౧౪. ఖన్ధనిద్దేసో

పఞ్ఞాకథా

౪౨౧. ఇదాని యస్మా ఏవం అభిఞ్ఞావసేన అధిగతానిసంసాయ థిరతరాయ సమాధిభావనాయ సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయన్తి ఏత్థ చిత్తసీసేన నిద్దిట్ఠో సమాధి సబ్బాకారేన భావితో హోతి.

తదనన్తరా పన పఞ్ఞా భావేతబ్బా. సా చ అతిసఙ్ఖేపదేసితత్తా విఞ్ఞాతుమ్పి తావ న సుకరా, పగేవ భావేతుం. తస్మా తస్సా విత్థారం భావనానయఞ్చ దస్సేతుం ఇదం పఞ్హాకమ్మం హోతి.

కా పఞ్ఞా, కేనట్ఠేన పఞ్ఞా, కానస్సా లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని, కతివిధా పఞ్ఞా, కథం భావేతబ్బా, పఞ్ఞాభావనాయ కో ఆనిసంసోతి?

౪౨౨. తత్రిదం విస్సజ్జనం, కా పఞ్ఞాతి పఞ్ఞా బహువిధా నానప్పకారా. తం సబ్బం విభావయితుం ఆరబ్భమానం విస్సజ్జనం అధిప్పేతఞ్చేవ అత్థం న సాధేయ్య, ఉత్తరి చ విక్ఖేపాయ సంవత్తేయ్య, తస్మా ఇధ అధిప్పేతమేవ సన్ధాయ వదామ. కుసలచిత్తసమ్పయుత్తం విపస్సనాఞాణం పఞ్ఞా.

౪౨౩. కేనట్ఠేన పఞ్ఞాతి పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా. కిమిదం పజాననం నామ? సఞ్జాననవిజాననాకారవిసిట్ఠం నానప్పకారతో జాననం. సఞ్ఞావిఞ్ఞాణపఞ్ఞానం హి సమానేపి జాననభావే, సఞ్ఞా ‘‘నీలం పీతక’’న్తి ఆరమ్మణసఞ్జాననమత్తమేవ హోతి. ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి లక్ఖణపటివేధం పాపేతుం న సక్కోతి. విఞ్ఞాణం ‘‘నీలం పీతక’’న్తి ఆరమ్మణఞ్చ జానాతి, లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి. ఉస్సక్కిత్వా పన మగ్గపాతుభావం పాపేతుం న సక్కోతి. పఞ్ఞా వుత్తనయవసేన ఆరమ్మణఞ్చ జానాతి, లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేతి, ఉస్సక్కిత్వా మగ్గపాతుభావఞ్చ పాపేతి.

యథా హి హేరఞ్ఞికఫలకే ఠపితం కహాపణరాసిం ఏకో అజాతబుద్ధిదారకో, ఏకో గామికపురిసో, ఏకో హేరఞ్ఞికోతి తీసు జనేసు పస్సమానేసు అజాతబుద్ధిదారకో కహాపణానం చిత్తవిచిత్తదీఘచతురస్సపరిమణ్డలభావమత్తమేవ జానాతి, ‘‘ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రతనసమ్మత’’న్తి న జానాతి. గామికపురిసో చిత్తవిచిత్తాదిభావం జానాతి, ‘‘ఇదం మనుస్సానం ఉపభోగపరిభోగం రతనసమ్మత’’న్తి చ. ‘‘అయం ఛేకో, అయం కూటో, అయం అద్ధసారో’’తి ఇమం పన విభాగం న జానాతి. హేరఞ్ఞికో సబ్బేపి తే పకారే జానాతి, జానన్తో చ కహాపణం ఓలోకేత్వాపి జానాతి, ఆకోటితస్స సద్దం సుత్వాపి, గన్ధం ఘాయిత్వాపి, రసం సాయిత్వాపి, హత్థేన ధారయిత్వాపి, అసుకస్మిం నామ గామే వా నిగమే వా నగరే వా పబ్బతే వా నదీతీరే వా కతోతిపి, అసుకాచరియేన కతోతిపి జానాతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

సఞ్ఞా హి అజాతబుద్ధినో దారకస్స కహాపణదస్సనం వియ హోతి, నీలాదివసేన ఆరమ్మణస్స ఉపట్ఠానాకారమత్తగహణతో. విఞ్ఞాణం గామికస్స పురిసస్స కహాపణదస్సనమివ హోతి, నీలాదివసేన ఆరమ్మణాకారగహణతో, ఉద్ధంపి చ లక్ఖణపటివేధసమ్పాపనతో. పఞ్ఞా హేరఞ్ఞికస్స కహాపణదస్సనమివ హోతి, నీలాదివసేన ఆరమ్మణాకారం గహేత్వా, లక్ఖణపటివేధఞ్చ పాపేత్వా, తతో ఉద్ధమ్పి మగ్గపాతుభావపాపనతో. తస్మా యదేతం సఞ్జాననవిజాననాకారవిసిట్ఠం నానప్పకారతో జాననం. ఇదం పజాననన్తి వేదితబ్బం. ఇదం సన్ధాయ హి ఏతం వుత్తం ‘‘పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా’’తి.

సా పనేసా యత్థ సఞ్ఞావిఞ్ఞాణాని, న తత్థ ఏకంసేన హోతి. యదా పన హోతి, తదా అవినిబ్భుత్తా తేహి ధమ్మేహి ‘‘అయం సఞ్ఞా, ఇదం విఞ్ఞాణం, అయం పఞ్ఞా’’తి వినిబ్భుజ్జిత్వా అలబ్భనేయ్యనానత్తా సుఖుమా దుద్దసా. తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనో ‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కత’’న్తి. కిం, భన్తే, నాగసేన భగవతా దుక్కరం కతన్తి? ‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం యం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’’’న్తి (మి. ప. ౨.౭.౧౬).

౪౨౪. కానస్సా లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి ఏత్థ పన ధమ్మసభావపటివేధలక్ఖణా పఞ్ఞా, ధమ్మానం సభావపటిచ్ఛాదకమోహన్ధకారవిద్ధంసనరసా, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా. ‘‘సమాహితో యథాభూతం జానాతి పస్సతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౨) వచనతో పన సమాధి తస్సా పదట్ఠానం.

పఞ్ఞాపభేదకథా

౪౨౫. కతివిధా పఞ్ఞాతి ధమ్మసభావపటివేధలక్ఖణేన తావ ఏకవిధా. లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధా. తథా సాసవానాసవాదివసేన, నామరూపవవత్థాపనవసేన, సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతవసేన, దస్సనభావనాభూమివసేన చ. తివిధా చిన్తాసుతభావనామయవసేన. తథా పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణారమ్మణవసేన, ఆయాపాయఉపాయకోసల్లవసేన, అజ్ఝత్తాభినివేసాదివసేన చ. చతుబ్బిధా చతూసు సచ్చేసు ఞాణవసేన చతుపటిసమ్భిదావసేన చాతి.

౪౨౬. తత్థ ఏకవిధకోట్ఠాసో ఉత్తానత్థోయేవ. దువిధకోట్ఠాసే లోకియమగ్గసమ్పయుత్తా లోకియా. లోకుత్తరమగ్గసమ్పయుత్తా లోకుత్తరాతి ఏవం లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధా.

దుతియదుకే ఆసవానం ఆరమ్మణభూతా సాసవా. తేసం అనారమ్మణా అనాసవా. అత్థతో పనేసా లోకియలోకుత్తరావ హోతి. ఆసవసమ్పయుత్తా సాసవా. ఆసవవిప్పయుత్తా అనాసవాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం సాసవానాసవాదివసేన దువిధా.

తతియదుకే యా విపస్సనం ఆరభితుకామస్స చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం వవత్థాపనే పఞ్ఞా, అయం నామవవత్థాపనపఞ్ఞా. యా రూపక్ఖన్ధస్స వవత్థాపనే పఞ్ఞా, అయం రూపవవత్థాపనపఞ్ఞాతి ఏవం నామరూపవవత్థాపనవసేన దువిధా.

చతుత్థదుకే ద్వీసు కామావచరకుసలచిత్తేసు సోళససు చ పఞ్చకనయేన చతుక్కజ్ఝానికేసు మగ్గచిత్తేసు పఞ్ఞా సోమనస్ససహగతా. ద్వీసు కామావచరకుసలచిత్తేసు చతూసు చ పఞ్చమజ్ఝానికేసు మగ్గచిత్తేసు పఞ్ఞా ఉపేక్ఖాసహగతాతి ఏవం సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతవసేన దువిధా.

పఞ్చమదుకే పఠమమగ్గపఞ్ఞా దస్సనభూమి. అవసేసమగ్గత్తయపఞ్ఞా భావనాభూమీతి ఏవం దస్సనభావనాభూమివసేన దువిధా.

౪౨౭. తికేసు పఠమత్తికే పరతో అస్సుత్వా పటిలద్ధపఞ్ఞా అత్తనో చిన్తావసేన నిప్ఫన్నత్తా చిన్తామయా. పరతో సుత్వా పటిలద్ధపఞ్ఞా సుతవసేన నిప్ఫన్నత్తా సుతమయా. యథా తథా వా భావనావసేన నిప్ఫన్నా అప్పనాప్పత్తా పఞ్ఞా భావనామయా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తత్థ కతమా చిన్తామయా పఞ్ఞా? యోగవిహితేసు వా కమ్మాయతనేసు యోగవిహితేసు వా సిప్పాయతనేసు యోగవిహితేసు వా విజ్జాట్ఠానేసు కమ్మస్సకతం వా సచ్చానులోమికం వా రూపం అనిచ్చన్తి వా వేదనా…పే… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తి వా, యం ఏవరూపిం అనులోమికం ఖన్తిం దిట్ఠిం రుచిం ముతిం పేక్ఖం ధమ్మనిజ్ఝానఖన్తిం పరతో అస్సుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి చిన్తామయా పఞ్ఞా…పే… సుత్వా పటిలభతి, అయం వుచ్చతి సుతమయా పఞ్ఞా. సబ్బాపి సమాపన్నస్స పఞ్ఞా భావనామయా పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౬౮).

ఏవం చిన్తాసుతభావనామయవసేన తివిధా.

దుతియత్తికే కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తా పఞ్ఞా పరిత్తారమ్మణా. రూపావచరారూపావచరే ఆరబ్భ పవత్తా మహగ్గతారమ్మణా. సా లోకియవిపస్సనా. నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తా అప్పమాణారమ్మణా. సా లోకుత్తరవిపస్సనాతి ఏవం పరిత్తమహగ్గతాప్పమాణారమ్మణవసేన తివిధా.

తతియత్తికే ఆయో నామ వుద్ధి, సా దువిధా అనత్థహానితో అత్థుప్పత్తితో చ. తత్థ కోసల్లం ఆయకోసల్లం. యథాహ –

‘‘తత్థ కతమం ఆయకోసల్లం? ఇమే మే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ అకుసలా ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, ఇమే వా పనిమే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి. ఉప్పన్నా చ కుసలా ధమ్మా భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ భావనాయ పారిపూరియా సంవత్తన్తీతి, యా తత్థ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి, ఇదం వుచ్చతి ఆయకోసల్ల’’న్తి (విభ. ౭౭౧).

అపాయోతి పన అవుద్ధి, సాపి దువిధా అత్థహానితో చ అనత్థుప్పత్తితో చ. తత్థ కోసల్లం అపాయకోసల్లం. యథాహ ‘‘తత్థ కతమం అపాయకోసల్లం? ఇమే ధమ్మే మనసికరోతో అనుప్పన్నా చేవ కుసలా ధమ్మా న ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆది (విభ. ౭౭౧).

సబ్బత్థ పన తేసం తేసం ధమ్మానం ఉపాయేసు నిబ్బత్తికారణేసు తంఖణప్పవత్తం ఠానుప్పత్తికం కోసల్లం ఉపాయకోసల్లం నామ. యథాహ – ‘‘సబ్బాపి తత్రుపాయా పఞ్ఞా ఉపాయకోసల్ల’’న్తి (విభ. ౭౭౧). ఏవం ఆయాపాయఉపాయకోసల్లవసేన తివిధా.

చతుత్థత్తికే అత్తనో ఖన్ధే గహేత్వా ఆరద్ధా విపస్సనా పఞ్ఞా అజ్ఝత్తాభినివేసా. పరస్స ఖన్ధే బాహిరం వా అనిన్ద్రియబద్ధరూపం గహేత్వా ఆరద్ధా బహిద్ధాభినివేసా. ఉభయం గహేత్వా ఆరద్ధా అజ్ఝత్తబహిద్ధాభినివేసాతి ఏవం అజ్ఝత్తాభినివేసాదివసేన తివిధా.

౪౨౮. చతుక్కేసు పఠమచతుక్కే దుక్ఖసచ్చం ఆరబ్భ పవత్తం ఞాణం దుక్ఖే ఞాణం. దుక్ఖసముదయం ఆరబ్భ పవత్తం ఞాణం దుక్ఖసముదయే ఞాణం. దుక్ఖనిరోధం ఆరబ్భ పవత్తం ఞాణం దుక్ఖనిరోధే ఞాణం. దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదం ఆరబ్భ పవత్తం ఞాణం దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణన్తి ఏవం చతూసు సచ్చేసు ఞాణవసేన చతుబ్బిధా.

దుతియచతుక్కే చతస్సో పటిసమ్భిదా నామ అత్థాదీసు పభేదగతాని చత్తారి ఞాణాని. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అత్థే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. ధమ్మే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. తత్రధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. ఞాణేసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా’’తి (విభ. ౭౧౮).

తత్థ అత్థోతి సఙ్ఖేపతో హేతుఫలస్సేతం అధివచనం. హేతుఫలం హి యస్మా హేతుఅనుసారేన అరియతి అధిగమియతి సమ్పాపుణియతి, తస్మా అత్థోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యం కిఞ్చి పచ్చయసమ్భూతం, నిబ్బానం, భాసితత్థో, విపాకో, కిరియాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా అత్థోతి వేదితబ్బా. తం అత్థం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం అత్థే పభేదగతం ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. ధమ్మోతిపి సఙ్ఖేపతో పచ్చయస్సేతం అధివచనం. పచ్చయో హి యస్మా తం తం దహతి పవత్తేతి వా సమ్పాపుణితుం వా దేతి, తస్మా ధమ్మోతి వుచ్చతి. పభేదతో పన యో కోచి ఫలనిబ్బత్తకో హేతు, అరియమగ్గో, భాసితం, కుసలం, అకుసలన్తి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ధమ్మోతి వేదితబ్బా. తం ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం ధమ్మే పభేదగతం ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా.

అయమేవ హి అత్థో అభిధమ్మే –

‘‘దుక్ఖే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. దుక్ఖసముదయే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. హేతుఫలే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. యే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. యమ్హా ధమ్మా తే ధమ్మా జాతా భూతా సఞ్జాతా నిబ్బత్తా అభినిబ్బత్తా పాతుభూతా, తేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. జరామరణే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. జరామరణసముదయే ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా…పే… సఙ్ఖారనిరోధే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. సఙ్ఖారనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం జానాతి సుత్తం గేయ్యం…పే… వేదల్లం. అయం వుచ్చతి ధమ్మపటిసమ్భిదా. సో తస్స తస్సేవ భాసితస్స అత్థం జానాతి ‘అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో, అయం ఇమస్స భాసితస్స అత్థో’తి. అయం వుచ్చతి అత్థపటిసమ్భిదా. కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి…పే… ఇమే ధమ్మా కుసలా. ఇమేసు ధమ్మేసు ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా. తేసం విపాకే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా’’తిఆదినా (విభ. ౭౧౯ ఆదయో) నయేన విభజిత్వా దస్సితో.

తత్రధమ్మనిరుత్తాభిలాపే ఞాణన్తి తస్మిం అత్థే చ ధమ్మే చ యా సభావనిరుత్తి అబ్యభిచారీ వోహారో. తదభిలాపే తస్స భాసనే ఉదీరణే తం భాసితం లపితం ఉదీరితం సుత్వావ అయం సభావనిరుత్తి, అయం న సభావనిరుత్తీతి ఏవం తస్సా ధమ్మనిరుత్తిసఞ్ఞితాయ సభావనిరుత్తియా మాగధికాయ సబ్బసత్తానం మూలభాసాయ పభేదగతం ఞాణం నిరుత్తిపటిసమ్భిదా. నిరుత్తిపటిసమ్భిదాప్పత్తో హి ఫస్సో వేదనాతి ఏవమాదివచనం సుత్వావ అయం సభావనిరుత్తీతి జానాతి. ఫస్సా వేదనోతి ఏవమాదికం పన అయం న సభావనిరుత్తీతి.

ఞాణేసు ఞాణన్తి సబ్బత్థ ఞాణమారమ్మణం కత్వా పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఞాణారమ్మణం ఞాణం, యథావుత్తేసు వా తేసు ఞాణేసు సగోచరకిచ్చాదివసేన విత్థారతో ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదాతి అత్థో.

౪౨౯. చతస్సోపి చేతా పటిసమ్భిదా ద్వీసు ఠానేసు పభేదం గచ్ఛన్తి సేక్ఖభూమియఞ్చ అసేక్ఖభూమియఞ్చ.

తత్థ అగ్గసావకానం మహాసావకానఞ్చ అసేక్ఖభూమియం పభేదగతా. ఆనన్దత్థేరచిత్తగహపతిధమ్మికఉపాసకఉపాలిగహపతిఖుజ్జుత్తరాఉపాసికాదీనం సేక్ఖభూమియం. ఏవం ద్వీసు భూమీసు పభేదం గచ్ఛన్తియోపి చేతా అధిగమేన పరియత్తియా సవనేన పరిపుచ్ఛాయ పుబ్బయోగేన చాతి ఇమేహి పఞ్చహాకారేహి విసదా హోన్తి.

తత్థ అధిగమో నామ అరహత్తప్పత్తి. పరియత్తి నామ బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం. సవనం నామ సక్కచ్చం అత్థిం కత్వా ధమ్మస్సవనం. పరిపుచ్ఛా నామ పాళిఅట్ఠకథాదీసు గణ్ఠిపదఅత్థపదవినిచ్ఛయకథా, పుబ్బయోగో నామ పుబ్బబుద్ధానం సాసనే గతపచ్చాగతికభావేన యావ అనులోమం గోత్రభుసమీపం, తావ విపస్సనానుయోగో.

అపరే ఆహు –

‘‘పుబ్బయోగో బాహుసచ్చం, దేసభాసా చ ఆగమో;

పరిపుచ్ఛా అధిగమో, గరుసన్నిస్సయో తథా;

మిత్తసమ్పత్తి చేవాతి, పటిసమ్భిదపచ్చయా’’తి.

తత్థ పుబ్బయోగో వుత్తనయోవ. బాహుసచ్చం నామ తేసు తేసు సత్థేసు చ సిప్పాయతనేసు చ కుసలతా. దేసభాసా నామ ఏకసతవోహారకుసలతా. విసేసేన పన మాగధికే కోసల్లం. ఆగమో నామ అన్తమసో ఓపమ్మవగ్గమత్తస్సపి బుద్ధవచనస్స పరియాపుణనం. పరిపుచ్ఛా నామ ఏకగాథాయపి అత్థవినిచ్ఛయపుచ్ఛనం. అధిగమో నామ సోతాపన్నతా వా…పే… అరహత్తం వా. గరుసన్నిస్సయో నామ సుతపటిభానబహులానం గరూనం సన్తికే వాసో. మిత్తసమ్పత్తి నామ తథారూపానంయేవ మిత్తానం పటిలాభోతి.

తత్థ బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ పుబ్బయోగఞ్చేవ అధిగమఞ్చ నిస్సాయ పటిసమ్భిదా పాపుణన్తి. సావకా సబ్బానిపి ఏతాని కారణాని. పటిసమ్భిదాప్పత్తియా చ పాటియేక్కో కమ్మట్ఠానభావనానుయోగో నామ నత్థి. సేక్ఖానం పన సేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికా. అసేక్ఖానం అసేక్ఖఫలవిమోక్ఖన్తికావ పటిసమ్భిదాప్పత్తి హోతి. తథాగతానం హి దసబలాని వియ అరియానం అరియఫలేనేవ పటిసమ్భిదా ఇజ్ఝన్తీతి ఇమా పటిసమ్భిదా సన్ధాయ వుత్తం చతుపటిసమ్భిదావసేన చతుబ్బిధాతి.

పఞ్ఞాభూమి-మూల-సరీరవవత్థానం

౪౩౦. కథం భావేతబ్బాతి ఏత్థ పన యస్మా ఇమాయ పఞ్ఞాయ ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిభేదా ధమ్మా భూమి. సీలవిసుద్ధి చేవ చిత్తవిసుద్ధి చాతి ఇమా ద్వే విసుద్ధియో మూలం. దిట్ఠివిసుద్ధి, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి, ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి ఇమా పఞ్చ విసుద్ధియో సరీరం. తస్మా తేసు భూమిభూతేసు ధమ్మేసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన ఞాణపరిచయం కత్వా మూలభూతా ద్వే విసుద్ధియో సమ్పాదేత్వా సరీరభూతా పఞ్చ విసుద్ధియో సమ్పాదేన్తేన భావేతబ్బా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.

౪౩౧. అయం పన విత్థారో, యం తావ వుత్తం ‘‘ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిభేదా ధమ్మా భూమీ’’తి, ఏత్థ ఖన్ధాతి పఞ్చ ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి.

రూపక్ఖన్ధకథా

౪౩౨. తత్థ యం కిఞ్చి సీతాదీహి రుప్పనలక్ఖణం ధమ్మజాతం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా రూపక్ఖన్ధోతి వేదితబ్బం.

తదేతం రుప్పనలక్ఖణేన ఏకవిధమ్పి భూతోపాదాయభేదతో దువిధం.

తత్థ భూతరూపం చతుబ్బిధం – పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూతి. తాసం లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానాని చతుధాతువవత్థానే వుత్తాని. పదట్ఠానతో పన తా సబ్బాపి అవసేసధాతుత్తయపదట్ఠానా.

ఉపాదారూపం చతువీసతివిధం – చక్ఖు, సోతం, ఘానం, జివ్హా, కాయో, రూపం, సద్దో, గన్ధో, రసో, ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియం, హదయవత్థు, కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తి, ఆకాసధాతు, రూపస్స లహుతా, రూపస్స ముదుతా, రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా, రూపస్స ఉపచయో, రూపస్స సన్తతి, రూపస్స జరతా, రూపస్స అనిచ్చతా, కబళీకారో ఆహారోతి.

౪౩౩. తత్థ రూపాభిఘాతారహతప్పసాదలక్ఖణం దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా చక్ఖు, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

సద్దాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం, సోతుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా సోతం, సద్దేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, సోతుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

గన్ధాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం, ఘాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా ఘానం, గన్ధేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, ఘానవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, ఘాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

రసాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణా, సాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణా వా జివ్హా, రసేసు ఆవిఞ్ఛనరసా, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానా, సాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానా.

ఫోట్ఠబ్బాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణో, ఫుసితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణో వా కాయో, ఫోట్ఠబ్బేసు ఆవిఞ్ఛనరసో, కాయవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానో, ఫుసితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానో.

౪౩౪. కేచి పన ‘‘తేజాధికానం భూతానం పసాదో చక్ఖు, వాయుపథవీఆపాధికానం భూతానం పసాదా సోతఘానజివ్హా, కాయో సబ్బేసమ్పీ’’తి వదన్తి. అపరే ‘‘తేజాధికానం పసాదో చక్ఖు, వివరవాయుఆపపథవాధికానం సోతఘానజివ్హాకాయా’’తి వదన్తి. తే వత్తబ్బా ‘‘సుత్తం ఆహరథా’’తి. అద్ధా సుత్తమేవ న దక్ఖిస్సన్తి. కేచి పనేత్థ ‘‘తేజాదీనం గుణేహి రూపాదీహి అనుగయ్హభావతో’’తి కారణం దస్సేన్తి. తే వత్తబ్బా ‘‘కో పనేవమాహరూపాదయో తేజాదీనం గుణా’తి. అవినిబ్భోగవుత్తీసు హి భూతేసు అయం ఇమస్స గుణో అయం ఇమస్స గుణోతి న లబ్భా వత్తు’’న్తి. అథాపి వదేయ్యుం ‘‘యథా తేసు తేసు సమ్భారేసు తస్స తస్స భూతస్స అధికతాయ పథవీఆదీనం సన్ధారణాదీని కిచ్చాని ఇచ్ఛథ, ఏవం తేజాదిఅధికేసు సమ్భారేసు రూపాదీనం అధికభావదస్సనతో ఇచ్ఛితబ్బమేతం రూపాదయో తేసం గుణా’’తి. తే వత్తబ్బా ‘‘ఇచ్ఛేయ్యామ, యది ఆపాధికస్స ఆసవస్స గన్ధతో పథవీఅధికే కప్పాసే గన్ధో అధికతరో సియా, తేజాధికస్స చ ఉణ్హోదకస్స వణ్ణతో సీతుదకస్స వణ్ణో పరిహాయేథ’’. యస్మా పనేతం ఉభయమ్పి నత్థి, తస్మా పహాయేతం ఏతేసం నిస్సయభూతానం విసేసకప్పనం, ‘‘యథా అవిసేసేపి ఏకకలాపే భూతానం రూపరసాదయో అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసా హోన్తి, ఏవం చక్ఖుపసాదాదయో అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్మిం విసేసకారణే’’తి గహేతబ్బమేతం.

కిం పన తం యం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణం? కమ్మమేవ నేసం విసేసకారణం. తస్మా కమ్మవిసేసతో ఏతేసం విసేసో, న భూతవిసేసతో. భూతవిసేసే హి సతి పసాదోవ న ఉప్పజ్జతి. సమానానఞ్హి పసాదో, న విసమానానన్తి పోరాణా.

౪౩౫. ఏవం కమ్మవిసేసతో విసేసవన్తేసు చ ఏతేసు చక్ఖుసోతాని అసమ్పత్తవిసయగాహకాని, అత్తనో నిస్సయం అనల్లీననిస్సయే ఏవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా. ఘానజివ్హాకాయా సమ్పత్తవిసయగాహకా, నిస్సయవసేన చేవ, సయఞ్చ, అత్తనో నిస్సయం అల్లీనేయేవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా.

౪౩౬. చక్ఖు చేత్థ యదేతం లోకే నీలపఖుమసమాకిణ్ణకణ్హసుక్కమణ్డలవిచిత్తం నీలుప్పలదలసన్నిభం చక్ఖూతి వుచ్చతి. తస్స ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిపదేసే సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం పిచుపటలాని వియ సత్త అక్ఖిపటలానిబ్యాపేత్వా ధారణన్హాపనమణ్డనబీజనకిచ్చాహి చతూహి ధాతీహి ఖత్తియకుమారో వియ సన్ధారణబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం ఆయునా అనుపాలియమానం వణ్ణగన్ధరసాదీహి పరివుతం పమాణతో ఊకాసిరమత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘యేన చక్ఖుపసాదేన, రూపాని మనుపస్సతి;

పరిత్తం సుఖుమం ఏతం, ఊకాసిరసమూపమ’’న్తి.

ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే సోతం వుత్తప్పకారాహి ధాతూహి కతూపకారం ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం ఆయునా అనుపాలియమానం వణ్ణాదీహి పరివుతం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజపదసణ్ఠానే పదేసే ఘానం యథావుత్తప్పకారుపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారం ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

ససమ్భారజివ్హామజ్ఝస్స ఉపరి ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే జివ్హా యథావుత్తప్పకారుపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారా జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి.

యావతా పన ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణరూపం నామ అత్థి. సబ్బత్థ కాయో కప్పాసపటలే స్నేహో వియ వుత్తప్పకారుపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారోవ హుత్వా కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానో తిట్ఠతి.

వమ్మికఉదకాకాసగామసివథికసఙ్ఖాతసగోచరనిన్నా వియ చ అహిసుసుమారపక్ఖీకుక్కురసిఙ్గాలారూపాదిసగోచరనిన్నావ ఏతే చక్ఖాదయోతి దట్ఠబ్బా.

౪౩౭. తతో పరేసు పన రూపాదీసు చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం రూపం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసం, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానం, చతుమహాభూతపదట్ఠానం. యథా చేతం తథా సబ్బానిపి ఉపాదారూపాని. యత్థ పన విసేసో అత్థి, తత్థ వక్ఖామ. తయిదం నీలం పీతకన్తిఆదివసేన అనేకవిధం.

సోతపటిహననలక్ఖణో సద్దో, సోతవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దోతిఆదినా నయేన అనేకవిధో.

ఘానపటిహననలక్ఖణో గన్ధో, ఘానవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. మూలగన్ధో సారగన్ధోతిఆదినా నయేన అనేకవిధో.

జివ్హాపటిహననలక్ఖణో రసో, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. మూలరసో ఖన్ధరసోతిఆదినా నయేన అనేకవిధో.

౪౩౮. ఇత్థిభావలక్ఖణం ఇత్థిన్ద్రియం, ఇత్థీతి పకాసనరసం, ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. పురిసభావలక్ఖణం పురిసిన్ద్రియం, పురిసోతి పకాసనరసం, పురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. తదుభయమ్పి కాయప్పసాదో వియ సకలసరీరం బ్యాపకమేవ, న చ కాయపసాదేన ఠితోకాసే ఠితన్తి వా అట్ఠితోకాసే ఠితన్తి వాతి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, రూపరసాదయో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్కరో నత్థి.

౪౩౯. సహజరూపానుపాలనలక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం, తేసం పవత్తనరసం, తేసఞ్ఞేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బభూతపదట్ఠానం. సన్తేపి చ అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం సహజరూపాని అనుపాలేతి ఉదకం వియ ఉప్పలాదీని. యథాసకం పచ్చయుప్పన్నేపి చ ధమ్మే పాలేతి ధాతి వియ కుమారం. సయం పవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ చ పవత్తతి నియామకో వియ. న భఙ్గతో ఉద్ధం పవత్తతి, అత్తనో చ పవత్తయితబ్బానఞ్చ అభావా. న భఙ్గక్ఖణే ఠపేతి, సయం భిజ్జమానత్తా. ఖీయమానో వియ వట్టిస్నేహో దీపసిఖం. న చ అనుపాలనపవత్తనట్ఠపనానుభావవిరహితం, యథావుత్తక్ఖణే తస్స తస్స సాధనతోతి దట్ఠబ్బం.

౪౪౦. మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం నిస్సయలక్ఖణం హదయవత్థు, తాసఞ్ఞేవ ధాతూనం ఆధారణరసం, ఉబ్బహనపచ్చుపట్ఠానం. హదయస్స అన్తో కాయగతాసతికథాయం వుత్తప్పకారం లోహితం నిస్సాయ సన్ధారణాదికిచ్చేహి భూతేహి కతూపకారం ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం ఆయునా అనుపాలియమానం మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనఞ్చేవ తంసమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ వత్థుభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

౪౪౧. అభిక్కమాదిపవత్తకచిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుయా సహజరూపకాయథమ్భనసన్ధారణచలనస్స పచ్చయో ఆకారవికారో కాయవిఞ్ఞత్తి, అధిప్పాయపకాసనరసా, కాయవిప్ఫన్దనహేతుభావపచ్చుపట్ఠానా, చిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుపదట్ఠానా. సా పనేసా కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా, సయఞ్చ తేన కాయవిప్ఫన్దనసఙ్ఖాతేన కాయేన విఞ్ఞేయ్యత్తా ‘‘కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి వుచ్చతి. తాయ చ పన చలితేహి చిత్తజరూపేహి అభిసమ్బన్ధానం ఉతుజాదీనమ్పి చలనతో అభిక్కమాదయో పవత్తన్తీతి వేదితబ్బా.

వచీభేదపవత్తకచిత్తసముట్ఠానపథవీధాతుయా ఉపాదిణ్ణఘట్టనస్స పచ్చయో ఆకారవికారో వచీవిఞ్ఞత్తి, అధిప్పాయప్పకాసనరసా, వచీఘోసహేతుభావపచ్చుపట్ఠానా, చిత్తసముట్ఠానపథవీధాతుపదట్ఠానా. సా పనేసా వచీఘోసేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా, సయఞ్చ తాయ వచీఘోససఙ్ఖాతాయ వాచాయ విఞ్ఞేయ్యత్తా ‘‘వచీవిఞ్ఞత్తీ’’తి వుచ్చతి. యథా హి అరఞ్ఞే ఉస్సాపేత్వా బన్ధగోసీసాదిఉదకనిమిత్తం దిస్వా ఉదకమేత్థ అత్థీతి విఞ్ఞాయతి, ఏవం కాయవిప్ఫన్దనఞ్చేవ వచీఘోసఞ్చ గహేత్వా కాయవచీవిఞ్ఞత్తియోపి విఞ్ఞాయన్తి.

౪౪౨. రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణా ఆకాసధాతు, రూపపరియన్తప్పకాసనరసా, రూపమరియాదాపచ్చుపట్ఠానా, అసమ్ఫుట్ఠభావచ్ఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానా వా, పరిచ్ఛిన్నరూపపదట్ఠానా. యాయ పరిచ్ఛిన్నేసు రూపేసు ఇదమితో ఉద్ధమధో తిరియన్తి చ హోతి.

౪౪౩. అదన్ధతాలక్ఖణా రూపస్స లహుతా, రూపానం గరుభావవినోదనరసా, లహుపరివత్తితాపచ్చుపట్ఠానా, లహురూపపదట్ఠానా. అథద్ధతాలక్ఖణా రూపస్స ముదుతా, రూపానం థద్ధభావవినోదనరసా, సబ్బకిరియాసు అవిరోధితాపచ్చుపట్ఠానా, ముదురూపపదట్ఠానా. సరీరకిరియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా, అకమ్మఞ్ఞతావినోదనరసా, అదుబ్బలభావపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మఞ్ఞరూపపదట్ఠానా.

ఏతా పన తిస్సో న అఞ్ఞమఞ్ఞం విజహన్తి, ఏవం సన్తేపి యో అరోగినో వియ రూపానం లహుభావో అదన్ధతా లహుపరివత్తిప్పకారో రూపదన్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో రూపస్స లహుతా. యో పన సుపరిమద్దితచమ్మస్సేవ రూపానం ముదుభావో సబ్బకిరియావిసేసేసు వసవత్తనభావమద్దవప్పకారో రూపత్థద్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో రూపస్స ముదుతా. యో పన సుదన్తసువణ్ణస్సేవ రూపానం కమ్మఞ్ఞభావో సరీరకిరియానుకూలభావప్పకారో సరీరకిరియానం అననుకూలకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో రూపస్స కమ్మఞ్ఞతాతి ఏవమేతాసం విసేసో వేదితబ్బో.

౪౪౪. ఆచయలక్ఖణో రూపస్స ఉపచయో, పుబ్బన్తతో రూపానం ఉమ్ముజ్జాపనరసో, నియ్యాతనపచ్చుపట్ఠానో, పరిపుణ్ణభావపచ్చుపట్ఠానో వా, ఉపచితరూపపదట్ఠానో. పవత్తిలక్ఖణా రూపస్స సన్తతి, అనుప్పబన్ధనరసా, అనుపచ్ఛేదపచ్చుపట్ఠానా, అనుప్పబన్ధకరూపపదట్ఠానా. ఉభయమ్పేతం జాతిరూపస్సేవాధివచనం, ఆకారనానత్తతో పన వేనేయ్యవసేన చ ‘‘ఉపచయో సన్తతీ’’తి ఉద్దేసదేసనా కతా. యస్మా పనేత్థ అత్థతో నానత్తం నత్థి, తస్మా ఇమేసం పదానం నిద్దేసే ‘‘యో ఆయతనానం ఆచయో, సో రూపస్స ఉపచయో. యో రూపస్స ఉపచయో, సా రూపస్స సన్తతీ’’తి (ధ. స. ౬౪౧-౬౪౨) వుత్తం. అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఆచయో నామ నిబ్బత్తి, ఉపచయో నామ వడ్ఢి, సన్తతి నామ పవత్తీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౬౪౧) వత్వా ‘‘నదీతీరే ఖతకూపకమ్హి ఉదకుగ్గమనకాలో వియ ఆచయో నిబ్బత్తి, పరిపుణ్ణకాలో వియ ఉపచయో వడ్ఢి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గమనకాలో వియ సన్తతి పవత్తీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౬౪౧) ఉపమా కతా.

ఉపమావసానే చ ‘‘ఏవం కిం కథితం హోతి? ఆయతనేన ఆచయో కథితో, ఆచయేన ఆయతనం కథిత’’న్తి వుత్తం. తస్మా యా రూపానం పఠమాభినిబ్బత్తి, సా ఆచయో. యా తేసం ఉపరి అఞ్ఞేసమ్పి నిబ్బత్తమానానం నిబ్బత్తి, సా వడ్ఢిఆకారేన ఉపట్ఠానతో ఉపచయో. యా తేసమ్పి ఉపరి పునప్పునం అఞ్ఞేసం నిబ్బత్తమానానం నిబ్బత్తి, సా అనుపబన్ధాకారేన ఉపట్ఠానతో సన్తతీతి చ పవుచ్చతీతి వేదితబ్బా.

రూపపరిపాకలక్ఖణా జరతా, ఉపనయనరసా, సభావానపగమేపి నవభావాపగమపచ్చుపట్ఠానా వీహిపురాణభావో వియ, పరిపచ్చమానరూపపదట్ఠానా. ఖణ్డిచ్చాదిభావేన దన్తాదీసు వికారదస్సనతో ఇదం పాకటజరం సన్ధాయ వుత్తం. అరూపధమ్మానం పన పటిచ్ఛన్నజరా నామ హోతి, తస్సా ఏస వికారో నత్థి, యా చ పథవీ ఉదకపబ్బతచన్దిమసూరియాదీసు అవీచిజరా నామ.

పరిభేదలక్ఖణా రూపస్స అనిచ్చతా, సంసీదనరసా, ఖయవయపచ్చుపట్ఠానా, పరిభిజ్జమానరూపపదట్ఠానా.

౪౪౫. ఓజాలక్ఖణో కబళీకారో ఆహారో, రూపాహరణరసో, ఉపత్థమ్భనపచ్చుపట్ఠానో, కబళం కత్వా ఆహరితబ్బవత్థుపదట్ఠానో. యాయ ఓజాయ సత్తా యాపేన్తి, తస్సా ఏతం అధివచనం.

౪౪౬. ఇమాని తావ పాళియం ఆగతరూపానేవ. అట్ఠకథాయం పన బలరూపం సమ్భవరూపం జాతిరూపం రోగరూపం ఏకచ్చానం మతేన మిద్ధరూపన్తి ఏవం అఞ్ఞానిపి రూపాని ఆహరిత్వా ‘‘అద్ధా మునీసి సమ్బుద్ధో, నత్థి నీవరణా తవా’’తిఆదీని (సు. ని. ౫౪౬) వత్వా మిద్ధరూపం తావ నత్థియేవాతి పటిక్ఖిత్తం. ఇతరేసు రోగరూపం జరతాఅనిచ్చతాగ్గహణేన గహితమేవ, జాతిరూపం ఉపచయసన్తతిగ్గహణేన, సమ్భవరూపం ఆపోధాతుగ్గహణేన, బలరూపం వాయోధాతుగ్గహణేన గహితమేవ. తస్మా తేసు ఏకమ్పి విసుం నత్థీతి సన్నిట్ఠానం కతం.

ఇతి ఇదం చతువీసతివిధం ఉపాదారూపం పుబ్బే వుత్తం చతుబ్బిధం భూతరూపఞ్చాతి అట్ఠవీసతివిధం రూపం హోతి అనూనమనధికం.

౪౪౭. తం సబ్బమ్పి న హేతు అహేతుకం హేతువిప్పయుత్తం సప్పచ్చయం లోకియం సాసవమేవాతిఆదినా నయేన ఏకవిధం.

అజ్ఝత్తికం బాహిరం, ఓళారికం సుఖుమం, దూరే సన్తికే, నిప్ఫన్నం అనిప్ఫన్నం, పసాదరూపం నపసాదరూపం, ఇన్ద్రియం అనిన్ద్రియం, ఉపాదిణ్ణం అనుపాదిణ్ణన్తిఆదివసేన దువిధం.

తత్థ చక్ఖాదిపఞ్చవిధం అత్తభావం అధికిచ్చ పవత్తత్తా అజ్ఝత్తికం, సేసం తతో బాహిరత్తా బాహిరం. చక్ఖాదీని నవ ఆపోధాతువజ్జితా తిస్సో ధాతుయో చాతి ద్వాదసవిధం ఘట్టనవసేన గహేతబ్బతో ఓళారికం, సేసం తతో విపరీతత్తా సుఖుమం. యం సుఖుమం తదేవ దుప్పటివిజ్ఝసభావత్తా దూరే, ఇతరం సుప్పటివిజ్ఝసభావత్తా సన్తికే. చతస్సో ధాతుయో, చక్ఖాదీని తేరస, కబళీకారాహారో చాతి అట్ఠారసవిధం రూపం పరిచ్ఛేదవికారలక్ఖణభావం అతిక్కమిత్వా సభావేనేవ పరిగ్గహేతబ్బతో నిప్ఫన్నం, సేసం తబ్బిపరీతతాయ అనిప్ఫన్నం. చక్ఖాదిపఞ్చవిధం రూపాదీనం గహణపచ్చయభావేన ఆదాసతలం వియ విప్పసన్నత్తా పసాదరూపం, ఇతరం తతో విపరీతత్తా నపసాదరూపం. పసాదరూపమేవ ఇత్థిన్ద్రియాదిత్తయేన సద్ధిం అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం, సేసం తతో విపరీతత్తా అనిన్ద్రియం. యం కమ్మజన్తి పరతో వక్ఖామ, తం కమ్మేన ఉపాదిణ్ణత్తా ఉపాదిణ్ణం, సేసం తతో విపరీతత్తా అనుపాదిణ్ణం.

౪౪౮. పున సబ్బమేవ రూపం సనిదస్సనకమ్మజాదీనం తికానం వసేన తివిధం హోతి. తత్థ ఓళారికే రూపం సనిదస్సనసప్పటిఘం, సేసం అనిదస్సనసప్పటిఘం. సబ్బమ్పి సుఖుమం అనిదస్సనఅప్పటిఘం. ఏవం తావ సనిదస్సనత్తికవసేన తివిధం. కమ్మజాదిత్తికవసేన పన కమ్మతో జాతం కమ్మజం, తదఞ్ఞపచ్చయజాతం అకమ్మజం, నకుతోచిజాతం నేవ కమ్మజం నాకమ్మజం. చిత్తతో జాతం చిత్తజం, తదఞ్ఞపచ్చయజాతం అచిత్తజం, నకుతోచిజాతం నేవ చిత్తజం నాచిత్తజం, ఆహారతో జాతం ఆహారజం, తదఞ్ఞపచ్చయజాతం అనాహారజం, నకుతోచిజాతం నేవ ఆహారజం నఅనాహారజం. ఉతుతో జాతం ఉతుజం, తదఞ్ఞపచ్చయజాతం అనుతుజం, నకుతోచిజాతం నేవ ఉతుజం నఅనుతుజన్తి ఏవం కమ్మజాదిత్తికవసేన తివిధం.

౪౪౯. పున దిట్ఠాదిరూపరూపాదివత్థాదిచతుక్కవసేన చతుబ్బిధం. తత్థ రూపాయతనం దిట్ఠం నామ దస్సనవిసయత్తా, సద్దాయతనం సుతం నామ సవనవిసయత్తా, గన్ధరసఫోట్ఠబ్బత్తయం ముతం నామ సమ్పత్తగాహకఇన్ద్రియవిసయత్తా, సేసం విఞ్ఞాతం నామ విఞ్ఞాణస్సేవ విసయత్తాతి ఏవం తావ దిట్ఠాదిచతుక్కవసేన చతుబ్బిధం.

నిప్ఫన్నరూపం పనేత్థ రూపరూపం నామ, ఆకాసధాతు పరిచ్ఛేదరూపం నామ, కాయవిఞ్ఞత్తిఆది కమ్మఞ్ఞతాపరియన్తం వికారరూపం నామ, జాతిజరాభఙ్గం లక్ఖణరూపం నామాతి ఏవం రూపరూపాదిచతుక్కవసేన చతుబ్బిధం.

యం పనేత్థ హదయరూపం నామ, తం వత్థు న ద్వారం. విఞ్ఞత్తిద్వయం ద్వారం న వత్థు. పసాదరూపం వత్థు చేవ ద్వారఞ్చ. సేసం నేవ వత్థు న ద్వారన్తి ఏవం వత్థాదిచతుక్కవసేన చతుబ్బిధం.

౪౫౦. పున ఏకజం, ద్విజం, తిజం, చతుజం, నకుతోచిజాతన్తి ఇమేసం వసేన పఞ్చవిధం. తత్థ కమ్మజమేవ చిత్తజమేవ చ ఏకజం నామ. తేసు సద్ధిం హదయవత్థునా ఇన్ద్రియరూపం కమ్మజమేవ. విఞ్ఞత్తిద్వయం చిత్తజమేవ. యం పన చిత్తతో చ ఉతుతో చ జాతం, తం ద్విజం నామ, తం సద్దాయతనమేవ. యం ఉతుచిత్తాహారేహి జాతం, తం తిజం నామ, తం పన లహుతాదిత్తయమేవ. యం చతూహిపి కమ్మాదీహి జాతం, తం చతుజం నామ, తం లక్ఖణరూపవజ్జం అవసేసం హోతి. లక్ఖణరూపం పన నకుతోచిజాతం. కస్మా? న హి ఉప్పాదస్స ఉప్పాదో అత్థి, ఉప్పన్నస్స చ పరిపాకభేదమత్తం ఇతరద్వయం. యమ్పి ‘‘రూపాయతనం సద్దాయతనం గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనం ఆకాసధాతు ఆపోధాతు రూపస్స లహుతా, రూపస్స ముదుతా, రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా, రూపస్స ఉపచయో, రూపస్స సన్తతి, కబళీకారో ఆహారో, ఇమే ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౦౧) జాతియా కుతోచిజాతత్తం అనుఞ్ఞాతం, తం పన రూపజనకపచ్చయానం కిచ్చానుభావక్ఖణే దిట్ఠత్తాతి వేదితబ్బం.

ఇదం తావ రూపక్ఖన్ధే విత్థారకథాముఖం.

విఞ్ఞాణక్ఖన్ధకథా

౪౫౧. ఇతరేసు పన యంకిఞ్చి వేదయితలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా వేదనాక్ఖన్ధో; యంకిఞ్చి సఞ్జాననలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో; యంకిఞ్చి అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో; యంకిఞ్చి విజాననలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ యస్మా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే విఞ్ఞాతే ఇతరే సువిఞ్ఞేయ్యా హోన్తి, తస్మా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధం ఆదిం కత్వా వణ్ణనం కరిస్సామ.

యంకిఞ్చి విజాననలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో వేదితబ్బోతి హి వుత్తం. కిఞ్చ విజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణం? యథాహ ‘‘విజానాతి విజానాతీతి ఖో, ఆవుసో, తస్మా విఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౪౯). విఞ్ఞాణం చిత్తం మనోతి అత్థతో ఏకం. తదేతం విజాననలక్ఖణేన సభావతో ఏకవిధమ్పి జాతివసేన తివిధం కుసలం, అకుసలం, అబ్యాకతఞ్చ.

౪౫౨. తత్థ కుసలం భూమిభేదతో చతుబ్బిధం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకుత్తరఞ్చ. తత్థ కామావచరం సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధం. సేయ్యథిదం – సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారఞ్చ, తథా ఞాణవిప్పయుత్తం. ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారఞ్చ, తథా ఞాణవిప్పయుత్తం.

యదా హి దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదిసమ్పత్తిం అఞ్ఞం వా సోమనస్సహేతుం ఆగమ్మ హట్ఠపహట్ఠో ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తం (మ. ని. ౧.౪౪౧) సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా అసంసీదన్తో అనుస్సాహితో పరేహి దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోతి, తదాస్స సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం చిత్తం అసఙ్ఖారం హోతి. యదా పన వుత్తనయేన హట్ఠతుట్ఠో సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా అముత్తచాగతాదివసేన సంసీదమానో వా పరేహి వా ఉస్సాహితో కరోతి, తదాస్స తదేవ చిత్తం ససఙ్ఖారం హోతి. ఇమస్మిఞ్హి అత్థే సఙ్ఖారోతి ఏతం అత్తనో వా పరేసం వా వసేన పవత్తస్స పుబ్బపయోగస్సాధివచనం. యదా పన ఞాతిజనస్స పటిపత్తిదస్సనేన జాతపరిచయా బాలదారకా భిక్ఖూ దిస్వా సోమనస్సజాతా సహసా కిఞ్చిదేవ హత్థగతం దదన్తి వా వన్దన్తి వా, తదా తతియం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన ‘‘దేథ వన్దథాతి’’ ఞాతీహి ఉస్సాహితా ఏవం పటిపజ్జన్తి, తదా చతుత్థం చిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా పన దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకాదీనం అసమ్పత్తిం అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావం ఆగమ్మ చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి. ఏవం సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధం కామావచరకుసలం వేదితబ్బం.

రూపావచరం పన ఝానఙ్గయోగభేదతో పఞ్చవిధం హోతి. సేయ్యథిదం, వితక్కవిచారపీతిసుఖసమాధియుత్తం పఠమం, అతిక్కన్తవితక్కం దుతియం, తతో అతిక్కన్తవిచారం తతియం, తతో విరత్తపీతికం చతుత్థం, అత్థఙ్గతసుఖం ఉపేక్ఖాసమాధియుత్తం పఞ్చమన్తి.

అరూపావచరం చతున్నం ఆరుప్పానం యోగవసేన చతుబ్బిధం. వుత్తప్పకారేన హి ఆకాసానఞ్చాయతనజ్ఝానేన సమ్పయుత్తం పఠమం, విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదీహి దుతియతతియచతుత్థాని. లోకుత్తరం చతుమగ్గసమ్పయోగతో చతుబ్బిధన్తి ఏవం తావ కుసలవిఞ్ఞాణమేవ ఏకవీసతివిధం హోతి.

౪౫౩. అకుసలం పన భూమితో ఏకవిధం కామావచరమేవ, మూలతో తివిధం లోభమూలం దోసమూలం మోహమూలఞ్చ.

తత్థ లోభమూలం సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిగతసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధం. సేయ్యథిదం, సోమనస్ససహగతం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారఞ్చ, తథా దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం. ఉపేక్ఖాసహగతం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారఞ్చ, తథా దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తం.

యదా హి ‘‘నత్థి కామేసు ఆదీనవో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౯) ఆదినా నయేన మిచ్ఛాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా హట్ఠతుట్ఠో కామే వా పరిభుఞ్జతి, దిట్ఠమఙ్గలాదీని వా సారతో పచ్చేతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదా పఠమం అకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి. యదా మన్దేన సముస్సాహితేన చిత్తేన, తదా దుతియం. యదా మిచ్ఛాదిట్ఠిం అపురక్ఖత్వా కేవలం హట్ఠతుట్ఠో మేథునం వా సేవతి, పరసమ్పత్తిం వా అభిజ్ఝాయతి, పరభణ్డం వా హరతి సభావతిక్ఖేనేవ అనుస్సాహితేన చిత్తేన, తదా తతియం. యదా మన్దేన సముస్సాహితేన చిత్తేన, తదా చతుత్థం. యదా పన కామానం వా అసమ్పత్తిం ఆగమ్మ అఞ్ఞేసం వా సోమనస్సహేతూనం అభావేన చతూసుపి వికప్పేసు సోమనస్సరహితా హోన్తి, తదా సేసాని చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతాని ఉప్పజ్జన్తీతి ఏవం సోమనస్సుపేక్ఖాదిట్ఠిగతసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధం లోభమూలం వేదితబ్బం.

దోసమూలం పన దోమనస్ససహగతం పటిఘసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారం ససఙ్ఖారన్తి దువిధమేవ హోతి, తస్స పాణాతిపాతాదీసు తిక్ఖమన్దప్పవత్తికాలే పవత్తి వేదితబ్బా.

మోహమూలం ఉపేక్ఖాసహగతం విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తఞ్చాతి దువిధం. తస్స సన్నిట్ఠానవిక్ఖేపకాలే పవత్తి వేదితబ్బాతి ఏవం అకుసలవిఞ్ఞాణం ద్వాదసవిధం హోతి.

౪౫౪. అబ్యాకతం జాతిభేదతో దువిధం విపాకం కిరియఞ్చ. తత్థ విపాకం భూమితో చతుబ్బిధం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకుత్తరఞ్చ. తత్థ కామావచరం దువిధం కుసలవిపాకం అకుసలవిపాకఞ్చ. కుసలవిపాకమ్పి దువిధం అహేతుకం సహేతుకఞ్చ.

తత్థ అలోభాదివిపాకహేతువిరహితం అహేతుకం, తం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం, సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చా మనోధాతు, సన్తీరణాదికిచ్చా ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో చాతి అట్ఠవిధం.

తత్థ చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రూపమత్తారమ్మణరసం, రూపాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానం, రూపారమ్మణాయ కిరియమనోధాతుయా అపగమపదట్ఠానం. సోతాదిసన్నిస్సితసద్దాదివిజాననలక్ఖణాని సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని, సద్దాదిమత్తారమ్మణరసాని, సద్దాదిఅభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానాని, సద్దారమ్మణాదీనం కిరియమనోధాతూనం అపగమపదట్ఠానాని.

చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరం రూపాదివిజాననలక్ఖణా మనోధాతు, రూపాదిసమ్పటిచ్ఛనరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిఅపగమపదట్ఠానా.

అహేతుకవిపాకా సళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా దువిధాపి సన్తీరణాదికిచ్చా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, సన్తీరణాదిరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, హదయవత్థుపదట్ఠానా. సోమనస్సుపేక్ఖాయోగతో పన ద్విపఞ్చట్ఠానభేదతో చ తస్సా భేదో. ఏతాసు హి ఏకా ఏకన్తమిట్ఠారమ్మణే పవత్తిసబ్భావతో సోమనస్ససమ్పయుత్తా హుత్వా సన్తీరణతదారమ్మణవసేన పఞ్చద్వారే చేవ జవనావసానే చ పవత్తనతో ద్విట్ఠానా హోతి. ఏకా ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే పవత్తిసబ్భావతో ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తా హుత్వా సన్తీరణతదారమ్మణపటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన పవత్తనతో పఞ్చట్ఠానా హోతి.

అట్ఠవిధమ్పి చేతం అహేతుకవిపాకవిఞ్ఞాణం నియతానియతారమ్మణత్తా దువిధం. ఉపేక్ఖాసుఖసోమనస్సభేదతో తివిధం. విఞ్ఞాణపఞ్చకం హేత్థ నియతారమ్మణం యథాక్కమం రూపాదీసుయేవ పవత్తితో, సేసం అనియతారమ్మణం. తత్ర హి మనోధాతు పఞ్చసుపి రూపాదీసు పవత్తతి, మనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం ఛసూతి. కాయవిఞ్ఞాణం పనేత్థ సుఖయుత్తం, ద్విట్ఠానా మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోమనస్సయుత్తా, సేసం ఉపేక్ఖాయుత్తన్తి. ఏవం తావ కుసలవిపాకాహేతుకం అట్ఠవిధం వేదితబ్బం.

అలోభాదివిపాకహేతుసమ్పయుత్తం పన సహేతుకం, తం కామావచరకుసలం వియ సోమనస్సాది భేదతో అట్ఠవిధం. యథా పన కుసలం దానాదివసేన ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి, న ఇదం తథా. ఇదఞ్హి పటిసన్ధిభవఙ్గచుతితదారమ్మణవసేన పరిత్తధమ్మపరియాపన్నేసుయేవ ఛసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. సఙ్ఖారాసఙ్ఖారభావో పనేత్థ ఆగమనాదివసేన వేదితబ్బో. సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ విసేసే అసతిపి ఆదాసతలాదీసు ముఖనిమిత్తం వియ నిరుస్సాహం విపాకం, ముఖం వియ సఉస్సాహం కుసలన్తి వేదితబ్బం.

కేవలం హి అకుసలవిపాకం అహేతుకమేవ, తం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం, సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చా మనోధాతు, సన్తీరణాదికిచ్చా పఞ్చట్ఠానా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి సత్తవిధం. తం లక్ఖణాదితో కుసలాహేతుకవిపాకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

కేవలఞ్హి కుసలవిపాకాని ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణాని, ఇమాని అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణాని. తాని చ ఉపేక్ఖాసుఖసోమనస్సభేదతో తివిధాని, ఇమాని దుక్ఖఉపేక్ఖావసేన దువిధాని. ఏత్థ హి కాయవిఞ్ఞాణం దుక్ఖసహగతమేవ, సేసాని ఉపేక్ఖాసహగతాని. సా చ తేసు ఉపేక్ఖా హీనా దుక్ఖం వియ నాతితిఖిణా, ఇతరేసు ఉపేక్ఖా పణీతా సుఖం వియ నాతితిఖిణా. ఇతి ఇమేసం సత్తన్నం అకుసలవిపాకానం పురిమానఞ్చ సోళసన్నం కుసలవిపాకానం వసేన కామావచరం విపాకవిఞ్ఞాణం తేవీసతివిధం.

రూపావచరం పన కుసలం వియ పఞ్చవిధం. కుసలం పన సమాపత్తివసేన జవనవీథియం పవత్తతి. ఇదం ఉపపత్తియం పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన. యథా చ రూపావచరం, ఏవం అరూపావచరమ్పి కుసలం వియ చతుబ్బిధం. పవత్తిభేదోపిస్స రూపావచరే వుత్తనయో ఏవ. లోకుత్తరవిపాకం చతుమగ్గయుత్తచిత్తఫలత్తా చతుబ్బిధం, తం మగ్గవీథివసేన చేవ సమాపత్తివసేన చ ద్విధా పవత్తతి. ఏవం సబ్బమ్పి చతూసు భూమీసు ఛత్తింసవిధం విపాకవిఞ్ఞాణం హోతి.

కిరియం పన భూమిభేదతో తివిధం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరఞ్చ. తత్థ కామావచరం దువిధం అహేతుకం సహేతుకఞ్చ. తత్థ అలోభాదికిరియహేతువిరహితం అహేతుకం, తం మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుభేదతో దువిధం.

తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపురేచరరూపాదివిజాననలక్ఖణా మనోధాతు, ఆవజ్జనరసా, రూపాదిఅభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానా, భవఙ్గవిచ్ఛేదపదట్ఠానా, సా ఉపేక్ఖాయుత్తావ హోతి.

మనోవిఞ్ఞాణధాతు పన దువిధా సాధారణా అసాధారణా చ. తత్థ సాధారణా ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకకిరియా సళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా, కిచ్చవసేన పఞ్చద్వారమనోద్వారేసు వోట్ఠబ్బనావజ్జనరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, అహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు భవఙ్గానం అఞ్ఞతరాపగమపదట్ఠానా.

అసాధారణా సోమనస్ససహగతాహేతుకకిరియా సళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా, కిచ్చవసేన అరహతం అనుళారేసు వత్థూసు హసితుప్పాదనరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, ఏకన్తతో హదయవత్థుపదట్ఠానాతి. ఇతి కామావచరకిరియం అహేతుకం తివిధం.

సహేతుకం పన సోమనస్సాదిభేదతో కుసలం వియ అట్ఠవిధం. కేవలఞ్హి కుసలం సేక్ఖపుథుజ్జనానం ఉప్పజ్జతి, ఇదం అరహతంయేవాతి అయమేత్థ విసేసో. ఏవం తావ కామావచరం ఏకాదసవిధం.

రూపావచరం పన అరూపావచరఞ్చ కుసలం వియ పఞ్చవిధం చతుబ్బిధఞ్చ హోతి. అరహతం ఉప్పత్తివసేనేవ చస్స కుసలతో విసేసో వేదితబ్బోతి. ఏవం సబ్బమ్పి తీసు భూమీసు వీసతివిధం కిరియవిఞ్ఞాణం హోతి.

౪౫౫. ఇతి ఏకవీసతి కుసలాని ద్వాదసాకుసలాని ఛత్తింస విపాకాని వీసతి కిరియానీతి సబ్బానిపి ఏకూననవుతి విఞ్ఞాణాని హోన్తి. యాని పటిసన్ధిభవఙ్గావజ్జనదస్సనసవనఘాయనసాయనఫుసనసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవోట్ఠబ్బనజవనతదారమ్మణచుతివసేన చుద్దసహి ఆకారేహి పవత్తన్తి.

కథం? యదా హి అట్ఠన్నం కామావచరకుసలానం ఆనుభావేన దేవమనుస్సేసు సత్తా నిబ్బత్తన్తి, తదా నేసం మరణకాలే పచ్చుపట్ఠితం కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తానం అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా అట్ఠ సహేతుకకామావచరవిపాకాని, మనుస్సేసు పణ్డకాదిభావం ఆపజ్జమానానం దుబ్బలద్విహేతుకకుసలవిపాకఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు చాతి పటిసన్ధివసేన నవ విపాకచిత్తాని పవత్తన్తి. యదా రూపావచరారూపావచరకుసలానుభావేన రూపారూపభవేసు నిబ్బత్తన్తి, తదా నేసం మరణకాలే పచ్చుపట్ఠితం కమ్మనిమిత్తమేవ ఆరమ్మణం కత్వా నవ రూపారూపావచరవిపాకాని పటిసన్ధివసేన పవత్తన్తి.

యదా పన అకుసలానుభావేన అపాయే నిబ్బత్తన్తి, తదా నేసం మరణకాలే పచ్చుపట్ఠితం కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తానం అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా ఏకా అకుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు పటిసన్ధివసేన పవత్తతీతి ఏవం తావేత్థ ఏకూనవీసతియా విపాకవిఞ్ఞాణానం పటిసన్ధివసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే పన నిరుద్ధే తం తం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణమనుబన్ధమానం తస్స తస్సేవ కమ్మస్స విపాకభూతం తస్మిఞ్ఞేవ ఆరమ్మణే తాదిసమేవ భవఙ్గవిఞ్ఞాణం నామ పవత్తతి, పునపి తాదిసన్తి ఏవం అసతి సన్తానవినివత్తకే అఞ్ఞస్మిం చిత్తుప్పాదే నదీసోతం వియ సుపినం అపస్సతో నిద్దోక్కమనకాలాదీసు అపరిమాణసఙ్ఖ్యమ్పి పవత్తతియేవాతి ఏవం తేసఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణానం భవఙ్గవసేనాపి పవత్తి వేదితబ్బా.

ఏవం పవత్తే పన భవఙ్గసన్తానే యదా సత్తానం ఇన్ద్రియాని ఆరమ్మణగహణక్ఖమాని హోన్తి, తదా చక్ఖుస్సాపాథగతే రూపే రూపం పటిచ్చ చక్ఖుపసాదస్స ఘట్టనా హోతి, తతో ఘట్టనానుభావేన భవఙ్గచలనం హోతి, అథ నిరుద్ధే భవఙ్గే తదేవ రూపం ఆరమ్మణం కత్వా భవఙ్గం విచ్ఛిన్దమానా వియ ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా కిరియమనోధాతు ఉప్పజ్జతి. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. మనోద్వారే పన ఛబ్బిధేపి ఆరమ్మణే ఆపాథగతే భవఙ్గచలనానన్తరం భవఙ్గం విచ్ఛిన్దమానా వియ ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా అహేతుకకిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖాసహగతాతి ఏవం ద్విన్నం కిరియవిఞ్ఞాణానం ఆవజ్జనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

ఆవజ్జనానన్తరం పన చక్ఖుద్వారే తావ దస్సనకిచ్చం సాధయమానం చక్ఖుపసాదవత్థుకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతద్వారాదీసు సవనాదికిచ్చం సాధయమానాని సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని పవత్తన్తి. తాని ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తేసు విసయేసు కుసలవిపాకాని, అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తేసు విసయేసు అకుసలవిపాకానీతి ఏవం దసన్నం విపాకవిఞ్ఞాణానం దస్సనసవనఘాయనసాయనఫుసనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం తజ్జా మనోధాతూ’’తిఆదివచనతో (విభ. ౧౮౪) పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరా తేసఞ్ఞేవ విసయం సమ్పటిచ్ఛమానా కుసలవిపాకానన్తరం కుసలవిపాకా, అకుసలవిపాకానన్తరం అకుసలవిపాకా మనోధాతు ఉప్పజ్జతి. ఏవం ద్విన్నం విపాకవిఞ్ఞాణానం సమ్పటిచ్ఛనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

‘‘మనోధాతుయాపి ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసమనన్తరా ఉప్పజ్జతి చిత్తం మనో మానసం తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౪) వచనతో పన మనోధాతుయా సమ్పటిచ్ఛితమేవ విసయం సన్తీరయమానా అకుసలవిపాకమనోధాతుయా అనన్తరా అకుసలవిపాకా, కుసలవిపాకాయ అనన్తరా ఇట్ఠారమ్మణే సోమనస్ససహగతా, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే ఉపేక్ఖాసహగతా ఉప్పజ్జతి విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఏవం తిణ్ణం విపాకవిఞ్ఞాణానం సన్తీరణవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

సన్తీరణానన్తరం పన తమేవ విసయం వవత్థాపయమానా ఉప్పజ్జతి కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతాతి ఏవం ఏకస్సేవ కిరియవిఞ్ఞాణస్స వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

వోట్ఠబ్బనానన్తరం పన సచే మహన్తం హోతి రూపాదిఆరమ్మణం, అథ యథావవత్థాపితే విసయే అట్ఠన్నం వా కామావచరకుసలానం ద్వాదసన్నం వా అకుసలానం నవన్నం వా అవసేసకామావచరకిరియానం అఞ్ఞతరవసేన ఛ సత్త వా జవనాని జవన్తి, ఏసో తావ పఞ్చద్వారే నయో.

మనోద్వారే పన మనోద్వారావజ్జనానన్తరం తానియేవ. గోత్రభుతో ఉద్ధం రూపావచరతో పఞ్చ కుసలాని పఞ్చ కిరియాని, అరూపావచరతో చత్తారి కుసలాని చత్తారి కిరియాని, లోకుత్తరతో చత్తారి మగ్గచిత్తాని చత్తారి ఫలచిత్తానీతి ఇమేసు యం యం లద్ధపచ్చయం హోతి, తం తం జవతీతి ఏవం పఞ్చపఞ్ఞాసాయ కుసలాకుసలకిరియవిపాకవిఞ్ఞాణానం జవనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

జవనావసానే పన సచే పఞ్చద్వారే అతిమహన్తం, మనోద్వారే చ విభూతమారమ్మణం హోతి, అథ కామావచరసత్తానం కామావచరజవనావసానే ఇట్ఠారమ్మణాదీనం పురిమకమ్మజవనచిత్తాదీనఞ్చ వసేన యో యో పచ్చయో లద్ధో హోతి, తస్స తస్స వసేన అట్ఠసు సహేతుకకామావచరవిపాకేసు తీసు విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతూసు చ అఞ్ఞతరం పటిసోతగతం నావం అనుబన్ధమానం కిఞ్చి అన్తరం ఉదకమివ భవఙ్గస్సారమ్మణతో అఞ్ఞస్మిం ఆరమ్మణే జవితం జవనమనుబన్ధం ద్విక్ఖత్తుం సకిం వా విపాకవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తదేతం జవనావసానే భవఙ్గస్స ఆరమ్మణే పవత్తనారహం సమానం తస్స జవనస్స ఆరమ్మణం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తత్తా తదారమ్మణన్తి వుచ్చతి. ఏవం ఏకాదసన్నం విపాకవిఞ్ఞాణానం తదారమ్మణవసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

తదారమ్మణావసానే పన పున భవఙ్గమేవ పవత్తతి, భవఙ్గే విచ్ఛిన్నే పున ఆవజ్జనాదీనీతి ఏవం లద్ధపచ్చయచిత్తసన్తానం భవఙ్గానన్తరం ఆవజ్జనం ఆవజ్జనానన్తరం దస్సనాదీనీతి చిత్తనియమవసేనేవ పునప్పునం తావ పవత్తతి, యావ ఏకస్మిం భవే భవఙ్గస్స పరిక్ఖయో. ఏకస్మిం హి భవే యం సబ్బపచ్ఛిమం భవఙ్గచిత్తం, తం తతో చవనత్తా చుతీతి వుచ్చతి. తస్మా తమ్పి ఏకూనవీసతివిధమేవ హోతి. ఏవం ఏకూనవీసతియా విపాకవిఞ్ఞాణానం చుతివసేన పవత్తి వేదితబ్బా.

చుతితో పన పున పటిసన్ధి, పటిసన్ధితో పున భవఙ్గన్తి ఏవం భవగతిఠితినివాసేసు సంసరమానానం సత్తానం అవిచ్ఛిన్నం చిత్తసన్తానం పవత్తతియేవ. యో పనేత్థ అరహత్తం పాపుణాతి, తస్స చుతిచిత్తే నిరుద్ధే నిరుద్ధమేవ హోతీతి.

ఇదం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధే విత్థారకథాముఖం.

వేదనాక్ఖన్ధకథా

౪౫౬. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘యంకిఞ్చి వేదయితలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా వేదనాక్ఖన్ధో వేదితబ్బో’’తి, ఏత్థాపి వేదయితలక్ఖణం నామ వేదనావ. యథాహ – ‘‘వేదయతి వేదయతీతి ఖో ఆవుసో, తస్మా వేదనాతి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౦). సా పన వేదయితలక్ఖణేన సభావతో ఏకవిధాపి జాతివసేన తివిధా హోతి కుసలా, అకుసలా, అబ్యాకతా చాతి.

తత్థ కామావచరం సోమనస్సుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖారభేదతో అట్ఠవిధన్తిఆదినా నయేన వుత్తేన కుసలవిఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తా కుసలా, అకుసలేన సమ్పయుత్తా అకుసలా, అబ్యాకతేన సమ్పయుత్తా అబ్యాకతాతి వేదితబ్బా. సా సభావభేదతో పఞ్చవిధా హోతి – సుఖం దుక్ఖం సోమనస్సం దోమనస్సం ఉపేక్ఖాతి.

తత్థ కుసలవిపాకేన కాయవిఞ్ఞాణేన సమ్పయుత్తం సుఖం. అకుసలవిపాకేన దుక్ఖం. కామావచరతో చతూహి కుసలేహి, చతూహి సహేతుకవిపాకేహి, ఏకేన అహేతుకవిపాకేన, చతూహి సహేతుకకిరియేహి, ఏకేన అహేతుకకిరియేన, చతూహి అకుసలేహి, రూపావచరతో ఠపేత్వా పఞ్చమజ్ఝానవిఞ్ఞాణం చతూహి కుసలేహి, చతూహి విపాకేహి, చతూహి కిరియేహి, లోకుత్తరం పన యస్మా అఝానికం నామ నత్థి, తస్మా అట్ఠ లోకుత్తరాని పఞ్చన్నం ఝానానం వసేన చత్తాలీసం హోన్తి. తేసు ఠపేత్వా అట్ఠ పఞ్చమజ్ఝానికాని సేసేహి ద్వత్తింసాయ కుసలవిపాకేహీతి ఏవం సోమనస్సం ద్వాసట్ఠియా విఞ్ఞాణేహి సమ్పయుత్తం. దోమనస్సం ద్వీహి అకుసలేహి. ఉపేక్ఖా అవసేసపఞ్చపఞ్ఞాసాయ విఞ్ఞాణేహి సమ్పయుత్తా.

తత్థ ఇట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం సుఖం, సమ్పయుత్తానం ఉపబ్రూహనరసం, కాయికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానం.

అనిట్ఠఫోట్ఠబ్బానుభవనలక్ఖణం దుక్ఖం, సమ్పయుత్తానం మిలాపనరసం, కాయికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, కాయిన్ద్రియపదట్ఠానం.

ఇట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం సోమనస్సం, యథా తథా వా ఇట్ఠాకారసమ్భోగరసం, చేతసికఅస్సాదపచ్చుపట్ఠానం, పస్సద్ధిపదట్ఠానం.

అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం దోమనస్సం, యథా తథా వా అనిట్ఠాకారసమ్భోగరసం, చేతసికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, ఏకన్తేనేవ హదయవత్థుపదట్ఠానం.

మజ్ఝత్తవేదయితలక్ఖణా ఉపేక్ఖా, సమ్పయుత్తానం నాతిఉపబ్రూహనమిలాపనరసా, సన్తభావపచ్చుపట్ఠానా, నిప్పీతికచిత్తపదట్ఠానాతి.

ఇదం వేదనాక్ఖన్ధే విత్థారకథాముఖం.

సఞ్ఞాక్ఖన్ధకథా

౪౫౭. ఇదాని యం వుత్తం ‘‘యంకిఞ్చి సఞ్జాననలక్ఖణం, సబ్బం తం ఏకతో కత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో వేదితబ్బో’’తి, ఏత్థాపి సఞ్జాననలక్ఖణం నామ సఞ్ఞావ. యథాహ – ‘‘సఞ్జానాతి సఞ్జానాతీతి ఖో, ఆవుసో, తస్మా సఞ్ఞాతి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౦). సా పనేసా సఞ్జాననలక్ఖణేన సభావతో ఏకవిధాపి జాతివసేన తివిధా హోతి కుసలా, అకుసలా, అబ్యాకతా చ.