౧౫. ఆయతనధాతునిద్దేసో

ఆయతనవిత్థారకథా

౫౧౦. ఆయతనానీతి ద్వాదసాయతనాని – చక్ఖాయతనం, రూపాయతనం, సోతాయతనం, సద్దాయతనం, ఘానాయతనం, గన్ధాయతనం, జివ్హాయతనం, రసాయతనం, కాయాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, మనాయతనం, ధమ్మాయతనన్తి. తత్థ –

అత్థ లక్ఖణ తావత్వ, కమ సఙ్ఖేప విత్థారా;

తథా దట్ఠబ్బతో చేవ, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ విసేసతో తావ చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి విభావేతి చాతి అత్థో. రూపయతీతి రూపం, వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. సప్పతీతి సద్దో, ఉదాహరియతీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం. గన్ధయతీతి గన్ధో. అత్తనో వత్థుం సూచయతీతి అత్థో. జీవితం అవ్హయతీతి జివ్హా. రసన్తి తం సత్తాతి రసో, అస్సాదేన్తీతి అత్థో. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. ఫుసియతీతి ఫోట్ఠబ్బం. మునాతీతి మనో. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి ధమ్మా.

౫౧౧. అవిసేసతో పన ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. చక్ఖురూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘటన్తి, వాయమన్తీతి వుత్తం హోతి. తే చ ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి, విత్థారేన్తీతి వుత్తం హోతి, ఇదఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం యావ న నివత్తతి, తావ నయన్తేవ, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇతి సబ్బేపిమే ధమ్మా ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనం ఆయతనన్తి వుచ్చన్తి.

౫౧౨. అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమ్మే ఆయతనే సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౦౨) కారణం.

చక్ఖుఆదీసు చాపి తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో చ నేసం నివాసట్ఠానం. చక్ఖాదీసు చ తే ఆకిణ్ణా తన్నిస్సితత్తా తదారమ్మణత్తా చాతి చక్ఖాదయో నేసం ఆకరో. చక్ఖాదయో చ నేసం సమోసరణట్ఠానం, తత్థ తత్థ వత్థుద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో. చక్ఖాదయో చ నేసం సఞ్జాతిదేసో, తన్నిస్సయారమ్మణభావేన తత్థేవ ఉప్పత్తితో. చక్ఖాదయో చ నేసం కారణం, తేసం అభావే అభావతోతి. ఇతి నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాతిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేనచాతి ఇమేహిపి కారణేహి ఏతే ధమ్మా ఆయతనం ఆయతనన్తి వుచ్చన్తి.

తస్మా యథావుత్తేన అత్థేన చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మా చ తే ఆయతనఞ్చాతి ధమ్మాయతనన్తి ఏవం తావేత్థ అత్థతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౧౩. లక్ఖణాతి చక్ఖాదీనం లక్ఖణతోపేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తాని చ పన తేసం లక్ఖణాని ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

తావత్వతోతి తావభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – చక్ఖాదయోపి హి ధమ్మా ఏవ, ఏవం సతి ధమ్మాయతనమిచ్చేవ అవత్వా కస్మా ద్వాదసాయతనానీతి వుత్తానీతి చే. ఛవిఞ్ఞాణకాయుప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో ఇధ ఛన్నం విఞ్ఞాణకాయానం ద్వారభావేన ఆరమ్మణభావేన చ వవత్థానతో అయమేతేసం భేదో హోతీతి ద్వాదస వుత్తాని, చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథిపరియాపన్నస్స హి విఞ్ఞాణకాయస్స చక్ఖాయతనమేవ ఉప్పత్తిద్వారం, రూపాయతనమేవ చారమ్మణం, తథా ఇతరాని ఇతరేసం. ఛట్ఠస్స పన భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో మనాయతనేకదేసోవ ఉప్పత్తిద్వారం, అసాధారణమేవ చ ధమ్మాయతనం ఆరమ్మణన్తి. ఇతి ఛన్నం విఞ్ఞాణకాయానం ఉప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో ద్వాదస వుత్తానీతి ఏవమేత్థ తావత్వతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౧౪. కమతోతి ఇధాపి పుబ్బే వుత్తేసు ఉప్పత్తిక్కమాదీసు దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. అజ్ఝత్తికేసు హి ఆయతనేసు సనిదస్సనసప్పటిఘవిసయత్తా చక్ఖాయతనం పాకటన్తి పఠమం దేసితం, తతో అనిదస్సనసప్పటిఘవిసయాని సోతాయతనాదీని. అథ వా దస్సనానుత్తరియసవనానుత్తరియహేతుభావేన బహూపకారత్తా అజ్ఝత్తికేసు చక్ఖాయతనసోతాయతనాని పఠమం దేసితాని, తతో ఘానాయతనాదీని తీణి, పఞ్చన్నమ్పి గోచరవిసయత్తా అన్తే మనాయతనం, చక్ఖాయతనాదీనం పన గోచరత్తా తస్స తస్స అన్తరన్తరాని బాహిరేసు రూపాయతనాదీని. అపిచ విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణవవత్థానతోపి అయమేతేసం కమో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౩.౪౨౧; సం. ని. ౨.౪౩). ఏవం కమతోపేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౧౫. సఙ్ఖేపవిత్థారాతి సఙ్ఖేపతో హి మనాయతనస్స చేవ ధమ్మాయతనేకదేసస్స చ నామేన తదవసేసానఞ్చ ఆయతనానం రూపేన సఙ్గహితత్తా ద్వాదసాపి ఆయతనాని నామరూపమత్తమేవ హోన్తి. విత్థారతో పన అజ్ఝత్తికేసు తావ చక్ఖాయతనం జాతివసేన చక్ఖుపసాదమత్తమేవ, పచ్చయగతినికాయపుగ్గలభేదతో పన అనన్తప్పభేదం. తథా సోతాయతనాదీని చత్తారి. మనాయతనం కుసలాకుసలవిపాకకిరియవిఞ్ఞాణభేదేన ఏకూననవుతిప్పభేదం ఏకవీసుత్తరసతప్పభేదఞ్చ. వత్థుపటిపదాదిభేదతో పన అనన్తప్పభేదం. రూపసద్దగన్ధరసాయతనాని విసభాగపచ్చయాదిభేదతో అనన్తప్పభేదాని. ఫోట్ఠబ్బాయతనం పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతువసేన తిప్పభేదం. పచ్చయాదిభేదతో అనేకప్పభేదం. ధమ్మాయతనం వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధసుఖుమరూపనిబ్బానానం సభావనానత్తభేదతో అనేకప్పభేదన్తి. ఏవం సఙ్ఖేపవిత్థారా విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౧౬. దట్ఠబ్బతోతి ఏత్థ పన సబ్బానేవ సఙ్ఖతాని ఆయతనాని అనాగమనతో అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. న హి తాని పుబ్బే ఉదయా కుతోచి ఆగచ్ఛన్తి, నపి ఉద్ధం వయా కుహిఞ్చి గచ్ఛన్తి, అథ ఖో పుబ్బే ఉదయా అప్పటిలద్ధసభావాని, ఉద్ధం వయా పరిభిన్నసభావాని, పుబ్బన్తాపరన్తవేమజ్ఝే పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ అవసాని పవత్తన్తి. తస్మా అనాగమనతో అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. తథా నిరీహకతో అబ్యాపారతో చ. న హి చక్ఖురూపాదీనం ఏవం హోతి ‘‘అహో వత అమ్హాకం సామగ్గియం విఞ్ఞాణం నామ ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి, న చ తాని విఞ్ఞాణుప్పాదనత్థం ద్వారభావేన వత్థుభావేన ఆరమ్మణభావేన వా ఈహన్తి, న బ్యాపారమాపజ్జన్తి, అథ ఖో ధమ్మతావేసా, యం చక్ఖురూపాదిసామగ్గియం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని సమ్భవన్తీతి. తస్మా నిరీహకతో అబ్యాపారతో చ దట్ఠబ్బాని. అపిచ అజ్ఝత్తికాని సుఞ్ఞగామో వియ దట్ఠబ్బాని, ధువసుభసుఖత్తభావవిరహితత్తా. బాహిరాని గామఘాతకచోరా వియ, అజ్ఝత్తికానం అభిఘాతకత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేహి రూపేహీ’’తి విత్థారో. అపిచ అజ్ఝత్తికాని ఛ పాణకా వియ దట్ఠబ్బాని, బాహిరాని తేసం గోచరా వియాతి. ఏవమేత్థ దట్ఠబ్బతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

ఇదం తావ ఆయతనానం విత్థారకథాముఖం.

ధాతువిత్థారకథా

౫౧౭. తదనన్తరా పన ధాతుయోతి అట్ఠారస ధాతుయో – చక్ఖుధాతు, రూపధాతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు, సోతధాతు, సద్దధాతు, సోతవిఞ్ఞాణధాతు, ఘానధాతు, గన్ధధాతు, ఘానవిఞ్ఞాణధాతు, జివ్హాధాతు, రసధాతు, జివ్హావిఞ్ఞాణధాతు, కాయధాతు, ఫోట్ఠబ్బధాతు, కాయవిఞ్ఞాణధాతు, మనోధాతు, ధమ్మధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి. తత్థ –

అత్థతో లక్ఖణాదీహి, కమ తావత్వసఙ్ఖతో;

పచ్చయా అథ దట్ఠబ్బా, వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ అత్థతోతి చక్ఖతీతి చక్ఖు. రూపయతీతి రూపం. చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి ఏవమాదినా తావ నయేన చక్ఖాదీనం విసేసత్థతో వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో. అవిసేసేన పన విదహతి, ధీయతే, విధానం, విధీయతే ఏతాయ, ఏత్థ వా ధీయతీతి ధాతు. లోకియా హి ధాతుయో కారణభావేన వవత్థితా హుత్వా సువణ్ణరజతాదిధాతుయో వియ సువణ్ణరజతాదిం, అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి. భారహారేహి చ భారో వియ, సత్తేహి ధీయన్తే, ధారియన్తీతి అత్థో. దుక్ఖవిధానమత్తమేవ చేసా, అవసవత్తనతో. ఏతాహి చ కరణభూతాహి సంసారదుక్ఖం సత్తేహి అనువిధీయతి. తథావిహితఞ్చ తం ఏతాస్వేవ ధీయతి, ఠపియతీతి అత్థో. ఇతి చక్ఖాదీసు ఏకేకో ధమ్మో యథాసమ్భవం విదహతి, ధీయతీతిఆదినా అత్థవసేన ధాతూతి వుచ్చతి.

౫౧౮. అపిచ యథా తిత్థియానం అత్తా నామ సభావతో నత్థి, న ఏవమేతా, ఏతా పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. యథా లోకే విచిత్తా హరితాలమనోసిలాదయో సేలావయవా ధాతుయోతి వుచ్చన్తి, ఏవమేతాపి ధాతుయో వియ ధాతుయో. విచిత్తా హేతే ఞాణఞేయ్యావయవాతి. యథా వా సరీరసఙ్ఖాతస్స సముదాయస్స అవయవభూతేసు రససోణితాదీసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నేసు ధాతుసమఞ్ఞా, ఏవమేతేసుపి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స అత్తభావస్స అవయవేసు ధాతుసమఞ్ఞా వేదితబ్బా. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నా హేతే చక్ఖాదయోతి. అపిచ ధాతూతి నిజ్జీవమత్తస్సేవేతం అధివచనం. తథా హి భగవా ‘‘ఛ ధాతురో అయం భిక్ఖు పురిసో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౪౪) జీవసఞ్ఞాసమూహననత్థం ధాతుదేసనం అకాసీతి.

తస్మా యథావుత్తేన అత్థేన చక్ఖు చ తం ధాతు చ చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణఞ్చ తం ధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి. ఏవం తావేత్థ అత్థతో వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౧౯. లక్ఖణాదితోతి చక్ఖాదీనం లక్ఖణాదితోపేత్థ వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో. తాని చ పన నేసం లక్ఖణాదీని ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

కమతోతి ఇధాపి పుబ్బే వుత్తేసు ఉప్పత్తిక్కమాదీసు దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. సో చ పనాయం హేతుఫలానుపుబ్బవవత్థానవసేన వుత్తో. చక్ఖుధాతు రూపధాతూతి ఇదఞ్హి ద్వయం హేతు, చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతూతి ఫలం. ఏవం సబ్బత్థ.

౫౨౦. తావత్వతోతి తావభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – తేసు తేసు హి సుత్తాభిధమ్మప్పదేసేసు ‘‘ఆభాధాతు, సుభధాతు, ఆకాసానఞ్చాయతనధాతు, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనధాతు, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనధాతు, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధాతు, సఞ్ఞావేదయితనిరోధధాతు’’ (సం. ని. ౨.౯౫), ‘‘కామధాతు, బ్యాపాదధాతు, విహింసాధాతు, నేక్ఖమ్మధాతు, అబ్యాపాదధాతు, అవిహింసాధాతు’’ (విభ. ౧౮౨; దీ. ని. ౩.౩౦౫; మ. ని. ౩.౧౨౫), ‘‘సుఖధాతు, దుక్ఖధాతు, సోమనస్సధాతు, దోమనస్సధాతు, ఉపేక్ఖాధాతు, అవిజ్జాధాతు’’ (విభ. ౧౮౦; మ. ని. ౩.౧౨౫), ‘‘ఆరమ్భధాతు, నిక్కమధాతు, పరక్కమధాతు’’ (సం. ని. ౫.౧౮౩), ‘‘హీనధాతు, మజ్ఝిమధాతు, పణీతధాతు’’ (దీ. ని. ౩.౩౦౫), ‘‘పథవీధాతు, ఆపోధాతు, తేజోధాతు, వాయోధాతు (దీ. ని. ౩.౩౧౧), ఆకాసధాతు, విఞ్ఞాణధాతు’’ (మ. ని. ౩.౧౨౫; విభ. ౧౭౨), ‘‘సఙ్ఖతధాతు, అసఙ్ఖతధాతు’’ (మ. ని. ౩.౧౨౫), ‘‘అనేకధాతు నానాధాతు లోకో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౬౬; మ. ని. ౧.౧౪౮) ఏవమాదయో అఞ్ఞాపి ధాతుయో దిస్సన్తి. ఏవం సతి సబ్బాసం వసేన పరిచ్ఛేదం అకత్వా కస్మా అట్ఠారసాతి అయమేవ పరిచ్ఛేదో కతోతి చే. సభావతో విజ్జమానానం సబ్బధాతూనం తదన్తోగధత్తా.

రూపధాతుయేవ హి ఆభాధాతు, సుభధాతు పన రూపాదిపటిబద్ధా. కస్మా, సుభనిమిత్తత్తా. సుభనిమిత్తఞ్హి సుభధాతు. తఞ్చ రూపాదివినిముత్తం న విజ్జతి. కుసలవిపాకారమ్మణా వా రూపాదయో ఏవ సుభధాతూతి రూపాదిమత్తమేవేసా. ఆకాసానఞ్చాయతనధాతుఆదీసు చిత్తం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయేవ, సేసా ధమ్మధాతు. సఞ్ఞావేదయితనిరోధధాతు పన సభావతో నత్థి. ధాతుద్వయనిరోధమత్తమేవ హి సా.

కామధాతు ధమ్మధాతుమత్తం వా హోతి. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా కామధాతు? కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో’’తి (విభ. ౧౮౨). అట్ఠారసాపి వా ధాతుయో. యథాహ – ‘‘హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధధాతుఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం, అయం వుచ్చతి కామధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨).

నేక్ఖమ్మధాతు ధమ్మధాతు ఏవ, ‘‘సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨) వచనతో మనోవిఞ్ఞాణధాతుపి హోతియేవ. బ్యాపాదవిహింసా-అబ్యాపాద-అవిహింసాసుఖ-దుక్ఖ-సోమనస్స-దోమనస్సుపేక్ఖా-అవిజ్జాఆరమ్భ-నిక్కమ-పరక్కమధాతుయో ధమ్మధాతుయేవ.

హీనమజ్ఝిమపణీతధాతుయో అట్ఠారస ధాతుమత్తమేవ. హీనా హి చక్ఖాదయో హీనా ధాతు, మజ్ఝిమపణీతా మజ్ఝిమా చేవ పణీతా చ. నిప్పరియాయేన పన అకుసలా ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో హీనధాతు, లోకియా కుసలాబ్యాకతా ఉభోపి చక్ఖుధాతుఆదయో చ మజ్ఝిమధాతు, లోకుత్తరా పన ధమ్మధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో పణీతధాతు.

పథవీతేజోవాయోధాతుయో ఫోట్ఠబ్బధాతుయేవ, ఆపోధాతు ఆకాసధాతు చ ధమ్మధాతుయేవ. విఞ్ఞాణధాతు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసత్తవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్ఖేపోయేవ.

సత్తరస ధాతుయో ధమ్మధాతుఏకదేసో చ సఙ్ఖతధాతు, అసఙ్ఖతా పన ధాతు ధమ్మధాతుఏకదేసోవ. అనేకధాతునానాధాతులోకో పన అట్ఠారస ధాతుప్పభేదమత్తమేవాతి. ఇతి సభావతో విజ్జమానానం సబ్బధాతూనం తదన్తోగధత్తా అట్ఠారసేవ వుత్తాతి.

౫౨౧. అపిచ విజాననసభావే విఞ్ఞాణే జీవసఞ్ఞీనం సఞ్ఞాసమూహననత్థమ్పి అట్ఠారసేవ వుత్తా. సన్తి హి సత్తా విజాననసభావే విఞ్ఞాణే జీవసఞ్ఞినో, తేసం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదేన తస్స అనేకతం చక్ఖురూపాదిపచ్చయాయత్తవుత్తితాయ అనిచ్చతఞ్చ పకాసేత్వా దీఘరత్తానుసయితం జీవసఞ్ఞం సమూహనితుకామేన భగవతా అట్ఠారస ధాతుయో పకాసితా. కిఞ్చ భియ్యో తథా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన చ. యే చ ఇమాయ అనతిసఙ్ఖేపవిత్థారాయ దేసనాయ వేనేయ్యసత్తా, తదజ్ఝాసయవసేన చ అట్ఠారసేవ పకాసితా.

సఙ్ఖేపవిత్థారనయేన తథా తథా హి,

ధమ్మం పకాసయతి ఏస యథా యథాస్స;

సద్ధమ్మతేజవిహతం విలయం ఖణేన,

వేనేయ్యసత్తహదయేసు తమో పయాతీతి.

ఏవమేత్థ తావత్వతో వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౨౨. సఙ్ఖతోతి చక్ఖుధాతు తావ జాతితో ఏకో ధమ్మోత్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి చక్ఖుపసాదవసేన, తథా సోతఘానజివ్హాకాయరూపసద్దగన్ధరసధాతుయో సోతప్పసాదాదివసేన, ఫోట్ఠబ్బధాతు పన పథవీతేజోవాయోవసేన తయో ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు కుసలాకుసలవిపాకవసేన ద్వే ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి, తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణధాతుయో. మనోధాతు పన పఞ్చద్వారావజ్జనకుసలాకుసలవిపాకసమ్పటిచ్ఛనవసేన తయో ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ధమ్మధాతు తిణ్ణం అరూపక్ఖన్ధానం సోళసన్నం సుఖుమరూపానం అసఙ్ఖతాయ చ ధాతుయా వసేన వీసతి ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. మనోవిఞ్ఞాణధాతు సేసకుసలాకుసలాబ్యాకతవిఞ్ఞాణవసేన ఛసత్తతి ధమ్మాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ఏవమేత్థ సఙ్ఖతోపి వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౨౩. పచ్చయాతి ఏత్థ చ చక్ఖుధాతు తావ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా విప్పయుత్తపురేజాతఅత్థిఅవిగతనిస్సయిన్ద్రియపచ్చయానం వసేన ఛహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి, రూపధాతు పురేజాతఅత్థిఅవిగతారమ్మణపచ్చయానం వసేన చతూహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. ఏవం సోతవిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం సోతధాతుసద్దధాతుఆదయో. పఞ్చన్నం పన నేసం ఆవజ్జనమనోధాతు అనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతానన్తరూపనిస్సయవసేన పఞ్చహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి, తా చ పఞ్చపి సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతుయా. తథా సమ్పటిచ్ఛనమనోధాతు సన్తీరణమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా, సా చ వోట్ఠబ్బనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా, వోట్ఠబ్బనమనోవిఞ్ఞాణధాతు చ జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతు పన అనన్తరాయ జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తేహి చేవ పఞ్చహి ఆసేవనపచ్చయేన చాతి ఛహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. ఏస తావ పఞ్చద్వారే నయో.

మనోద్వారే పన భవఙ్గమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఆవజ్జనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా. ఆవజ్జనమనోవిఞ్ఞాణధాతు చ జవనమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా పురిమేహి పఞ్చహి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. ధమ్మధాతు పన సత్తన్నమ్పి విఞ్ఞాణధాతూనం సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదీహి బహుధా పచ్చయో హోతి. చక్ఖుధాతుఆదయో పన ఏకచ్చా చ ధమ్మధాతు ఏకచ్చాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణపచ్చయాదీహిపి పచ్చయా హోన్తి. చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీనఞ్చ న కేవలం చక్ఖురూపాదయో పచ్చయా హోన్తి, అథ ఖో ఆలోకాదయోపి. తేనాహు పుబ్బాచరియా –

‘‘చక్ఖురూపాలోకమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. సోతసద్దవివరమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం. ఘానగన్ధవాయుమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం. జివ్హారసఆపమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం. కాయఫోట్ఠబ్బపథవీమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం. భవఙ్గమనధమ్మమనసికారే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి.

అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన పచ్చయప్పభేదో పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే ఆవిభవిస్సతీతి ఏవమేత్థ పచ్చయతోపి వేదితబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౨౪. దట్ఠబ్బతోతి దట్ఠబ్బతోపేత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి అత్థో. సబ్బా ఏవ హి సఙ్ఖతధాతుయో పుబ్బన్తాపరన్తవివిత్తతో ధువసుభసుఖత్తభావసుఞ్ఞతో పచ్చయాయత్తవుత్తితో చ దట్ఠబ్బా.

విసేసతో పనేత్థ భేరితలం వియ చక్ఖుధాతు దట్ఠబ్బా, దణ్డో వియ రూపధాతు, సద్దో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తథా ఆదాసతలం వియ చక్ఖుధాతు, ముఖం వియ రూపధాతు, ముఖనిమిత్తం వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. అథ వా ఉచ్ఛుతిలా వియ చక్ఖుధాతు, యన్తచక్కయట్ఠి వియ రూపధాతు, ఉచ్ఛురసతేలాని వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. తథా అధరారణీ వియ చక్ఖుధాతు, ఉత్తరారణీ వియ రూపధాతు, అగ్గి వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు. ఏస నయో సోతధాతుఆదీసు.

మనోధాతు పన యథాసమ్భవతో చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం పురేచరానుచరా వియ దట్ఠబ్బా.

ధమ్మధాతుయా వేదనాక్ఖన్ధో సల్లమివ సూలమివ చ దట్ఠబ్బో. సఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా వేదనాసల్లసూలయోగాఆతురా వియ, పుథుజ్జనానం వా సఞ్ఞా ఆసాదుక్ఖజననతో రిత్తముట్ఠి వియ. అయథాభుచ్చనిమిత్తగాహకతో వనమిగో వియ. సఙ్ఖారా పటిసన్ధియం పక్ఖిపనతో అఙ్గారకాసుయం ఖిపనకపురిసా వియ. జాతి దుక్ఖానుబన్ధతో రాజపురిసానుబన్ధచోరా వియ. సబ్బానత్థావహస్స ఖన్ధసన్తానస్స హేతుతో విసరుక్ఖబీజాని వియ. రూపం నానావిధుపద్దవనిమిత్తతో ఖురచక్కం వియ దట్ఠబ్బం. అసఙ్ఖతా పన ధాతు అమతతో సన్తతో ఖేమతో చ దట్ఠబ్బా. కస్మా? సబ్బానత్థావహస్స పటిపక్ఖభూతత్తా.

మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఆరమ్మణేసు వవత్థానాభావతో అరఞ్ఞమక్కటో వియ, దుద్దమనతో అస్సఖళుఙ్కో వియ, యత్థకామనిపాతితో వేహాసక్ఖిత్తదణ్డో వియ, లోభదోసాదినానప్పకారకిలేసవేసయోగతో రఙ్గనటో వియ దట్ఠబ్బాతి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

పఞ్ఞాభావనాధికారే

ఆయతనధాతునిద్దేసో నామ

పన్నరసమో పరిచ్ఛేదో.