౩. కమ్మట్ఠానగ్గహణనిద్దేసో

౩౮. ఇదాని యస్మా ఏవం ధుతఙ్గపరిహరణసమ్పాదితేహి అప్పిచ్ఛతాదీహి గుణేహి పరియోదాతే ఇమస్మిం సీలే పతిట్ఠితేన ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి వచనతో చిత్తసీసేన నిద్దిట్ఠో సమాధి భావేతబ్బో. సో చ అతిసఙ్ఖేపదేసితత్తా విఞ్ఞాతుమ్పి తావ న సుకరో, పగేవ భావేతుం, తస్మా తస్స విత్థారఞ్చ భావనానయఞ్చ దస్సేతుం ఇదం పఞ్హాకమ్మం హోతి.

కో సమాధి? కేనట్ఠేన సమాధి? కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని? కతివిధో సమాధి? కో చస్స సంకిలేసో? కిం వోదానం? కథం భావేతబ్బో? సమాధిభావనాయ కో ఆనిసంసోతి?

తత్రిదం విస్సజ్జనం. కో సమాధీతి సమాధి బహువిధో నానప్పకారకో. తం సబ్బం విభావయితుం ఆరబ్భమానం విస్సజ్జనం అధిప్పేతఞ్చేవ అత్థం న సాధేయ్య, ఉత్తరి చ విక్ఖేపాయ సంవత్తేయ్య, తస్మా ఇధాధిప్పేతమేవ సన్ధాయ వదామ, కుసలచిత్తేకగ్గతా సమాధి.

కేనట్ఠేన సమాధీతి సమాధానట్ఠేన సమాధి. కిమిదం సమాధానం నామ? ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికానం సమం సమ్మా చ ఆధానం, ఠపనన్తి వుత్తం హోతి. తస్మా యస్స ధమ్మస్సానుభావేన ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికా సమం సమ్మా చ అవిక్ఖిపమానా అవిప్పకిణ్ణా చ హుత్వా తిట్ఠన్తి, ఇదం సమాధానన్తి వేదితబ్బం.

కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి ఏత్థ పన అవిక్ఖేపలక్ఖణో సమాధి, విక్ఖేపవిద్ధంసనరసో, అవికమ్పనపచ్చుపట్ఠానో. ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి వచనతో పన సుఖమస్స పదట్ఠానం.

౩౯. కతివిధో సమాధీతి అవిక్ఖేపలక్ఖణేన తావ ఏకవిధో. ఉపచారఅప్పనావసేన దువిధో, తథా లోకియలోకుత్తరవసేన సప్పీతికనిప్పీతికవసేన సుఖసహగతఉపేక్ఖాసహగతవసేన చ. తివిధో హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన, తథా సవితక్కసవిచారాదివసేన పీతిసహగతాదివసేన పరిత్తమహగ్గతప్పమాణవసేన చ. చతుబ్బిధో దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదివసేన, తథా పరిత్తపరిత్తారమ్మణాదివసేన చతుఝానఙ్గవసేన హానభాగియాదివసేన కామావచరాదివసేన అధిపతివసేన చ. పఞ్చవిధో పఞ్చకనయే పఞ్చఝానఙ్గవసేనాతి.

సమాధిఏకకదుకవణ్ణనా

తత్థ ఏకవిధకోట్ఠాసో ఉత్తానత్థోయేవ. దువిధకోట్ఠాసే ఛన్నం అనుస్సతిట్ఠానానం మరణస్సతియా ఉపసమానుస్సతియా ఆహారే పటికూలసఞ్ఞాయ చతుధాతువవత్థానస్సాతి ఇమేసం వసేన లద్ధచిత్తేకగ్గతా, యా చ అప్పనాసమాధీనం పుబ్బభాగే ఏకగ్గతా, అయం ఉపచారసమాధి. ‘‘పఠమస్స ఝానస్స పరికమ్మం పఠమస్స ఝానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఆదివచనతో పన యా పరికమ్మానన్తరా ఏకగ్గతా, అయం అప్పనాసమాధీతి ఏవం ఉపచారప్పనావసేన దువిధో.

దుతియదుకే తీసు భూమీసు కుసలచిత్తేకగ్గతా లోకియో సమాధి. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా ఏకగ్గతా లోకుత్తరో సమాధీతి ఏవం లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధో.

తతియదుకే చతుక్కనయే ద్వీసు పఞ్చకనయే తీసు ఝానేసు ఏకగ్గతా సప్పీతికో సమాధి. అవసేసేసు ద్వీసు ఝానేసు ఏకగ్గతా నిప్పీతికో సమాధి. ఉపచారసమాధి పన సియా సప్పీతికో, సియా నిప్పీతికోతి ఏవం సప్పీతికనిప్పీతికవసేన దువిధో.

చతుత్థదుకే చతుక్కనయే తీసు పఞ్చకనయే చతూసు ఝానేసు ఏకగ్గతా సుఖసహగతో సమాధి. అవసేసస్మిం ఉపేక్ఖాసహగతో సమాధి. ఉపచారసమాధి పన సియా సుఖసహగతో, సియా ఉపేక్ఖాసహగతోతి ఏవం సుఖసహగతఉపేక్ఖాసహగతవసేన దువిధో.

సమాధితికవణ్ణనా

తికేసు పఠమత్తికే పటిలద్ధమత్తో హీనో, నాతిసుభావితో మజ్ఝిమో, సుభావితో వసిప్పత్తో పణీతోతి ఏవం హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన తివిధో.

దుతియత్తికే పఠమజ్ఝానసమాధి సద్ధిం ఉపచారసమాధినా సవితక్కసవిచారో. పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తో. యో హి వితక్కమత్తేయేవ ఆదీనవం దిస్వా విచారే అదిస్వా కేవలం వితక్కప్పహానమత్తం ఆకఙ్ఖమానో పఠమజ్ఝానం అతిక్కమతి, సో అవితక్కవిచారమత్తం సమాధిం పటిలభతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. చతుక్కనయే పన దుతియాదీసు పఞ్చకనయే తతియాదీసు తీసు ఝానేసు ఏకగ్గతా అవితక్కావిచారో సమాధీతి ఏవం సవితక్కసవిచారాదివసేన తివిధో.

తతియత్తికే చతుక్కనయే ఆదితో ద్వీసు పఞ్చకనయే చ తీసు ఝానేసు ఏకగ్గతా పీతిసహగతో సమాధి. తేస్వేవ తతియే చ చతుత్థే చ ఝానే ఏకగ్గతా సుఖసహగతో సమాధి. అవసానే ఉపేక్ఖాసహగతో. ఉపచారసమాధి పన పీతిసుఖసహగతో వా హోతి ఉపేక్ఖాసహగతో వాతి ఏవం పీతిసహగతాదివసేన తివిధో.

చతుత్థత్తికే ఉపచారభూమియం ఏకగ్గతా పరిత్తో సమాధి. రూపావచరారూపావచరకుసలే ఏకగ్గతా మహగ్గతో సమాధి. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా ఏకగ్గతా అప్పమాణో సమాధీతి ఏవం పరిత్తమహగ్గతప్పమాణవసేన తివిధో.

సమాధిచతుక్కవణ్ణనా

చతుక్కేసు పఠమచతుక్కే అత్థి సమాధి దుక్ఖాపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో, అత్థి దుక్ఖాపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో, అత్థి సుఖాపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో, అత్థి సుఖాపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞోతి.

తత్థ పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా సమాధిభావనా పటిపదాతి వుచ్చతి. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా, తావ పవత్తా పఞ్ఞా అభిఞ్ఞాతి వుచ్చతి. సా పనేసా పటిపదా ఏకచ్చస్స దుక్ఖా హోతి, నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగహణతాయ కిచ్ఛా అసుఖాసేవనాతి అత్థో. ఏకచ్చస్స తదభావేన సుఖా. అభిఞ్ఞాపి ఏకచ్చస్స దన్ధా హోతి మన్దా అసీఘప్పవత్తి. ఏకచ్చస్స ఖిప్పా అమన్దా సీఘప్పవత్తి.

తత్థ యాని పరతో సప్పాయాసప్పాయాని చ పలిబోధుపచ్ఛేదాదీని పుబ్బకిచ్చాని చ అప్పనాకోసల్లాని చ వణ్ణయిస్సామ, తేసు యో అసప్పాయసేవీ హోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా దన్ధా చ అభిఞ్ఞా హోతి. సప్పాయసేవినో సుఖా పటిపదా ఖిప్పా చ అభిఞ్ఞా. యో పన పుబ్బభాగే అసప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే సప్పాయసేవీ హోతి, పుబ్బభాగే వా సప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే అసప్పాయసేవీ, తస్స వోమిస్సకతా వేదితబ్బా. తథా పలిబోధుపచ్ఛేదాదికం పుబ్బకిచ్చం అసమ్పాదేత్వా భావనమనుయుత్తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి. విపరియాయేన సుఖా. అప్పనాకోసల్లాని పన అసమ్పాదేన్తస్స దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి. సమ్పాదేన్తస్స ఖిప్పా.

అపిచ తణ్హాఅవిజ్జావసేన సమథవిపస్సనాధికారవసేన చాపి ఏతాసం పభేదో వేదితబ్బో. తణ్హాభిభూతస్స హి దుక్ఖా పటిపదా హోతి. అనభిభూతస్స సుఖా. అవిజ్జాభిభూతస్స చ దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి. అనభిభూతస్స ఖిప్పా. యో చ సమథే అకతాధికారో, తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి. కతాధికారస్స సుఖా. యో పన విపస్సనాయ అకతాధికారో హోతి, తస్స దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, కతాధికారస్స ఖిప్పా. కిలేసిన్ద్రియవసేన చాపి ఏతాసం పభేదో వేదితబ్బో. తిబ్బకిలేసస్స హి ముదిన్ద్రియస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి దన్ధా చ అభిఞ్ఞా, తిక్ఖిన్ద్రియస్స పన ఖిప్పా అభిఞ్ఞా. మన్దకిలేసస్స చ ముదిన్ద్రియస్స సుఖా పటిపదా హోతి దన్ధా చ అభిఞ్ఞా. తిక్ఖిన్ద్రియస్స పన ఖిప్పా అభిఞ్ఞాతి.

ఇతి ఇమాసు పటిపదాఅభిఞ్ఞాసు యో పుగ్గలో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాయ చ అభిఞ్ఞాయ సమాధిం పాపుణాతి, తస్స సో సమాధి దుక్ఖాపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞోతి వుచ్చతి. ఏస నయో సేసత్తయేపీతి ఏవం దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదివసేన చతుబ్బిధో.

దుతియచతుక్కే అత్థి సమాధి పరిత్తో పరిత్తారమ్మణో, అత్థి పరిత్తో అప్పమాణారమ్మణో, అత్థి అప్పమాణో పరిత్తారమ్మణో, అత్థి అప్పమాణో అప్పమాణారమ్మణోతి. తత్థ యో సమాధి అప్పగుణో ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, అయం పరిత్తో. యో పన అవడ్ఢితే ఆరమ్మణే పవత్తో, అయం పరిత్తారమ్మణో. యో పగుణో సుభావితో, ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, అయం అప్పమాణో. యో చ వడ్ఢితే ఆరమ్మణే పవత్తో, అయం అప్పమాణారమ్మణో. వుత్తలక్ఖణవోమిస్సతాయ పన వోమిస్సకనయో వేదితబ్బో. ఏవం పరిత్తపరిత్తారమ్మణాదివసేన చతుబ్బిధో.

తతియచతుక్కే విక్ఖమ్భితనీవరణానం వితక్కవిచారపీతిసుఖసమాధీనం వసేన పఞ్చఙ్గికం పఠమం ఝానం, తతో వూపసన్తవితక్కవిచారం తివఙ్గికం దుతియం, తతో విరత్తపీతికం దువఙ్గికం తతియం, తతో పహీనసుఖం ఉపేక్ఖావేదనాసహితస్స సమాధినో వసేన దువఙ్గికం చతుత్థం. ఇతి ఇమేసం చతున్నం ఝానానం అఙ్గభూతా చత్తారో సమాధీ హోన్తి. ఏవం చతుఝానఙ్గవసేన చతుబ్బిధో.

చతుత్థచతుక్కే అత్థి సమాధి హానభాగియో, అత్థి ఠితిభాగియో, అత్థి విసేసభాగియో, అత్థి నిబ్బేధభాగియో. తత్థ పచ్చనీకసముదాచారవసేన హానభాగియతా, తదనుధమ్మతాయ సతియా సణ్ఠానవసేన ఠితిభాగియతా, ఉపరివిసేసాధిగమవసేన విసేసభాగియతా, నిబ్బిదాసహగతసఞ్ఞామనసికారసముదాచారవసేన నిబ్బేధభాగియతా చ వేదితబ్బా. యథాహ, ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా. తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా. అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. నిబ్బిదాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విరాగూపసఞ్హితా నిబ్బేధభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯). తాయ పన పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తా సమాధీపి చత్తారో హోన్తీతి. ఏవం హానభాగియాదివసేన చతుబ్బిధో.

పఞ్చమచతుక్కే కామావచరో సమాధి, రూపావచరో సమాధి, అరూపావచరో సమాధి, అపరియాపన్నో సమాధీతి ఏవం చత్తారో సమాధీ. తత్థ సబ్బాపి ఉపచారేకగ్గతా కామావచరో సమాధి. తథా రూపావచరాదికుసలచిత్తేకగ్గతా ఇతరే తయోతి ఏవం కామావచరాదివసేన చతుబ్బిధో.

ఛట్ఠచతుక్కే ‘‘ఛన్దం చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం, అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధి…పే… వీరియం చే భిక్ఖు…పే… చిత్తం చే భిక్ఖు…పే… వీమంసం చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం, అయం వుచ్చతి వీమంసాసమాధీ’’తి (విభ. ౪౩౨; సం. ని. ౩.౮౨౫) ఏవం అధిపతివసేన చతుబ్బిధో.

పఞ్చకే యం చతుక్కభేదే వుత్తం దుతియం ఝానం, తం వితక్కమత్తాతిక్కమేన దుతియం, వితక్కవిచారాతిక్కమేన తతియన్తి ఏవం ద్విధా భిన్దిత్వా పఞ్చ ఝానాని వేదితబ్బాని. తేసం అఙ్గభూతా చ పఞ్చ సమాధీతి ఏవం పఞ్చఝానఙ్గవసేన పఞ్చవిధతా వేదితబ్బా.

౪౦. కో చస్స సంకిలేసో కిం వోదానన్తి ఏత్థ పన విస్సజ్జనం విభఙ్గే వుత్తమేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘సంకిలేసన్తి హానభాగియో ధమ్మో. వోదానన్తి విసేసభాగియో ధమ్మో’’తి (విభ. ౮౨౮). తత్థ ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯) ఇమినా నయేన హానభాగియధమ్మో వేదితబ్బో. ‘‘అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి విసేసభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯) ఇమినా నయేన విసేసభాగియధమ్మో వేదితబ్బో.

దసపలిబోధవణ్ణనా

౪౧. కథం భావేతబ్బోతి ఏత్థ పన యో తావ అయం లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధోతిఆదీసు అరియమగ్గసమ్పయుత్తో సమాధి వుత్తో, తస్స భావనానయో పఞ్ఞాభావనానయేనేవ సఙ్గహితో. పఞ్ఞాయ హి భావితాయ సో భావితో హోతి. తస్మా తం సన్ధాయ ఏవం భావేతబ్బోతి న కిఞ్చి విసుం వదామ.

యో పనాయం లోకియో, సో వుత్తనయేన సీలాని విసోధేత్వా సుపరిసుద్ధే సీలే పతిట్ఠితేన య్వాస్స దససు పలిబోధేసు పలిబోధో అత్థి, తం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో చరియానుకూలం చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు అఞ్ఞతరం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సమాధిభావనాయ అననురూపం విహారం పహాయ అనురూపే విహారే విహరన్తేన ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా సబ్బం భావనావిధానం అపరిహాపేన్తేన భావేతబ్బోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

అయం పన విత్థారో, యం తావ వుత్తం ‘‘య్వాస్స దససు పలిబోధేసు పలిబోధో అత్థి, తం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా’’తి, ఏత్థ –

ఆవాసో చ కులం లాభో, గణో కమ్మఞ్చ పఞ్చమం;

అద్ధానం ఞాతి ఆబాధో, గన్థో ఇద్ధీతి తే దసాతి. –

ఇమే దస పలిబోధా నామ. తత్థ ఆవాసోయేవ ఆవాసపలిబోధో. ఏస నయో కులాదీసు.

తత్థ ఆవాసోతి ఏకోపి ఓవరకో వుచ్చతి ఏకమ్పి పరివేణం సకలోపి సఙ్ఘారామో. స్వాయం న సబ్బస్సేవ పలిబోధో హోతి. యో పనేత్థ నవకమ్మాదీసు ఉస్సుక్కం వా ఆపజ్జతి, బహుభణ్డసన్నిచయో వా హోతి, యేన కేనచి వా కారణేన అపేక్ఖవా పటిబద్ధచిత్తో, తస్సేవ పలిబోధో హోతి, న ఇతరస్స.

తత్రిదం వత్థు – ద్వే కిర కులపుత్తా అనురాధపురా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన థూపారామే పబ్బజింసు. తేసు ఏకో ద్వే మాతికా పగుణా కత్వా పఞ్చవస్సికో హుత్వా పవారేత్వా పాచినఖణ్డరాజిం నామ గతో. ఏకో తత్థేవ వసతి. పాచినఖణ్డరాజిగతో తత్థ చిరం వసిత్వా థేరో హుత్వా చిన్తేసి ‘‘పటిసల్లానసారుప్పమిదం ఠానం, హన్ద నం సహాయకస్సాపి ఆరోచేమీ’’తి. తతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన థూపారామం పావిసి. పవిసన్తంయేవ చ నం దిస్వా సమానవస్సికత్థేరో పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేత్వా వత్తం అకాసి. ఆగన్తుకత్థేరో సేనాసనం పవిసిత్వా చిన్తేసి ‘‘ఇదాని మే సహాయో సప్పిం వా ఫాణితం వా పానకం వా పేసేస్సతి. అయఞ్హి ఇమస్మిం నగరే చిరనివాసీ’’తి. సో రత్తిం అలద్ధా పాతో చిన్తేసి ‘‘ఇదాని ఉపట్ఠాకేహి గహితం యాగుఖజ్జకం పేసేస్సతీ’’తి. తమ్పి అదిస్వా ‘‘పహిణన్తా నత్థి, పవిట్ఠస్స మఞ్ఞే దస్సతీ’’తి పాతోవ తేన సద్ధిం గామం పావిసి. తే ద్వే ఏకం వీథిం చరిత్వా ఉళుఙ్కమత్తం యాగుం లభిత్వా ఆసనసాలాయం నిసీదిత్వా పివింసు. తతో ఆగన్తుకో చిన్తేసి ‘‘నిబద్ధయాగు మఞ్ఞే నత్థి, భత్తకాలే ఇదాని మనుస్సా పణీతం భత్తం దస్సన్తీ’’తి, తతో భత్తకాలేపి పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధమేవ భుఞ్జిత్వా ఇతరో ఆహ – ‘‘కిం, భన్తే, సబ్బకాలం ఏవం యాపేథా’’తి? ఆమావుసోతి. భన్తే, పాచినఖణ్డరాజి ఫాసుకా, తత్థ గచ్ఛామాతి. థేరో నగరతో దక్ఖిణద్వారేన నిక్ఖమన్తో కుమ్భకారగామమగ్గం పటిపజ్జి. ఇతరో ఆహ – ‘‘కిం పన, భన్తే, ఇమం మగ్గం పటిపన్నత్థా’’తి? నను త్వమావుసో, పాచినఖణ్డరాజియా వణ్ణం అభాసీతి? కిం పన, భన్తే, తుమ్హాకం ఏత్తకం కాలం వసితట్ఠానే న కోచి అతిరేకపరిక్ఖారో అత్థీతి? ఆమావుసో మఞ్చపీఠం సఙ్ఘికం, తం పటిసామితమేవ, అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థీతి. మయ్హం పన, భన్తే, కత్తరదణ్డో తేలనాళి ఉపాహనత్థవికా చ తత్థేవాతి. తయావుసో, ఏకదివసం వసిత్వా ఏత్తకం ఠపితన్తి? ఆమ, భన్తే. సో పసన్నచిత్తో థేరం వన్దిత్వా ‘‘తుమ్హాదిసానం, భన్తే, సబ్బత్థ అరఞ్ఞవాసోయేవ. థూపారామో చతున్నం బుద్ధానం ధాతునిధానట్ఠానం, లోహపాసాదే సప్పాయం ధమ్మస్సవనం మహాచేతియదస్సనం థేరదస్సనఞ్చ లబ్భతి, బుద్ధకాలో వియ పవత్తతి. ఇధేవ తుమ్హే వసథా’’తి దుతియదివసే పత్తచీవరం గహేత్వా సయమేవ అగమాసీతి. ఈదిసస్స ఆవాసో న పలిబోధో హోతి.

కులన్తి ఞాతికులం వా ఉపట్ఠాకకులం వా. ఏకచ్చస్స హి ఉపట్ఠాకకులమ్పి ‘‘సుఖితేసు సుఖితో’’తిఆదినా (విభ. ౮౮౮; సం. ని. ౪.౨౪౧) నయేన సంసట్ఠస్స విహరతో పలిబోధో హోతి, సో కులమానుసకేహి వినా ధమ్మస్సవనాయ సామన్తవిహారమ్పి న గచ్ఛతి. ఏకచ్చస్స మాతాపితరోపి పలిబోధా న హోన్తి, కోరణ్డకవిహారవాసిత్థేరస్స భాగినేయ్యదహరభిక్ఖునో వియ.

సో కిర ఉద్దేసత్థం రోహణం అగమాసి. థేరభగినీపి ఉపాసికా సదా థేరం తస్స పవత్తిం పుచ్ఛతి. థేరో ఏకదివసం దహరం ఆనేస్సామీతి రోహణాభిముఖో పాయాసి. దహరోపి ‘‘చిరం మే ఇధ వుత్థం, ఉపజ్ఝాయం దాని పస్సిత్వా ఉపాసికాయ చ పవత్తిం ఞత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి రోహణతో నిక్ఖమి. తే ఉభోపి గఙ్గాతీరే సమాగచ్ఛింసు. సో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే థేరస్స వత్తం కత్వా ‘‘కుహిం యాసీ’’తి పుచ్ఛితో తమత్థం ఆరోచేసి. థేరో సుట్ఠు తే కతం, ఉపాసికాపి సదా పుచ్ఛతి, అహమ్పి ఏతదత్థమేవ ఆగతో, గచ్ఛ త్వం, అహం పన ఇధేవ ఇమం వస్సం వసిస్సామీతి తం ఉయ్యోజేసి. సో వస్సూపనాయికదివసేయేవ తం విహారం పత్తో. సేనాసనమ్పిస్స పితరా కారితమేవ పత్తం.

అథస్స పితా దుతియదివసే ఆగన్త్వా ‘‘కస్స, భన్తే, అమ్హాకం సేనాసనం పత్త’’న్తి పుచ్ఛన్తో ‘‘ఆగన్తుకస్స దహరస్సా’’తి సుత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, అమ్హాకం సేనాసనే వస్సం ఉపగతస్స వత్తం అత్థీ’’తి. కిం ఉపాసకాతి? తేమాసం అమ్హాకంయేవ ఘరే భిక్ఖం గహేత్వా పవారేత్వా గమనకాలే ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి. సో తుణ్హిభావేన అధివాసేసి. ఉపాసకోపి ఘరం గన్త్వా ‘‘అమ్హాకం ఆవాసే ఏకో ఆగన్తుకో అయ్యో ఉపగతో సక్కచ్చం ఉపట్ఠాతబ్బో’’తి ఆహ. ఉపాసికా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదేసి. దహరోపి భత్తకాలే ఞాతిఘరం అగమాసి. న నం కోచి సఞ్జాని.

సో తేమాసమ్పి తత్థ పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జిత్వా వస్సంవుత్థో ‘‘అహం గచ్ఛామీ’’తి ఆపుచ్ఛి. అథస్స ఞాతకా ‘‘స్వే, భన్తే, గచ్ఛథా’’తి దుతియదివసే ఘరేయేవ భోజేత్వా తేలనాళిం పూరేత్వా ఏకం గుళపిణ్డం నవహత్థఞ్చ సాటకం దత్వా ‘‘గచ్ఛథ, భన్తే’’తి ఆహంసు. సో అనుమోదనం కత్వా రోహణాభిముఖో పాయాసి.

ఉపజ్ఝాయోపిస్స పవారేత్వా పటిపథం ఆగచ్ఛన్తో పుబ్బే దిట్ఠట్ఠానేయేవ తం అద్దస. సో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే థేరస్స వత్తం అకాసి. అథ నం థేరో పుచ్ఛి ‘‘కిం, భద్దముఖ, దిట్ఠా తే ఉపాసికా’’తి? సో ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేత్వా తేన తేలేన థేరస్స పాదే మక్ఖేత్వా గుళేన పానకం కత్వా తమ్పి సాటకం థేరస్సేవ దత్వా థేరం వన్దిత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, రోహణంయేవ సప్పాయ’’న్తి అగమాసి. థేరోపి విహారం ఆగన్త్వా దుతియదివసే కోరణ్డకగామం పావిసి.

ఉపాసికాపి ‘‘మయ్హం భాతా మమ పుత్తం గహేత్వా ఇదాని ఆగచ్ఛతీ’’తి సదా మగ్గం ఓలోకయమానావ తిట్ఠతి. సా తం ఏకకమేవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘మతో మే మఞ్ఞే పుత్తో, అయం థేరో ఏకకోవ ఆగచ్ఛతీ’’తి థేరస్స పాదమూలే నిపతిత్వా పరిదేవమానా రోది. థేరో ‘‘నూన దహరో అప్పిచ్ఛతాయ అత్తానం అజానాపేత్వావ గతో’’తి తం సమస్సాసేత్వా సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేత్వా పత్తత్థవికతో తం సాటకం నీహరిత్వా దస్సేతి.

ఉపాసికా పసీదిత్వా పుత్తేన గతదిసాభిముఖా ఉరేన నిపజ్జిత్వా నమస్సమానా ఆహ – ‘‘మయ్హం పుత్తసదిసం వత మఞ్ఞే భిక్ఖుం కాయసక్ఖిం కత్వా భగవా రథవినీతపటిపదం (మ. ని. ౧.౨౫౨ ఆదయో), నాలకపటిపదం (సు. ని. ౬౮౪ ఆదయో), తువట్టకపటిపదం (సు. ని. ౯౨౧ ఆదయో), చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామతాదీపకం మహాఅరియవంసపటిపదఞ్చ (అ. ని. ౪.౨౮; దీ. ని. ౩.౩౦౯) దేసేసి. విజాతమాతుయా నామ గేహే తేమాసం భుఞ్జమానోపి ‘అహం పుత్తో త్వం మాతా’తి న వక్ఖతి, అహో అచ్ఛరియమనుస్సో’’తి. ఏవరూపస్స మాతాపితరోపి పలిబోధా న హోన్తి, పగేవ అఞ్ఞం ఉపట్ఠాకకుల’’న్తి.

లాభోతి చత్తారో పచ్చయా. తే కథం పలిబోధా హోన్తి? పుఞ్ఞవన్తస్స హి భిక్ఖునో గతగతట్ఠానే మనుస్సా మహాపరివారే పచ్చయే దేన్తి. సో తేసం అనుమోదేన్తో ధమ్మం దేసేన్తో సమణధమ్మం కాతుం న ఓకాసం లభతి. అరుణుగ్గమనతో యావ పఠమయామో, తావ మనుస్ససంసగ్గో న ఉపచ్ఛిజ్జతి. పున బలవపచ్చూసేయేవ బాహుల్లికపిణ్డపాతికా ఆగన్త్వా ‘‘భన్తే, అసుకో ఉపాసకో ఉపాసికా అమచ్చో అమచ్చధీతా తుమ్హాకం దస్సనకామా’’తి వదన్తి, సో గణ్హావుసో, పత్తచీవరన్తి గమనసజ్జోవ హోతీతి నిచ్చబ్యావటో, తస్సేవ తే పచ్చయా పలిబోధా హోన్తి. తేన గణం పహాయ యత్థ నం న జానన్తి, తత్థ ఏకకేన చరితబ్బం. ఏవం సో పలిబోధో ఉపచ్ఛిజ్జతీతి.

గణోతి సుత్తన్తికగణో వా ఆభిధమ్మికగణో వా, యో తస్స ఉద్దేసం వా పరిపుచ్ఛం వా దేన్తో సమణధమ్మస్స ఓకాసం న లభతి, తస్సేవ గణో పలిబోధో హోతి, తేన సో ఏవం ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. సచే తేసం భిక్ఖూనం బహు గహితం హోతి, అప్పం అవసిట్ఠం, తం నిట్ఠపేత్వా అరఞ్ఞం పవిసితబ్బం. సచే అప్పం గహితం, బహు అవసిట్ఠం, యోజనతో పరం అగన్త్వా అన్తోయోజనపరిచ్ఛేదే అఞ్ఞం గణవాచకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఇమే ఆయస్మా ఉద్దేసాదీహి సఙ్గణ్హతూ’’తి వత్తబ్బం. ఏవం అలభమానేన ‘‘మయ్హమావుసో, ఏకం కిచ్చం అత్థి, తుమ్హే యథాఫాసుకట్ఠానాని గచ్ఛథా’’తి గణం పహాయ అత్తనో కమ్మం కత్తబ్బన్తి.

కమ్మన్తి నవకమ్మం. తం కరోన్తేన వడ్ఢకీఆదీహి లద్ధాలద్ధం జానితబ్బం, కతాకతే ఉస్సుక్కం ఆపజ్జితబ్బన్తి సబ్బదా పలిబోధో హోతి. సోపి ఏవం ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో, సచే అప్పం అవసిట్ఠం హోతి నిట్ఠపేతబ్బం. సచే బహు, సఙ్ఘికఞ్చే నవకమ్మం, సఙ్ఘస్స వా సఙ్ఘభారహారకభిక్ఖూనం వా నియ్యాదేతబ్బం. అత్తనో సన్తకఞ్చే, అత్తనో భారహారకానం నియ్యాదేతబ్బం. తాదిసే అలభన్తేన సఙ్ఘస్స పరిచ్చజిత్వా గన్తబ్బన్తి.

అద్ధానన్తి మగ్గగమనం. యస్స హి కత్థచి పబ్బజ్జాపేక్ఖో వా హోతి, పచ్చయజాతం వా కిఞ్చి లద్ధబ్బం హోతి. సచే తం అలభన్తో న సక్కోతి అధివాసేతుం, అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తస్సపి గమికచిత్తం నామ దుప్పటివినోదనీయం హోతి, తస్మా గన్త్వా తం కిచ్చం తీరేత్వావ సమణధమ్మే ఉస్సుక్కం కాతబ్బన్తి.

ఞాతీతి విహారే ఆచరియుపజ్ఝాయసద్ధివిహారికఅన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకసమానాచరియకా, ఘరే మాతా పితా భాతాతి ఏవమాదికా. తే గిలానా ఇమస్స పలిబోధా హోన్తి, తస్మా సో పలిబోధో ఉపట్ఠహిత్వా తేసం పాకతికకరణేన ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో.

తత్థ ఉపజ్ఝాయో తావ గిలానో సచే లహుం న వుట్ఠాతి, యావజీవమ్పి పటిజగ్గితబ్బో. తథా పబ్బజ్జాచరియో ఉపసమ్పదాచరియో సద్ధివిహారికో ఉపసమ్పాదితపబ్బాజితఅన్తేవాసికసమానుపజ్ఝాయకా చ. నిస్సయాచరియఉద్దేసాచరియనిస్సయన్తేవాసికఉద్దేసన్తేవాసికసమానాచరియకా పన యావ నిస్సయఉద్దేసా అనుపచ్ఛిన్నా, తావ పటిజగ్గితబ్బా. పహోన్తేన తతో ఉద్ధమ్పి పటిజగ్గితబ్బా ఏవ. మాతాపితూసు ఉపజ్ఝాయే వియ పటిపజ్జితబ్బం. సచేపి హి తే రజ్జే ఠితా హోన్తి, పుత్తతో చ ఉపట్ఠానం పచ్చాసీసన్తి, కాతబ్బమేవ. అథ తేసం భేసజ్జం నత్థి, అత్తనో సన్తకం దాతబ్బం. అసతి భిక్ఖాచరియాయ పరియేసిత్వాపి దాతబ్బమేవ. భాతుభగినీనం పన తేసం సన్తకమేవ యోజేత్వా దాతబ్బం. సచే నత్థి అత్తనో సన్తకం తావకాలికం దత్వా పచ్ఛా లభన్తేన గణ్హితబ్బం. అలభన్తేన న చోదేతబ్బా. అఞ్ఞాతకస్స భగినిసామికస్స భేసజ్జం నేవ కాతుం న దాతుం వట్టతి. ‘‘తుయ్హం సామికస్స దేహీ’’తి వత్వా పన భగినియా దాతబ్బం. భాతుజాయాయపి ఏసేవ నయో. తేసం పన పుత్తా ఇమస్స ఞాతకా ఏవాతి తేసం కాతుం వట్టతీతి.

ఆబాధోతి యోకోచి రోగో. సో బాధయమానో పలిబోధో హోతి, తస్మా భేసజ్జకరణేన ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. సచే పన కతిపాహం భేసజ్జం కరోన్తస్సపి న వూపసమ్మతి, నాహం తుయ్హం దాసో, న భటకో, తంయేవ హి పోసేన్తో అనమతగ్గే సంసారవట్టే దుక్ఖం పత్తోతి అత్తభావం గరహిత్వా సమణధమ్మో కాతబ్బోతి.

గన్థోతి పరియత్తిహరణం. తం సజ్ఝాయాదీహి నిచ్చబ్యావటస్స పలిబోధో హోతి, న ఇతరస్స. తత్రిమాని వత్థూని –

మజ్ఝిమభాణకదేవత్థేరో కిర మలయవాసిదేవత్థేరస్స సన్తికం గన్త్వా కమ్మట్ఠానం యాచి. థేరో కీదిసోసి, ఆవుసో, పరియత్తియన్తి పుచ్ఛి. మజ్ఝిమో మే, భన్తే, పగుణోతి. ఆవుసో, మజ్ఝిమో నామేసో దుప్పరిహారో, మూలపణ్ణాసం సజ్ఝాయన్తస్స మజ్ఝిమపణ్ణాసకో ఆగచ్ఛతి, తం సజ్ఝాయన్తస్స ఉపరిపణ్ణాసకో. కుతో తుయ్హం కమ్మట్ఠానన్తి? భన్తే, తుమ్హాకం సన్తికే కమ్మట్ఠానం లభిత్వా పున న ఓలోకేస్సామీతి కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకూనవీసతివస్సాని సజ్ఝాయం అకత్వా వీసతిమే వస్సే అరహత్తం పత్వా సజ్ఝాయత్థాయ ఆగతానం భిక్ఖూనం ‘‘వీసతి మే, ఆవుసో, వస్సాని పరియత్తిం అనోలోకేన్తస్స, అపిచ ఖో కతపరిచయో అహమేత్థ ఆరభథా’’తి వత్వా ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా ఏకబ్యఞ్జనేపిస్స కఙ్ఖా నాహోసి.

కరుళియగిరివాసీనాగత్థేరోపి అట్ఠారసవస్సాని పరియత్తిం ఛడ్డేత్వా భిక్ఖూనం ధాతుకథం ఉద్దిసి. తేసం గామవాసికత్థేరేహి సద్ధిం సంసన్దేన్తానం ఏకపఞ్హోపి ఉప్పటిపాటియా ఆగతో నాహోసి.

మహావిహారేపి తిపిటకచూళాభయత్థేరో నామ అట్ఠకథం అనుగ్గహేత్వావ పఞ్చనికాయమణ్డలే తీణి పిటకాని పరివత్తేస్సామీతి సువణ్ణభేరిం పహరాపేసి. భిక్ఖుసఙ్ఘో కతమాచరియానం ఉగ్గహో, అత్తనో ఆచరియుగ్గహఞ్ఞేవ వదతు, ఇతరథా వత్తుం న దేమాతి ఆహ. ఉపజ్ఝాయోపి నం అత్తనో ఉపట్ఠానమాగతం పుచ్ఛి ‘‘త్వమావుసో, భేరిం పహరాపేసీ’’తి? ఆమ, భన్తే. కిం కారణాతి? పరియత్తిం, భన్తే, పరివత్తేస్సామీతి. ఆవుసో అభయ, ఆచరియా ఇదం పదం కథం వదన్తీతి? ఏవం వదన్తి, భన్తేతి. థేరో హున్తి పటిబాహి. పున సో అఞ్ఞేన అఞ్ఞేన పరియాయేన ఏవం వదన్తి భన్తేతి తిక్ఖత్తుం ఆహ. థేరో సబ్బం హున్తి పటిబాహిత్వా ‘‘ఆవుసో, తయా పఠమం కథితో ఏవ ఆచరియమగ్గో, ఆచరియముఖతో పన అనుగ్గహితత్తా ‘ఏవం ఆచరియా వదన్తీ’తి సణ్ఠాతుం నాసక్ఖి. గచ్ఛ అత్తనో ఆచరియానం సన్తికే సుణాహీ’’తి. కుహిం, భన్తే, గచ్ఛామీతి? గఙ్గాయ పరతో రోహణజనపదే తులాధారపబ్బతవిహారే సబ్బపరియత్తికో మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరో నామ వసతి, తస్స సన్తికం గచ్ఛాతి. సాధు, భన్తేతి థేరం వన్దిత్వా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీది. థేరో కస్మా ఆగతోసీతి పుచ్ఛి. ధమ్మం సోతుం, భన్తేతి. ఆవుసో అభయ, దీఘమజ్ఝిమేసు మం కాలేన కాలం పుచ్ఛన్తి. అవసేసం పన మే తింసమత్తాని వస్సాని న ఓలోకితపుబ్బం. అపిచ త్వం రత్తిం మమ సన్తికే పరివత్తేహి. అహం తే దివా కథయిస్సామీతి. సో సాధు, భన్తేతి తథా అకాసి. పరివేణద్వారే మహామణ్డపం కారేత్వా గామవాసినో దివసే దివసే ధమ్మస్సవనత్థాయ ఆగచ్ఛన్తి. థేరో రత్తిం పరివత్తి. తం దివా కథయన్తో అనుపుబ్బేన దేసనం నిట్ఠపేత్వా అభయత్థేరస్స సన్తికే తట్టికాయ నిసీదిత్వా ‘‘ఆవుసో, మయ్హం కమ్మట్ఠానం కథేహీ’’తి ఆహ. భన్తే, కిం భణథ, నను మయా తుమ్హాకమేవ సన్తికే సుతం? కిమహం తుమ్హేహి అఞ్ఞాతం కథేస్సామీతి? తతో నం థేరో అఞ్ఞో ఏస, ఆవుసో, గతకస్స మగ్గో నామాతి ఆహ. అభయథేరో కిర తదా సోతాపన్నో హోతి. అథస్స సో కమ్మట్ఠానం దత్వా ఆగన్త్వా లోహపాసాదే ధమ్మం పరివత్తేన్తో థేరో పరినిబ్బుతోతి అస్సోసి. సుత్వా ‘‘ఆహరథావుసో, చీవర’’న్తి చీవరం పారుపిత్వా ‘‘అనుచ్ఛవికో, ఆవుసో, అమ్హాకం ఆచరియస్స అరహత్తమగ్గో. ఆచరియో నో, ఆవుసో, ఉజు ఆజానీయో. సో అత్తనో ధమ్మన్తేవాసికస్స సన్తికే తట్టికాయ నిసీదిత్వా ‘మయ్హం కమ్మట్ఠానం కథేహీ’తి ఆహ. అనుచ్ఛవికో, ఆవుసో, థేరస్స అరహత్తమగ్గో’’తి. ఏవరూపానం గన్థో పలిబోధో న హోతీతి.

ఇద్ధీతి పోథుజ్జనికా ఇద్ధి. సా హి ఉత్తానసేయ్యకదారకో వియ తరుణసస్సం వియ చ దుప్పరిహారా హోతి. అప్పమత్తకేనేవ భిజ్జతి. సా పన విపస్సనాయ పలిబోధో హోతి, న సమాధిస్స, సమాధిం పత్వా పత్తబ్బతో. తస్మా విపస్సనత్థికేన ఇద్ధిపలిబోధో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో, ఇతరేన అవసేసాతి అయం తావ పలిబోధకథాయ విత్థారో.

కమ్మట్ఠానదాయకవణ్ణనా

౪౨. కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఏత్థ పన దువిధం కమ్మట్ఠానం సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం పారిహారియకమ్మట్ఠానఞ్చ. తత్థ సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం నామ భిక్ఖుసఙ్ఘాదీసు మేత్తా మరణస్సతి చ. అసుభసఞ్ఞాతిపి ఏకే.

కమ్మట్ఠానికేన హి భిక్ఖునా పఠమం తావ పరిచ్ఛిన్దిత్వా సీమట్ఠకభిక్ఖుసఙ్ఘే సుఖితా హోన్తు అబ్యాపజ్జాతి మేత్తా భావేతబ్బా. తతో సీమట్ఠకదేవతాసు. తతో గోచరగామమ్హి ఇస్సరజనే. తతో తత్థ మనుస్సే ఉపాదాయ సబ్బసత్తేసు. సో హి భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తాయ సహవాసీనం ముదుచిత్తతం జనేతి. అథస్స తే సుఖసంవాసా హోన్తి. సీమట్ఠకదేవతాసు మేత్తాయ ముదుకతచిత్తాహి దేవతాహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సుసంవిహితరక్ఖో హోతి. గోచరగామమ్హి ఇస్సరజనే మేత్తాయ ముదుకతచిత్తసన్తానేహి ఇస్సరేహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సురక్ఖితపరిక్ఖారో హోతి. తత్థ మనుస్సేసు మేత్తాయ పసాదితచిత్తేహి తేహి అపరిభూతో హుత్వా విచరతి. సబ్బసత్తేసు మేత్తాయ సబ్బత్థ అప్పటిహతచారో హోతి. మరణస్సతియా పన అవస్సం మయా మరితబ్బన్తి చిన్తేన్తో అనేసనం పహాయ ఉపరూపరి వడ్ఢమానసంవేగో అనోలీనవుత్తికో హోతి. అసుభసఞ్ఞాపరిచితచిత్తస్స పనస్స దిబ్బానిపి ఆరమ్మణాని లోభవసేన చిత్తం న పరియాదియన్తి.

ఏవం బహూపకారత్తా సబ్బత్థ అత్థయితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బన్తి చ అధిప్పేతస్స యోగానుయోగకమ్మస్స ఠానఞ్చాతి సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానన్తి వుచ్చతి.

చత్తాలీసాయ పన కమ్మట్ఠానేసు యం యస్స చరియానుకూలం, తం తస్స నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తా ఉపరిమస్స చ ఉపరిమస్స భావనాకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా పారిహారియకమ్మట్ఠానన్తి వుచ్చతి. ఇతి ఇమం దువిధమ్పి కమ్మట్ఠానం యో దేతి, అయం కమ్మట్ఠానదాయకో నామ. తం కమ్మట్ఠానదాయకం.

కల్యాణమిత్తన్తి –

పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజకోతి. (అ. ని. ౭.౩౭);

ఏవమాదిగుణసమన్నాగతం ఏకన్తేన హితేసిం వుద్ధిపక్ఖే ఠితం కల్యాణమిత్తం.

‘‘మమం హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౯; ౫.౨) ఆదివచనతో పన సమ్మాసమ్బుద్ధోయేవ సబ్బాకారసమ్పన్నో కల్యాణమిత్తో. తస్మా తస్మిం సతి తస్సేవ భగవతో సన్తికే గహితకమ్మట్ఠానం సుగహితం హోతి. పరినిబ్బుతే పన తస్మిం అసీతియా మహాసావకేసు యో ధరతి, తస్స సన్తికే గహేతుం వట్టతి. తస్మిం అసతి యం కమ్మట్ఠానం గహేతుకామో హోతి, తస్సేవ వసేన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఆసవక్ఖయప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స సన్తికే గహేతబ్బం.

కిం పన ఖీణాసవో అహం ఖీణాసవోతి అత్తానం పకాసేతీతి? కిం వత్తబ్బం, కారకభావం హి జానిత్వా పకాసేతి. నను అస్సగుత్తత్థేరో ఆరద్ధకమ్మట్ఠానస్స భిక్ఖునో ‘‘కమ్మట్ఠానకారకో అయ’’న్తి జానిత్వా ఆకాసే చమ్మఖణ్డం పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ పల్లఙ్కేన నిసిన్నో కమ్మట్ఠానం కథేసీతి.

తస్మా సచే ఖీణాసవం లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే లభతి, అనాగామిసకదాగామిసోతాపన్నఝానలాభీపుథుజ్జనతిపిటకధరద్విపిటకధరఏకపిటకధరేసు పురిమస్స పురిమస్స సన్తికే. ఏకపిటకధరేపి అసతి యస్స ఏకసఙ్గీతిపి అట్ఠకథాయ సద్ధిం పగుణా, అయఞ్చ లజ్జీ హోతి, తస్స సన్తికే గహేతబ్బం. ఏవరూపో హి తన్తిధరో వంసానురక్ఖకో పవేణీపాలకో ఆచరియో ఆచరియమతికోవ హోతి, న అత్తనోమతికో హోతి. తేనేవ పోరాణకత్థేరా ‘‘లజ్జీ రక్ఖిస్సతి లజ్జీ రక్ఖిస్సతీ’’తి తిక్ఖత్తుం ఆహంసు.

పుబ్బే వుత్తఖీణాసవాదయో చేత్థ అత్తనా అధిగతమగ్గమేవ ఆచిక్ఖన్తి. బహుస్సుతో పన తం తం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉగ్గహపరిపుచ్ఛానం విసోధితత్తా ఇతో చితో చ సుత్తఞ్చ కారణఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా సప్పాయాసప్పాయం యోజేత్వా గహనట్ఠానే గచ్ఛన్తో మహాహత్థీ వియ మహామగ్గం దస్సేన్తో కమ్మట్ఠానం కథేస్సతి. తస్మా ఏవరూపం కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స వత్తపటిపత్తిం కత్వా కమ్మట్ఠానం గహేతబ్బం.

సచే పనేతం ఏకవిహారేయేవ లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం, నో చే లభతి, యత్థ సో వసతి, తత్థ గన్తబ్బం. గచ్ఛన్తేన చ న ధోతమక్ఖితేహి పాదేహి ఉపాహనా ఆరూహిత్వా ఛత్తం గహేత్వా తేలనాళిమధుఫాణితాదీని గాహాపేత్వా అన్తేవాసికపరివుతేన గన్తబ్బం. గమికవత్తం పన పూరేత్వా అత్తనో పత్తచీవరం సయమేవ గహేత్వా అన్తరామగ్గే యం యం విహారం పవిసతి సబ్బత్థ వత్తపటిపత్తిం కురుమానేన సల్లహుకపరిక్ఖారేన పరమసల్లేఖవుత్తినా హుత్వా గన్తబ్బం.

తం విహారం పవిసన్తేన అన్తరామగ్గేయేవ దన్తకట్ఠం కప్పియం కారాపేత్వా గహేత్వా పవిసితబ్బం, న చ ‘‘ముహుత్తం విస్సమేత్వా పాదధోవనమక్ఖనాదీని కత్వా ఆచరియస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి అఞ్ఞం పరివేణం పవిసితబ్బం. కస్మా? సచే హిస్స తత్ర ఆచరియస్స విసభాగా భిక్ఖూ భవేయ్యుం, తే ఆగమనకారణం పుచ్ఛిత్వా ఆచరియస్స అవణ్ణం పకాసేత్వా ‘‘నట్ఠోసి, సచే తస్స సన్తికం ఆగతో’’తి విప్పటిసారం ఉప్పాదేయ్యుం, యేన తతోవ పటినివత్తేయ్య, తస్మా ఆచరియస్స వసనట్ఠానం పుచ్ఛిత్వా ఉజుకం తత్థేవ గన్తబ్బం.

సచే ఆచరియో దహరతరో హోతి, పత్తచీవరపటిగ్గహణాదీని న సాదితబ్బాని. సచే వుడ్ఢతరో హోతి, గన్త్వా ఆచరియం వన్దిత్వా ఠాతబ్బం. ‘‘నిక్ఖిపావుసో, పత్తచీవర’’న్తి వుత్తేన నిక్ఖిపితబ్బం. ‘‘పానీయం పివా’’తి వుత్తేన సచే ఇచ్ఛతి పాతబ్బం. ‘‘పాదే ధోవాహీ’’తి వుత్తేన న తావ పాదా ధోవితబ్బా. సచే హి ఆచరియేన ఆభతం ఉదకం భవేయ్య, న సారుప్పం సియా. ‘‘ధోవాహావుసో, న మయా ఆభతం, అఞ్ఞేహి ఆభత’’న్తి వుత్తేన పన యత్థ ఆచరియో న పస్సతి, ఏవరూపే పటిచ్ఛన్నే వా ఓకాసే, అబ్భోకాసే విహారస్సాపి వా ఏకమన్తే నిసీదిత్వా పాదా ధోవితబ్బా.

సచే ఆచరియో తేలనాళిం ఆహరతి ఉట్ఠహిత్వా ఉభోహి హత్థేహి సక్కచ్చం గహేతబ్బా. సచే హి న గణ్హేయ్య, ‘‘అయం భిక్ఖు ఇతో ఏవ పట్ఠాయ సమ్భోగం కోపేతీ’’తి ఆచరియస్స అఞ్ఞథత్తం భవేయ్య. గహేత్వా పన న ఆదితోవ పాదా మక్ఖేతబ్బా. సచే హి తం ఆచరియస్స గత్తబ్భఞ్జనతేలం భవేయ్య, న సారుప్పం సియా. తస్మా సీసం మక్ఖేత్వా ఖన్ధాదీని మక్ఖేతబ్బాని. ‘‘సబ్బపారిహారియతేలమిదం, ఆవుసో, పాదేపి మక్ఖేహీ’’తి వుత్తేన పన థోకం సీసే కత్వా పాదే మక్ఖేత్వా ‘‘ఇమం తేలనాళిం ఠపేమి, భన్తే’’తి వత్వా ఆచరియే గణ్హన్తే దాతబ్బా.

ఆగతదివసతో పట్ఠాయ కమ్మట్ఠానం మే, భన్తే, కథేథ ఇచ్చేవం న వత్తబ్బం. దుతియదివసతో పన పట్ఠాయ సచే ఆచరియస్స పకతిఉపట్ఠాకో అత్థి, తం యాచిత్వా వత్తం కాతబ్బం. సచే యాచితోపి న దేతి, ఓకాసే లద్ధేయేవ కాతబ్బం. కరోన్తేన ఖుద్దకమజ్ఝిమమహన్తాని తీణి దన్తకట్ఠాని ఉపనామేతబ్బాని. సీతం ఉణ్హన్తి దువిధం ముఖధోవనఉదకఞ్చ న్హానోదకఞ్చ పటియాదేతబ్బం. తతో యం ఆచరియో తీణి దివసాని పరిభుఞ్జతి, తాదిసమేవ నిచ్చం ఉపనామేతబ్బం. నియమం అకత్వా యం వా తం వా పరిభుఞ్జన్తస్స యథాలద్ధం ఉపనామేతబ్బం. కిం బహునా వుత్తేన? యం తం భగవతా ‘‘అన్తేవాసికేన, భిక్ఖవే, ఆచరియమ్హి సమ్మా వత్తితబ్బం. తత్రాయం సమ్మా వత్తనా, కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ ఉపాహనా ఓముఞ్చిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా దన్తకట్ఠం దాతబ్బం, ముఖోదకం దాతబ్బం, ఆసనం పఞ్ఞపేతబ్బం. సచే యాగు హోతి, భాజనం ధోవిత్వా యాగు ఉపనామేతబ్బా’’తి (మహావ. ౭౮) ఆదికం ఖన్ధకే సమ్మావత్తం పఞ్ఞత్తం, తం సబ్బమ్పి కాతబ్బం.

ఏవం వత్తసమ్పత్తియా గరుం ఆరాధయమానేన సాయం వన్దిత్వా యాహీతి విస్సజ్జితేన గన్తబ్బం, యదా సో కిస్సాగతోసీతి పుచ్ఛతి, తదా ఆగమనకారణం కథేతబ్బం. సచే సో నేవ పుచ్ఛతి, వత్తం పన సాదియతి, దసాహే వా పక్ఖే వా వీతివత్తే ఏకదివసం విస్సజ్జితేనాపి అగన్త్వా ఓకాసం కారేత్వా ఆగమనకారణం ఆరోచేతబ్బం. అకాలే వా గన్త్వా కిమత్థమాగతోసీతి పుట్ఠేన ఆరోచేతబ్బం. సచే సో పాతోవ ఆగచ్ఛాతి వదతి, పాతోవ గన్తబ్బం.

సచే పనస్స తాయ వేలాయ పిత్తాబాధేన వా కుచ్ఛి పరిడయ్హతి, అగ్గిమన్దతాయ వా భత్తం న జీరతి, అఞ్ఞో వా కోచి రోగో బాధతి, తం యథాభూతం ఆవికత్వా అత్తనో సప్పాయవేలం ఆరోచేత్వా తాయ వేలాయ ఉపసఙ్కమితబ్బం. అసప్పాయవేలాయ హి వుచ్చమానమ్పి కమ్మట్ఠానం న సక్కా హోతి మనసికాతున్తి. అయం కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఏత్థ విత్థారో.

చరియావణ్ణనా

౪౩. ఇదాని అత్తనో చరియానుకూలన్తి ఏత్థ చరియాతి ఛ చరియా రాగచరియా, దోసచరియా, మోహచరియా, సద్ధాచరియా, బుద్ధిచరియా, వితక్కచరియాతి. కేచి పన రాగాదీనం సంసగ్గసన్నిపాతవసేన అపరాపి చతస్సో, తథా సద్ధాదీనన్తి ఇమాహి అట్ఠహి సద్ధిం చుద్దస ఇచ్ఛన్తి. ఏవం పన భేదే వుచ్చమానే రాగాదీనం సద్ధాదీహిపి సంసగ్గం కత్వా అనేకా చరియా హోన్తి, తస్మా సఙ్ఖేపేన ఛళేవ చరియా వేదితబ్బా. చరియా, పకతి, ఉస్సన్నతాతి అత్థతో ఏకం. తాసం వసేన ఛళేవ పుగ్గలా హోన్తి రాగచరితో, దోసచరితో, మోహచరితో, సద్ధాచరితో, బుద్ధిచరితో, వితక్కచరితోతి.

తత్థ యస్మా రాగచరితస్స కుసలప్పవత్తిసమయే సద్ధా బలవతీ హోతి, రాగస్స ఆసన్నగుణత్తా. యథా హి అకుసలపక్ఖే రాగో సినిద్ధో నాతిలూఖో, ఏవం కుసలపక్ఖే సద్ధా. యథా రాగో వత్థుకామే పరియేసతి, ఏవం సద్ధా సీలాదిగుణే. యథా రాగో అహితం న పరిచ్చజతి, ఏవం సద్ధా హితం న పరిచ్చజతి, తస్మా రాగచరితస్స సద్ధాచరితో సభాగో.

యస్మా పన దోసచరితస్స కుసలప్పవత్తిసమయే పఞ్ఞా బలవతీ హోతి, దోసస్స ఆసన్నగుణత్తా. యథా హి అకుసలపక్ఖే దోసో నిస్సినేహో న ఆరమ్మణం అల్లీయతి, ఏవం కుసలపక్ఖే పఞ్ఞా. యథా చ దోసో అభూతమ్పి దోసమేవ పరియేసతి, ఏవం పఞ్ఞా భూతం దోసమేవ. యథా దోసో సత్తపరివజ్జనాకారేన పవత్తతి, ఏవం పఞ్ఞా సఙ్ఖారపరివజ్జనాకారేన, తస్మా దోసచరితస్స బుద్ధిచరితో సభాగో.

యస్మా పన మోహచరితస్స అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ వాయమమానస్స యేభుయ్యేన అన్తరాయకరా వితక్కా ఉప్పజ్జన్తి, మోహస్స ఆసన్నలక్ఖణత్తా. యథా హి మోహో పరిబ్యాకులతాయ అనవట్ఠితో, ఏవం వితక్కో నానప్పకారవితక్కనతాయ. యథా చ మోహో అపరియోగాహణతాయ చఞ్చలో. తథా వితక్కో లహుపరికప్పనతాయ, తస్మా మోహచరితస్స వితక్కచరితో సభాగోతి.

అపరే తణ్హామానదిట్ఠివసేన అపరాపి తిస్సో చరియా వదన్తి. తత్థ తణ్హా రాగోయేవ, మానో చ తంసమ్పయుత్తోతి తదుభయం రాగచరియం నాతివత్తతి. మోహనిదానత్తా చ దిట్ఠియా దిట్ఠిచరియా మోహచరియమేవ అనుపతతి.

౪౪. తా పనేతా చరియా కిన్నిదానా? కథఞ్చ జానితబ్బం ‘‘అయం పుగ్గలో రాగచరితో, అయం పుగ్గలో దోసాదీసు అఞ్ఞతరచరితో’’తి? కిం చరితస్స పుగ్గలస్స కిం సప్పాయన్తి?

తత్ర పురిమా తావ తిస్సో చరియా పుబ్బాచిణ్ణనిదానా, ధాతుదోసనిదానా చాతి ఏకచ్చే వదన్తి. పుబ్బే కిర ఇట్ఠప్పయోగసుభకమ్మబహులో రాగచరితో హోతి, సగ్గా వా చవిత్వా ఇధూపపన్నో. పుబ్బే ఛేదనవధబన్ధనవేరకమ్మబహులో దోసచరితో హోతి, నిరయనాగయోనీహి వా చవిత్వా ఇధూపపన్నో. పుబ్బే మజ్జపానబహులో సుతపరిపుచ్ఛావిహీనో చ మోహచరితో హోతి, తిరచ్ఛానయోనియా వా చవిత్వా ఇధూపపన్నోతి ఏవం పుబ్బాచిణ్ణనిదానాతి వదన్తి. ద్విన్నం పన ధాతూనం ఉస్సన్నత్తా పుగ్గలో మోహచరితో హోతి పథవీధాతుయా చ ఆపోధాతుయా చ. ఇతరాసం ద్విన్నం ఉస్సన్నత్తా దోసచరితో. సబ్బాసం సమత్తా పన రాగచరితోతి. దోసేసు చ సేమ్హాధికో రాగచరితో హోతి. వాతాధికో మోహచరితో. సేమ్హాధికో వా మోహచరితో. వాతాధికో రాగచరితోతి ఏవం ధాతుదోసనిదానాతి వదన్తి.

తత్థ యస్మా పుబ్బే ఇట్ఠప్పయోగసుభకమ్మబహులాపి సగ్గా చవిత్వా ఇధూపపన్నాపి చ న సబ్బే రాగచరితాయేవ హోన్తి, న ఇతరే వా దోసమోహచరితా. ఏవం ధాతూనఞ్చ యథావుత్తేనేవ నయేన ఉస్సదనియమో నామ నత్థి. దోసనియమే చ రాగమోహద్వయమేవ వుత్తం, తమ్పి చ పుబ్బాపరవిరుద్ధమేవ. సద్ధాచరియాదీసు చ ఏకిస్సాపి నిదానం న వుత్తమేవ. తస్మా సబ్బమేతం అపరిచ్ఛిన్నవచనం.

అయం పనేత్థ అట్ఠకథాచరియానం మతానుసారేన వినిచ్ఛయో, వుత్తఞ్హేతం ఉస్సదకిత్తనే (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮) ‘‘ఇమే సత్తా పుబ్బహేతునియామేన లోభుస్సదా దోసుస్సదా మోహుస్సదా అలోభుస్సదా అదోసుస్సదా అమోహుస్సదా చ హోన్తి.

యస్స హి కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభో బలవా హోతి అలోభో మన్దో, అదోసామోహా బలవన్తో దోసమోహా మన్దా, తస్స మన్దో అలోభో లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి. అదోసామోహా పన బలవన్తో దోసమోహే పరియాదాతుం సక్కోతి. తస్మా సో తేన కమ్మేన దిన్నపటిసన్ధివసేన నిబ్బత్తో లుద్ధో హోతి సుఖసీలో అక్కోధనో పఞ్ఞవా వజిరూపమఞాణో.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభదోసా బలవన్తో హోన్తి అలోభాదోసా మన్దా, అమోహో బలవా మోహో మన్దో, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ. పఞ్ఞవా పన హోతి వజిరూపమఞాణో దత్తాభయత్థేరో వియ.

యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దన్ధో చ, సీలకో పన హోతి అక్కోధనో (బాకులత్థేరో వియ).

తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి లోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి అలోభాదయో మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ మూళ్హో చ.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో అప్పకిలేసో హోతి దిబ్బారమ్మణమ్పి దిస్వా నిచ్చలో, దుట్ఠో పన హోతి దన్ధపఞ్ఞో చ.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి అదుట్ఠో సీలకో చ, దన్ధో పన హోతి.

తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసామోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి పఞ్ఞవా చ, దుట్ఠో చ పన హోతి కోధనో.

యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి అలోభాదోసామోహా బలవన్తో హోన్తి లోభాదయో మన్దా, సో పురిమనయేనేవ మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో వియ అలుద్ధో అదుట్ఠో పఞ్ఞవా చ హోతీ’’తి.

ఏత్థ చ యో లుద్ధోతి వుత్తో, అయం రాగచరితో. దుట్ఠదన్ధా దోసమోహచరితా. పఞ్ఞవా బుద్ధిచరితో. అలుద్ధఅదుట్ఠా పసన్నపకతితాయ సద్ధాచరితా. యథా వా అమోహపరివారేన కమ్మునా నిబ్బత్తో బుద్ధిచరితో, ఏవం బలవసద్ధాపరివారేన కమ్మునా నిబ్బత్తో సద్ధాచరితో. కామవితక్కాదిపరివారేన కమ్మునా నిబ్బత్తో వితక్కచరితో. లోభాదినా వోమిస్సపరివారేన కమ్మునా నిబ్బత్తో వోమిస్సచరితోతి. ఏవం లోభాదీసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరపరివారం పటిసన్ధిజనకం కమ్మం చరియానం నిదానన్తి వేదితబ్బం.

౪౫. యం పన వుత్తం కథఞ్చ జానితబ్బం అయం పుగ్గలో రాగచరితోతిఆది. తత్రాయం నయో.

ఇరియాపథతో కిచ్చా, భోజనా దస్సనాదితో;

ధమ్మప్పవత్తితో చేవ, చరియాయో విభావయేతి.

తత్థ ఇరియాపథతోతి రాగచరితో హి పకతిగమనేన గచ్ఛన్తో చాతురియేన గచ్ఛతి, సణికం పాదం నిక్ఖిపతి, సమం నిక్ఖిపతి, సమం ఉద్ధరతి, ఉక్కుటికఞ్చస్స పదం హోతి. దోసచరితో పాదగ్గేహి ఖణన్తో వియ గచ్ఛతి, సహసా పాదం నిక్ఖిపతి, సహసా ఉద్ధరతి, అనుకడ్ఢితఞ్చస్స పదం హోతి. మోహచరితో పరిబ్యాకులాయ గతియా గచ్ఛతి, ఛమ్భితో వియ పదం నిక్ఖిపతి, ఛమ్భితో వియ ఉద్ధరతి, సహసానుపీళితఞ్చస్స పదం హోతి. వుత్తమ్పి చేతం మాగణ్డియసుత్తుప్పత్తియం –

‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే,

దుట్ఠస్స హోతి అనుకడ్ఢితం పదం;

మూళ్హస్స హోతి సహసానుపీళితం,

వివట్టచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి.

ఠానమ్పి రాగచరితస్స పాసాదికం హోతి మధురాకారం, దోసచరితస్స థద్ధాకారం, మోహచరితస్స ఆకులాకారం. నిసజ్జాయపి ఏసేవ నయో. రాగచరితో చ అతరమానో సమం సేయ్యం పఞ్ఞపేత్వా సణికం నిపజ్జిత్వా అఙ్గపచ్చఙ్గాని సమోధాయ పాసాదికేన ఆకారేన సయతి, వుట్ఠాపియమానో చ సీఘం అవుట్ఠాయ సఙ్కితో వియ సణికం పటివచనం దేతి. దోసచరితో తరమానో యథా వా తథా వా సేయ్యం పఞ్ఞపేత్వా పక్ఖిత్తకాయో భాకుటిం కత్వా సయతి, వుట్ఠాపియమానో చ సీఘం వుట్ఠాయ కుపితో వియ పటివచనం దేతి. మోహచరితో దుస్సణ్ఠానం సేయ్యం పఞ్ఞపేత్వా విక్ఖిత్తకాయో బహులం అధోముఖో సయతి, వుట్ఠాపియమానో చ హుఙ్కారం కరోన్తో దన్ధం వుట్ఠాతి. సద్ధాచరితాదయో పన యస్మా రాగచరితాదీనం సభాగా, తస్మా తేసమ్పి తాదిసోవ ఇరియాపథో హోతీతి. ఏవం తావ ఇరియాపథతో చరియాయో విభావయే.

కిచ్చాతి సమ్మజ్జనాదీసు చ కిచ్చేసు రాగచరితో సాధుకం సమ్మజ్జనిం గహేత్వా అతరమానో వాలికం అవిప్పకిరన్తో సిన్దువారకుసుమసన్థరమివ సన్థరన్తో సుద్ధం సమం సమ్మజ్జతి. దోసచరితో గాళ్హం సమ్మజ్జనిం గహేత్వా తరమానరూపో ఉభతో వాలికం ఉస్సారేన్తో ఖరేన సద్దేన అసుద్ధం విసమం సమ్మజ్జతి. మోహచరితో సిథిలం సమ్మజ్జనిం గహేత్వా సమ్పరివత్తకం ఆళోలయమానో అసుద్ధం విసమం సమ్మజ్జతి.

యథా సమ్మజ్జనే, ఏవం చీవరధోవనరజనాదీసుపి సబ్బకిచ్చేసు నిపుణమధురసమసక్కచ్చకారీ రాగచరితో. గాళ్హథద్ధవిసమకారీ దోసచరితో. అనిపుణబ్యాకులవిసమాపరిచ్ఛిన్నకారీ మోహచరితో. చీవరధారణమ్పి చ రాగచరితస్స నాతిగాళ్హం నాతిసిథిలం హోతి పాసాదికం పరిమణ్డలం. దోసచరితస్స అతిగాళ్హం అపరిమణ్డలం. మోహచరితస్స సిథిలం పరిబ్యాకులం. సద్ధాచరితాదయో తేసంయేవానుసారేన వేదితబ్బా, తం సభాగత్తాతి. ఏవం కిచ్చతో చరియాయో విభావయే.

భోజనాతి రాగచరితో సినిద్ధమధురభోజనప్పియో హోతి, భుఞ్జమానో చ నాతిమహన్తం పరిమణ్డలం ఆలోపం కత్వా రసపటిసంవేదీ అతరమానో భుఞ్జతి, కిఞ్చిదేవ చ సాదుం లభిత్వా సోమనస్సం ఆపజ్జతి. దోసచరితో లూఖఅమ్బిలభోజనప్పియో హోతి, భుఞ్జమానో చ ముఖపూరకం ఆలోపం కత్వా అరసపటిసంవేదీ తరమానో భుఞ్జతి, కిఞ్చిదేవ చ అసాదుం లభిత్వా దోమనస్సం ఆపజ్జతి. మోహచరితో అనియతరుచికో హోతి, భుఞ్జమానో చ అపరిమణ్డలం పరిత్తం ఆలోపం కత్వా భాజనే ఛడ్డేన్తో ముఖం మక్ఖేన్తో విక్ఖిత్తచిత్తో తం తం వితక్కేన్తో భుఞ్జతి. సద్ధాచరితాదయోపి తేసంయేవానుసారేన వేదితబ్బా, తంసభాగత్తాతి. ఏవం భోజనతో చరియాయో విభావయే.

దస్సనాదితోతి రాగచరితో ఈసకమ్పి మనోరమం రూపం దిస్వా విమ్హయజాతో వియ చిరం ఓలోకేతి, పరిత్తేపి గుణే సజ్జతి, భూతమ్పి దోసం న గణ్హాతి, పక్కమన్తోపి అముఞ్చితుకామోవ హుత్వా సాపేక్ఖో పక్కమతి. దోసచరితో ఈసకమ్పి అమనోరమం రూపం దిస్వా కిలన్తరూపో వియ న చిరం ఓలోకేతి, పరిత్తేపి దోసే పటిహఞ్ఞతి, భూతమ్పి గుణం న గణ్హాతి, పక్కమన్తోపి ముఞ్చితుకామోవ హుత్వా అనపేక్ఖో పక్కమతి. మోహచరితో యంకిఞ్చి రూపం దిస్వా పరపచ్చయికో హోతి, పరం నిన్దన్తం సుత్వా నిన్దతి, పసంసన్తం సుత్వా పసంసతి, సయం పన అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకోవ హోతి. ఏస నయో సద్దసవనాదీసుపి. సద్ధాచరితాదయో పన తేసంయేవానుసారేన వేదితబ్బా, తంసభాగత్తాతి. ఏవం దస్సనాదితో చరియాయో విభావయే.

ధమ్మప్పవత్తితో చేవాతి రాగచరితస్స చ మాయా, సాఠేయ్యం, మానో, పాపిచ్ఛతా, మహిచ్ఛతా, అసన్తుట్ఠితా, సిఙ్గం, చాపల్యన్తి ఏవమాదయో ధమ్మా బహులం పవత్తన్తి. దోసచరితస్స కోధో, ఉపనాహో, మక్ఖో, పళాసో, ఇస్సా, మచ్ఛరియన్తి ఏవమాదయో. మోహచరితస్స థినం, మిద్ధం, ఉద్ధచ్చం, కుక్కుచ్చం, విచికిచ్ఛా, ఆధానగ్గాహితా, దుప్పటినిస్సగ్గితాతి ఏవమాదయో. సద్ధాచరితస్స ముత్తచాగతా, అరియానం దస్సనకామతా, సద్ధమ్మం సోతుకామతా, పామోజ్జబహులతా, అసఠతా, అమాయావితా, పసాదనీయేసు ఠానేసు పసాదోతి ఏవమాదయో. బుద్ధిచరితస్స సోవచస్సతా, కల్యాణమిత్తతా, భోజనేమత్తఞ్ఞుతా, సతిసమ్పజఞ్ఞం, జాగరియానుయోగో, సంవేజనీయేసు ఠానేసు సంవేగో, సంవిగ్గస్స చ యోనిసో పధానన్తి ఏవమాదయో. వితక్కచరితస్స భస్సబహులతా, గణారామతా, కుసలానుయోగే అరతి, అనవట్ఠితకిచ్చతా, రత్తిం ధూమాయనా, దివా పజ్జలనా, హురాహురం ధావనాతి ఏవమాదయో ధమ్మా బహులం పవత్తన్తీతి. ఏవం ధమ్మప్పవత్తితో చరియాయో విభావయే.

యస్మా పన ఇదం చరియావిభావనవిధానం సబ్బాకారేన నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం ఆగతం, కేవలం ఆచరియమతానుసారేన వుత్తం, తస్మా న సారతో పచ్చేతబ్బం. రాగచరితస్స హి వుత్తాని ఇరియాపథాదీని దోసచరితాదయోపి అప్పమాదవిహారినో కాతుం సక్కోన్తి. సంసట్ఠచరితస్స చ పుగ్గలస్స ఏకస్సేవ భిన్నలక్ఖణా ఇరియాపథాదయో న ఉపపజ్జన్తి. యం పనేతం అట్ఠకథాసు చరియావిభావనవిధానం వుత్తం, తదేవ సారతో పచ్చేతబ్బం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చేతోపరియఞాణస్స లాభీ ఆచరియో చరియం ఞత్వా కమ్మట్ఠానం కథేస్సతి, ఇతరేన అన్తేవాసికో పుచ్ఛితబ్బో’’తి. తస్మా చేతోపరియఞాణేన వా తం వా పుగ్గలం పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బం. అయం పుగ్గలో రాగచరితో, అయం దోసాదీసు అఞ్ఞతరచరితోతి.

౪౬. కిం చరితస్స పుగ్గలస్స కిం సప్పాయన్తి ఏత్థ పన సేనాసనం తావ రాగచరితస్స అధోతవేదికం భూమట్ఠకం అకతపబ్భారకం తిణకుటికం పణ్ణసాలాదీనం అఞ్ఞతరం రజోకిణ్ణం జతుకాభరితం ఓలుగ్గవిలుగ్గం అతిఉచ్చం వా అతినీచం వా ఉజ్జఙ్గలం సాసఙ్కం అసుచివిసమమగ్గం, యత్థ మఞ్చపీఠమ్పి మఙ్కుణభరితం దురూపం దుబ్బణ్ణం, యం ఓలోకేన్తస్సేవ జిగుచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తాదిసం సప్పాయం. నివాసనపారుపనం అన్తచ్ఛిన్నం ఓలమ్బవిలమ్బసుత్తకాకిణ్ణం జాలపూవసదిసం సాణి వియ ఖరసమ్ఫస్సం కిలిట్ఠం భారికం కిచ్ఛపరిహరణం సప్పాయం. పత్తోపి దుబ్బణ్ణో మత్తికాపత్తో వా ఆణిగణ్ఠికాహతో అయోపత్తో వా గరుకో దుస్సణ్ఠానో సీసకపాలమివ జేగుచ్ఛో వట్టతి. భిక్ఖాచారమగ్గోపి అమనాపో అనాసన్నగామో విసమో వట్టతి. భిక్ఖాచారగామోపి యత్థ మనుస్సా అపస్సన్తా వియ చరన్తి, యత్థ ఏకకులేపి భిక్ఖం అలభిత్వా నిక్ఖమన్తం ‘‘ఏహి, భన్తే’’తి ఆసనసాలం పవేసేత్వా యాగుభత్తం దత్వా గచ్ఛన్తా గావీ వియ వజే పవేసేత్వా అనపలోకేన్తా గచ్ఛన్తి, తాదిసో వట్టతి. పరివిసకమనుస్సాపి దాసా వా కమ్మకరా వా దుబ్బణ్ణా దుద్దసికా కిలిట్ఠవసనా దుగ్గన్ధా జేగుచ్ఛా, యే అచిత్తీకారేన యాగుభత్తం ఛడ్డేన్తా వియ పరివిసన్తి, తాదిసా సప్పాయా. యాగుభత్తఖజ్జకమ్పి లూఖం దుబ్బణ్ణం సామాకకుద్రూసకకణాజకాదిమయం పూతితక్కం బిలఙ్గం జిణ్ణసాకసూపేయ్యం యంకిఞ్చిదేవ కేవలం ఉదరపూరమత్తం వట్టతి. ఇరియాపథోపిస్స ఠానం వా చఙ్కమో వా వట్టతి. ఆరమ్మణం నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు యంకిఞ్చి అపరిసుద్ధవణ్ణన్తి ఇదం రాగచరితస్స సప్పాయం.

దోసచరితస్స సేనాసనం నాతిఉచ్చం నాతినీచం ఛాయూదకసమ్పన్నం సువిభత్తభిత్తిథమ్భసోపానం సుపరినిట్ఠితమాలాకమ్మలతాకమ్మనానావిధచిత్తకమ్మసముజ్జలసమసినిద్ధముదుభూమితలం బ్రహ్మవిమానమివ కుసుమదామవిచిత్రవణ్ణచేలవితానసమలఙ్కతం సుపఞ్ఞత్తసుచిమనోరమత్థరణమఞ్చపీఠం తత్థ తత్థ వాసత్థాయ నిక్ఖిత్తకుసుమవాసగన్ధసుగన్ధం యం దస్సనమత్తేనేవ పీతిపామోజ్జం జనయతి, ఏవరూపం సప్పాయం. తస్స పన సేనాసనస్స మగ్గోపి సబ్బపరిస్సయవిముత్తో సుచిసమతలో అలఙ్కతపటియత్తోవ వట్టతి. సేనాసనపరిక్ఖారోపేత్థ కీటమఙ్కుణదీఘజాతిమూసికానం నిస్సయపరిచ్ఛిన్దనత్థం నాతిబహుకో, ఏకమఞ్చపీఠమత్తమేవ వట్టతి. నివాసనపారుపనమ్పిస్స చీనపట్టసోమారపట్టకోసేయ్యకప్పాసికసుఖుమఖోమాదీనం యం యం పణీతం, తేన తేన ఏకపట్టం వా దుపట్టం వా సల్లహుకం సమణసారుప్పేన సురత్తం సుద్ధవణ్ణం వట్టతి. పత్తో ఉదకపుప్ఫుళమివ సుసణ్ఠానో మణి వియ సుమట్ఠో నిమ్మలో సమణసారుప్పేన సుపరిసుద్ధవణ్ణో అయోమయో వట్టతి. భిక్ఖాచారమగ్గో పరిస్సయవిముత్తో సమో మనాపో నాతిదూరనాచ్చాసన్నగామో వట్టతి. భిక్ఖాచారగామోపి యత్థ మనుస్సా ‘‘ఇదాని అయ్యో ఆగమిస్సతీ’’తి సిత్తసమ్మట్ఠే పదేసే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తం ఆదాయ ఘరం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా సక్కచ్చం సహత్థా పరివిసన్తి, తాదిసో వట్టతి. పరివేసకా పనస్స యే హోన్తి అభిరూపా పాసాదికా సున్హాతా సువిలిత్తా ధూపవాసకుసుమగన్ధసురభినో నానావిరాగసుచిమనుఞ్ఞవత్థాభరణపటిమణ్డితా సక్కచ్చకారినో, తాదిసా సప్పాయా. యాగుభత్తఖజ్జకమ్పి వణ్ణగన్ధరససమ్పన్నం ఓజవన్తం మనోరమం సబ్బాకారపణీతం యావదత్థం వట్టతి. ఇరియాపథోపిస్స సేయ్యా వా నిసజ్జా వా వట్టతి, ఆరమ్మణం నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు యంకిఞ్చి సుపరిసుద్ధవణ్ణన్తి ఇదం దోసచరితస్స సప్పాయం.

మోహచరితస్స సేనాసనం దిసాముఖం అసమ్బాధం వట్టతి, యత్థ నిసిన్నస్స వివటా దిసా ఖాయన్తి, ఇరియాపథేసు చఙ్కమో వట్టతి. ఆరమ్మణం పనస్స పరిత్తం సుప్పమత్తం సరావమత్తం వా (ఖుద్దకం) న వట్టతి. సమ్బాధస్మిఞ్హి ఓకాసే చిత్తం భియ్యో సమ్మోహమాపజ్జతి, తస్మా విపులం మహాకసిణం వట్టతి. సేసం దోసచరితస్స వుత్తసదిసమేవాతి ఇదం మోహచరితస్స సప్పాయం.

సద్ధాచరితస్స సబ్బమ్పి దోసచరితమ్హి వుత్తవిధానం సప్పాయం. ఆరమ్మణేసు చస్స అనుస్సతిట్ఠానమ్పి వట్టతి.

బుద్ధిచరితస్స సేనాసనాదీసు ఇదం నామ అసప్పాయన్తి నత్థి.

వితక్కచరితస్స సేనాసనం వివటం దిసాముఖం యత్థ నిసిన్నస్స ఆరామవనపోక్ఖరణీరామణేయ్యకాని గామనిగమజనపదపటిపాటియో నీలోభాసా చ పబ్బతా పఞ్ఞాయన్తి, తం న వట్టతి, తఞ్హి వితక్కవిధావనస్సేవ పచ్చయో హోతి, తస్మా గమ్భీరే దరీముఖే వనప్పటిచ్ఛన్నే హత్థికుచ్ఛిపబ్భారమహిన్దగుహాసదిసే సేనాసనే వసితబ్బం. ఆరమ్మణమ్పిస్స విపులం న వట్టతి. తాదిసఞ్హి వితక్కవసేన సన్ధావనస్స పచ్చయో హోతి. పరిత్తం పన వట్టతి.

సేసం రాగచరితస్స వుత్తసదిసమేవాతి ఇదం వితక్కచరితస్స సప్పాయం. అయం అత్తనో చరియానుకూలన్తి ఏత్థ ఆగతచరియానం పభేదనిదానవిభావనసప్పాయపరిచ్ఛేదతో విత్థారో. న చ తావ చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం సబ్బాకారేన ఆవికతం. తఞ్హి అనన్తరస్స మాతికాపదస్స విత్థారే సయమేవ ఆవిభవిస్సతి.

చత్తాలీసకమ్మట్ఠానవణ్ణనా

౪౭. తస్మా యం వుత్తం చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు అఞ్ఞతరం కమ్మట్ఠానం గహేత్వాతి ఏత్థ సఙ్ఖాతనిద్దేసతో, ఉపచారప్పనావహతో, ఝానప్పభేదతో, సమతిక్కమతో, వడ్ఢనావడ్ఢనతో, ఆరమ్మణతో, భూమితో, గహణతో, పచ్చయతో, చరియానుకూలతోతి ఇమేహి తావ దసహాకారేహి కమ్మట్ఠానవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ సఙ్ఖాతనిద్దేసతోతి చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసూతి హి వుత్తం, తత్రిమాని చత్తాలీస కమ్మట్ఠానాని దస కసిణా, దస అసుభా, దస అనుస్సతియో, చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారో ఆరుప్పా, ఏకా సఞ్ఞా, ఏకం వవత్థానన్తి.

తత్థ పథవీకసిణం, ఆపోకసిణం, తేజోకసిణం, వాయోకసిణం, నీలకసిణం, పీతకసిణం, లోహితకసిణం, ఓదాతకసిణం, ఆలోకకసిణం, పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణన్తి ఇమే దస కసిణా.

ఉద్ధుమాతకం, వినీలకం, విపుబ్బకం, విచ్ఛిద్దకం, విక్ఖాయితకం, విక్ఖిత్తకం, హతవిక్ఖిత్తకం, లోహితకం, పుళువకం, అట్ఠికన్తి ఇమే దస అసుభా.

బుద్ధానుస్సతి, ధమ్మానుస్సతి, సఙ్ఘానుస్సతి, సీలానుస్సతి, చాగానుస్సతి, దేవతానుస్సతి, మరణానుస్సతి, కాయగతాసతి, ఆనాపానస్సతి, ఉపసమానుస్సతీతి ఇమా దస అనుస్సతియో.

మేత్తా, కరుణా, ముదితా, ఉపేక్ఖాతి ఇమే చత్తారో బ్రహ్మవిహారా.

ఆకాసానఞ్చాయతనం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమే చత్తారో ఆరుప్పా. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా ఏకా సఞ్ఞా. చతుధాతువవత్థానం ఏకం వవత్థానన్తి ఏవం సఙ్ఖాతనిద్దేసతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

ఉపచారప్పనావహతోతి ఠపేత్వా కాయగతాసతిఞ్చ ఆనాపానస్సతిఞ్చ అవసేసా అట్ఠ అనుస్సతియో, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, చతుధాతువవత్థానన్తి ఇమానేవ హేత్థ దసకమ్మట్ఠానాని ఉపచారవహాని. సేసాని అప్పనావహాని. ఏవం ఉపచారప్పనావహతో.

ఝానప్పభేదతోతి అప్పనావహేసు చేత్థ ఆనాపానస్సతియా సద్ధిం దస కసిణా చతుక్కజ్ఝానికా హోన్తి. కాయగతాసతియా సద్ధిం దస అసుభా పఠమజ్ఝానికా. పురిమా తయో బ్రహ్మవిహారా తికజ్ఝానికా. చతుత్థబ్రహ్మవిహారో చత్తారో చ ఆరుప్పా చతుత్థజ్ఝానికాతి ఏవం ఝానప్పభేదతో.

సమతిక్కమతోతి ద్వే సమతిక్కమా అఙ్గసమతిక్కమో చ ఆరమ్మణసమతిక్కమో చ. తత్థ సబ్బేసుపి తికచతుక్కజ్ఝానికేసు కమ్మట్ఠానేసు అఙ్గసమతిక్కమో హోతి వితక్కవిచారాదీని ఝానఙ్గాని సమతిక్కమిత్వా తేస్వేవారమ్మణేసు దుతియజ్ఝానాదీనం పత్తబ్బతో. తథా చతుత్థబ్రహ్మవిహారే. సోపి హి మేత్తాదీనంయేవ ఆరమ్మణే సోమనస్సం సమతిక్కమిత్వా పత్తబ్బోతి. చతూసు పన ఆరుప్పేసు ఆరమ్మణసమతిక్కమో హోతి. పురిమేసు హి నవసు కసిణేసు అఞ్ఞతరం సమతిక్కమిత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం పత్తబ్బం. ఆకాసాదీని చ సమతిక్కమిత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీని. సేసేసు సమతిక్కమో నత్థీతి ఏవం సమతిక్కమతో.

వడ్ఢనావడ్ఢనతోతి ఇమేసు చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు దస కసిణానేవ వడ్ఢేతబ్బాని. యత్తకఞ్హి ఓకాసం కసిణేన ఫరతి, తదబ్భన్తరే దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సోతుం దిబ్బేన చక్ఖునా రూపాని పస్సితుం పరసత్తానఞ్చ చేతసా చిత్తమఞ్ఞాతుం సమత్థో హోతి. కాయగతాసతి పన అసుభాని చ న వడ్ఢేతబ్బాని. కస్మా? ఓకాసేన పరిచ్ఛిన్నత్తా ఆనిసంసాభావా చ. సా చ నేసం ఓకాసేన పరిచ్ఛిన్నతా భావనానయే ఆవిభవిస్సతి. తేసు పన వడ్ఢితేసు కుణపరాసియేవ వడ్ఢతి, న కోచి ఆనిసంసో అత్థి. వుత్తమ్పి చేతం సోపాకపఞ్హాబ్యాకరణే, ‘‘విభూతా భగవా రూపసఞ్ఞా అవిభూతా అట్ఠికసఞ్ఞా’’తి. తత్ర హి నిమిత్తవడ్ఢనవసేన రూపసఞ్ఞా విభూతాతి వుత్తా. అట్ఠికసఞ్ఞా అవడ్ఢనవసేన అవిభూతాతి వుత్తా.

యం పనేతం ‘‘కేవలం అట్ఠిసఞ్ఞాయ, అఫరీ పథవిం ఇమ’’న్తి (థేరగా. ౧౮) వుత్తం, తం లాభిస్స సతో ఉపట్ఠానాకారవసేన వుత్తం. యథేవ హి ధమ్మాసోకకాలే కరవీకసకుణో సమన్తా ఆదాసభిత్తీసు అత్తనో ఛాయం దిస్వా సబ్బదిసాసు కరవీకసఞ్ఞీ హుత్వా మధురం గిరం నిచ్ఛారేసి, ఏవం థేరోపి అట్ఠికసఞ్ఞాయ లాభిత్తా సబ్బదిసాసు ఉపట్ఠితం నిమిత్తం పస్సన్తో కేవలాపి పథవీ అట్ఠికభరితాతి చిన్తేసీతి.

యది ఏవం యా అసుభజ్ఝానానం అప్పమాణారమ్మణతా వుత్తా, సా విరుజ్ఝతీతి. సా చ న విరుజ్ఝతి. ఏకచ్చో హి ఉద్ధుమాతకే వా అట్ఠికే వా మహన్తే నిమిత్తం గణ్హాతి. ఏకచ్చో అప్పకే. ఇమినా పరియాయేన ఏకచ్చస్స పరిత్తారమ్మణం ఝానం హోతి. ఏకచ్చస్స అప్పమాణారమ్మణన్తి. యో వా ఏతం వడ్ఢనే ఆదీనవం అపస్సన్తో వడ్ఢేతి. తం సన్ధాయ ‘‘అప్పమాణారమ్మణ’’న్తి వుత్తం. ఆనిసంసాభావా పన న వడ్ఢేతబ్బానీతి.

యథా చ ఏతాని, ఏవం సేసానిపి న వడ్ఢేతబ్బాని. కస్మా? తేసు హి ఆనాపాననిమిత్తం తావ వడ్ఢయతో వాతరాసియేవ వడ్ఢతి, ఓకాసేన చ పరిచ్ఛిన్నం. ఇతి సాదీనవత్తా ఓకాసేన చ పరిచ్ఛిన్నత్తా న వడ్ఢేతబ్బం. బ్రహ్మవిహారా సత్తారమ్మణా, తేసం నిమిత్తం వడ్ఢయతో సత్తరాసియేవ వడ్ఢేయ్య, న చ తేన అత్థో అత్థి, తస్మా తమ్పి న వడ్ఢేతబ్బం. యం పన వుత్తం ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా’’తి (దీ. ని. ౧.౫౫౬) ఆది, తం పరిగ్గహవసేనేవ వుత్తం. ఏకావాసద్విఆవాసాదినా హి అనుక్కమేన ఏకిస్సా దిసాయ సత్తే పరిగ్గహేత్వా భావేన్తో ఏకం దిసం ఫరిత్వాతి వుత్తో. న నిమిత్తం వడ్ఢేన్తో. పటిభాగనిమిత్తమేవ చేత్థ నత్థి. యదయం వడ్ఢేయ్య, పరిత్తఅప్పమాణారమ్మణతాపేత్థ పరిగ్గహవసేనేవ వేదితబ్బా. ఆరుప్పారమ్మణేసుపి ఆకాసం కసిణుగ్ఘాటిమత్తా. తఞ్హి కసిణాపగమవసేనేవ మనసి కాతబ్బం. తతో పరం వడ్ఢయతోపి న కిఞ్చి హోతి. విఞ్ఞాణం సభావధమ్మత్తా. న హి సక్కా సభావధమ్మం వడ్ఢేతుం. విఞ్ఞాణాపగమో విఞ్ఞాణస్స అభావమత్తత్తా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనారమ్మణం సభావధమ్మత్తాయేవ న వడ్ఢేతబ్బం. సేసాని అనిమిత్తత్తా. పటిభాగనిమిత్తఞ్హి వడ్ఢేతబ్బం నామ భవేయ్య. బుద్ధానుస్సతిఆదీనఞ్చ నేవ పటిభాగనిమిత్తం ఆరమ్మణం హోతి, తస్మా తం న వడ్ఢేతబ్బన్తి ఏవం వడ్ఢనావడ్ఢనతో.

ఆరమ్మణతోతి ఇమేసు చ చత్తాలీసాయ కమ్మట్ఠానేసు దసకసిణా, దసఅసుభా, ఆనాపానస్సతి, కాయగతాసతీతి ఇమాని ద్వావీసతిపటిభాగనిమిత్తారమ్మణాని. సేసాని న పటిభాగనిమిత్తారమ్మణాని. తథా దససు అనుస్సతీసు ఠపేత్వా ఆనాపానస్సతిఞ్చ కాయగతాసతిఞ్చ అవసేసా అట్ఠ అనుస్సతియో, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా, చతుధాతువవత్థానం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమాని ద్వాదస సభావధమ్మారమ్మణాని. దస కసిణా, దస అసుభా, ఆనాపానస్సతి, కాయగతాసతీతి ఇమాని ద్వావీసతి నిమిత్తారమ్మణాని. సేసాని ఛ న వత్తబ్బారమ్మణాని. తథా విపుబ్బకం, లోహితకం, పుళువకం, ఆనాపానస్సతి, ఆపోకసిణం, తేజోకసిణం, వాయోకసిణం, యఞ్చ ఆలోకకసిణే సూరియాదీనం ఓభాసమణ్డలారమ్మణన్తి ఇమాని అట్ఠ చలితారమ్మణాని, తాని చ ఖో పుబ్బభాగే, పటిభాగం పన సన్నిసిన్నమేవ హోతి. సేసాని న చలితారమ్మణానీతి ఏవం ఆరమ్మణతో.

భూమితోతి ఏత్థ చ దస అసుభా, కాయగతాసతి, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞాతి ఇమాని ద్వాదస దేవేసు నప్పవత్తన్తి. తాని ద్వాదస, ఆనాపానస్సతి చాతి ఇమాని తేరస బ్రహ్మలోకే నప్పవత్తన్తి. అరూపభవే పన ఠపేత్వా చత్తారో ఆరుప్పే అఞ్ఞం నప్పవత్తతి. మనుస్సేసు సబ్బానిపి పవత్తన్తీతి ఏవం భూమితో.

గహణతోతి దిట్ఠఫుట్ఠసుతగ్గహణతోపేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్ర ఠపేత్వా వాయోకసిణం సేసా నవ కసిణా, దస అసుభాతి ఇమాని ఏకూనవీసతి దిట్ఠేన గహేతబ్బాని. పుబ్బభాగే చక్ఖునా ఓలోకేత్వా నిమిత్తం నేసం గహేతబ్బన్తి అత్థో. కాయగతాసతియం తచపఞ్చకం దిట్ఠేన, సేసం సుతేనాతి ఏవం తస్సా ఆరమ్మణం దిట్ఠసుతేన గహేతబ్బం. ఆనాపానస్సతి ఫుట్ఠేన, వాయోకసిణం దిట్ఠఫుట్ఠేన, సేసాని అట్ఠారస సుతేన గహేతబ్బాని. ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో, చత్తారో ఆరుప్పాతి ఇమాని చేత్థ న ఆదికమ్మికేన గహేతబ్బాని. సేసాని పఞ్చతింస గహేతబ్బానీతి ఏవం గహణతో.

పచ్చయతోతి ఇమేసు పన కమ్మట్ఠానేసు ఠపేత్వా ఆకాసకసిణం సేసా నవ కసిణా ఆరుప్పానం పచ్చయా హోన్తి, దస కసిణా అభిఞ్ఞానం, తయో బ్రహ్మవిహారా చతుత్థబ్రహ్మవిహారస్స, హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం ఆరుప్పం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిరోధసమాపత్తియా, సబ్బానిపి సుఖవిహారవిపస్సనాభవసమ్పత్తీనన్తి ఏవం పచ్చయతో.

చరియానుకూలతోతి చరియానం అనుకూలతోపేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సేయ్యథిదం – రాగచరితస్స తావ ఏత్థ దస అసుభా, కాయగతాసతీతి ఏకాదస కమ్మట్ఠానాని అనుకూలాని. దోసచరితస్స చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, చత్తారి వణ్ణకసిణానీతి అట్ఠ. మోహచరితస్స, వితక్కచరితస్స చ ఏకం ఆనాపానస్సతి కమ్మట్ఠానమేవ. సద్ధాచరితస్స పురిమా ఛ అనుస్సతియో. బుద్ధిచరితస్స మరణస్సతి, ఉపసమానుస్సతి, చతుధాతువవత్థానం, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞాతి చత్తారి. సేసకసిణాని, చత్తారో చ ఆరుప్పా సబ్బచరితానం అనుకూలాని. కసిణేసు చ యంకిఞ్చి పరిత్తం వితక్కచరితస్స, అప్పమాణం మోహచరితస్సాతి.

ఏవమేత్థ చరియానుకూలతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి సబ్బఞ్చేతం ఉజువిపచ్చనీకవసేన చ అతిసప్పాయవసేన చ వుత్తం. రాగాదీనం పన అవిక్ఖమ్భికా సద్ధాదీనం వా అనుపకారా కుసలభావనా నామ నత్థి. వుత్తమ్పి చేతం మేఘియసుత్తే –

‘‘చత్తారో ధమ్మా ఉత్తరి భావేతబ్బా. అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయ. మేత్తా భావేతబ్బా బ్యాపాదస్స పహానాయ. ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయ. అనిచ్చసఞ్ఞా భావేతబ్బా అస్మిమానసముగ్ఘాతాయా’’తి.

రాహులసుత్తేపి ‘‘మేత్తం, రాహుల, భావనం భావేహీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౧౨౦) నయేన ఏకస్సేవ సత్త కమ్మట్ఠానాని వుత్తాని. తస్మా వచనమత్తే అభినివేసం అకత్వా సబ్బత్థ అధిప్పాయో పరియేసితబ్బోతి అయం కమ్మట్ఠానం గహేత్వాతి ఏత్థ కమ్మట్ఠానకథా వినిచ్ఛయో.

౪౮. గహేత్వాతి ఇమస్స పన పదస్స అయమత్థదీపనా. ‘‘తేన యోగినా కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేనేవ వుత్తప్పకారం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా బుద్ధస్స వా భగవతో ఆచరియస్స వా అత్తానం నియ్యాతేత్వా సమ్పన్నజ్ఝాసయేన సమ్పన్నాధిముత్తినా చ హుత్వా కమ్మట్ఠానం యాచితబ్బం.

తత్ర ‘‘ఇమాహం భగవా అత్తభావం తుమ్హాకం పరిచ్చజామీ’’తి ఏవం బుద్ధస్స భగవతో అత్తా నియ్యాతేతబ్బో. ఏవఞ్హి అనియ్యాతేత్వా పన్తేసు సేనాసనేసు విహరన్తో భేరవారమ్మణే ఆపాథమాగతే సన్థమ్భితుం అసక్కోన్తో గామన్తం ఓసరిత్వా గిహీహి సంసట్ఠో హుత్వా అనేసనం ఆపజ్జిత్వా అనయబ్యసనం పాపుణేయ్య. నియ్యాతితత్తభావస్స పనస్స భేరవారమ్మణే ఆపాథమాగతేపి భయం న ఉప్పజ్జతి. ‘‘నను తయా, పణ్డిత, పురిమమేవ అత్తా బుద్ధానం నియ్యాతితో’’తి పచ్చవేక్ఖతో పనస్స సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతి. యథా హి పురిసస్స ఉత్తమం కాసికవత్థం భవేయ్య, తస్స తస్మిం మూసికాయ వా కీటేహి వా ఖాదితే ఉప్పజ్జేయ్య దోమనస్సం. సచే పన తం అచీవరకస్స భిక్ఖునో దదేయ్య, అథస్స తం తేన భిక్ఖునా ఖణ్డాఖణ్డం కరియమానం దిస్వాపి సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

ఆచరియస్స నియ్యాతేన్తేనాపి ‘‘ఇమాహం, భన్తే, అత్తభావం తుమ్హాకం పరిచ్చజామీ’’తి వత్తబ్బం. ఏవం అనియ్యాతితత్తభావో హి అతజ్జనీయో వా హోతి, దుబ్బచో వా అనోవాదకరో, యేనకామంగమో వా ఆచరియం అనాపుచ్ఛావ యత్థిచ్ఛతి, తత్థ గన్తా, తమేనం ఆచరియో ఆమిసేన వా ధమ్మేన వా న సఙ్గణ్హాతి, గూళ్హం గన్థం న సిక్ఖాపేతి. సో ఇమం దువిధం సఙ్గహం అలభన్తో సాసనే పతిట్ఠం న లభతి, నచిరస్సేవ దుస్సీల్యం వా గిహిభావం వా పాపుణాతి. నియ్యాతితత్తభావో పన నేవ అతజ్జనీయో హోతి, న యేనకామంగమో, సువచో ఆచరియాయత్తవుత్తియేవ హోతి. సో ఆచరియతో దువిధం సఙ్గహం లభన్తో సాసనే వుడ్ఢిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరస్స అన్తేవాసికా వియ.

థేరస్స కిర సన్తికం తయో భిక్ఖూ ఆగమంసు. తేసు ఏకో ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకమత్థాయా’’తి వుత్తే సతపోరిసే పపాతే పతితుం ఉస్సహేయ్యన్తి ఆహ. దుతియో ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకమత్థాయా’’తి వుత్తే ఇమం అత్తభావం పణ్హితో పట్ఠాయ పాసాణపిట్ఠే ఘంసేన్తో నిరవసేసం ఖేపేతుం ఉస్సహేయ్యన్తి ఆహ. తతియో ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకమత్థాయా’’తి వుత్తే అస్సాసపస్సాసే ఉపరున్ధిత్వా కాలకిరియం కాతుం ఉస్సహేయ్యన్తి ఆహ. థేరో భబ్బావతిమే భిక్ఖూతి కమ్మట్ఠానం కథేసి. తే తస్స ఓవాదే ఠత్వా తయోపి అరహత్తం పాపుణింసూతి అయమానిసంసో అత్తనియ్యాతనే. తేన వుత్తం ‘‘బుద్ధస్స వా భగవతో ఆచరియస్స వా అత్తానం నియ్యాతేత్వా’’తి.

౪౯. సమ్పన్నజ్ఝాసయేన సమ్పన్నాధిముత్తినా చ హుత్వాతి ఏత్థ పన తేన యోగినా అలోభాదీనం వసేన ఛహాకారేహి సమ్పన్నజ్ఝాసయేన భవితబ్బం. ఏవం సమ్పన్నజ్ఝాసయో హి తిస్సన్నం బోధీనం అఞ్ఞతరం పాపుణాతి. యథాహ, ‘‘ఛ అజ్ఝాసయా బోధిసత్తానం బోధిపరిపాకాయ సంవత్తన్తి, అలోభజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా లోభే దోసదస్సావినో, అదోసజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా దోసే దోసదస్సావినో, అమోహజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా మోహే దోసదస్సావినో, నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా ఘరావాసే దోసదస్సావినో, పవివేకజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా సఙ్గణికాయ దోసదస్సావినో, నిస్సరణజ్ఝాసయా చ బోధిసత్తా సబ్బభవగతీసు దోసదస్సావినో’’తి. యే హి కేచి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా సోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామిఖీణాసవపచ్చేకబుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధా, సబ్బే తే ఇమేహేవ ఛహాకారేహి అత్తనా అత్తనా పత్తబ్బం విసేసం పత్తా. తస్మా ఇమేహి ఛహాకారేహి సమ్పన్నజ్ఝాసయేన భవితబ్బం. తదధిముత్తతాయ పన అధిముత్తిసమ్పన్నేన భవితబ్బం. సమాధాధిముత్తేన సమాధిగరుకేన సమాధిపబ్భారేన, నిబ్బానాధిముత్తేన నిబ్బానగరుకేన నిబ్బానపబ్భారేన చ భవితబ్బన్తి అత్థో.

౫౦. ఏవం సమ్పన్నజ్ఝాసయాధిముత్తినో పనస్స కమ్మట్ఠానం యాచతో చేతోపరియఞాణలాభినా ఆచరియేన చిత్తాచారం ఓలోకేత్వా చరియా జానితబ్బా. ఇతరేన కిం చరితోసి? కే వా తే ధమ్మా బహులం సముదాచరన్తి? కిం వా తే మనసికరోతో ఫాసు హోతి? కతరస్మిం వా తే కమ్మట్ఠానే చిత్తం నమతీతి ఏవమాదీహి నయేహి పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బా. ఏవం ఞత్వా చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం.

కథేన్తేన చ తివిధేన కథేతబ్బం. పకతియా ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానస్స ఏకం ద్వే నిసజ్జాని సజ్ఝాయం కారేత్వా దాతబ్బం. సన్తికే వసన్తస్స ఆగతాగతక్ఖణే కథేతబ్బం. ఉగ్గహేత్వా అఞ్ఞత్ర గన్తుకామస్స నాతిసంఖిత్తం నాతివిత్థారికం కత్వా కథేతబ్బం.

తత్థ పథవీకసిణం తావ కథేన్తేన చత్తారో కసిణదోసా, కసిణకరణం, కతస్స భావనానయో, దువిధం నిమిత్తం, దువిధో సమాధి, సత్తవిధం సప్పాయాసప్పాయం, దసవిధం అప్పనాకోసల్లం, వీరియసమతా, అప్పనావిధానన్తి ఇమే నవ ఆకారా కథేతబ్బా. సేసకమ్మట్ఠానేసుపి తస్స తస్స అనురూపం కథేతబ్బం. తం సబ్బం తేసం భావనావిధానే ఆవిభవిస్సతి.