుమజ్జనసభావేన చ ఘణ్డానురవో వియ అనుప్పబన్ధో విచారో. విప్ఫారవా చేత్థ వితక్కో పఠముప్పత్తికాలే పరిప్ఫన్దనభూతో చిత్తస్స ఆకాసే ఉప్పతితుకామస్స పక్ఖినో పక్ఖవిక్ఖేపో వియ పదుమాభిముఖపాతో వియ చ గన్ధానుబన్ధచేతసో భమరస్స. సన్తవుత్తి విచారో నాతిపరిప్ఫన్దనభావో చిత్తస్స ఆకాసే ఉప్పతితస్స పక్ఖినో పక్ఖప్పసారణం వియ, పరిబ్భమనం వియ చ పదుమాభిముఖపతితస్స భమరస్స పదుమస్స ఉపరిభాగే. దుకనిపాతట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆకాసే గచ్ఛతో మహాసకుణస్స ఉభోహి పక్ఖేహి వాతం గహేత్వా పక్ఖే సన్నిసీదాపేత్వా గమనం వియ ఆరమ్మణే చేతసో అభినిరోపనభావేన పవత్తో వితక్కో. వాతగ్గహణత్థం పక్ఖే ఫన్దాపయమానస్స గమనం వియ అనుమజ్జనభావేన పవత్తో విచారో’’తి వుత్తం, తం అనుప్పబన్ధేన పవత్తియం యుజ్జతి. సో పన నేసం విసేసో పఠమదుతియజ్ఝానేసు పాకటో హోతి.
అపిచ మలగ్గహితం కంసభాజనం ఏకేన హత్థేన దళ్హం గహేత్వా ఇతరేన హత్థేన చుణ్ణతేలవాలణ్డుపకేన పరిమజ్జన్తస్స దళ్హగహణహత్థో వియ వితక్కో, పరిమజ్జనహత్థో వియ విచారో. తథా కుమ్భకారస్స దణ్డప్పహారేన చక్కం భమయిత్వా భాజనం కరోన్తస్స ఉప్పీళనహత్థో వియ వితక్కో, ఇతో చితో చ సఞ్చరణహత్థో వియ విచారో. తథా మణ్డలం కరోన్తస్స మజ్ఝే సన్నిరుమ్భిత్వా ఠితకణ్టకో వియ అభినిరోపనో వితక్కో, బహి పరిబ్భమనకణ్టకో వియ అనుమజ్జనో విచారో. ఇతి ఇమినా చ వితక్కేన ఇమినా చ విచారేన సహ వత్తతి రుక్ఖో వియ పుప్ఫేన ఫలేన చాతి ఇదం ఝానం ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి వుచ్చతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఇమినా చ వితక్కేన ఇమినా చ విచారేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తిఆదినా (విభ. ౫౬౫) నయేన పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా. అత్థో పన తత్రాపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బో.
వివేకజన్తి ఏత్థ వివిత్తి వివేకో, నీవరణవిగమోతి అత్థో. వివిత్తోతి వా వివేకో, నీవరణవివిత్తో ఝానసమ్పయుత్తధమ్మరాసీతి అత్థో. తస్మా వివేకా, తస్మిం వా వివేకే జాతన్తి వివేకజం.
౭౨. పీతిసుఖన్తి ఏత్థ పీణయతీతి పీతి. సా సమ్పియాయనలక్ఖణా, కాయచిత్తపీననరసా, ఫరణరసా వా, ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా. సా పనేసా ఖుద్దికా పీతి, ఖణికాపీతి, ఓక్కన్తికాపీతి, ఉబ్బేగాపీతి, ఫరణాపీతీతి పఞ్చవిధా హోతి. తత్థ ఖుద్దికాపీతి సరీరే లోమహంసమత్తమేవ కాతుం సక్కోతి. ఖణికాపీతి ఖణే ఖణే విజ్జుప్పాదసదిసా హోతి. ఓక్కన్తికాపీతి సముద్దతీరం వీచి వియ కాయం ఓక్కమిత్వా ఓక్కమిత్వా భిజ్జతి. ఉబ్బేగాపీతి బలవతీ హోతి కాయం ఉద్ధగ్గం కత్వా ఆకాసే లఙ్ఘాపనప్పమాణప్పత్తా. తథా హి పుణ్ణవల్లికవాసీ మహాతిస్సత్థేరో పుణ్ణమదివసే సాయం చేతియఙ్గణం గన్త్వా చన్దాలోకం దిస్వా మహాచేతియాభిముఖో హుత్వా ‘‘ఇమాయ వత వేలాయ చతస్సో పరిసా మహాచేతియం వన్దన్తీ’’తి పకతియా దిట్ఠారమ్మణవసేన బుద్ధారమ్మణం ఉబ్బేగాపీతిం ఉప్పాదేత్వా సుధాతలే పహటచిత్రగేణ్డుకో వియ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా మహాచేతియఙ్గణేయేవ పతిట్ఠాసి. తథా గిరికణ్డకవిహారస్స ఉపనిస్సయే వత్తకాలకగామే ఏకా కులధీతాపి బలవబుద్ధారమ్మణాయ ఉబ్బేగాపీతియా ఆకాసే లఙ్ఘేసి.
తస్సా కిర మాతాపితరో సాయం ధమ్మస్సవనత్థాయ విహారం గచ్ఛన్తా ‘‘అమ్మ త్వం గరుభారా అకాలే విచరితుం న సక్కోసి, మయం తుయ్హం పత్తిం కత్వా ధమ్మం సోస్సామా’’తి అగమంసు. సా గన్తుకామాపి తేసం వచనం పటిబాహితుం అసక్కోన్తీ ఘరే ఓహీయిత్వా ఘరాజిరే ఠత్వా చన్దాలోకేన గిరికణ్డకే ఆకాసచేతియఙ్గణం ఓలోకేన్తీ చేతియస్స దీపపూజం అద్దస, చతస్సో చ పరిసా మాలాగన్ధాదీహి చేతియపూజం కత్వా పదక్ఖిణం కరోన్తియో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ గణసజ్ఝాయసద్దం అస్సోసి. అథస్సా ‘‘ధఞ్ఞావతిమే, యే విహారం గన్త్వా ఏవరూపే చేతియఙ్గణే అనుసఞ్చరితుం, ఏవరూపఞ్చ మధురధమ్మకథం సోతుం లభన్తీ’’తి ముత్తరాసిసదిసం చేతియం పస్సన్తియా ఏవ ఉబ్బేగాపీతి ఉదపాది. సా ఆకాసే లఙ్ఘిత్వా మాతాపితూనం పురిమతరంయేవ ఆకాసతో చేతియఙ్గణే ఓరుయ్హ చేతియం వన్దిత్వా ధమ్మం సుణమానా అట్ఠాసి. అథ నం మాతాపితరో ఆగన్త్వా ‘‘అమ్మ త్వం కతరేన మగ్గేన ఆగతాసీ’’తి పుచ్ఛింసు. సా ‘‘ఆకాసేన ఆగతామ్హి, న మగ్గేనా’’తి వత్వా ‘‘అమ్మ ఆకాసేన నామ ఖీణాసవా సఞ్చరన్తి, త్వం కథం ఆగతా’’తి వుత్తా ఆహ – ‘‘మయ్హం చన్దాలోకేన చేతియం ఆలోకేన్తియా ఠితాయ బుద్ధారమ్మణా బలవపీతి ఉప్పజ్జి. అథాహం నేవ అత్తనో ఠితభావం, న నిసిన్నభావం అఞ్ఞాసిం, గహితనిమిత్తేనేవ పన ఆకాసే లఙ్ఘిత్వా చేతియఙ్గణే పతిట్ఠితామ్హీ’’తి.
ఏవం ఉబ్బేగాపీతి ఆకాసే లఙ్ఘాపనప్పమాణా హోతి. ఫరణాపీతియా పన ఉప్పన్నాయ సకలసరీరం ధమిత్వా పూరితవత్థి వియ మహతా ఉదకోఘేన పక్ఖన్దపబ్బతకుచ్ఛి వియ చ అనుపరిప్ఫుటం హోతి.
సా పనేసా పఞ్చవిధా పీతి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధం పస్సద్ధిం పరిపూరేతి కాయపస్సద్ధిఞ్చ చిత్తపస్సద్ధిఞ్చ. పస్సద్ధి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధమ్పి సుఖం పరిపూరేతి కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చ. సుఖం గబ్భం గణ్హన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం తివిధం సమాధిం పరిపూరేతి ఖణికసమాధిం ఉపచారసమాధిం అప్పనా సమాధిన్తి. తాసు యా అప్పనాసమాధిస్స మూలం హుత్వా వడ్ఢమానా సమాధిసమ్పయోగం గతా ఫరణాపీతి, అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా పీతీతి.
౭౩. ఇతరం పన సుఖనం సుఖం, సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం, తం సాతలక్ఖణం, సమ్పయుత్తానం ఉపబ్రూహనరసం, అనుగ్గహపచ్చుపట్ఠానం. సతిపి చ నేసం కత్థచి అవిప్పయోగే ఇట్ఠారమ్మణపటిలాభతుట్ఠి పీతి. పటిలద్ధరసానుభవనం సుఖం. యత్థ పీతి, తత్థ సుఖం. యత్థ సుఖం, తత్థ న నియమతో పీతి. సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా పీతి. వేదనాక్ఖన్ధసఙ్గహితం సుఖం. కన్తారఖిన్నస్స వనన్తుదకదస్సనసవనేసు వియ పీతి. వనచ్ఛాయాపవేసనఉదకపరిభోగేసు వియ సుఖం. తస్మిం తస్మిం సమయే పాకటభావతో చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇతి అయఞ్చ పీతి ఇదఞ్చ సుఖం అస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే అత్థీతి ఇదం ఝానం పీతిసుఖన్తి వుచ్చతి.
అథ వా పీతి చ సుఖఞ్చ పీతిసుఖం, ధమ్మవినయాదయో వియ. వివేకజం పీతిసుఖమస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే అత్థీతి ఏవమ్పి వివేకజంపీతిసుఖం. యథేవ హి ఝానం, ఏవం పీతిసుఖమ్పేత్థ వివేకజమేవ హోతి, తఞ్చస్స అత్థి, తస్మా ఏకపదేనేవ ‘‘వివేకజంపీతిసుఖ’’న్తిపి వత్తుం యుజ్జతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగత’’న్తిఆదినా (విభ. ౫౬౭) నయేన వుత్తం. అత్థో పన తత్థాపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బో.
పఠమం ఝానన్తి ఇదం పరతో ఆవిభవిస్సతి. ఉపసమ్పజ్జాతి ఉపగన్త్వా, పాపుణిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఉపసమ్పాదయిత్వా వా, నిప్ఫాదేత్వాతి వుత్తం హోతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఉపసమ్పజ్జాతి పఠమస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా’’తి వుత్తం. తస్సాపి ఏవమేవత్థో దట్ఠబ్బో. విహరతీతి తదనురూపేన ఇరియాపథవిహారేన ఇతివుత్తప్పకారఝానసమఙ్గీ హుత్వా అత్తభావస్స ఇరియం వుత్తిం పాలనం యపనం యాపనం చారం విహారం అభినిప్ఫాదేతి. వుత్తఞ్హేతం విభఙ్గే ‘‘విహరతీతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి, తేన వుచ్చతి విహరతీ’’తి (విభ. ౫౪౦).
పఞ్చఙ్గవిప్పహీనాది
౭౪. యం పన వుత్తం ‘‘పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగత’’న్తి, తత్థ కామచ్ఛన్దో, బ్యాపాదో, థినమిద్ధం, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, విచికిచ్ఛాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం నీవరణానం పహానవసేన పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతా వేదితబ్బా. న హి ఏతేసు అప్పహీనేసు ఝానం ఉప్పజ్జతి. తేనస్సేతాని పహానఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. కిఞ్చాపి హి ఝానక్ఖణే అఞ్ఞేపి అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, తథాపి ఏతానేవ విసేసేన ఝానన్తరాయకరాని. కామచ్ఛన్దేన హి నానావిసయప్పలోభితం చిత్తం న ఏకత్తారమ్మణే సమాధియతి. కామచ్ఛన్దాభిభూతం వా తం న కామధాతుప్పహానాయ పటిపదం పటిపజ్జతి. బ్యాపాదేన చారమ్మణే పటిహఞ్ఞమానం న నిరన్తరం పవత్తతి. థినమిద్ధాభిభూతం అకమ్మఞ్ఞం హోతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతం అవూపసన్తమేవ హుత్వా పరిబ్భమతి. విచికిచ్ఛాయ ఉపహతం ఝానాధిగమసాధికం పటిపదం నారోహతి. ఇతి విసేసేన ఝానన్తరాయకరత్తా ఏతానేవ పహానఙ్గానీతి వుత్తానీతి.
యస్మా పన వితక్కో ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, విచారో అనుప్పబన్ధతి, తేహి అవిక్ఖేపాయ సమ్పాదితప్పయోగస్స చేతసో పయోగసమ్పత్తిసమ్భవా పీతి పీణనం, సుఖఞ్చ ఉపబ్రూహనం కరోతి. అథ నం ససేససమ్పయుత్తధమ్మం ఏతేహి అభినిరోపనానుప్పబన్ధనపీణనఉపబ్రూహనేహి అనుగ్గహితా ఏకగ్గతా ఏకత్తారమ్మణే సమం సమ్మా చ ఆధియతి, తస్మా వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తేకగ్గతాతి ఇమేసం పఞ్చన్నం ఉప్పత్తివసేన పఞ్చఙ్గసమన్నాగతతా వేదితబ్బా. ఉప్పన్నేసు హి ఏతేసు పఞ్చసు ఝానం ఉప్పన్నం నామ హోతి. తేనస్స ఏతాని పఞ్చ సమన్నాగతఙ్గానీతి వుచ్చన్తి. తస్మా న ఏతేహి సమన్నాగతం అఞ్ఞదేవ ఝానం నామ అత్థీతి గహేతబ్బం. యథా పన అఙ్గమత్తవసేనేవ చతురఙ్గినీ సేనా, పఞ్చఙ్గికం తూరియం, అట్ఠఙ్గికో చ మగ్గోతి వుచ్చతి, ఏవమిదమ్పి అఙ్గమత్తవసేనేవ పఞ్చఙ్గికన్తి వా పఞ్చఙ్గసమన్నాగతన్తి వా వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.
ఏతాని చ పఞ్చఙ్గాని కిఞ్చాపి ఉపచారక్ఖణేపి అత్థి, అథ ఖో ఉపచారే పకతిచిత్తతో బలవతరాని. ఇధ పన ఉపచారతోపి బలవతరాని రూపావచరలక్ఖణప్పత్తాని. ఏత్థ హి వితక్కో సువిసదేన ఆకారేన ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపయమానో ఉప్పజ్జతి. విచారో అతివియ ఆరమ్మణం అనుమజ్జమానో. పీతిసుఖం సబ్బావన్తమ్పి కాయం ఫరమానం. తేనేవాహ – ‘‘నాస్స కిఞ్చి సబ్బావతో కాయస్స వివేకజేన పీతిసుఖేన అప్ఫుటం హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౨౮). చిత్తేకగ్గతాపి హేట్ఠిమమ్హి సముగ్గపటలే ఉపరిమం సముగ్గపటలం వియ ఆరమ్మణేసు ఫుసితా హుత్వా ఉప్పజ్జతి, అయమేతేసం ఇతరేహి విసేసో. తత్థ చిత్తేకగ్గతా కిఞ్చాపి సవితక్కం సవిచారన్తి ఇమస్మిం పాఠే న నిద్దిట్ఠా, తథాపి విభఙ్గే ‘‘ఝానన్తి వితక్కో విచారో పీతి సుఖం చిత్తస్సేకగ్గతా’’తి (విభ. ౫౬౯) ఏవం వుత్తత్తా అఙ్గమేవ. యేన హి అధిప్పాయేన భగవతా ఉద్దేసో కతో, సోయేవ తేన విభఙ్గే పకాసితోతి.
తివిధకల్యాణం
౭౫. తివిధకల్యాణం దసలక్ఖణసమ్పన్నన్తి ఏత్థ పన ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన తివిధకల్యాణతా. తేసంయేవ చ ఆదిమజ్ఝపరియోసానానం లక్ఖణవసేన దసలక్ఖణసమ్పన్నతా వేదితబ్బా.
తత్రాయం పాళి –
‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే, సమ్పహంసనా పరియోసానం, పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స కతి లక్ఖణాని? ఆదిస్స తీణి లక్ఖణాని, యో తస్స పరిబన్ధో, తతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. యఞ్చ పరిబన్ధతో చిత్తం విసుజ్ఝతి, యఞ్చ విసుద్ధత్తా చిత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, యఞ్చ పటిపన్నత్తా తత్థ చిత్తం పక్ఖన్దతి. పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆది, ఆదిస్స ఇమాని తీణి లక్ఖణాని. తేన వుచ్చతి పఠమం ఝానం ఆదికల్యాణఞ్చేవ హోతి తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ.