౧౩. అభిఞ్ఞానిద్దేసో

దిబ్బసోతధాతుకథా

౪౦౦. ఇదాని దిబ్బసోతధాతుయా నిద్దేసక్కమో అనుప్పత్తో. తత్థ తతో పరాసు చ తీసు అభిఞ్ఞాసు సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతిఆదీనం (దీ. ని. ౧.౨౪౦ ఆదయో) అత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. సబ్బత్థ పన విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. తత్ర దిబ్బాయ సోతధాతుయాతి ఏత్థ దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. దేవానం హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తా పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధా ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛనసమత్థా దిబ్బపసాదసోతధాతు హోతి. అయఞ్చాపి ఇమస్స భిక్ఖునో వీరియభావనాబలనిబ్బత్తా ఞాణసోతధాతు తాదిసాయేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బా. అపిచ దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బా. సవనట్ఠేన నిజ్జీవట్ఠేన చ సోతధాతు. సోతధాతుకిచ్చకరణేన చ సోతధాతు వియాతిపి సోతధాతు. తాయ దిబ్బాయ సోతధాతుయా.

విసుద్ధాయాతి పరిసుద్ధాయ నిరుపక్కిలేసాయ. అతిక్కన్తమానుసికాయాతి మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా సద్దసవనేన మానుసికం మంససోతధాతుం అతిక్కన్తాయ వీతివత్తిత్వా ఠితాయ. ఉభో సద్దే సుణాతీతి ద్వే సద్దే సుణాతి. కతమే ద్వే? దిబ్బే చ మానుసే చ, దేవానఞ్చ మనుస్సానఞ్చ సద్దేతి వుత్తం హోతి. ఏతేన పదేసపరియాదానం వేదితబ్బం. యే దూరే సన్తికే చాతి యే సద్దా దూరే పరచక్కవాళేపి యే చ సన్తికే అన్తమసో సదేహసన్నిస్సితపాణకసద్దాపి, తే సుణాతీతి వుత్తం హోతి. ఏతేన నిప్పదేసపరియాదానం వేదితబ్బం.

కథం పనాయం ఉప్పాదేతబ్బాతి? తేన భిక్ఖునా అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ పరికమ్మసమాధిచిత్తేన పఠమతరం పకతిసోతపథే దూరే ఓళారికో అరఞ్ఞే సీహాదీనం సద్దో ఆవజ్జితబ్బో. విహారే ఘణ్డిసద్దో, భేరిసద్దో, సఙ్ఖసద్దో, సామణేరదహరభిక్ఖూనం సబ్బథామేన సజ్ఝాయన్తానం సజ్ఝాయనసద్దో, పకతికథం కథేన్తానం ‘‘కిం భన్తే, కిమావుసో’’తిఆదిసద్దో, సకుణసద్దో, వాతసద్దో, పదసద్దో, పక్కుథితఉదకస్స చిచ్చిటాయనసద్దో, ఆతపే సుస్సమానతాలపణ్ణసద్దో, కున్థకిపిల్లికాదిసద్దోతి ఏవం సబ్బోళారికతో పభుతి యథాక్కమేన సుఖుమసద్దా ఆవజ్జితబ్బా. తేన పురత్థిమాయ దిసాయ సద్దానం సద్దనిమిత్తం మనసికాతబ్బం. పచ్ఛిమాయ, ఉత్తరాయ, దక్ఖిణాయ, హేట్ఠిమాయ, ఉపరిమాయ దిసాయ, పురత్థిమాయ అనుదిసాయ, పచ్ఛిమాయ, ఉత్తరాయ, దక్ఖిణాయ అనుదిసాయ సద్దానం సద్దనిమిత్తం మనసికాతబ్బం. ఓళారికానమ్పి సుఖుమానమ్పి సద్దానం సద్దనిమిత్తం మనసికాతబ్బం. తస్స తే సద్దా పాకతికచిత్తస్సాపి పాకటా హోన్తి. పరికమ్మసమాధిచిత్తస్స పన అతివియ పాకటా.

తస్సేవం సద్దనిమిత్తం మనసికరోతో ఇదాని దిబ్బసోతధాతు ఉప్పజ్జిస్సతీతి తేసు సద్దేసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి. తస్మిం నిరుద్ధే చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి, యేసం పురిమాని తీణి చత్తారి వా పరికమ్మఉపచారానులోమగోత్రభునామకాని కామావచరాని, చతుత్థం పఞ్చమం వా అప్పనాచిత్తం రూపావచరం చతుత్థజ్ఝానికం. తత్థ యం తేన అప్పనాచిత్తేన సద్ధిం ఉప్పన్నం ఞాణం, అయం దిబ్బసోతధాతూతి వేదితబ్బా. తతో పరం తస్మిం సోతే పతితో హోతి. తం థామజాతం కరోన్తేన ‘‘ఏత్థన్తరే సద్దం సుణామీ’’తి ఏకఙ్గులమత్తం పరిచ్ఛిన్దిత్వా వడ్ఢేతబ్బం. తతో ద్వఙ్గులచతురఙ్గులఅట్ఠఙ్గులవిదత్థిరతనఅన్తోగబ్భపముఖపాసాదపరివేణసఙ్ఘారామగోచరగామజనపదాదివసేన యావ చక్కవాళం తతో వా భియ్యోపి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా వడ్ఢేతబ్బం.

ఏవం అధిగతాభిఞ్ఞో ఏస పాదకజ్ఝానారమ్మణేన ఫుట్ఠోకాసబ్భన్తరగతేపి సద్దే పున పాదకజ్ఝానం అసమాపజ్జిత్వాపి అభిఞ్ఞాఞాణేన సుణాతియేవ. ఏవం సుణన్తో చ సచేపి యావ బ్రహ్మలోకా సఙ్ఖభేరిపణవాదిసద్దేహి ఏకకోలాహలం హోతి, పాటియేక్కం వవత్థపేతుకామతాయ సతి అయం సఙ్ఖసద్దో అయం భేరిసద్దోతి వవత్థపేతుం సక్కోతియేవాతి.

దిబ్బసోతధాతుకథా నిట్ఠితా.

చేతోపరియఞాణకథా

౪౦౧. చేతోపరియఞాణకథాయ చేతోపరియఞాణాయాతి ఏత్థ పరియాతీతి పరియం, పరిచ్ఛిన్దతీతి అత్థో. చేతసో పరియం చేతోపరియం. చేతోపరియఞ్చ తం ఞాణఞ్చాతి చేతోపరియఞాణం. తదత్థాయాతి వుత్తం హోతి. పరసత్తానన్తి అత్తానం ఠపేత్వా సేససత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి ఇదమ్పి ఇమినా ఏకత్థమేవ. వేనేయ్యవసేన పన దేసనావిలాసేన చ బ్యఞ్జననానత్తం కతం. చేతసా చేతోతి అత్తనో చిత్తేన తేసం చిత్తం. పరిచ్చ పజానాతీతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా సరాగాదివసేన నానప్పకారతో జానాతి.

కథం పనేతం ఞాణం ఉప్పాదేతబ్బన్తి? ఏతఞ్హి దిబ్బచక్ఖువసేన ఇజ్ఝతి, తం ఏతస్స పరికమ్మం. తస్మా తేన భిక్ఖునా ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా పరస్స హదయరూపం నిస్సాయ వత్తమానస్స లోహితస్స వణ్ణం పస్సిత్వా చిత్తం పరియేసితబ్బం. యదా హి సోమనస్సచిత్తం వత్తతి, తదా రత్తం నిగ్రోధపక్కసదిసం హోతి. యదా దోమనస్సచిత్తం వత్తతి, తదా కాళకం జమ్బుపక్కసదిసం. యదా ఉపేక్ఖాచిత్తం వత్తతి, తదా పసన్నతిలతేలసదిసం. తస్మా తేన ‘‘ఇదం రూపం సోమనస్సిన్ద్రియసముట్ఠానం, ఇదం దోమనస్సిన్ద్రియసముట్ఠానం, ఇదం ఉపేక్ఖిన్ద్రియసముట్ఠాన’’న్తి పరస్స హదయలోహితవణ్ణం పస్సిత్వా చిత్తం పరియేసన్తేన చేతోపరియఞాణం థామగతం కాతబ్బం. ఏవం థామగతే హి తస్మిం అనుక్కమేన సబ్బమ్పి కామావచరచిత్తం రూపావచరారూపావచరచిత్తఞ్చ పజానాతి చిత్తా చిత్తమేవ సఙ్కమన్తో వినాపి హదయరూపదస్సనేన. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాయం ‘‘ఆరుప్పే పరస్స చిత్తం జానితుకామో కస్స హదయరూపం పస్సతి, కస్సిన్ద్రియవికారం ఓలోకేతీతి? న కస్సచి. ఇద్ధిమతో విసయో ఏస యదిదం యత్థ కత్థచి చిత్తం ఆవజ్జన్తో సోళసప్పభేదం చిత్తం జానాతి. అకతాభినివేసస్స పన వసేన అయం కథా’’తి.

సరాగం వా చిత్తన్తిఆదీసు పన అట్ఠవిధం లోభసహగతం చిత్తం సరాగం చిత్తన్తి వేదితబ్బం. అవసేసం చతుభూమకం కుసలాబ్యాకతం చిత్తం వీతరాగం. ద్వే దోమనస్సచిత్తాని ద్వే విచికిచ్ఛుద్ధచ్చచిత్తానీతి ఇమాని పన చత్తారి చిత్తాని ఇమస్మిం దుకే సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి. కేచి పన థేరా తానిపి సఙ్గణ్హన్తి. దువిధం పన దోమనస్సచిత్తం సదోసం చిత్తం నామ. సబ్బమ్పి చతుభూమకం కుసలాబ్యాకతం వీతదోసం. సేసాని దసాకుసలచిత్తాని ఇమస్మిం దుకే సఙ్గహం న గచ్ఛన్తి. కేచి పన థేరా తానిపి సఙ్గణ్హన్తి.

సమోహం వీతమోహన్తి ఏత్థ పన పాటిపుగ్గలికనయేన విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతద్వయమేవ సమోహం, మోహస్స పన సబ్బాకుసలేసు సమ్భవతో ద్వాదసవిధమ్పి అకుసలచిత్తం సమోహం చిత్తన్తి వేదితబ్బం. అవసేసం వీతమోహం. థినమిద్ధానుగతం పన సంఖిత్తం. ఉద్ధచ్చానుగతం విక్ఖిత్తం. రూపావచరారూపావచరం మహగ్గతం. అవసేసం అమహగ్గతం. సబ్బమ్పి తేభూమకం సఉత్తరం. లోకుత్తరం అనుత్తరం. ఉపచారప్పత్తం అప్పనాప్పత్తఞ్చ సమాహితం. ఉభయమప్పత్తం అసమాహితం. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధినిస్సరణవిముత్తిప్పత్తం విముత్తం. పఞ్చవిధమ్పి ఏతం విముత్తిమప్పత్తం అవిముత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇతి చేతోపరియఞాణలాభీ భిక్ఖు సబ్బప్పకారమ్పి ఇదం సరాగం వా చిత్తం…పే… అవిముత్తం వా చిత్తం అవిముత్తం చిత్తన్తి పజానాతీతి.

చేతోపరియఞాణకథా నిట్ఠితా.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణకథా

౪౦౨. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణకథాయం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయాతి (దీ. ని. ౧.౨౪౪) పుబ్బేనివాసానుస్సతిమ్హి యం ఞాణం, తదత్థాయ. పుబ్బేనివాసోతి పుబ్బే అతీతజాతీసు నివుత్థక్ఖన్ధా. నివుత్థాతి అజ్ఝావుత్థా అనుభూతా అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా. నివుత్థధమ్మా వా. నివుత్థాతి గోచరనివాసేన నివుత్థా అత్తనో విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతా పరిచ్ఛిన్నా, పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతాపి వా ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసు, తే బుద్ధానంయేవ లబ్భన్తి. పుబ్బేనివాసానుస్సతీతి యాయ సతియా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సా పుబ్బేనివాసానుస్సతి. ఞాణన్తి తాయ సతియా సమ్పయుత్తఞాణం. ఏవమిమస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స అత్థాయ పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ ఏతస్స ఞాణస్స అధిగమాయ పత్తియాతి వుత్తం హోతి.

అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం, అనేకేహి వా పకారేహి పవత్తితం, సంవణ్ణితన్తి అత్థో. పుబ్బేనివాసన్తి సమనన్తరాతీతభవం ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ నివుత్థసన్తానం. అనుస్సరతీతి ఖన్ధపటిపాటివసేన చుతిపటిసన్ధివసేన వా అనుగన్త్వా అనుగన్త్వా సరతి. ఇమఞ్హి పుబ్బేనివాసం ఛ జనా అనుస్సరన్తి – తిత్థియా, పకతిసావకా, మహాసావకా, అగ్గసావకా, పచ్చేకబుద్ధా, బుద్ధాతి.

తత్థ తిత్థియా చత్తాలీసంయేవ కప్పే అనుస్సరన్తి, న తతో పరం. కస్మా, దుబ్బలపఞ్ఞత్తా. తేసఞ్హి నామరూపపరిచ్ఛేదవిరహితత్తా దుబ్బలా పఞ్ఞా హోతి. పకతిసావకా కప్పసతమ్పి కప్పసహస్సమ్పి అనుస్సరన్తియేవ, బలవపఞ్ఞత్తా. అసీతిమహాసావకా సతసహస్సకప్పే అనుస్సరన్తి. ద్వే అగ్గసావకా ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సతసహస్సఞ్చ. పచ్చేకబుద్ధా ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ. ఏత్తకో హి ఏతేసం అభినీహారో. బుద్ధానం పన పరిచ్ఛేదో నామ నత్థి.

తిత్థియా చ ఖన్ధపటిపాటిమేవ సరన్తి, పటిపాటిం ముఞ్చిత్వా చుతిపటిసన్ధివసేన సరితుం న సక్కోన్తి. తేసఞ్హి అన్ధానం వియ ఇచ్ఛితపదేసోక్కమనం నత్థి. యథా పన అన్ధా యట్ఠిం అముఞ్చిత్వావ గచ్ఛన్తి, ఏవం తే ఖన్ధానం పటిపాటిం అముఞ్చిత్వావ సరన్తి. పకతిసావకా ఖన్ధపటిపాటియాపి అనుస్సరన్తి చుతిపటిసన్ధివసేనపి సఙ్కమన్తి. తథా అసీతిమహాసావకా. ద్విన్నం పన అగ్గసావకానం ఖన్ధపటిపాటికిచ్చం నత్థి. ఏకస్స అత్తభావస్స చుతిం దిస్వా పటిసన్ధిం పస్సన్తి, పున అపరస్స చుతిం దిస్వా పటిసన్ధిన్తి ఏవం చుతిపటిసన్ధివసేనేవ సఙ్కమన్తా గచ్ఛన్తి. తథా పచ్చేకబుద్ధా.

బుద్ధానం పన నేవ ఖన్ధపటిపాటికిచ్చం, న చుతిపటిసన్ధివసేన సఙ్కమనకిచ్చం అత్థి. తేసఞ్హి అనేకాసు కప్పకోటీసు హేట్ఠా వా ఉపరి వా యం యం ఠానం ఇచ్ఛన్తి, తం తం పాకటమేవ హోతి. తస్మా అనేకాపి కప్పకోటియో పేయ్యాలపాళిం వియ సంఖిపిత్వా యం యం ఇచ్ఛన్తి, తత్ర తత్రేవ ఓక్కమన్తా సీహోక్కన్తవసేన గచ్ఛన్తి. ఏవం గచ్ఛన్తానఞ్చ నేసం ఞాణం యథా నామ కతవాలవేధపరిచయస్స సరభఙ్గసదిసస్స ధనుగ్గహస్స ఖిత్తో సరో అన్తరా రుక్ఖలతాదీసు అసజ్జమానో లక్ఖేయేవ పతతి, న సజ్జతి, న విరజ్ఝతి, ఏవం అన్తరన్తరాసు జాతీసు న సజ్జతి, న విరజ్ఝతి, అసజ్జమానం అవిరజ్ఝమానం ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానంయేవ గణ్హాతి.

ఇమేసు చ పన పుబ్బేనివాసం అనుస్సరణసత్తేసు తిత్థియానం పుబ్బేనివాసదస్సనం ఖజ్జుపనకపభాసదిసం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. పకతిసావకానం దీపప్పభాసదిసం. మహాసావకానం ఉక్కాపభాసదిసం. అగ్గసావకానం ఓసధితారకప్పభాసదిసం. పచ్చేకబుద్ధానం చన్దప్పభాసదిసం. బుద్ధానం రస్మిసహస్సపటిమణ్డితసరదసూరియమణ్డలసదిసం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

తిత్థియానఞ్చ పుబ్బేనివాసానుస్సరణం అన్ధానం యట్ఠికోటిగమనం వియ హోతి. పకతిసావకానం దణ్డకసేతుగమనం వియ. మహాసావకానం జఙ్ఘసేతుగమనం వియ. అగ్గసావకానం సకటసేతుగమనం వియ. పచ్చేకబుద్ధానం మహాజఙ్ఘమగ్గగమనం వియ. బుద్ధానం మహాసకటమగ్గగమనం వియ.

ఇమస్మిం పన అధికారే సావకానం పుబ్బేనివాసానుస్సరణం అధిప్పేతం. తేన వుత్తం ‘‘అనుస్సరతీతి ఖన్ధపటిపాటివసేన చుతిపటిసన్ధివసేన వా అనుగన్త్వా అనుగన్త్వా సరతీ’’తి.

౪౦౩. తస్మా ఏవమనుస్సరితుకామేన ఆదికమ్మికేన భిక్ఖునా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తేన రహోగతేన పటిసల్లినేన పటిపాటియా చత్తారి ఝానాని సమాపజ్జిత్వా అభిఞ్ఞాపాదకచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ సబ్బపచ్ఛిమా నిసజ్జా ఆవజ్జితబ్బా. తతో ఆసనపఞ్ఞాపనం, సేనాసనప్పవేసనం, పత్తచీవరపటిసామనం, భోజనకాలో, గామతో ఆగమనకాలో, గామే పిణ్డాయ చరితకాలో, గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠకాలో, విహారతో నిక్ఖమనకాలో, చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవన్దనకాలో, పత్తధోవనకాలో, పత్తపటిగ్గహణకాలో, పత్తపటిగ్గహణతో యావ ముఖధోవనా కతకిచ్చం, పచ్చూసకాలే కతకిచ్చం, మజ్ఝిమయామే కతకిచ్చం, పఠమయామే కతకిచ్చన్తి ఏవం పటిలోమక్కమేన సకలం రత్తిన్దివం కతకిచ్చం ఆవజ్జితబ్బం. ఏత్తకం పన పకతిచిత్తస్సపి పాకటం హోతి. పరికమ్మసమాధిచిత్తస్స పన అతిపాకటమేవ.

సచే పనేత్థ కిఞ్చి న పాకటం హోతి, పున పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఆవజ్జితబ్బం. ఏత్తకేన దీపే జలితే వియ పాకటం హోతి. ఏవం పటిలోమక్కమేనేవ దుతియదివసేపి తతియచతుత్థపఞ్చమదివసేపి దసాహేపి అడ్ఢమాసేపి మాసేపి యావ సంవచ్ఛరాపి కతకిచ్చం ఆవజ్జితబ్బం. ఏతేనేవ ఉపాయేన దసవస్సాని వీసతివస్సానీతి యావ ఇమస్మిం భవే అత్తనో పటిసన్ధి, తావ ఆవజ్జన్తేన పురిమభవే చుతిక్ఖణే పవత్తితనామరూపం ఆవజ్జితబ్బం. పహోతి హి పణ్డితో భిక్ఖు పఠమవారేనేవ పటిసన్ధిం ఉగ్ఘాటేత్వా చుతిక్ఖణే నామరూపమారమ్మణం కాతుం.

యస్మా పన పురిమభవే నామరూపం అసేసం నిరుద్ధం అఞ్ఞం ఉప్పన్నం, తస్మా తం ఠానం ఆహున్దరికం అన్ధతమమివ హోతి దుద్దసం దుప్పఞ్ఞేన. తేనాపి ‘‘న సక్కోమహం పటిసన్ధిం ఉగ్ఘాటేత్వా చుతిక్ఖణే పవత్తితనామరూపమారమ్మణం కాతు’’న్తి ధురనిక్ఖేపో న కాతబ్బో. తదేవ పన పాదకజ్ఝానం పునప్పునం సమాపజ్జితబ్బం. తతో చ వుట్ఠాయ వుట్ఠాయ తం ఠానం ఆవజ్జితబ్బం.

ఏవం కరోన్తో హి సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో కూటాగారకణ్ణికత్థాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దన్తో సాఖాపలాసచ్ఛేదనమత్తేనేవ ఫరసుధారాయ విపన్నాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తోపి ధురనిక్ఖేపం అకత్వావ కమ్మారసాలం గన్త్వా తిఖిణం ఫరసుం కారాపేత్వా పున ఆగన్త్వా ఛిన్దేయ్య, పున విపన్నాయ చ పునపి తథేవ కారేత్వా ఛిన్దేయ్య. సో ఏవం ఛిన్దన్తో ఛిన్నస్స ఛిన్నస్స పున ఛేతబ్బాభావతో అచ్ఛిన్నస్స చ ఛేదనతో నచిరస్సేవ మహారుక్ఖం పాతేయ్య, ఏవమేవం పాదకజ్ఝానా వుట్ఠాయ పుబ్బే ఆవజ్జితం అనావజ్జిత్వా పటిసన్ధిమేవ ఆవజ్జన్తో నచిరస్సేవ పటిసన్ధిం ఉగ్ఘాటేత్వా చుతిక్ఖణే పవత్తితనామరూపం ఆరమ్మణం కరేయ్యాతి. కట్ఠఫాలకకేసోహారకాదీహిపి అయమత్థో దీపేతబ్బో.

తత్థ పచ్ఛిమనిసజ్జతో పభుతి యావ పటిసన్ధితో ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తం ఞాణం పుబ్బేనివాసఞాణం నామ న హోతి. తం పన పరికమ్మసమాధిఞాణం నామ హోతి. అతీతంసఞాణన్తిపి ఏకే వదన్తి. తం రూపావచరం సన్ధాయ న యుజ్జతి. యదా పనస్స భిక్ఖునో పటిసన్ధిం అతిక్కమ్మ చుతిక్ఖణే పవత్తితనామరూపం ఆరమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తస్మిఞ్చ నిరుద్ధే తదేవారమ్మణం కత్వా చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని జవన్తి. సేసం పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పురిమాని పరికమ్మాదినామకాని కామావచరాని హోన్తి. పచ్ఛిమం రూపావచరం చతుత్థజ్ఝానికం అప్పనాచిత్తం. తదాస్స యం తేన చిత్తేన సహ ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఇదం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం నామ. తేన ఞాణేన సమ్పయుత్తాయ సతియా అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి. సేయ్యథిదం, ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో…పే… ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతీతి (దీ. ని. ౧.౨౪౪).

౪౦౪. తత్థ ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసుపి. అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, వడ్ఢమానో వివట్టకప్పోతి వేదితబ్బో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో హోతి, తంమూలకత్తా. వివట్టేన చ వివట్టట్ఠాయీ, ఏవఞ్హి సతి యాని తాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో, సంవట్టట్ఠాయీ, వివట్టో, వివట్టట్ఠాయీతి (అ. ని. ౪.౧౫౬ థోకం విసదిసం) వుత్తాని, తాని పరిగ్గహితాని హోన్తి.

తత్థ తయో సంవట్టా – ఆపోసంవట్టో, తేజోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి. తిస్సో సంవట్టసీమా – ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి.

యదా కప్పో తేజేన సంవట్టతి, ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి, సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాయునా సంవట్టతి, వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసతి. విత్థారతో పన సదాపి ఏకం బుద్ధఖేత్తం వినస్సతి.

బుద్ధఖేత్తం నామ తివిధం హోతి – జాతిఖేత్తం, ఆణాఖేత్తం, విసయఖేత్తఞ్చ. తత్థ జాతిఖేత్తం దససహస్సచక్కవాళపరియన్తం హోతి. యం తథాగతస్స పటిసన్ధిగహణాదీసు కమ్పతి. ఆణాఖేత్తం కోటిసతసహస్సచక్కవాళపరియన్తం, యత్థ రతనసుత్తం (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో) ఖన్ధపరిత్తం (చూళవ. ౨౫౧; అ. ని. ౪.౬౭) ధజగ్గపరిత్తం (సం. ని. ౧.౨౪౯) ఆటానాటియపరిత్తం (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో) మోరపరిత్తన్తి (జా. ౧.౨.౧౭-౧౮) ఇమేసం పరిత్తానం ఆనుభావో వత్తతి. విసయఖేత్తం అనన్తమపరిమాణం. యం ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వుత్తం, యత్థ యం యం తథాగతో ఆకఙ్ఖతి, తం తం జానాతి. ఏవమేతేసు తీసు బుద్ధఖేత్తేసు ఏకం ఆణాఖేత్తం వినస్సతి. తస్మిం పన వినస్సన్తే జాతిఖేత్తమ్పి వినట్ఠమేవ హోతి. వినస్సన్తఞ్చ ఏకతోవ వినస్సతి, సణ్ఠహన్తమ్పి ఏకతో సణ్ఠహతి. తస్సేవం వినాసో చ సణ్ఠహనఞ్చ వేదితబ్బం.

౪౦౫. యస్మిం హి సమయే కప్పో అగ్గినా నస్సతి, ఆదితోవ కప్పవినాసకమహామేఘో వుట్ఠహిత్వా కోటిసతసహస్సచక్కవాళే ఏకం మహావస్సం వస్సతి. మనుస్సా తుట్ఠహట్ఠా సబ్బబీజాని నీహరిత్వా వపన్తి. సస్సేసు పన గోఖాయితకమత్తేసు జాతేసు గద్రభరవం రవన్తో ఏకబిన్దుమ్పి న వస్సతి, తదా పచ్ఛిన్నం పచ్ఛిన్నమేవ వస్సం హోతి. ఇదం సన్ధాయ హి భగవతా ‘‘హోతి ఖో సో, భిక్ఖవే, సమయో యం బహూని వస్సాని బహూని వస్ససతాని బహూని వస్ససహస్సాని బహూని వస్ససతసహస్సాని దేవో న వస్సతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౬) వుత్తం. వస్సూపజీవినో సత్తా కాలఙ్కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తి, పుప్ఫఫలూపజీవినియో చ దేవతా. ఏవం దీఘే అద్ధానే వీతివత్తే తత్థ తత్థ ఉదకం పరిక్ఖయం గచ్ఛతి, అథానుపుబ్బేన మచ్ఛకచ్ఛపాపి కాలఙ్కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తి, నేరయికసత్తాపి. తత్థ నేరయికా సత్తమసూరియపాతుభావే వినస్సన్తీతి ఏకే.

ఝానం వినా నత్థి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి, ఏతేసఞ్చ కేచి దుబ్భిక్ఖపీళితా కేచి అభబ్బా ఝానాధిగమాయ, తే కథం తత్థ నిబ్బత్తన్తీతి. దేవలోకే పటిలద్ధజ్ఝానవసేన. తదా హి ‘‘వస్ససతసహస్సస్సచ్చయేన కప్పుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి లోకబ్యూహా నామ కామావచరదేవా ముత్తసిరా వికిణ్ణకేసా రుదముఖా అస్సూని హత్థేహి పుఞ్ఛమానా రత్తవత్థనివత్థా అతివియ విరూపవేసధారినో హుత్వా మనుస్సపథే విచరన్తా ఏవం ఆరోచేన్తి ‘‘మారిసా ఇతో వస్ససతసహస్సస్సచ్చయేన కప్పవుట్ఠానం భవిస్సతి, అయం లోకో వినస్సిస్సతి, మహాసముద్దోపి ఉస్సుస్సిస్సతి, అయఞ్చ మహాపథవీ సినేరు చ పబ్బతరాజా ఉద్దయ్హిస్సన్తి వినస్సిస్సన్తి. యావ బ్రహ్మలోకా లోకవినాసో భవిస్సతి. మేత్తం మారిసా భావేథ, కరుణం, ముదితం, ఉపేక్ఖం మారిసా భావేథ, మాతరం ఉపట్ఠహథ, పితరం ఉపట్ఠహథ, కులే జేట్ఠాపచాయినో హోథా’’తి.

తేసం వచనం సుత్వా యేభుయ్యేన మనుస్సా చ భుమ్మదేవతా చ సంవేగజాతా అఞ్ఞమఞ్ఞం ముదుచిత్తా హుత్వా మేత్తాదీని పుఞ్ఞాని కరిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి. తత్థ దిబ్బసుధాభోజనం భుఞ్జిత్వా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా ఝానం పటిలభన్తి. తదఞ్ఞే పన అపరాపరియవేదనీయేన కమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి. అపరాపరియవేదనీయకమ్మరహితో హి సంసారే సంసరమానో సత్తో నామ నత్థి. తేపి తత్థ తథేవ ఝానం పటిలభన్తి. ఏవం దేవలోకే పటిలద్ధజ్ఝానవసేన సబ్బేపి బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తీతి.

వస్సూపచ్ఛేదతో పన ఉద్ధం దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన దుతియో సూరియో పాతుభవతి. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా ‘‘హోతి ఖో సో, భిక్ఖవే, సమయో’’తి సత్తసూరియం (అ. ని. ౭.౬౬) విత్థారేతబ్బం. పాతుభూతే చ పన తస్మిం నేవ రత్తిపరిచ్ఛేదో, న దివాపరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి. ఏకో సూరియో ఉట్ఠేతి, ఏకో అత్థం గచ్ఛతి. అవిచ్ఛిన్నసూరియసన్తాపోవ లోకో హోతి. యథా చ పకతిసూరియే సూరియదేవపుత్తో హోతి, ఏవం కప్పవినాసకసూరియే నత్థి. తత్థ పకతిసూరియే వత్తమానే ఆకాసే వలాహకాపి ధూమసిఖాపి చరన్తి. కప్పవినాసకసూరియే వత్తమానే విగతధూమవలాహకం ఆదాసమణ్డలం వియ నిమ్మలం నభం హోతి. ఠపేత్వా పఞ్చ మహానదియో సేసకున్నదీఆదీసు ఉదకం సుస్సతి.

తతోపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన తతియో సూరియో పాతుభవతి. యస్స పాతుభావా మహానదియోపి సుస్సన్తి.

తతోపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన చతుత్థో సూరియో పాతుభవతి. యస్స పాతుభావా హిమవతి మహానదీనం పభవా ‘‘సీహపపాతో హంసపాతనో కణ్ణముణ్డకో రథకారదహో అనోతత్తదహో ఛద్దన్తదహో కుణాలదహో’’తి ఇమే సత్త మహాసరా సుస్సన్తి.

తతోపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన పఞ్చమో సూరియో పాతుభవతి. యస్స పాతుభావా అనుపుబ్బేన మహాసముద్దే అఙ్గులిపబ్బతేమనమత్తమ్పి ఉదకం న సణ్ఠాతి.

తతోపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన ఛట్ఠో సూరియో పాతుభవతి. యస్స పాతుభావా సకలచక్కవాళం ఏకధూమం హోతి. పరియాదిణ్ణసినేహం ధూమేన. యథా చిదం, ఏవం కోటిసతసహస్సచక్కవాళానిపి.

తతోపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన సత్తమో సూరియో పాతుభవతి. యస్స పాతుభావా సకలచక్కవాళం ఏకజాలం హోతి సద్ధిం కోటిసతసహస్సచక్కవాళేహి. యోజనసతికాదిభేదాని సినేరుకూటానిపి పలుజ్జిత్వా ఆకాసేయేవ అన్తరధాయన్తి. సా అగ్గిజాలా ఉట్ఠహిత్వా చాతుమహారాజికే గణ్హాతి. తత్థ కనకవిమానరతనవిమానమణివిమానాని ఝాపేత్వా తావతింసభవనం గణ్హాతి. ఏతేనేవ ఉపాయేన యావ పఠమజ్ఝానభూమిం గణ్హాతి. తత్థ తయోపి బ్రహ్మలోకే ఝాపేత్వా ఆభస్సరే ఆహచ్చ తిట్ఠతి. సా యావ అణుమత్తమ్పి సఙ్ఖారగతం అత్థి, తావ న నిబ్బాయతి. సబ్బసఙ్ఖారపరిక్ఖయా పన సప్పితేలఝాపనగ్గిసిఖా వియ ఛారికమ్పి అనవసేసేత్వా నిబ్బాయతి. హేట్ఠాఆకాసేన సహ ఉపరిఆకాసో ఏకో హోతి మహన్ధకారో.

౪౦౬. అథ దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా పఠమం సుఖుమం సుఖుమం వస్సతి. అనుపుబ్బేన కుముదనాళయట్ఠిముసలతాలక్ఖన్ధాదిప్పమాణాహి ధారాహి వస్సన్తో కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసు సబ్బం దడ్ఢట్ఠానం పూరేత్వా అన్తరధాయతి. తం ఉదకం హేట్ఠా చ తిరియఞ్చ వాతో సముట్ఠహిత్వా ఘనం కరోతి పరివటుమం పదుమినిపత్తే ఉదకబిన్దుసదిసం. కథం తావ మహన్తం ఉదకరాసిం ఘనం కరోతీతి చే? వివరసమ్పదానతో. తఞ్హిస్స తమ్హి తమ్హి వివరం దేతి. తం ఏవం వాతేన సమ్పిణ్డియమానం ఘనం కరియమానం పరిక్ఖయమానం అనుపుబ్బేన హేట్ఠా ఓతరతి. ఓతిణ్ణే ఓతిణ్ణే ఉదకే బ్రహ్మలోకట్ఠానే బ్రహ్మలోకా, ఉపరి చతుకామావచరదేవలోకట్ఠానే చ దేవలోకా పాతుభవన్తి.

పురిమపథవిట్ఠానం ఓతిణ్ణే పన బలవవాతా ఉప్పజ్జన్తి. తే తం పిహితద్వారే ధమకరణే ఠితఉదకమివ నిరస్సాసం కత్వా రున్ధన్తి. మధురోదకం పరిక్ఖయం గచ్ఛమానం ఉపరి రసపథవిం సముట్ఠాపేతి. సా వణ్ణసమ్పన్నా చేవ హోతి గన్ధరససమ్పన్నా చ నిరుదకపాయాసస్స ఉపరి పటలం వియ.

తదా చ ఆభస్సరబ్రహ్మలోకే పఠమతరాభినిబ్బత్తా సత్తా ఆయుక్ఖయా వా పుఞ్ఞక్ఖయా వా తతో చవిత్వా ఇధూపపజ్జన్తి. తే హోన్తి సయంపభా అన్తలిక్ఖచరా. తే అగ్గఞ్ఞసుత్తే (దీ. ని. ౩.౧౧౯) వుత్తనయేన తం రసపథవిం సాయిత్వా తణ్హాభిభూతా ఆలుప్పకారకం పరిభుఞ్జితుం ఉపక్కమన్తి. అథ నేసం సయంపభా అన్తరధాయతి, అన్ధకారో హోతి. తే అన్ధకారం దిస్వా భాయన్తి.

తతో నేసం భయం నాసేత్వా సూరభావం జనయన్తం పరిపుణ్ణపణ్ణాసయోజనం సూరియమణ్డలం పాతుభవతి, తే తం దిస్వా ‘‘ఆలోకం పటిలభిమ్హా’’తి హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా ‘‘అమ్హాకం భీతానం భయం నాసేత్వా సూరభావం జనయన్తో ఉట్ఠితో, తస్మా ‘‘సూరియో హోతూ’’తి సూరియోత్వేవస్స నామం కరోన్తి.

అథ సూరియే దివసం ఆలోకం కత్వా అత్థఙ్గతే యమ్పి ఆలోకం లభిమ్హా, సోపి నో నట్ఠోతి పున భీతా హోన్తి. తేసం ఏవం హోతి ‘‘సాధు వతస్స సచే అఞ్ఞం ఆలోకం లభేయ్యామా’’తి. తేసం చిత్తం ఞత్వా వియ ఏకూనపణ్ణాసయోజనం చన్దమణ్డలం పాతుభవతి. తే తం దిస్వా భియ్యోసో మత్తాయ హట్ఠతుట్ఠా హుత్వా ‘‘అమ్హాకం ఛన్దం ఞత్వా వియ ఉట్ఠితో, తస్మా చన్దో హోతూ’’తి చన్దోత్వేవస్స నామం కరోన్తి. ఏవం చన్దిమసూరియేసు పాతుభూతేసు నక్ఖత్తాని తారకరూపాని పాతుభవన్తి.

తతో పభుతి రత్తిన్దివా పఞ్ఞాయన్తి, అనుక్కమేన చ మాసద్ధమాసఉతుసంవచ్ఛరా. చన్దిమసూరియానం పన పాతుభూతదివసేయేవ సినేరుచక్కవాళహిమవన్తపబ్బతా పాతుభవన్తి. తే చ ఖో అపుబ్బం అచరిమం ఫగ్గుణపుణ్ణమదివసేయేవ పాతుభవన్తి. కథం? యథా నామ కఙ్గుభత్తే పచ్చమానే ఏకప్పహారేనేవ పుప్ఫుళకాని ఉట్ఠహన్తి. ఏకే పదేసా థూపథూపా హోన్తి, ఏకే నిన్ననిన్నా, ఏకే సమసమా. ఏవమేవం థూపథూపట్ఠానే పబ్బతా హోన్తి, నిన్ననిన్నట్ఠానే సముద్దా, సమసమట్ఠానే దీపాతి.

అథ తేసం సత్తానం రసపథవిం పరిభుఞ్జన్తానం కమేన ఏకచ్చే వణ్ణవన్తో, ఏకచ్చే దుబ్బణ్ణా హోన్తి. తత్థ వణ్ణవన్తో దుబ్బణ్ణే అతిమఞ్ఞన్తి. తేసం అతిమానపచ్చయా సాపి రసపథవీ అన్తరధాయతి. భూమిపప్పటకో పాతుభవతి. అథ నేసం తేనేవ నయేన సోపి అన్తరధాయతి. పదాలతా పాతుభవతి. తేనేవ నయేన సాపి అన్తరధాయతి. అకట్ఠపాకో సాలి పాతుభవతి అకణో అథుసో సుద్ధో సుగన్ధో తణ్డులప్ఫలో.

తతో నేసం భాజనాని ఉప్పజ్జన్తి. తే సాలిం భాజనే ఠపేత్వా పాసాణపిట్ఠియా ఠపేన్తి, సయమేవ జాలసిఖా ఉట్ఠహిత్వా తం పచతి. సో హోతి ఓదనో సుమనజాతిపుప్ఫసదిసో, న తస్స సూపేన వా బ్యఞ్జనేన వా కరణీయం అత్థి. యం యం రసం భుఞ్జితుకామా హోన్తి, తం తం రసోవ హోతి. తేసం తం ఓళారికం ఆహారం ఆహరయతం తతో పభుతి ముత్తకరీసం సఞ్జాయతి. అథ నేసం తస్స నిక్ఖమనత్థాయ వణముఖాని పభిజ్జన్తి, పురిసస్స పురిసభావో, ఇత్థియాపి ఇత్థిభావో పాతుభవతి.

తత్ర సుదం ఇత్థీ పురిసం, పురిసో చ ఇత్థిం అతివేలం ఉపనిజ్ఝాయతి. తేసం అతివేలం ఉపనిజ్ఝాయనపచ్చయా కామపరిళాహో ఉప్పజ్జతి. తతో మేథునధమ్మం పటిసేవన్తి. తే అసద్ధమ్మపటిసేవనపచ్చయా విఞ్ఞూహి గరహియమానా విహేఠియమానా తస్స అసద్ధమ్మస్స పటిచ్ఛాదనహేతు అగారాని కరోన్తి. తే అగారం అజ్ఝావసమానా అనుక్కమేన అఞ్ఞతరస్స అలసజాతికస్స సత్తస్స దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తా సన్నిధిం కరోన్తి. తతో పభుతి కణోపి థుసోపి తణ్డులం పరియోనన్ధతి, లాయితట్ఠానమ్పి న పటివిరూహతి.

తే సన్నిపతిత్వా అనుత్థునన్తి ‘‘పాపకా వత భో ధమ్మా సత్తేసు పాతుభూతా, మయం హి పుబ్బే మనోమయా అహుమ్హా’’తి అగ్గఞ్ఞసుత్తే (దీ. ని. ౩.౧౨౮) వుత్తనయేన విత్థారేతబ్బం. తతో మరియాదం ఠపేన్తి. అథ అఞ్ఞతరో సత్తో అఞ్ఞస్స భాగం అదిన్నం ఆదియతి. తం ద్విక్ఖత్తుం పరిభాసేత్వా తతియవారే పాణిలేట్టుదణ్డేహి పహరన్తి. తే ఏవం అదిన్నాదానగరహముసావాదదణ్డాదానేసు ఉప్పన్నేసు సన్నిపతిత్వా చిన్తయన్తి ‘‘యంనూన మయం ఏకం సత్తం సమ్మన్నేయ్యామ, యో నో సమ్మా ఖీయితబ్బం ఖీయేయ్య, గరహితబ్బం గరహేయ్య, పబ్బాజేతబ్బం పబ్బాజేయ్య, మయం పనస్స సాలీనం భాగం అనుప్పదస్సామా’’తి.

ఏవం కతసన్నిట్ఠానేసు పన సత్తేసు ఇమస్మిం తావ కప్పే అయమేవ భగవా బోధిసత్తభూతో తేన సమయేన తేసు సత్తేసు అభిరూపతరో చ దస్సనీయతరో చ మహేసక్ఖతరో చ బుద్ధిసమ్పన్నో పటిబలో నిగ్గహపగ్గహం కాతుం. తే తం ఉపసఙ్కమిత్వా యాచిత్వా సమ్మన్నింసు. సో తేన మహాజనేన సమ్మతోతి మహాసమ్మతో, ఖేత్తానం అధిపతీతి ఖత్తియో, ధమ్మేన సమేన పరే రఞ్జేతీతి రాజాతి తీహి నామేహి పఞ్ఞాయిత్థ. యఞ్హి లోకే అచ్ఛరియట్ఠానం, బోధిసత్తోవ తత్థ ఆదిపురిసోతి ఏవం బోధిసత్తం ఆదిం కత్వా ఖత్తియమణ్డలే సణ్ఠితే అనుపుబ్బేన బ్రాహ్మణాదయోపి వణ్ణా సణ్ఠహింసు.

తత్థ కప్పవినాసకమహామేఘతో యావ జాలుపచ్ఛేదో, ఇదమేకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సంవట్టోతి వుచ్చతి.

కప్పవినాసకజాలుపచ్ఛేదతో యావ కోటిసతసహస్సచక్కవాళపరిపూరకో సమ్పత్తిమహామేఘో, ఇదం దుతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సంవట్టట్ఠాయీతి వుచ్చతి.

సమ్పత్తిమహామేఘతో యావ చన్దిమసూరియపాతుభావో, ఇదం తతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం వివట్టోతి వుచ్చతి.

చన్దిమసూరియపాతుభావతో యావ పున కప్పవినాసకమహామేఘో, ఇదం చతుత్థం అసఙ్ఖ్యేయ్యం వివట్టట్ఠాయీతి వుచ్చతి. ఇమాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని ఏకో మహాకప్పో హోతి. ఏవం తావ అగ్గినా వినాసో చ సణ్ఠహనఞ్చ వేదితబ్బం.

౪౦౭. యస్మిం పన సమయే కప్పో ఉదకేన నస్సతి, ఆదితోవ కప్పవినాసకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వాతి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. అయం పన విసేసో, యథా తత్థ దుతియసూరియో, ఏవమిధ కప్పవినాసకో ఖారుదకమహామేఘో వుట్ఠాతి. సో ఆదితో సుఖుమం సుఖుమం వస్సన్తో అనుక్కమేన మహాధారాహి కోటిసతసహస్సచక్కవాళానం పూరేన్తో వస్సతి. ఖారుదకేన ఫుట్ఠఫుట్ఠా పథవీపబ్బతాదయో విలీయన్తి, ఉదకం సమన్తతో వాతేహి ధారియతి. పథవితో యావ దుతియజ్ఝానభూమిం ఉదకం గణ్హాతి. తత్థ తయోపి బ్రహ్మలోకే విలీయాపేత్వా సుభకిణ్హే ఆహచ్చ తిట్ఠతి. తం యావ అణుమత్తమ్పి సఙ్ఖారగతం అత్థి, తావ న వూపసమ్మతి. ఉదకానుగతం పన సబ్బసఙ్ఖారగతం అభిభవిత్వా సహసా వూపసమ్మతి అన్తరధానం గచ్ఛతి. హేట్ఠాఆకాసేన సహ ఉపరిఆకాసో ఏకో హోతి మహన్ధకారోతి సబ్బం వుత్తసదిసం. కేవలం పనిధ ఆభస్సరబ్రహ్మలోకం ఆదిం కత్వా లోకో పాతుభవతి. సుభకిణ్హతో చ చవిత్వా ఆభస్సరట్ఠానాదీసు సత్తా నిబ్బత్తన్తి.

తత్థ కప్పవినాసకమహామేఘతో యావ కప్పవినాసకుదకూపచ్ఛేదో, ఇదమేకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం. ఉదకూపచ్ఛేదతో యావ సమ్పత్తిమహామేఘో, ఇదం దుతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం. సమ్పత్తిమహామేఘతో…పే… ఇమాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని ఏకో మహాకప్పో హోతి. ఏవం ఉదకేన వినాసో చ సణ్ఠహనఞ్చ వేదితబ్బం.

౪౦౮. యస్మిం సమయే కప్పో వాతేన వినస్సతి, ఆదితోవ కప్పవినాసకమహామేఘో ఉట్ఠహిత్వాతి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. అయం పన విసేసో, యథా తత్థ దుతియసూరియో, ఏవమిధ కప్పవినాసనత్థం వాతో సముట్ఠాతి. సో పఠమం థూలరజం ఉట్ఠాపేతి. తతో సణ్హరజం సుఖుమవాలికం థూలవాలికం సక్ఖరపాసాణాదయోతి యావ కూటాగారమత్తే పాసాణే విసమట్ఠానే ఠితమహారుక్ఖే చ ఉట్ఠాపేతి. తే పథవితో నభముగ్గతా న చ పున పతన్తి. తత్థేవ చుణ్ణవిచుణ్ణా హుత్వా అభావం గచ్ఛన్తి.

అథానుక్కమేన హేట్ఠా మహాపథవియా వాతో సముట్ఠహిత్వా పథవిం పరివత్తేత్వా ఉద్ధంమూలం కత్వా ఆకాసే ఖిపతి. యోజనసతప్పమాణాపి పథవిప్పదేసా ద్వియోజనతియోజనచతుయోజనపఞ్చయోజనసతప్పమాణాపి భిజ్జిత్వా వాతవేగేన ఖిత్తా ఆకాసేయేవ చుణ్ణవిచుణ్ణా హుత్వా అభావం గచ్ఛన్తి. చక్కవాళపబ్బతమ్పి సినేరుపబ్బతమ్పి వాతో ఉక్ఖిపిత్వా ఆకాసే ఖిపతి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అభిహన్త్వా చుణ్ణవిచుణ్ణా హుత్వా వినస్సన్తి. ఏతేనేవ ఉపాయేన భుమ్మట్ఠకవిమానాని చ ఆకాసట్ఠకవిమానాని చ వినాసేన్తో ఛకామావచరదేవలోకే వినాసేత్వా కోటిసతసహస్సచక్కవాళాని వినాసేతి. తత్థ చక్కవాళా చక్కవాళేహి హిమవన్తా హిమవన్తేహి సినేరూ సినేరూహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సమాగన్త్వా చుణ్ణవిచుణ్ణా హుత్వా వినస్సన్తి. పథవితో యావ తతియజ్ఝానభూమిం వాతో గణ్హాతి. తత్థ తయోపి బ్రహ్మలోకే వినాసేత్వా వేహప్ఫలం ఆహచ్చ తిట్ఠతి. ఏవం సబ్బసఙ్ఖారగతం వినాసేత్వా సయమ్పి వినస్సతి. హేట్ఠాఆకాసేన సహ ఉపరిఆకాసో ఏకో హోతి మహన్ధకారోతి సబ్బం వుత్తసదిసం. ఇధ పన సుభకిణ్హబ్రహ్మలోకం ఆదిం కత్వా లోకో పాతుభవతి. వేహప్ఫలతో చ చవిత్వా సుభకిణ్హట్ఠానాదీసు సత్తా నిబ్బత్తన్తి.

తత్థ కప్పవినాసకమహామేఘతో యావ కప్పవినాసకవాతూపచ్ఛేదో, ఇదమేకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం. వాతూపచ్ఛేదతో యావ సమ్పత్తిమహామేఘో, ఇదం దుతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం…పే… ఇమాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని ఏకో మహాకప్పో హోతి. ఏవం వాతేన వినాసో చ సణ్ఠహనఞ్చ వేదితబ్బం.

౪౦౯. కింకారణా ఏవం లోకో వినస్సతి? అకుసలమూలకారణా. అకుసలమూలేసు హి ఉస్సన్నేసు ఏవం లోకో వినస్సతి. సో చ ఖో రాగే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా వినస్సతి. దోసే ఉస్సన్నతరే ఉదకేన వినస్సతి. కేచి పన దోసే ఉస్సన్నతరే అగ్గినా. రాగే ఉస్సన్నతరే ఉదకేనాతి వదన్తి. మోహే ఉస్సన్నతరే వాతేన వినస్సతి. ఏవం వినస్సన్తోపి చ నిరన్తరమేవ సత్తవారే అగ్గినా వినస్సతి. అట్ఠమే వారే ఉదకేన. పున సత్తవారే అగ్గినా. అట్ఠమే వారే ఉదకేనాతి ఏవం అట్ఠమే అట్ఠమే వారే వినస్సన్తో సత్తక్ఖత్తుం ఉదకేన వినస్సిత్వా పున సత్తవారే అగ్గినా నస్సతి. ఏత్తావతా తేసట్ఠి కప్పా అతీతా హోన్తి. ఏత్థన్తరే ఉదకేన నస్సనవారం సమ్పత్తమ్పి పటిబాహిత్వా లద్ధోకాసో వాతో పరిపుణ్ణచతుసట్ఠికప్పాయుకే సుభకిణ్హే విద్ధంసేన్తో లోకం వినాసేతి.

౪౧౦. పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తోపి చ కప్పానుస్సరణకో భిక్ఖు ఏతేసు కప్పేసు అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే అనుస్సరతి. కథం? ‘‘అముత్రాసి’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౪౪) నయేన.

తత్థ అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే అహం అముమ్హి భవే వా యోనియా వా గతియా వా విఞ్ఞాణట్ఠితియా వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా ఆసిం. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి కచ్చానో వా కస్సపో వా. ఇదమస్స అతీతభవే అత్తనో నామగోత్తానుస్సరణవసేన వుత్తం. సచే పన తస్మిం కాలే అత్తనో వణ్ణసమ్పత్తిం వా లూఖపణీతజీవికభావం వా సుఖదుక్ఖబహులతం వా అప్పాయుకదీఘాయుకభావం వా అనుస్సరితుకామో హోతి, తమ్పి అనుస్సరతియేవ. తేనాహ ‘‘ఏవంవణ్ణో…పే… ఏవమాయుపరియన్తో’’తి.

తత్థ ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవం సుఖదుక్ఖపటిసంవేదీతి అనేకప్పకారేన కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసాదిప్పభేదానం వా సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరిమాణాయుపరియన్తో వా చతురాసీతికప్పసతసహస్సాయుపరియన్తో వా. సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సోహం తతో భవతో యోనితో గతితో విఞ్ఞాణట్ఠితితో సత్తావాసతో సత్తనికాయతో వా చుతో పున అముకస్మిం నామ భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా ఉదపాదిం. తత్రాపాసిన్తి అథ తత్రాపి భవే యోనియా గతియా విఞ్ఞాణట్ఠితియా సత్తావాసే సత్తనికాయే వా పున అహోసిం. ఏవంనామోతిఆది వుత్తనయమేవ.

అపిచ యస్మా అముత్రాసిన్తి ఇదం అనుపుబ్బేన ఆరోహన్తస్స యావదిచ్ఛకం అనుస్సరణం. సో తతో చుతోతి పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం, తస్మా ‘‘ఇధూపపన్నో’’తి ఇమిస్సా ఇధూపపత్తియా అనన్తరమేవస్స ఉపపత్తిట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘అముత్ర ఉదపాది’’న్తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపాసిన్తి ఏవమాది పనస్స తత్ర ఇమిస్సా ఉపపత్తియా అనన్తరే ఉపపత్తిట్ఠానే నామగోత్తాదీనం అనుస్సరణదస్సనత్థం వుత్తం. సో తతో చుతో ఇధూపపన్నోతి స్వాహం తతో అనన్తరూపపత్తిట్ఠానతో చుతో ఇధ అసుకస్మిం నామ ఖత్తియకులే వా బ్రాహ్మణకులే వా నిబ్బత్తోతి. ఇతీతి ఏవం. సాకారం సఉద్దేసన్తి నామగోత్తవసేన సఉద్దేసం, వణ్ణాదివసేన సాకారం. నామగోత్తేన హి సత్తో తిస్సో కస్సపోతి ఉద్దిసీయతి. వణ్ణాదీహి సామో ఓదాతోతి నానత్తతో పఞ్ఞాయతి. తస్మా నామగోత్తం ఉద్దేసో, ఇతరే ఆకారా. అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసమనుస్సరతీతి ఇదం ఉత్తానత్థమేవాతి.

పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణకథా నిట్ఠితా.

చుతూపపాతఞాణకథా

౪౧౧. సత్తానం చుతూపపాతఞాణకథాయ చుతూపపాతఞాణాయాతి (దీ. ని. ౧.౨౪౭) చుతియా చ ఉపపాతే చ ఞాణాయ. యేన ఞాణేన సత్తానం చుతి చ ఉపపాతో చ ఞాయతి, తదత్థం దిబ్బచక్ఖుఞాణత్థన్తి వుత్తం హోతి. చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీతి పరికమ్మచిత్తం అభినీహరతి చేవ అభినిన్నామేతి చ. సోతి సో కతచిత్తాభినీహారో భిక్ఖు. దిబ్బేనాతిఆదీసు పన దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తం పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధం ఉపక్కిలేసవిముత్తతాయ దూరేపి ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛనసమత్థం దిబ్బం పసాదచక్ఖు హోతి. ఇదఞ్చాపి వీరియభావనాబలనిబ్బత్తం ఞాణచక్ఖు తాదిసమేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దిబ్బవిహారవసేన పటిలద్ధత్తా అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బం. ఆలోకపరిగ్గహేన మహాజుతికత్తాపి దిబ్బం. తిరోకుట్టాదిగతరూపదస్సనేన మహాగతికత్తాపి దిబ్బం. తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

దస్సనట్ఠేన చక్ఖు. చక్ఖుకిచ్చకరణేన చక్ఖుమివాతిపి చక్ఖు. చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధం. యో హి చుతిమత్తమేవ పస్సతి, న ఉపపాతం. సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో ఉపపాతమత్తమేవ పస్సతి, న చుతిం, సో నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో పన తదుభయం పస్సతి, సో యస్మా దువిధమ్పి తం దిట్ఠిగతం అతివత్తతి. తస్మాస్స తందస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధిహేతు హోతి. ఉభయమ్పి చేతం బుద్ధపుత్తా పస్సన్తి. తేన వుత్తం ‘‘చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధ’’న్తి.

మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేన అతిక్కన్తమానుసకం, మానుసకం వా మంసచక్ఖుం అతిక్కన్తత్తా అతిక్కన్తమానుసకన్తి వేదితబ్బం. తేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన. సత్తే పస్సతీతి మనుస్సానం మంసచక్ఖునా వియ సత్తే ఓలోకేతి.

చవమానే ఉపపజ్జమానేతి ఏత్థ చుతిక్ఖణే ఉపపత్తిక్ఖణే వా దిబ్బచక్ఖునా దట్ఠుం న సక్కా. యే పన ఆసన్నచుతికా ఇదాని చవిస్సన్తి, తే చవమానా. యే చ గహితపటిసన్ధికా సమ్పతినిబ్బత్తావ, తే ఉపపజ్జమానాతి అధిప్పేతా. తే ఏవరూపే చవమానే చ ఉపపజ్జమానే చ పస్సతీతి దస్సేతి.

హీనేతి మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా హీనానం జాతికులభోగాదీనం వసేన హీళితే ఓహీళితే ఓఞ్ఞాతే అవఞ్ఞాతే. పణీతేతి అమోహనిస్సన్దయుత్తత్తా తబ్బిపరీతే. సువణ్ణేతి అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా ఇట్ఠకన్తమనాపవణ్ణయుత్తే. దుబ్బణ్ణేతి దోసనిస్సన్దయుత్తత్తా అనిట్ఠాకన్తఅమనాపవణ్ణయుత్తే. అనభిరూపే విరూపేతిపి అత్థో. సుగతేతి సుగతిగతే. అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే. దుగ్గతేతి దుగ్గతిగతే. లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానే.

యథాకమ్ముపగేతి యం యం కమ్మం ఉపచితం, తేన తేన ఉపగతే. తత్థ పురిమేహి చవమానేతిఆదీహి దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తం. ఇమినా పన పదేన యథాకమ్ముపగఞాణకిచ్చం. తస్స చ ఞాణస్స అయముప్పత్తిక్కమో, ఇధ భిక్ఖు హేట్ఠా నిరయాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నేరయికే సత్తే పస్సతి మహాదుక్ఖమనుభవమానే. తం దస్సనం దిబ్బచక్ఖుకిచ్చమేవ. సో ఏవం మనసికరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం దుక్ఖం అనుభవన్తీ’’తి. అథస్స ఇదం నామ కత్వాతి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తథా ఉపరిదేవలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నన్దనవనమిస్సకవనఫారుసకవనాదీసు సత్తే పస్సతి మహాసమ్పత్తిం అనుభవమానే. తమ్పి దస్సనం దిబ్బచక్ఖుకిచ్చమేవ. సో ఏవం మనసికరోతి ‘‘కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఇమే సత్తా ఏతం సమ్పత్తిం అనుభవన్తీ’’తి. అథస్స ఇదం నామ కత్వాతి తంకమ్మారమ్మణం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇదం యథాకమ్ముపగఞాణం నామ. ఇమస్స విసుం పరికమ్మం నామ నత్థి, యథా చిమస్స, ఏవం అనాగతంసఞాణస్సాపి. దిబ్బచక్ఖుపాదకానేవ హి ఇమాని దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తి.

కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు దుట్ఠు చరితం, దుట్ఠం వా చరితం కిలేసపూతికత్తాతి దుచ్చరితం. కాయేన దుచ్చరితం, కాయతో వా ఉప్పన్నం దుచ్చరితన్తి కాయదుచ్చరితం, ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. సమన్నాగతాతి సమఙ్గీభూతా. అరియానం ఉపవాదకాతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం అరియానం అన్తమసో గిహిసోతాపన్నానమ్పి అనత్థకామా హుత్వా అన్తిమవత్థునా వా గుణపరిధంసనేన వా ఉపవాదకా అక్కోసకా గరహకాతి వుత్తం హోతి. తత్థ నత్థి ఇమేసం సమణధమ్మో, అస్సమణా ఏతేతి వదన్తో అన్తిమవత్థునా ఉపవదతి. నత్థి ఇమేసం ఝానం వా విమోక్ఖో వా మగ్గో వా ఫలం వాతిఆదీని వదన్తో గుణపరిధంసనవసేన ఉపవదతీతి వేదితబ్బో. సో చ జానం వా ఉపవదేయ్య అజానం వా, ఉభయథాపి అరియూపవాదోవ హోతి. భారియం కమ్మం ఆనన్తరియసదిసం సగ్గావరణఞ్చ మగ్గావరణఞ్చ, సతేకిచ్ఛం పన హోతి. తస్స ఆవిభావత్థం ఇదం వత్థు వేదితబ్బం.

అఞ్ఞతరస్మిం కిర గామే ఏకో థేరో చ దహరభిక్ఖు చ పిణ్డాయ చరన్తి. తే పఠమఘరేయేవ ఉళుఙ్కమత్తం ఉణ్హయాగుం లభింసు. థేరస్స చ కుచ్ఛివాతో రుజ్ఝతి. సో చిన్తేసి ‘‘అయం యాగు మయ్హం సప్పాయా, యావ న సీతలా హోతి, తావ నం పివామీ’’తి. సో మనుస్సేహి ఉమ్మారత్థాయ ఆహటే దారుఖణ్డే నిసీదిత్వా పివి. ఇతరో తం జిగుచ్ఛన్తో ‘‘అతిఖుద్దాభిభూతో మహల్లకో, అమ్హాకం లజ్జితబ్బకం అకాసీ’’తి ఆహ. థేరో గామే చరిత్వా విహారం గన్త్వా దహరభిక్ఖుం ఆహ ‘‘అత్థి తే, ఆవుసో, ఇమస్మిం సాసనే పతిట్ఠా’’తి? ఆమ, భన్తే, సోతాపన్నో అహన్తి. తేన హావుసో, ఉపరిమగ్గత్థాయ వాయామం మా అకాసి. ఖీణాసవో తయా ఉపవదితోతి. సో తం ఖమాపేసి. తేనస్స తం కమ్మం పాకతికం అహోసి.

తస్మా యో అఞ్ఞోపి అరియం ఉపవదతి, తేన గన్త్వా సచే అత్తనా వుడ్ఢతరో హోతి, ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా ‘‘అహం ఆయస్మన్తం ఇదఞ్చిదఞ్చ అవచం, తం మే ఖమాహీ’’తి ఖమాపేతబ్బో. సచే నవకతరో హోతి, వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హే ఇదఞ్చిదఞ్చ అవచం, తం మే ఖమథా’’తి ఖమాపేతబ్బో. సచే దిసాపక్కన్తో హోతి, సయం వా గన్త్వా సద్ధివిహారికాదికే వా పేసేత్వా ఖమాపేతబ్బో.

సచే చ నాపి గన్తుం, న పేసేతుం సక్కా హోతి, యే తస్మిం విహారే భిక్ఖూ వసన్తి, తేసం సన్తికం గన్త్వా సచే నవకతరా హోన్తి, ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా, సచే వుడ్ఢతరా, వుడ్ఢే వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, అసుకం నామ ఆయస్మన్తం ఇదఞ్చిదఞ్చ అవచం, ఖమతు మే సో ఆయస్మా’’తి వత్వా ఖమాపేతబ్బం. సమ్ముఖా అఖమన్తేపి ఏతదేవ కత్తబ్బం.

సచే ఏకచారికభిక్ఖు హోతి, నేవస్స వసనట్ఠానం, న గతట్ఠానం పఞ్ఞాయతి, ఏకస్స పణ్డితస్స భిక్ఖునో సన్తికం గన్త్వా ‘‘అహం, భన్తే, అసుకం నామ ఆయస్మన్తం ఇదఞ్చిదఞ్చ అవచం, తం మే అనుస్సరతో విప్పటిసారో హోతి, కిం కరోమీ’’తి వత్తబ్బం. సో వక్ఖతి ‘‘తుమ్హే మా చిన్తయిత్థ, థేరో తుమ్హాకం ఖమతి, చిత్తం వూపసమేథా’’తి. తేనాపి అరియస్స గతదిసాభిముఖేన అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ఖమతూతి వత్తబ్బం. సచే సో పరినిబ్బుతో హోతి, పరినిబ్బుతమఞ్చట్ఠానం గన్త్వా యావసివథికం గన్త్వాపి ఖమాపేతబ్బం. ఏవం కతే నేవ సగ్గావరణం, న మగ్గావరణం హోతి, పాకతికమేవ హోతీతి.

మిచ్ఛాదిట్ఠికాతి విపరీతదస్సనా. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన సమాదిన్ననానావిధకమ్మా, యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిమూలకేసు కాయకమ్మాదీసు అఞ్ఞేపి సమాదపేన్తి. ఏత్థ చ వచీదుచ్చరితగ్గహణేనేవ అరియూపవాదే మనోదుచ్చరితగ్గహణేన చ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సఙ్గహితాయపి ఇమేసం ద్విన్నం పున వచనం మహాసావజ్జభావదస్సనత్థన్తి వేదితబ్బం. మహాసావజ్జో హి అరియూపవాదో, ఆనన్తరియసదిసత్తా. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో, ఏవం నిరయే’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౯). మిచ్ఛాదిట్ఠితో చ మహాసావజ్జతరం నామ అఞ్ఞం నత్థి. యథాహ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహాసావజ్జం, యథయిదం, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, వజ్జానీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦).

కాయస్స భేదాతి ఉపాదిణ్ణక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరమ్మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తిక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరమ్మరణాతి చుతిచిత్తతో ఉద్ధం. అపాయన్తి ఏవమాది సబ్బం నిరయవేవచనమేవ.

నిరయో హి సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా పుఞ్ఞసమ్మతా అయా అపేతత్తా, సుఖానం వా ఆయస్స అభావా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి, దోసబహులతాయ వా దుట్ఠేన కమ్మునా నిబ్బత్తా గతీతి దుగ్గతి. వివసా నిపతన్తి ఏత్థ దుక్కటకారినోతి వినిపాతో. వినస్సన్తా వా ఏత్థ పతన్తి సంభిజ్జమానఙ్గపచ్చఙ్గాతిపి వినిపాతో. నత్థి ఏత్థ అస్సాదసఞ్ఞితో అయోతి నిరయో.

అథ వా అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోనిం దీపేతి. తిరచ్ఛానయోని హి అపాయో సుగతితో అపేతత్తా, న దుగ్గతి మహేసక్ఖానం నాగరాజాదీనం సమ్భవతో. దుగ్గతిగ్గహణేన పేత్తివిసయం. సో హి అపాయో చేవ దుగ్గతి చ, సుగతితో అపేతత్తా దుక్ఖస్స చ గతిభూతత్తా. న తు వినిపాతో అసురసదిసం అవినిపతితత్తా. వినిపాతగ్గహణేన అసురకాయం. సో హి యథావుత్తేన అత్థేన అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సబ్బసముస్సయేహి చ వినిపతితత్తా వినిపాతోతి వుచ్చతి. నిరయగ్గహణేన అవీచిఆదిఅనేకప్పకారం నిరయమేవాతి. ఉపపన్నాతి ఉపగతా, తత్థ అభినిబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో, తత్థ సుగతిగ్గహణేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతి. సగ్గగ్గహణేన దేవగతియేవ. తత్థ సున్దరా గతీతి సుగతి. రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో. సో సబ్బోపి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అయం వచనత్థో.

‘‘ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా’’తిఆది సబ్బం నిగమనవచనం. ఏవం దిబ్బేన చక్ఖునా…పే… పస్సతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో.

౪౧౨. ఏవం పస్సితుకామేన పన ఆదికమ్మికేన కులపుత్తేన కసిణారమ్మణం అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానం సబ్బాకారేన అభినీహారక్ఖమం కత్వా ‘‘తేజోకసిణం, ఓదాతకసిణం, ఆలోకకసిణ’’న్తి ఇమేసు తీసు కసిణేసు అఞ్ఞతరం ఆసన్నం కాతబ్బం. ఉపచారజ్ఝానగోచరం కత్వా వడ్ఢేత్వా ఠపేతబ్బం. న తత్థ అప్పనా ఉప్పాదేతబ్బాతి అధిప్పాయో. సచే హి ఉప్పాదేతి, పాదకజ్ఝాననిస్సయం హోతి, న పరికమ్మనిస్సయం. ఇమేసు చ పన తీసు ఆలోకకసిణంయేవ సేట్ఠతరం. తస్మా తం వా ఇతరేసం వా అఞ్ఞతరం కసిణనిద్దేసే వుత్తనయేన ఉప్పాదేత్వా ఉపచారభూమియంయేవ ఠత్వా వడ్ఢేతబ్బం. వడ్ఢనానయోపి చస్స తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

వడ్ఢితట్ఠానస్స అన్తోయేవ రూపగతం పస్సితబ్బం. రూపగతం పస్సతో పనస్స పరికమ్మస్స వారో అతిక్కమతి. తతో ఆలోకో అన్తరధాయతి. తస్మిం అన్తరహితే రూపగతమ్పి న దిస్సతి. అథానేన పునప్పునం పాదకజ్ఝానమేవ పవిసిత్వా తతో వుట్ఠాయ ఆలోకో ఫరితబ్బో. ఏవం అనుక్కమేన ఆలోకో థామగతో హోతీతి ఏత్థ ఆలోకో హోతూతి యత్తకం ఠానం పరిచ్ఛిన్దతి, తత్థ ఆలోకో తిట్ఠతియేవ. దివసమ్పి నిసీదిత్వా పస్సతో రూపదస్సనం హోతి. రత్తిం తిణుక్కాయ మగ్గపటిపన్నో చేత్థ పురిసో ఓపమ్మం.

ఏకో కిర రత్తిం తిణుక్కాయ మగ్గం పటిపజ్జి. తస్స సా తిణుక్కా విజ్ఝాయి. అథస్స సమవిసమాని న పఞ్ఞాయింసు. సో తం తిణుక్కం భూమియం ఘంసిత్వా తిణుక్కా పున ఉజ్జాలేసి. సా పజ్జలిత్వా పురిమాలోకతో మహన్తతరం ఆలోకం అకాసి. ఏవం పునప్పునం విజ్ఝాతం ఉజ్జాలయతో కమేన సూరియో ఉట్ఠాసి. సూరియే ఉట్ఠితే ఉక్కాయ కమ్మం నత్థీతి తం ఛడ్డేత్వా దివసమ్పి అగమాసి. తత్థ ఉక్కాలోకో వియ పరికమ్మకాలే కసిణాలోకో. ఉక్కాయ విజ్ఝాతాయ సమవిసమానం అదస్సనం వియ రూపగతం పస్సతో పరికమ్మస్స వారాతిక్కమేన ఆలోకే అన్తరహితే రూపగతానం అదస్సనం. ఉక్కాయ ఘంసనం వియ పునప్పునం పవేసనం. ఉక్కాయ పురిమాలోకతో మహన్తతరాలోకకరణం వియ పున పరికమ్మం కరోతో బలవతరాలోకఫరణం. సూరియుట్ఠానం వియ థామగతాలోకస్స యథాపరిచ్ఛేదేన ఠానం. తిణుక్కం ఛడ్డేత్వా దివసమ్పి గమనం వియ పరిత్తాలోకం ఛడ్డేత్వా థామగతేనాలోకేన దివసమ్పి రూపదస్సనం.

తత్థ యదా తస్స భిక్ఖునో మంసచక్ఖుస్స అనాపాథగతం అన్తోకుచ్ఛిగతం హదయవత్థునిస్సితం హేట్ఠాపథవీతలనిస్సితం తిరోకుట్టపబ్బతపాకారగతం పరచక్కవాళగతన్తి ఇదం రూపం ఞాణచక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, మంసచక్ఖునా దిస్సమానం వియ హోతి, తదా దిబ్బచక్ఖు ఉప్పన్నం హోతీతి వేదితబ్బం. తదేవ చేత్థ రూపదస్సనసమత్థం, న పుబ్బభాగచిత్తాని.

తం పనేతం పుథుజ్జనస్స పరిబన్ధో హోతి. కస్మా? సో హి యస్మా యత్థ యత్థ ఆలోకో హోతూతి అధిట్ఠాతి, తం తం పథవీసముద్దపబ్బతే వినివిజ్ఝిత్వాపి ఏకాలోకం హోతి, అథస్స తత్థ భయానకాని యక్ఖరక్ఖసాదిరూపాని పస్సతో భయం ఉప్పజ్జతి. యేన చిత్తవిక్ఖేపం పత్వా ఝానవిబ్భన్తకో హోతి, తస్మా రూపదస్సనే అప్పమత్తేన భవితబ్బం.

తత్రాయం దిబ్బచక్ఖునో ఉప్పత్తిక్కమో. వుత్తప్పకారమేతం రూపమారమ్మణం కత్వా మనోద్వారావజ్జనే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే తదేవ రూపం ఆరమ్మణం కత్వా చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని ఉప్పజ్జన్తీతి సబ్బం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి పుబ్బభాగచిత్తాని సవితక్కసవిచారాని కామావచరాని. పరియోసానే అత్థసాధకచిత్తం చతుత్థజ్ఝానికం రూపావచరం. తేన సహజాతం ఞాణం సత్తానం చుతూపపాతే ఞాణన్తిపి దిబ్బచక్ఖుఞాణన్తిపి వుచ్చతీతి.

చుతూపపాతఞాణకథా నిట్ఠితా.

పకిణ్ణకకథా

౪౧౩. ఇతి పఞ్చక్ఖన్ధవిదూ, పఞ్చ అభిఞ్ఞా అవోచ యా నాథో;

తా ఞత్వా తాసు అయం, పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యా.

ఏతాసు హి యదేతం చుతూపపాతఞాణసఙ్ఖాతం దిబ్బచక్ఖు, తస్స అనాగతంసఞాణఞ్చ యథాకమ్ముపగఞాణఞ్చాతి ద్వేపి పరిభణ్డఞాణాని హోన్తి. ఇతి ఇమాని చ ద్వే ఇద్ధివిధాదీని చ పఞ్చాతి సత్త అభిఞ్ఞాఞాణాని ఇధాగతాని. ఇదాని తేసం ఆరమ్మణవిభాగే అసమ్మోహత్థం –

ఆరమ్మణత్తికా వుత్తా, యే చత్తారో మహేసినా;

సత్తన్నమపి ఞాణానం, పవత్తిం తేసు దీపయే.

తత్రాయం దీపనా. చత్తారో హి ఆరమ్మణత్తికా మహేసినా వుత్తా. కతమే చత్తారో? పరిత్తారమ్మణత్తికో, మగ్గారమ్మణత్తికో, అతీతారమ్మణత్తికో, అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికోతి (ధ. స. తికమాతికా ౧౩, ౧౬, ౧౯, ౨౧).

౪౧౪. తత్థ ఇద్ధివిధఞాణం పరిత్తమహగ్గతఅతీతానాగతపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన సత్తసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి యదా కాయం చిత్తసన్నిస్సితం కత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామో చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతి, మహగ్గతచిత్తే సమోదహతి సమారోపేతి, తదా ఉపయోగలద్ధం ఆరమ్మణం హోతీతి కత్వా రూపకాయారమ్మణతో పరిత్తారమ్మణం హోతి. యదా చిత్తం కాయసన్నిస్సితం కత్వా దిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామో కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతి, పాదకజ్ఝానచిత్తం రూపకాయే సమోదహతి సమారోపేతి, తదా ఉపయోగలద్ధం ఆరమ్మణం హోతీతి కత్వా మహగ్గతచిత్తారమ్మణతో మహగ్గతారమ్మణం హోతి.

యస్మా పన తదేవ చిత్తం అతీతం నిరుద్ధం ఆరమ్మణం కరోతి, తస్మా అతీతారమ్మణం హోతి. మహాధాతునిధానే మహాకస్సపత్థేరాదీనం వియ అనాగతం అధిట్ఠహన్తానం అనాగతారమ్మణం హోతి. మహాకస్సపత్థేరో కిర మహాధాతునిధానం కరోన్తో ‘‘అనాగతే అట్ఠారసవస్సాధికాని ద్వేవస్ససతాని ఇమే గన్ధా మా సుస్సింసు, పుప్ఫాని మా మిలాయింసు, దీపా మా నిబ్బాయింసూ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪) అధిట్ఠహి. సబ్బం తథేవ అహోసి. అస్సగుత్తత్థేరో వత్తనియసేనాసనే భిక్ఖుసఙ్ఘం సుక్ఖభత్తం భుఞ్జమానం దిస్వా ఉదకసోణ్డిం దివసే దివసే పురేభత్తే దధిరసం హోతూతి అధిట్ఠాసి. పురేభత్తే గహితం దధిరసం హోతి. పచ్ఛాభత్తే పాకతికఉదకమేవ (ధ. స. అట్ఠ. ౧౪౩౪). కాయం పన చిత్తసన్నిస్సితం కత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గమనకాలే పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి.

కాయవసేన చిత్తం, చిత్తవసేన వా కాయం పరిణామనకాలే అత్తనో కుమారకవణ్ణాదినిమ్మానకాలే చ సకాయచిత్తానం ఆరమ్మణకరణతో అజ్ఝత్తారమ్మణం హోతి. బహిద్ధా హత్థిఅస్సాదిదస్సనకాలే పన బహిద్ధారమ్మణన్తి ఏవం తావ ఇద్ధివిధఞాణస్స సత్తసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౧౫. దిబ్బసోతధాతుఞాణం పరిత్తపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన చతూసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి యస్మా సద్దం ఆరమ్మణం కరోతి, సద్దో చ పరిత్తో, తస్మా పరిత్తారమ్మణం హోతి. విజ్జమానంయేవ పన సద్దం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనతో పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి. తం అత్తనో కుచ్ఛిసద్దసవనకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం. పరేసం సద్దసవనకాలే బహిద్ధారమ్మణన్తి ఏవం దిబ్బసోతధాతుఞాణస్స చతూసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౧౬. చేతోపరియఞాణం పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణమగ్గఅతీతానాగతపచ్చుప్పన్నబహిద్ధారమ్మణవసేన అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి పరేసం కామావచరచిత్తజాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. రూపావచరఅరూపావచరచిత్తజాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం హోతి. మగ్గఫలజాననకాలే అప్పమాణారమ్మణం హోతి.

ఏత్థ చ పుథుజ్జనో సోతాపన్నస్స చిత్తం న జానాతి. సోతాపన్నో వా సకదాగామిస్సాతి ఏవం యావ అరహతో నేతబ్బం. అరహా పన సబ్బేసం చిత్తం జానాతి. అఞ్ఞోపి చ ఉపరిమో హేట్ఠిమస్సాతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. మగ్గచిత్తారమ్మణకాలే మగ్గారమ్మణం హోతి. యదా పన అతీతే సత్తదివసబ్భన్తరే చ అనాగతే సత్తదివసబ్భన్తరే చ పరేసం చిత్తం జానాతి, తదా అతీతారమ్మణం అనాగతారమ్మణఞ్చ హోతి.

కథం పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి. పచ్చుప్పన్నం నామ తివిధం – ఖణపచ్చుప్పన్నం, సన్తతిపచ్చుప్పన్నం, అద్ధాపచ్చుప్పన్నఞ్చ. తత్థ ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గప్పత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నం. ఏకద్వేసన్తతివారపరియాపన్నం సన్తతిపచ్చుప్పన్నం. తత్థ అన్ధకారే నిసీదిత్వా ఆలోకట్ఠానం గతస్స న తావ ఆరమ్మణం పాకటం హోతి, యావ పన తం పాకటం హోతి, ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా. ఆలోకట్ఠానే విచరిత్వా ఓవరకం పవిట్ఠస్సాపి న తావ సహసా రూపం పాకటం హోతి, యావ పన తం పాకటం హోతి, ఏత్థన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా. దూరే ఠత్వా పన రజకానం హత్థవికారం, ఘణ్డిభేరీఆకోటనవికారఞ్చ దిస్వాపి న తావ సద్దం సుణాతి, యావ పన తం సుణాతి, ఏతస్మిమ్పి అన్తరే ఏకద్వేసన్తతివారా వేదితబ్బా. ఏవం తావ మజ్ఝిమభాణకా.

సంయుత్తభాణకా పన రూపసన్తతి అరూపసన్తతీతి ద్వే సన్తతియో వత్వా ఉదకం అక్కమిత్వా గతస్స యావ తీరే అక్కన్తఉదకలేఖా న విప్పసీదతి, అద్ధానతో ఆగతస్స యావ కాయే ఉసుమభావో న వూపసమ్మతి, ఆతపా ఆగన్త్వా గబ్భం పవిట్ఠస్స యావ అన్ధకారభావో న విగచ్ఛతి, అన్తోగబ్భే కమ్మట్ఠానం మనసి కరిత్వా దివా వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకేన్తస్స యావ అక్ఖీనం ఫన్దనభావో న వూపసమ్మతి, అయం రూపసన్తతి నామ. ద్వే తయో జవనవారా అరూపసన్తతి నామాతి వత్వా తదుభయమ్పి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామాతి వదన్తి.

ఏకభవపరిచ్ఛిన్నం పన అద్ధాపచ్చుప్పన్నం నామ. యం సన్ధాయ భద్దేకరత్తసుత్తే ‘‘యో చావుసో, మనో యే చ ధమ్మా ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నం, తస్మిం చే పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగప్పటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం, ఛన్దరాగప్పటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స తదభినన్దతి, తదభినన్దన్తో పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౪) వుత్తం. సన్తతిపచ్చుప్పన్నఞ్చేత్థ అట్ఠకథాసు ఆగతం. అద్ధాపచ్చుప్పన్నం సుత్తే.

తత్థ కేచి ఖణపచ్చుప్పన్నం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతీతి వదన్తి. కిం కారణా? యస్మా ఇద్ధిమతో చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి. ఇదఞ్చ నేసం ఓపమ్మం, యథా ఆకాసే ఖిత్తే పుప్ఫముట్ఠిమ్హి అవస్సం ఏకం పుప్ఫం ఏకస్స వణ్టేన వణ్టం పటివిజ్ఝతి, ఏవం పరస్స చిత్తం జానిస్సామీతి రాసివసేన మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే అవస్సం ఏకస్స చిత్తం ఏకేన చిత్తేన ఉప్పాదక్ఖణే వా ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీతి. తం పన వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి ఆవజ్జన్తో యేన చ చిత్తేన ఆవజ్జతి, యేన చ జానాతి. తేసం ద్విన్నం సహఠానాభావతో ఆవజ్జనజవనానఞ్చ అనిట్ఠట్ఠానే నానారమ్మణభావప్పత్తిదోసతో అయుత్తన్తి అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తం.

సన్తతిపచ్చుప్పన్నం పన అద్ధాపచ్చుప్పన్నఞ్చ ఆరమ్మణం హోతీతి వేదితబ్బం. తత్థ యం వత్తమానజవనవీథితో అతీతానాగతవసేన ద్విత్తిజవనవీథిపరిమాణే కాలే పరస్స చిత్తం, తం సబ్బమ్పి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామ. ‘‘అద్ధాపచ్చుప్పన్నం పన జవనవారేన దీపేతబ్బ’’న్తి సంయుత్తట్ఠకథాయం వుత్తం. తం సుట్ఠు వుత్తం.

తత్రాయం దీపనా, ఇద్ధిమా పరస్స చిత్తం జానితుకామో ఆవజ్జతి, ఆవజ్జనం ఖణపచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం కత్వా తేనేవ సహ నిరుజ్ఝతి. తతో చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని. యేసం పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం, సేసాని కామావచరాని, తేసం సబ్బేసమ్పి తదేవ నిరుద్ధం చిత్తమారమ్మణం హోతి, న చ తాని నానారమ్మణాని హోన్తి, అద్ధావసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా. ఏకారమ్మణత్తేపి చ ఇద్ధిచిత్తమేవ పరస్స చిత్తం జానాతి, న ఇతరాని. యథా చక్ఖుద్వారే చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ రూపం పస్సతి, న ఇతరానీతి. ఇతి ఇదం సన్తతిపచ్చుప్పన్నస్స చేవ అద్ధాపచ్చుప్పన్నస్స చ వసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి. యస్మా వా సన్తతిపచ్చుప్పన్నమ్పి అద్ధాపచ్చుప్పన్నేయేవ పతతి, తస్మా అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేనేవేతం పచ్చుప్పన్నారమ్మణన్తి వేదితబ్బం. పరస్స చిత్తారమ్మణత్తాయేవ పన బహిద్ధారమ్మణం హోతీతి ఏవం చేతోపరియఞాణస్స అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౧౭. పుబ్బేనివాసఞాణం పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణమగ్గఅతీతఅజ్ఝత్తబహిద్ధానవత్తబ్బారమ్మణవసేన అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి కామావచరక్ఖన్ధానుస్సరణకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. రూపావచరారూపావచరక్ఖన్ధానుస్సరణకాలే మహగ్గతారమ్మణం. అతీతే అత్తనా పరేహి వా భావితమగ్గం సచ్ఛికతఫలఞ్చ అనుస్సరణకాలే అప్పమాణారమ్మణం. భావితమగ్గమేవ అనుస్సరణకాలే మగ్గారమ్మణం. నియమతో పనేతం అతీతారమ్మణమేవ.

తత్థ కిఞ్చాపి చేతోపరియఞాణయథాకమ్ముపగఞాణానిపి అతీతారమ్మణాని హోన్తి, అథ ఖో తేసం చేతోపరియఞాణస్స సత్తదివసబ్భన్తరాతీతం చిత్తమేవ ఆరమ్మణం. తఞ్హి అఞ్ఞం ఖన్ధం వా ఖన్ధపటిబద్ధం వా న జానాతి. మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తారమ్మణత్తా పన పరియాయతో మగ్గారమ్మణన్తి వుత్తం. యథాకమ్ముపగఞాణస్స చ అతీతం చేతనామత్తమేవ ఆరమ్మణం. పుబ్బేనివాసఞాణస్స పన అతీతా ఖన్ధా ఖన్ధపటిబద్ధఞ్చ కిఞ్చి అనారమ్మణం నామ నత్థి. తఞ్హి అతీతక్ఖన్ధఖన్ధపటిబద్ధేసు ధమ్మేసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికం హోతీతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. అయమేత్థ అట్ఠకథానయో. యస్మా పన ‘‘కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్ముపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౪) పట్ఠానే వుత్తం. తస్మా చత్తారోపి ఖన్ధా చేతోపరియఞాణయథాకమ్ముపగఞాణానం ఆరమ్మణా హోన్తి. తత్రాపి యథాకమ్ముపగఞాణస్స కుసలాకుసలా ఏవాతి.

అత్తనో ఖన్ధానుస్సరణకాలే పనేతం అజ్ఝత్తారమ్మణం. పరస్స ఖన్ధానుస్సరణకాలే బహిద్ధారమ్మణం. ‘‘అతీతే విపస్సీ భగవా అహోసి. తస్స మాతా బన్ధుమతీ, పితా బన్ధుమా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౧౨) నయేన నామగోత్తపథవీనిమిత్తాదిఅనుస్సరణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణం హోతి. నామగోత్తన్తి చేత్థ ఖన్ధూపనిబన్ధో సమ్ముతిసిద్ధో బ్యఞ్జనత్థో దట్ఠబ్బో, న బ్యఞ్జనం. బ్యఞ్జనఞ్హి సద్దాయతనసఙ్గహితత్తా పరిత్తం హోతి. యథాహ ‘‘నిరుత్తిపటిసమ్భిదా పరిత్తారమ్మణా’’తి (విభ. ౭౪౯). అయమేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి. ఏవం పుబ్బేనివాసఞాణస్స అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౧౮. దిబ్బచక్ఖుఞాణం పరిత్తపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన చతూసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి యస్మా రూపం ఆరమ్మణం కరోతి, రూపఞ్చ పరిత్తం, తస్మా పరిత్తారమ్మణం హోతి. విజ్జమానేయేవ చ రూపే పవత్తత్తా పచ్చుప్పన్నారమ్మణం. అత్తనో కుచ్ఛిగతాదిరూపదస్సనకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం. పరస్స రూపదస్సనకాలే బహిద్ధారమ్మణన్తి ఏవం దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స చతూసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౧౯. అనాగతంసఞాణం పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణమగ్గఅనాగతఅజ్ఝత్తబహిద్ధానవత్తబ్బారమ్మణవసేన అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి ‘‘అయం అనాగతే కామావచరే నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. ‘‘రూపావచరే అరూపావచరే వా నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం. ‘‘మగ్గం భావేస్సతి, ఫలం సచ్ఛికరిస్సతీ’’తి జాననకాలే అప్పమాణారమ్మణం. ‘‘మగ్గం భావేస్సతి’’చ్చేవ జాననకాలే మగ్గారమ్మణం. నియమతో పన తం అనాగతారమ్మణమేవ.

తత్థ కిఞ్చాపి చేతోపరియఞాణమ్పి అనాగతారమ్మణం హోతి, అథ ఖో తస్స సత్తదివసబ్భన్తరానాగతం చిత్తమేవ ఆరమ్మణం. తఞ్హి అఞ్ఞం ఖన్ధం వా ఖన్ధపటిబద్ధం వా న జానాతి. అనాగతంసఞాణస్స పుబ్బేనివాసఞాణే వుత్తనయేన అనాగతే అనారమ్మణం నామ నత్థి. ‘‘అహం అముత్ర నిబ్బత్తిస్సామీ’’తి జాననకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం. ‘‘అసుకో అముత్ర నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జాననకాలే బహిద్ధారమ్మణం. ‘‘అనాగతే మేత్తేయ్యో భగవా ఉప్పజ్జిస్సతి (దీ. ని. ౩.౧౦౭). సుబ్రహ్మా నామస్స బ్రాహ్మణో పితా భవిస్సతి. బ్రహ్మవతీ నామ బ్రాహ్మణీ మాతా’’తిఆదినా పన నయేన నామగోత్తజాననకాలే పుబ్బేనివాసఞాణే వుత్తనయేనేవ న వత్తబ్బారమ్మణం హోతీతి ఏవం అనాగతంసఞాణస్స అట్ఠసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా.

౪౨౦. యథాకమ్ముపగఞాణం పరిత్తమహగ్గతఅతీతఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణవసేన పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు పవత్తతి. కథం? తఞ్హి కామావచరకమ్మజాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. రూపావచరారూపావచరకమ్మజాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం. అతీతమేవ జానాతీతి అతీతారమ్మణం. అత్తనో కమ్మం జాననకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం. పరస్స కమ్మం జాననకాలే బహిద్ధారమ్మణం హోతి. ఏవం యథాకమ్ముపగఞాణస్స పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు పవత్తి వేదితబ్బా. యఞ్చేత్థ అజ్ఝత్తారమ్మణఞ్చేవ బహిద్ధారమ్మణఞ్చాతి వుత్తం, తం కాలేన అజ్ఝత్తం కాలేన బహిద్ధా జాననకాలే అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణమ్పి హోతియేవాతి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

అభిఞ్ఞానిద్దేసో నామ

తేరసమో పరిచ్ఛేదో.