౧౨. ఇద్ధివిధనిద్దేసో

అభిఞ్ఞాకథా

౩౬౫. ఇదాని యాసం లోకికాభిఞ్ఞానం వసేన అయం సమాధిభావనా అభిఞ్ఞానిసంసాతి వుత్తా, తా అభిఞ్ఞా సమ్పాదేతుం యస్మా పథవీకసిణాదీసు అధిగతచతుత్థజ్ఝానేన యోగినా యోగో కాతబ్బో. ఏవఞ్హిస్స సా సమాధిభావనా అధిగతానిసంసా చేవ భవిస్సతి థిరతరా చ, సో అధిగతానిసంసాయ థిరతరాయ సమాధిభావనాయ సమన్నాగతో సుఖేనేవ పఞ్ఞాభావనం సమ్పాదేస్సతి. తస్మా అభిఞ్ఞాకథం తావ ఆరభిస్సామ.

భగవతా హి అధిగతచతుత్థజ్ఝానసమాధీనం కులపుత్తానం సమాధిభావనానిసంసదస్సనత్థఞ్చేవ ఉత్తరుత్తరి పణీతపణీతధమ్మదేసనత్థఞ్చ ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఇద్ధివిధాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి. సో అనేకవిహితం ఇద్ధివిధం పచ్చనుభోతి ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౩౮) నయేన ఇద్ధివిధం, దిబ్బసోతధాతుఞాణం, చేతోపరియఞాణం, పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, సత్తానం చుతూపపాతే ఞాణన్తి పఞ్చ లోకికాభిఞ్ఞా వుత్తా.

తత్థ ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీతిఆదికం ఇద్ధివికుబ్బనం కాతుకామేన ఆదికమ్మికేన యోగినా ఓదాతకసిణపరియన్తేసు అట్ఠసు కసిణేసు అట్ఠ అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా –

కసిణానులోమతో, కసిణపటిలోమతో, కసిణానులోమపటిలోమతో, ఝానానులోమతో, ఝానపటిలోమతో, ఝానానులోమపటిలోమతో, ఝానుక్కన్తికతో, కసిణుక్కన్తికతో, ఝానకసిణుక్కన్తికతో, అఙ్గసఙ్కన్తితో, ఆరమ్మణసఙ్కన్తితో, అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తితో, అఙ్గవవత్థాపనతో, ఆరమ్మణవవత్థాపనతోతి.

ఇమేహి చుద్దసహి ఆకారేహి చిత్తం పరిదమేతబ్బం.

౩౬౬. కతమం పనేత్థ కసిణానులోమం…పే… కతమం ఆరమ్మణవవత్థాపనన్తి. ఇధ భిక్ఖు పథవీకసిణే ఝానం సమాపజ్జతి, తతో ఆపోకసిణేతి ఏవం పటిపాటియా అట్ఠసు కసిణేసు సతక్ఖత్తుమ్పి సహస్సక్ఖత్తుమ్పి సమాపజ్జతి, ఇదం కసిణానులోమం నామ.

ఓదాతకసిణతో పన పట్ఠాయ తథేవ పటిలోమక్కమేన సమాపజ్జనం కసిణపటిలోమం నామ.

పథవీకసిణతో పట్ఠాయ యావ ఓదాతకసిణం, ఓదాతకసిణతోపి పట్ఠాయ యావ పథవీకసిణన్తి ఏవం అనులోమపటిలోమవసేన పునప్పునం సమాపజ్జనం కసిణానులోమపటిలోమం నామ.

పఠమజ్ఝానతో పన పట్ఠాయ పటిపాటియా యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, తావ పునప్పునం సమాపజ్జనం ఝానానులోమం నామ.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానం, తావ పునప్పునం సమాపజ్జనం ఝానపటిలోమం నామ.

పఠమజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానన్తి ఏవం అనులోమపటిలోమవసేన పునప్పునం సమాపజ్జనం ఝానానులోమపటిలోమం నామ.

పథవీకసిణే పన పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థేవ తతియం సమాపజ్జతి, తతో తదేవ ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, తతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం కసిణం అనుక్కమిత్వా ఝానస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం ఝానుక్కన్తికం నామ. ఏవం ఆపోకసిణాదిమూలికాపి యోజనా కాతబ్బా.

పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా పున తదేవ తేజోకసిణే, తతో నీలకసిణే, తతో లోహితకసిణేతి ఇమినా నయేన ఝానం అనుక్కమిత్వా కసిణస్సేవ ఏకన్తరికభావేన ఉక్కమనం కసిణుక్కన్తికం నామ.

పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తతో తేజోకసిణే తతియం, నీలకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, లోహితకసిణతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఇమినా నయేన ఝానస్స చేవ కసిణస్స చ ఉక్కమనం ఝానకసిణుక్కన్తికం నామ.

పథవీకసిణే పన పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తత్థేవ ఇతరేసమ్పి సమాపజ్జనం అఙ్గసఙ్కన్తికం నామ.

పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా తదేవ ఆపోకసిణే…పే… తదేవ ఓదాతకసిణేతి ఏవం సబ్బకసిణేసు ఏకస్సేవ ఝానస్స సమాపజ్జనం ఆరమ్మణసఙ్కన్తికం నామ.

పథవీకసిణే పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఆపోకసిణే దుతియం, తేజోకసిణే తతియం, వాయోకసిణే చతుత్థం, నీలకసిణం ఉగ్ఘాటేత్వా ఆకాసానఞ్చాయతనం, పీతకసిణతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, లోహితకసిణతో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఓదాతకసిణతో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం ఏకన్తరికవసేన అఙ్గానఞ్చ ఆరమ్మణానఞ్చ సఙ్కమనం అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తికం నామ.

పఠమం ఝానం పన పఞ్చఙ్గికన్తి వవత్థపేత్వా దుతియం తివఙ్గికం, తతియం దువఙ్గికం, తథా చతుత్థం ఆకాసానఞ్చాయతనం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏవం ఝానఙ్గమత్తస్సేవ వవత్థాపనం అఙ్గవవత్థాపనం నామ.

తథా ఇదం పథవీకసిణన్తి వవత్థపేత్వా ఇదం ఆపోకసిణం…పే… ఇదం ఓదాతకసిణన్తి ఏవం ఆరమ్మణమత్తస్సేవ వవత్థాపనం ఆరమ్మణవవత్థాపనం నామ. అఙ్గారమ్మణవవత్థాపనమ్పి ఏకే ఇచ్ఛన్తి. అట్ఠకథాసు పన అనాగతత్తా అద్ధా తం భావనాముఖం న హోతి.

౩౬౭. ఇమేహి పన చుద్దసహి ఆకారేహి చిత్తం అపరిదమేత్వా పుబ్బే అభావితభావనో ఆదికమ్మికో యోగావచరో ఇద్ధివికుబ్బనం సమ్పాదేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఆదికమ్మికస్స హి కసిణపరికమ్మమ్పి భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. కతకసిణపరికమ్మస్స నిమిత్తుప్పాదనం భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. ఉప్పన్నే నిమిత్తే తం వడ్ఢేత్వా అప్పనాధిగమో భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. అధిగతప్పనస్స చుద్దసహాకారేహి చిత్తపరిదమనం భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. చుద్దసహాకారేహి పరిదమితచిత్తస్సాపి ఇద్ధివికుబ్బనం నామ భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. వికుబ్బనప్పత్తస్సాపి ఖిప్పనిసన్తిభావో నామ భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ ఖిప్పనిసన్తీ హోతి. థేరమ్బత్థలే మహారోహణగుత్తత్థేరస్స గిలానుపట్ఠానం ఆగతేసు తింసమత్తేసు ఇద్ధిమన్తసహస్సేసు ఉపసమ్పదాయ అట్ఠవస్సికో రక్ఖితత్థేరో వియ. తస్సానుభావో పథవీకసిణనిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౭౮ ఆదయో) వుత్తోయేవ. తం పనస్సానుభావం దిస్వా థేరో ఆహ ‘‘ఆవుసో, సచే రక్ఖితో నాభవిస్స సబ్బే గరహప్పత్తా అస్సామ ‘నాగరాజానం రక్ఖితుం నాసక్ఖింసూ’తి. తస్మా అత్తనా గహేత్వా విచరితబ్బం ఆవుధం నామ మలం సోధేత్వావ గహేత్వా విచరితుం వట్టతీ’’తి. తే థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా తింససహస్సాపి భిక్ఖూ ఖిప్పనిసన్తినో అహేసుం.

ఖిప్పనిసన్తియాపి చ సతి పరస్స పతిట్ఠాభావో భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ హోతి, గిరిభణ్డవాహనపూజాయ మారేన అఙ్గారవస్సే పవత్తితే ఆకాసే పథవిం మాపేత్వా అఙ్గారవస్సపరిత్తారకో థేరో వియ.

బలవపుబ్బయోగానం పన బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅగ్గసావకాదీనం వినాపి ఇమినా వుత్తప్పకారేన భావనానుక్కమేన అరహత్తపటిలాభేనేవ ఇదఞ్చ ఇద్ధివికుబ్బనం అఞ్ఞే చ పటిసమ్భిదాదిభేదా గుణా ఇజ్ఝన్తి. తస్మా యథా పిళన్ధనవికతిం కత్తుకామో సువణ్ణకారో అగ్గిధమనాదీహి సువణ్ణం ముదుం కమ్మఞ్ఞం కత్వావ కరోతి, యథా చ భాజనవికతిం కత్తుకామో కుమ్భకారో మత్తికం సుపరిమద్దితం ముదుం కత్వా కరోతి, ఏవమేవ ఆదికమ్మికేన ఇమేహి చుద్దసహాకారేహి చిత్తం పరిదమేత్వా ఛన్దసీసచిత్తసీసవీరియసీసవీమంసాసీససమాపజ్జనవసేన చేవ ఆవజ్జనాదివసీభావవసేన చ ముదుం కమ్మఞ్ఞం కత్వా ఇద్ధివిధాయ యోగో కరణీయో. పుబ్బహేతుసమ్పన్నేన పన కసిణేసు చతుత్థజ్ఝానమత్తే చిణ్ణవసినాపి కాతుం వట్టతి. యథా పనేత్థ యోగో కాతబ్బో, తం విధిం దస్సేన్తో భగవా ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆదిమాహ.

౩౬౮. తత్రాయం పాళినయానుసారేనేవ వినిచ్ఛయకథా. తత్థ సోతి సో అధిగతచతుత్థజ్ఝానో యోగీ. ఏవన్తి చతుత్థజ్ఝానక్కమనిదస్సనమేతం. ఇమినా పఠమజ్ఝానాధిగమాదినా కమేన చతుత్థజ్ఝానం పటిలభిత్వాతి వుత్తం హోతి. సమాహితేతి ఇమినా చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితే. చిత్తేతి రూపావచరచిత్తే. పరిసుద్ధేతిఆదీసు పన ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేన పరిసుద్ధే. పరిసుద్ధత్తాయేవ పరియోదాతే, పభస్సరేతి వుత్తం హోతి. సుఖాదీనం పచ్చయానం ఘాతేన విహతరాగాదిఅఙ్గణత్తా అనఙ్గణే. అనఙ్గణత్తాయేవ విగతూపక్కిలేసే. అఙ్గణేన హి తం చిత్తం ఉపక్కిలిస్సతి. సుభావితత్తా ముదుభూతే, వసీభావప్పత్తేతి వుత్తం హోతి. వసే వత్తమానం హి చిత్తం ముదున్తి వుచ్చతి. ముదుత్తాయేవ చ కమ్మనియే, కమ్మక్ఖమే కమ్మయోగ్గేతి వుత్తం హోతి. ముదుం హి చిత్తం కమ్మనియం హోతి సుదన్తమివ సువణ్ణం, తఞ్చ ఉభయమ్పి సుభావితత్తాయేవాతి. యథాహ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం భావితం బహులీకతం ముదుఞ్చ హోతి కమ్మనియఞ్చ, యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౨౨).

ఏతేసు పరిసుద్ధభావాదీసు ఠితత్తా ఠితే. ఠితత్తాయేవ ఆనేఞ్జప్పత్తే, అచలే నిరిఞ్జనేతి వుత్తం హోతి. ముదుకమ్మఞ్ఞభావేన వా అత్తనో వసే ఠితత్తా ఠితే. సద్ధాదీహి పరిగ్గహితత్తా ఆనేఞ్జప్పత్తే. సద్ధాపరిగ్గహితం హి చిత్తం అస్సద్ధియేన న ఇఞ్జతి. వీరియపరిగ్గహితం కోసజ్జేన న ఇఞ్జతి. సతిపరిగ్గహితం పమాదేన న ఇఞ్జతి. సమాధిపరిగ్గహితం ఉద్ధచ్చేన న ఇఞ్జతి. పఞ్ఞాపరిగ్గహితం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతి. ఓభాసగతం కిలేసన్ధకారేన న ఇఞ్జతి. ఇమేహి ఛహి ధమ్మేహి పరిగ్గహితం ఆనేఞ్జప్పత్తం హోతి. ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం చిత్తం అభినీహారక్ఖమం హోతి అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ.

అపరో నయో, చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితే. నీవరణదూరభావేన పరిసుద్ధే. వితక్కాదిసమతిక్కమేన పరియోదాతే. ఝానపటిలాభపచ్చయానం ఇచ్ఛావచరానం అభావేన అనఙ్గణే. అభిజ్ఝాదీనం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసానం విగమేన విగతూపక్కిలేసే. ఉభయమ్పి చేతం అనఙ్గణసుత్తవత్థసుత్తానుసారేన (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) వేదితబ్బం. వసిప్పత్తియా ముదుభూతే. ఇద్ధిపాదభావూపగమేన కమ్మనియే. భావనాపారిపూరియా పణీతభావూపగమేన ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే. యథా ఆనేఞ్జప్పత్తం హోతి, ఏవం ఠితేతి అత్థో. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం చిత్తం అభినీహారక్ఖమం హోతి అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ పాదకం పదట్ఠానభూతన్తి.

దసఇద్ధికథా

౩౬౯. ఇద్ధివిధాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీతి ఏత్థ ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి, నిప్ఫత్తిఅత్థేన పటిలాభట్ఠేన చాతి వుత్తం హోతి. యఞ్హి నిప్ఫజ్జతి పటిలబ్భతి చ, తం ఇజ్ఝతీతి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతీ’’తి (సు. ని. ౭౭౨). తథా ‘‘నేక్ఖమ్మం ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, పటిహరతీతి పాటిహారియం. అరహత్తమగ్గో ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, పటిహరతీతి పాటిహారియ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౩౨).

అపరో నయో, ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. ఉపాయసమ్పదాయేతమధివచనం. ఉపాయసమ్పదా హి ఇజ్ఝతి అధిప్పేతఫలప్పసవనతో. యథాహ – ‘‘అయం ఖో చిత్తో గహపతి సీలవా కల్యాణధమ్మో, సచే పణిదహిస్సతి ‘అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’తి, తస్స ఖో అయం ఇజ్ఝిస్సతి సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’’తి (సం. ని. ౪.౩౫౨).

అపరో నయో, ఏతాయ సత్తా ఇజ్ఝన్తీతి ఇద్ధి. ఇజ్ఝన్తీతి ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి వుత్తం హోతి. సా దసవిధా. యథాహ ‘‘కతి ఇద్ధియోతి దస ఇద్ధియో’’. పున చపరం ఆహ ‘‘కతమా దస ఇద్ధియో? అధిట్ఠానా ఇద్ధి, వికుబ్బనా ఇద్ధి, మనోమయా ఇద్ధి, ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, అరియా ఇద్ధి, కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి, పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, విజ్జామయా ఇద్ధి, తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౯).

౩౭౦. తత్థ ‘‘పకతియా ఏకో బహుకం ఆవజ్జతి. సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి ‘బహుకో హోమీ’’’తి (పటి. మ. ౩.౧౦) ఏవం విభజిత్వా దస్సితా ఇద్ధి అధిట్ఠానవసేన నిప్ఫన్నత్తా అధిట్ఠానా ఇద్ధి నామ.

౩౭౧. ‘‘సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి నాగవణ్ణం వా…పే… వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౩) ఏవం ఆగతా ఇద్ధి పకతివణ్ణవిజహనవికారవసేన పవత్తత్తా వికుబ్బనా ఇద్ధి నామ.

౩౭౨. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౧౪) ఇమినా నయేన ఆగతా ఇద్ధి సరీరబ్భన్తరే అఞ్ఞస్సేవ మనోమయస్స సరీరస్స నిప్ఫత్తివసేన పవత్తత్తా మనోమయా ఇద్ధి నామ.

౩౭౩. ఞాణుప్పత్తితో పన పుబ్బే వా పచ్ఛా వా తంఖణే వా ఞాణానుభావనిబ్బత్తో విసేసో ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి…పే… అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో బాక్కులస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో భూతపాలస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౫).

తత్థ ఆయస్మా బాక్కులో దహరోవ మఙ్గలదివసే నదియా న్హాపియమానో ధాతియా పమాదేన సోతే పతితో. తమేనం మచ్ఛో గిలిత్వా బారాణసీతిత్థం అగమాసి. తత్ర తం మచ్ఛబన్ధో గహేత్వా సేట్ఠిభరియాయ విక్కిణి. సా మచ్ఛే సినేహం ఉప్పాదేత్వా అహమేవ నం పచిస్సామీతి ఫాలేన్తీ మచ్ఛకుచ్ఛియం సువణ్ణబిమ్బం వియ దారకం దిస్వా పుత్తో మే లద్ధోతి సోమనస్సజాతా అహోసి. ఇతి మచ్ఛకుచ్ఛియం అరోగభావో ఆయస్మతో బాక్కులస్స పచ్ఛిమభవికస్స తేన అత్తభావేన పటిలభితబ్బఅరహత్తమగ్గఞాణానుభావేన నిబ్బత్తత్తా ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ. వత్థు పన విత్థారేన కథేతబ్బం.

సంకిచ్చత్థేరస్స పన గబ్భగతస్సేవ మాతా కాలమకాసి. తస్సా చితకం ఆరోపేత్వా సూలేహి విజ్ఝిత్వా ఝాపియమానాయ దారకో సూలకోటియా అక్ఖికూటే పహారం లభిత్వా సద్దం అకాసి. తతో దారకో జీవతీతి ఓతారేత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా దారకం అయ్యికాయ అదంసు. సో తాయ పటిజగ్గితో వుద్ధిమన్వాయ పబ్బజిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. ఇతి వుత్తనయేనేవ దారుచితకాయ అరోగభావో ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ.

భూతపాలదారకస్స పన పితా రాజగహే దలిద్దమనుస్సో. సో దారూనం అత్థాయ సకటేన అటవిం గన్త్వా దారుభారం కత్వా సాయం నగరద్వారసమీపం పత్తో. అథస్స గోణా యుగం ఓస్సజ్జిత్వా నగరం పవిసింసు. సో సకటమూలే పుత్తకం నిసీదాపేత్వా గోణానం అనుపదం గచ్ఛన్తో నగరమేవ పావిసి. తస్స అనిక్ఖన్తస్సేవ ద్వారం పిహితం. దారకస్స వాళయక్ఖానుచరితేపి బహినగరే తియామరత్తిం అరోగభావో వుత్తనయేనేవ ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ. వత్థు పన విత్థారేతబ్బం.

౩౭౪. సమాధితో పుబ్బే వా పచ్ఛా వా తంఖణే వా సమథానుభావనిబ్బత్తో విసేసో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పఠమజ్ఝానేన నీవరణానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స, ఆయస్మతో ఖాణుకోణ్డఞ్ఞస్స, ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ, సామావతియా ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౬).

తత్థ యదా ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరేన సద్ధిం కపోతకన్దరాయం విహరతో జుణ్హాయ రత్తియా నవోరోపితేహి కేసేహి అజ్ఝోకాసే నిసిన్నస్స ఏకో దుట్ఠయక్ఖో సహాయకేన యక్ఖేన వారియమానోపి సీసే పహారమదాసి. యస్స మేఘస్స వియ గజ్జతో సద్దో అహోసి. తదా థేరో తస్స పహరణసమయే సమాపత్తిం అప్పేసి. అథస్స తేన పహారేన న కోచి ఆబాధో అహోసి. అయం తస్సాయస్మతో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. వత్థు పన ఉదానే (ఉదా. ౩౪) ఆగతమేవ.

సఞ్జీవత్థేరం పన నిరోధసమాపన్నం కాలకతోతి సల్లక్ఖేత్వా గోపాలకాదయో తిణకట్ఠగోమయాని సఙ్కడ్ఢేత్వా అగ్గిం అదంసు. థేరస్స చీవరే అంసుమత్తమ్పి నజ్ఝాయిత్థ. అయమస్స అనుపుబ్బసమాపత్తివసేన పవత్తసమథానుభావనిబ్బత్తత్తా సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. వత్థు పన సుత్తే (మ. ని. ౧.౫౦౭) ఆగతమేవ.

ఖాణుకోణ్డఞ్ఞత్థేరో పన పకతియావ సమాపత్తిబహులో. సో అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞే రత్తిం సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీది. పఞ్చసతా చోరా భణ్డకం థేనేత్వా గచ్ఛన్తా ‘‘ఇదాని అమ్హాకం అనుపథం ఆగచ్ఛన్తా నత్థీ’’తి విస్సమితుకామా భణ్డకం ఓరోపయమానా ‘‘ఖాణుకో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానా థేరస్సేవ ఉపరి సబ్బభణ్డకాని ఠపేసుం. తేసం విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తానం పఠమం ఠపితభణ్డకస్స గహణకాలే కాలపరిచ్ఛేదవసేన థేరో వుట్ఠాసి. తే థేరస్స చలనాకారం దిస్వా భీతా విరవింసు. థేరో ‘‘మా భాయిత్థ ఉపాసకా, భిక్ఖు అహ’’న్తి ఆహ. తే ఆగన్త్వా వన్దిత్వా థేరగతేన పసాదేన పబ్బజిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౧). అయమేత్థ పఞ్చహి భణ్డకసతేహి అజ్ఝోత్థటస్స థేరస్స ఆబాధాభావో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి.

ఉత్తరా పన ఉపాసికా పుణ్ణసేట్ఠిస్స ధీతా. తస్సా సిరిమా నామ గణికా ఇస్సాపకతా తత్తతేలకటాహం సీసే ఆసిఞ్చి. ఉత్తరా తంఖణఞ్ఞేవ మేత్తం సమాపజ్జి. తేలం పోక్ఖరపత్తతో ఉదకబిన్దు వియ వివట్టమానం అగమాసి. అయమస్సా సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. వత్థు పన విత్థారేతబ్బం.

సామావతీ నామ ఉదేనస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసీ. మాగణ్డియబ్రాహ్మణో అత్తనో ధీతాయ అగ్గమహేసిట్ఠానం పత్థయమానో తస్సా వీణాయ ఆసీవిసం పక్ఖిపాపేత్వా రాజానం ఆహ ‘‘మహారాజ, సామావతీ తం మారేతుకామా వీణాయ ఆసీవిసం గహేత్వా పరిహరతీ’’తి. రాజా తం దిస్వా కుపితో సామావతిం వధిస్సామీతి ధనుం ఆరోపేత్వా విసపీతం ఖురప్పం సన్నయ్హి. సామావతీ సపరివారా రాజానం మేత్తాయ ఫరి. రాజా నేవ సరం ఖిపితుం న ఓరోపేతుం సక్కోన్తో వేధమానో అట్ఠాసి. తతో నం దేవీ ఆహ ‘‘కిం, మహారాజ, కిలమసీ’’తి? ‘‘ఆమ కిలమామీ’’తి. ‘‘తేన హి ధనుం ఓరోపేహీ’’తి. సరో రఞ్ఞో పాదమూలేయేవ పతి. తతో నం దేవీ ‘‘మహారాజ, అప్పదుట్ఠస్స నప్పదుస్సితబ్బ’’న్తి ఓవది. ఇతి రఞ్ఞో సరం ముఞ్చితుం అవిసహనభావో సామావతియా ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీతి.

౩౭౫. పటిక్కూలాదీసు అప్పటిక్కూలసఞ్ఞివిహారాదికా పన అరియా ఇద్ధి నామ. యథాహ – ‘‘కతమా అరియా ఇద్ధి? ఇధ – భిక్ఖు సచే ఆకఙ్ఖతి ‘పటిక్కూలే అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి…పే… ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి (పటి. మ. ౩.౧౭). అయఞ్హి చేతోవసిప్పత్తానం అరియానంయేవ సమ్భవతో అరియా ఇద్ధీతి వుచ్చతి.

ఏతాయ హి సమన్నాగతో ఖీణాసవో భిక్ఖు పటిక్కూలే అనిట్ఠే వత్థుస్మిం మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతి. అప్పటిక్కూలే ఇట్ఠే వత్థుస్మిం అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతి. తథా పటిక్కూలాపటిక్కూలేసు తదేవ మేత్తాఫరణం వా ధాతుమనసికారం వా కరోన్తో అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతి. అప్పటిక్కూలపటిక్కూలేసు చ తదేవ అసుభఫరణం వా అనిచ్చన్తి మనసికారం వా కరోన్తో పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతి. చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతీతిఆదినా నయేన వుత్తం పన ఛళఙ్గుపేక్ఖం పవత్తయమానో పటిక్కూలే చ అప్పటిక్కూలే చ తదుభయం అభినివజ్జిత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. పటిసమ్భిదాయఞ్హి ‘‘కథం పటిక్కూలే అప్పటిక్కూలసఞ్ఞీ విహరతి? అనిట్ఠస్మిం వత్థుస్మిం మేత్తాయ వా ఫరతి ధాతుసో వా ఉపసంహరతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౧౭) నయేన అయమేవ అత్థో విభత్తో. అయం చేతోవసిప్పత్తానం అరియానంయేవ సమ్భవతో అరియా ఇద్ధీతి వుచ్చతి.

౩౭౬. పక్ఖీఆదీనం పన వేహాసగమనాదికా కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి నామ. యథాహ – ‘‘కతమా కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి? సబ్బేసం పక్ఖీనం సబ్బేసం దేవానం ఏకచ్చానం మనుస్సానం ఏకచ్చానఞ్చ వినిపాతికానం అయం కమ్మవిపాకజా ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౮). ఏత్థ హి సబ్బేసం పక్ఖీనం ఝానం వా విపస్సనం వా వినాయేవ ఆకాసేన గమనం. తథా సబ్బేసం దేవానం పఠమకప్పికానఞ్చ ఏకచ్చానం మనుస్సానం. తథా పియఙ్కరమాతా (సం. ని. ౧.౨౪౦) యక్ఖినీ ఉత్తరమాతా ఫుస్సమిత్తా ధమ్మగుత్తాతి ఏవమాదీనం ఏకచ్చానం వినిపాతికానం ఆకాసేన గమనం కమ్మవిపాకజా ఇద్ధీతి.

౩౭౭. చక్కవత్తిఆదీనం వేహాసగమనాదికా పన పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి నామ. యథాహ ‘‘కతమా పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి? రాజా చక్కవత్తీ వేహాసం గచ్ఛతి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ అన్తమసో అస్సబన్ధగోబన్ధపురిసే ఉపాదాయ. జోతికస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. జటిలకస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. ఘోసితస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. మేణ్డకస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీ’’తి. సఙ్ఖేపతో పన పరిపాకం గతే పుఞ్ఞసమ్భారే ఇజ్ఝనకవిసేసో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

ఏత్థ చ జోతికస్స గహపతిస్స పథవిం భిన్దిత్వా మణిపాసాదో ఉట్ఠహి. చతుసట్ఠి చ కప్పరుక్ఖాతి అయమస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. జటిలకస్స అసీతిహత్థో సువణ్ణపబ్బతో నిబ్బత్తి. ఘోసితస్స సత్తసు ఠానేసు మారణత్థాయ ఉపక్కమే కతేపి అరోగభావో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. మేణ్డకస్స ఏకకరీసమత్తే పదేసే సత్తరతనమయానం మేణ్డకానం పాతుభావో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా నామ మేణ్డకసేట్ఠి, తస్స భరియా చన్దపదుమసిరీ, పుత్తో ధనఞ్చయసేట్ఠి, సుణిసా సుమనదేవీ, దాసో పుణ్ణో నామాతి. తేసు సేట్ఠిస్స సీసం న్హాతస్స ఆకాసం ఉల్లోకనకాలే అడ్ఢతేళసకోట్ఠసహస్సాని ఆకాసతో రత్తసాలీనం పూరేన్తి. భరియాయ నాళికోదనమత్తమ్పి గహేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసికే పరివిసమానాయ భత్తం న ఖీయతి. పుత్తస్స సహస్సత్థవికం గహేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసికానమ్పి దేన్తస్స కహాపణా న ఖీయన్తి. సుణిసాయ ఏకం వీహితుమ్బం గహేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసికానమ్పి భాజయమానాయ ధఞ్ఞం న ఖీయతి. దాసస్స ఏకేన నఙ్గలేన కసతో ఇతో సత్త ఇతో సత్తాతి చుద్దస మగ్గా హోన్తి. అయం నేసం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

౩౭౮. విజ్జాధరాదీనం వేహాసగమనాదికా పన విజ్జామయా ఇద్ధి. యథాహ ‘‘కతమా విజ్జామయా ఇద్ధి? విజ్జాధరా విజ్జం పరిజపిత్వా వేహాసం గచ్ఛన్తి. ఆకాసే అన్తలిక్ఖే హత్థిమ్పి దస్సేన్తి…పే… వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేన్తీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౮).

౩౭౯. తేన తేన పన సమ్మాపయోగేన తస్స తస్స కమ్మస్స ఇజ్ఝనం తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. యథాహ – ‘‘నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దస్స పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి…పే… అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానం పహానట్ఠో ఇజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౮). ఏత్థ చ పటిపత్తిసఙ్ఖాతస్సేవ సమ్మాపయోగస్స దీపనవసేన పురిమపాళిసదిసావ పాళి ఆగతా. అట్ఠకథాయం పన సకటబ్యూహాదికరణవసేన యంకిఞ్చి సిప్పకమ్మం యంకిఞ్చి వేజ్జకమ్మం తిణ్ణం బేదానం ఉగ్గహణం తిణ్ణం పిటకానం ఉగ్గహణం అన్తమసో కసనవపనాదీని ఉపాదాయ తం తం కమ్మం కత్వా నిబ్బత్తవిసేసో తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీతి ఆగతా. (౧౦)

ఇతి ఇమాసు దససు ఇద్ధీసు ఇద్ధివిధాయాతి ఇమస్మిం పదే అధిట్ఠానా ఇద్ధియేవ ఆగతా. ఇమస్మిం పనత్థే వికుబ్బనామనోమయాఇద్ధియోపి ఇచ్ఛితబ్బా ఏవ.

౩౮౦. ఇద్ధివిధాయాతి ఇద్ధికోట్ఠాసాయ, ఇద్ధివికప్పాయ వా. చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీతి సో భిక్ఖు వుత్తప్పకారవసేన తస్మిం చిత్తే అభిఞ్ఞాపాదకే జాతే ఇద్ధివిధాధిగమత్థాయ పరికమ్మచిత్తం అభినీహరతి కసిణారమ్మణతో అపనేత్వా ఇద్ధివిధాభిముఖం పేసేతి. అభినిన్నామేతీతి అధిగన్తబ్బఇద్ధిపోణం ఇద్ధిపబ్భారం కరోతి. సోతి సో ఏవం కతచిత్తాభినీహారో భిక్ఖు. అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం నానప్పకారకం. ఇద్ధివిధన్తి ఇద్ధికోట్ఠాసం. పచ్చనుభోతీతి పచ్చనుభవతి, ఫుసతి సచ్ఛికరోతి పాపుణాతీతి అత్థో. ఇదానిస్స అనేకవిహితభావం దస్సేన్తో ‘‘ఏకోపి హుత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏకోపి హుత్వాతి ఇద్ధికరణతో పుబ్బే పకతియా ఏకోపి హుత్వా. బహుధా హోతీతి బహూనం సన్తికే చఙ్కమితుకామో వా సజ్ఝాయం వా కత్తుకామో పఞ్హం వా పుచ్ఛితుకామో హుత్వా సతమ్పి సహస్సమ్పి హోతి. కథం పనాయమేవం హోతి? ఇద్ధియా చతస్సో భూమియో చత్తారో పాదా అట్ఠ పదాని సోళస చ మూలాని సమ్పాదేత్వా ఞాణేన అధిట్ఠహన్తో.

౩౮౧. తత్థ చతస్సో భూమియోతి చత్తారి ఝానాని వేదితబ్బాని. వుత్తఞ్హేతం ధమ్మసేనాపతినా ‘‘ఇద్ధియా కతమా చతస్సో భూమియో? వివేకజభూమి పఠమం ఝానం, పీతిసుఖభూమి దుతియం ఝానం, ఉపేక్ఖాసుఖభూమి తతియం ఝానం, అదుక్ఖమసుఖభూమి చతుత్థం ఝానం. ఇద్ధియా ఇమా చతస్సో భూమియో ఇద్ధిలాభాయ ఇద్ధిపటిలాభాయ ఇద్ధివికుబ్బనతాయ ఇద్ధివిసవితాయ ఇద్ధివసితాయ ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీ’’తి (పటి. మ. ౩.౯). ఏత్థ చ పురిమాని తీణి ఝానాని యస్మా పీతిఫరణేన చ సుఖఫరణేన చ సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా లహుముదుకమ్మఞ్ఞకాయో ఇద్ధిం పాపుణాతి, తస్మా ఇమినా పరియాయేన ఇద్ధిలాభాయ సంవత్తనతో సమ్భారభూమియోతి వేదితబ్బాని. చతుత్థజ్ఝానం పన ఇద్ధిలాభాయ పకతిభూమియేవ.

౩౮౨. చత్తారో పాదాతి చత్తారో ఇద్ధిపాదా వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఇద్ధియా కతమే చత్తారో పాదా? ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. వీరియ… చిత్త… వీమంసాసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి. ఇద్ధియా ఇమే చత్తారో పాదా ఇద్ధిలాభాయ…పే… ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీ’’తి (పటి. మ. ౩.౯). ఏత్థ చ ఛన్దహేతుకో ఛన్దాధికో వా సమాధి ఛన్దసమాధి. కత్తుకమ్యతాఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా పటిలద్ధసమాధిస్సేతం అధివచనం. పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా. చతుకిచ్చసాధకస్స సమ్మప్పధానవీరియస్సేతం అధివచనం. సమన్నాగతన్తి ఛన్దసమాధినా చ పధానసఙ్ఖారేహి చ ఉపేతం. ఇద్ధిపాదన్తి నిప్ఫత్తిపరియాయేన వా ఇజ్ఝనట్ఠేన, ఇజ్ఝన్తి ఏతాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇమినా వా పరియాయేన ఇద్ధీతి సఙ్ఖం గతానం అభిఞ్ఞాచిత్తసమ్పయుత్తానం ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారానం అధిట్ఠానట్ఠేన పాదభూతం సేసచిత్తచేతసికరాసిన్తి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఇద్ధిపాదోతి తథాభూతస్స వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౪౩౪).

అథ వా పజ్జతే అనేనాతి పాదో. పాపుణీయతీతి అత్థో. ఇద్ధియా పాదో ఇద్ధిపాదో. ఛన్దాదీనమేతం అధివచనం. యథాహ – ‘‘ఛన్దఞ్చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం, అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధి. సో అనుప్పన్నానం పాపకానం…పే… పదహతి, ఇమే వుచ్చన్తి పధానసఙ్ఖారా. ఇతి అయఞ్చ ఛన్దో అయఞ్చ ఛన్దసమాధి ఇమే చ పధానసఙ్ఖారా, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, ఛన్దసమాధిపధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో ఇద్ధిపాదో’’తి (సం. ని. ౫.౮౨౫). ఏవం సేసిద్ధిపాదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

౩౮౩. అట్ఠ పదానీతి ఛన్దాదీని అట్ఠ వేదితబ్బాని. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఇద్ధియా కతమాని అట్ఠ పదాని? ఛన్దఞ్చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం. ఛన్దో న సమాధి, సమాధి న ఛన్దో. అఞ్ఞో ఛన్దో, అఞ్ఞో సమాధి. వీరియఞ్చే భిక్ఖు… చిత్తఞ్చే భిక్ఖు… వీమంసఞ్చే భిక్ఖు నిస్సాయ లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్సేకగ్గతం. వీమంసా న సమాధి, సమాధి న వీమంసా. అఞ్ఞా వీమంసా, అఞ్ఞో సమాధి. ఇద్ధియా ఇమాని అట్ఠ పదాని ఇద్ధిలాభాయ…పే… ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీ’’తి (పటి. మ. ౩.౯). ఏత్థ హి ఇద్ధిముప్పాదేతుకామతాఛన్దో సమాధినా ఏకతో నియుత్తోవ ఇద్ధిలాభాయ సంవత్తతి; తథా వీరియాదయో. తస్మా ఇమాని అట్ఠ పదాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

౩౮౪. సోళస మూలానీతి సోళసహి ఆకారేహి ఆనేఞ్జతా చిత్తస్స వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఇద్ధియా కతి మూలాని? సోళస మూలాని – అనోనతం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, అనున్నతం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, అనభినతం చిత్తం రాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, అనపనతం చిత్తం బ్యాపాదే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, అనిస్సితం చిత్తం దిట్ఠియా న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, అప్పటిబద్ధం చిత్తం ఛన్దరాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, విప్పముత్తం చిత్తం కామరాగే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, విసంయుత్తం చిత్తం కిలేసే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, విమరియాదికతం చిత్తం కిలేసమరియాదే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, ఏకత్తగతం చిత్తం నానత్తకిలేసే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, సద్ధాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అస్సద్ధియే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, వీరియేన పరిగ్గహితం చిత్తం కోసజ్జే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, సతియా పరిగ్గహితం చిత్తం పమాదే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, సమాధినా పరిగ్గహితం చిత్తం ఉద్ధచ్చే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, పఞ్ఞాయ పరిగ్గహితం చిత్తం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం, ఓభాసగతం చిత్తం అవిజ్జన్ధకారే న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. ఇద్ధియా ఇమాని సోళస మూలాని ఇద్ధిలాభాయ…పే… ఇద్ధివేసారజ్జాయ సంవత్తన్తీ’’తి (పటి. మ. ౩.౯).

కామఞ్చ ఏస అత్థో ఏవం సమాహితే చిత్తేతిఆదినాపి సిద్ధోయేవ, పఠమజ్ఝానాదీనం పన ఇద్ధియా భూమిపాదపదమూలభావదస్సనత్థం పున వుత్తో. పురిమో చ సుత్తేసు ఆగతనయో. అయం పటిసమ్భిదాయం. ఇతి ఉభయత్థ అసమ్మోహత్థమ్పి పున వుత్తో.

౩౮౫. ఞాణేన అధిట్ఠహన్తోతి స్వాయమేతే ఇద్ధియా భూమిపాదపదభూతే ధమ్మే సమ్పాదేత్వా అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సచే సతం ఇచ్ఛతి ‘‘సతం హోమి సతం హోమీ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతి, అధిట్ఠానచిత్తేన సహేవ సతం హోతి. సహస్సాదీసుపి ఏసేవ నయో. సచే ఏవం న ఇజ్ఝతి పున పరికమ్మం కత్వా దుతియమ్పి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతబ్బం. సంయుత్తట్ఠకథాయం హి ఏకవారం ద్వేవారం సమాపజ్జితుం వట్టతీతి వుత్తం. తత్థ పాదకజ్ఝానచిత్తం నిమిత్తారమ్మణం. పరికమ్మచిత్తాని సతారమ్మణాని వా సహస్సారమ్మణాని వా, తాని చ ఖో వణ్ణవసేన, నో పణ్ణత్తివసేన. అధిట్ఠానచిత్తమ్పి తథేవ సతారమ్మణం వా సహస్సారమ్మణం వా. తం పుబ్బే వుత్తం అప్పనాచిత్తమివ గోత్రభుఅనన్తరం ఏకమేవ ఉప్పజ్జతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానికం.

౩౮౬. యమ్పి పటిసమ్భిదాయం వుత్తం ‘‘పకతియా ఏకో బహుకం ఆవజ్జతి సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా, ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి ‘బహుకో హోమీ’తి, బహుకో హోతి, యథా ఆయస్మా చూళపన్థకో’’తి (పటి. మ. ౩.౧౦). తత్రాపి ఆవజ్జతీతి పరికమ్మవసేనేవ వుత్తం. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతీతి అభిఞ్ఞాఞాణవసేన వుత్తం. తస్మా బహుకం ఆవజ్జతి, తతో తేసమ్పి పరికమ్మచిత్తానం అవసానే సమాపజ్జతి, సమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా పున బహుకో హోమీతి ఆవజ్జిత్వా తతో పరం పవత్తానం తిణ్ణం చతున్నం వా పుబ్బభాగచిత్తానం అనన్తరా ఉప్పన్నేన సన్నిట్ఠాపనవసేన అధిట్ఠానన్తి లద్ధనామేన ఏకేనేవ అభిఞ్ఞాఞాణేన అధిట్ఠాతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యం పన వుత్తం ‘‘యథా ఆయస్మా చూళపన్థకో’’తి, తం బహుధాభావస్స కాయసక్ఖిదస్సనత్థం వుత్తం. తం పన వత్థునా దీపేతబ్బం. తే కిర ద్వేభాతరో పన్థే జాతత్తా పన్థకాతి నామం లభింసు. తేసం జేట్ఠో మహాపన్థకో, సో పబ్బజిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అరహా హుత్వా చూళపన్థకం పబ్బాజేత్వా –

పదుమం యథా కోకనదం సుగన్ధం, పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;

అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం, తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖేతి. (అ. ని. ౫.౧౯౫) –

ఇమం గాథం అదాసి. సో తం చతూహి మాసేహి పగుణం కాతుం నాసక్ఖి. అథ నం థేరో అభబ్బో త్వం సాసనేతి విహారతో నీహరి. తస్మిఞ్చ కాలే థేరో భత్తుద్దేసకో హోతి. జీవకో థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘స్వే, భన్తే, భగవతా సద్ధిం పఞ్చభిక్ఖుసతాని గహేత్వా అమ్హాకం గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. థేరోపి ఠపేత్వా చూళపన్థకం సేసానం అధివాసేమీతి అధివాసేసి.

చూళపన్థకో ద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా రోదతి. భగవా దిబ్బచక్ఖునా దిస్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా కస్మా రోదసీతి ఆహ. సో తం పవత్తిమాచిక్ఖి. భగవా న సజ్ఝాయం కాతుం అసక్కోన్తో మమ సాసనే అభబ్బో నామ హోతి, మా సోచి భిక్ఖూతి తం బాహాయం గహేత్వా విహారం పవిసిత్వా ఇద్ధియా పిలోతికఖణ్డం అభినిమ్మినిత్వా అదాసి, హన్ద భిక్ఖు ఇమం పరిమజ్జన్తో రజోహరణం రజోహరణన్తి పునప్పునం సజ్ఝాయం కరోహీతి. తస్స తథా కరోతో తం కాళవణ్ణం అహోసి. సో పరిసుద్ధం వత్థం, నత్థేత్థ దోసో, అత్తభావస్స పనాయం దోసోతి సఞ్ఞం పటిలభిత్వా పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఞాణం ఓతారేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనులోమతో గోత్రభుసమీపం పాపేసి. అథస్స భగవా ఓభాసగాథా అభాసి –

‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి,

రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వా పణ్డితా,

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘దోసో …పే….

‘‘మోహో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి,

మోహస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వా పణ్డితా,

విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే’’తి. (మహాని. ౨౦౯);

తస్స గాథాపరియోసానే చతుపటిసమ్భిదాఛళభిఞ్ఞాపరివారా నవ లోకుత్తరధమ్మా హత్థగతావ అహేసుం.

సత్థా దుతియదివసే జీవకస్స గేహం అగమాసి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ దక్ఖిణోదకావసానే యాగుయా దియ్యమానాయ హత్థేన పత్తం పిదహి. జీవకో కిం భన్తేతి పుచ్ఛి. విహారే ఏకో భిక్ఖు అత్థీతి. సో పురిసం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ, అయ్యం గహేత్వా సీఘం ఏహీ’’తి. విహారతో నిక్ఖన్తే పన భగవతి,

సహస్సక్ఖత్తుమత్తానం, నిమ్మినిత్వాన పన్థకో;

నిసీదమ్బవనే రమ్మే, యావ కాలప్పవేదనాతి. (థేరగా. ౫౬౩);

అథ సో పురిసో గన్త్వా కాసావేహి ఏకపజ్జోతం ఆరామం దిస్వా ఆగన్త్వా భిక్ఖూహి భరితో భన్తే ఆరామో, నాహం జానామి కతమో సో అయ్యోతి ఆహ. తతో నం భగవా ఆహ ‘‘గచ్ఛ యం పఠమం పస్ససి, తం చీవరకణ్ణే గహేత్వా ‘సత్థా తం ఆమన్తేతీ’తి వత్వా ఆనేహీ’’తి. సో తం గన్త్వా థేరస్సేవ చీవరకణ్ణే అగ్గహేసి. తావదేవ సబ్బేపి నిమ్మితా అన్తరధాయింసు. థేరో ‘‘గచ్ఛ త్వ’’న్తి తం ఉయ్యోజేత్వా ముఖధోవనాదిసరీరకిచ్చం నిట్ఠపేత్వా పఠమతరం గన్త్వా పత్తాసనే నిసీది. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యథా ఆయస్మా చూళపన్థకో’’తి.

తత్ర యే తే బహూ నిమ్మితా తే అనియమేత్వా నిమ్మితత్తా ఇద్ధిమతా సదిసావ హోన్తి. ఠాననిసజ్జాదీసు వా భాసితతుణ్హీభావాదీసు వా యం యం ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ కరోన్తి. సచే పన నానావణ్ణే కాతుకామో హోతి, కేచి పఠమవయే, కేచి మజ్ఝిమవయే, కేచి పచ్ఛిమవయే, తథా దీఘకేసే, ఉపడ్ఢముణ్డే, ముణ్డే, మిస్సకేసే, ఉపడ్ఢరత్తచీవరే, పణ్డుకచీవరే, పదభాణధమ్మకథాసరభఞ్ఞపఞ్హపుచ్ఛనపఞ్హవిస్సజ్జనరజనపచనచీవరసిబ్బనధోవనాదీని కరోన్తే అపరేపి వా నానప్పకారకే కాతుకామో హోతి, తేన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ఏత్తకా భిక్ఖూ పఠమవయా హోన్తూతిఆదినా నయేన పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతబ్బం. అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధిం ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారాయేవ హోన్తీతి. ఏస నయో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీతిఆదీసు.

అయం పన విసేసో, ఇమినా భిక్ఖునా ఏవం బహుభావం నిమ్మినిత్వా పున ‘‘ఏకోవ హుత్వా చఙ్కమిస్సామి, సజ్ఝాయం కరిస్సామి, పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా వా, ‘‘అయం విహారో అప్పభిక్ఖుకో, సచే కేచి ఆగమిస్సన్తి ‘కుతో ఇమే ఏత్తకా ఏకసదిసా భిక్ఖూ, అద్ధా థేరస్స ఏస ఆనుభావో’తి మం జానిస్సన్తీ’’తి అప్పిచ్ఛతాయ వా అన్తరావ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి ఇచ్ఛన్తేన పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి అధిట్ఠాతబ్బం. అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధింయేవ ఏకో హోతి. ఏవం అకరోన్తో పన యథా పరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సయమేవ ఏకో హోతి.

౩౮౭. ఆవిభావం తిరోభావన్తి ఏత్థ ఆవిభావం కరోతి తిరోభావం కరోతీతి అయమత్థో. ఇదమేవ హి సన్ధాయ పటిసమ్భిదాయం వుత్తం ‘‘ఆవిభావన్తి కేనచి అనావటం హోతి అప్పటిచ్ఛన్నం వివటం పాకటం. తిరోభావన్తి కేనచి ఆవటం హోతి పటిచ్ఛన్నం పిహితం పటికుజ్జిత’’న్తి (పటి. మ. ౩.౧౧). తత్రాయం ఇద్ధిమా ఆవిభావం కాతుకామో అన్ధకారం వా ఆలోకం కరోతి, పటిచ్ఛన్నం వా వివటం, అనాపాథం వా ఆపాథం కరోతి. కథం? అయఞ్హి యథా పటిచ్ఛన్నోపి దూరే ఠితోపి వా దిస్సతి, ఏవం అత్తానం వా పరం వా కాతుకామో పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ఇదం అన్ధకారట్ఠానం ఆలోకజాతం హోతూతి వా, ఇదం పటిచ్ఛన్నం వివటం హోతూతి వా, ఇదం అనాపాథం ఆపాథం హోతూతి వా ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతి, సహ అధిట్ఠానచిత్తేన యథాధిట్ఠితమేవ హోతి. పరే దూరే ఠితాపి పస్సన్తి. సయమ్పి పస్సితుకామో పస్సతి.

౩౮౮. ఏతం పన పాటిహారియం కేన కతపుబ్బన్తి? భగవతా. భగవా హి చూళసుభద్దాయ నిమన్తితో విస్సకమ్మునా నిమ్మితేహి పఞ్చహి కూటాగారసతేహి సావత్థితో సత్తయోజనబ్భన్తరం సాకేతం గచ్ఛన్తో యథా సాకేతనగరవాసినో సావత్థివాసికే, సావత్థివాసినో చ సాకేతవాసికే పస్సన్తి, ఏవం అధిట్ఠాసి. నగరమజ్ఝే చ ఓతరిత్వా పథవిం ద్విధా భిన్దిత్వా యావ అవీచిం ఆకాసఞ్చ ద్విధా వియూహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకం దస్సేసి.

దేవోరోహణేనపి చ అయమత్థో విభావేతబ్బో. భగవా కిర యమకపాటిహారియం కత్వా చతురాసీతిపాణసహస్సాని బన్ధనా పమోచేత్వా అతీతా బుద్ధా యమకపాటిహారియావసానే కుహిం గతాతి ఆవజ్జిత్వా తావతింసభవనం గతాతి అద్దస. అథేకేన పాదేన పథవీతలం అక్కమిత్వా దుతియం యుగన్ధరపబ్బతే పతిట్ఠపేత్వా పున పురిమపాదం ఉద్ధరిత్వా సినేరుమత్థకం అక్కమిత్వా తత్థ పణ్డుకమ్బలసిలాతలే వస్సం ఉపగన్త్వా సన్నిపతితానం దససహస్సచక్కవాళదేవతానం ఆదితో పట్ఠాయ అభిధమ్మకథం ఆరభి. భిక్ఖాచారవేలాయ నిమ్మితబుద్ధం మాపేసి. సో ధమ్మం దేసేతి. భగవా నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురూసు పిణ్డపాతం గహేత్వా అనోతత్తదహతీరే పరిభుఞ్జతి. సారిపుత్తత్థేరో తత్థ గన్త్వా భగవన్తం వన్దతి. భగవా అజ్జ ఏత్తకం ధమ్మం దేసేసిన్తి థేరస్స నయం దేతి. ఏవం తయో మాసే అబ్బోచ్ఛిన్నం అభిధమ్మకథం కథేసి. తం సుత్వా అసీతికోటిదేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి.

యమకపాటిహారియే సన్నిపతితాపి ద్వాదసయోజనా పరిసా భగవన్తం పస్సిత్వావ గమిస్సామాతి ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా అట్ఠాసి. తం చూళఅనాథపిణ్డికసేట్ఠియేవ సబ్బపచ్చయేహి ఉపట్ఠాసి. మనుస్సా కుహిం భగవాతి జాననత్థాయ అనురుద్ధత్థేరం యాచింసు. థేరో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా అద్దస దిబ్బేన చక్ఖునా తత్థ వస్సూపగతం భగవన్తం దిస్వా ఆరోచేసి.

తే భగవతో వన్దనత్థాయ మహామోగ్గల్లానత్థేరం యాచింసు. థేరో పరిసమజ్ఝేయేవ మహాపథవియం నిముజ్జిత్వా సినేరుపబ్బతం నిబ్బిజ్ఝిత్వా తథాగతపాదమూలే భగవతో పాదే వన్దమానోవ ఉమ్ముజ్జిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘జమ్బుదీపవాసినో, భన్తే, భగవతో పాదే వన్దిత్వా పస్సిత్వావ గమిస్సామాతి వదన్తీ’’తి. భగవా ఆహ ‘‘కుహిం పన తే, మోగ్గల్లాన, ఏతరహి జేట్ఠభాతా ధమ్మసేనాపతీ’’తి? ‘‘సఙ్కస్సనగరే భన్తే’’తి. ‘‘మోగ్గల్లాన, మం దట్ఠుకామా స్వే సఙ్కస్సనగరం ఆగచ్ఛన్తు, అహం స్వే మహాపవారణపుణ్ణమాసీఉపోసథదివసే సఙ్కస్సనగరే ఓతరిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో దసబలం వన్దిత్వా ఆగతమగ్గేనేవ ఓరుయ్హ మనుస్సానం సన్తికం సమ్పాపుణి. గమనాగమనకాలే చ యథా నం మనుస్సా పస్సన్తి, ఏవం అధిట్ఠాసి. ఇదం తావేత్థ మహామోగ్గల్లానత్థేరో ఆవిభావపాటిహారియం అకాసి.

సో ఏవం ఆగతో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘దూరన్తి సఞ్ఞం అకత్వా కతపాతరాసావ నిక్ఖమథా’’తి ఆహ. భగవా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో ఆరోచేసి ‘‘మహారాజ, స్వే మనుస్సలోకం గచ్ఛామీ’’తి. దేవరాజా విస్సకమ్మం ఆణాపేసి ‘‘తాత, స్వే భగవా మనుస్సలోకం గన్తుకామో, తిస్సో సోపానపన్తియో మాపేహి ఏకం కనకమయం, ఏకం రజతమయం, ఏకం మణిమయ’’న్తి. సో తథా అకాసి. భగవా దుతియదివసే సినేరుముద్ధని ఠత్వా పురత్థిమలోకధాతుం ఓలోకేసి, అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని వివటాని హుత్వా ఏకఙ్గణం వియ పకాసింసు. యథా చ పురత్థిమేన, ఏవం పచ్ఛిమేనపి ఉత్తరేనపి దక్ఖిణేనపి సబ్బం వివటమద్దస. హేట్ఠాపి యావ అవీచి, ఉపరి యావ అకనిట్ఠభవనం, తావ అద్దస.

తం దివసం కిర లోకవివరణం నామ అహోసి. మనుస్సాపి దేవే పస్సన్తి, దేవాపి మనుస్సే. తత్థ నేవ మనుస్సా ఉద్ధం ఉల్లోకేన్తి, న దేవా అధో ఓలోకేన్తి, సబ్బే సమ్ముఖావ అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తి. భగవా మజ్ఝే మణిమయేన సోపానేన ఓతరతి, ఛకామావచరదేవా వామపస్సే కనకమయేన, సుద్ధావాసా చ మహాబ్రహ్మా చ దక్ఖిణపస్సే రజతమయేన. దేవరాజా పత్తచీవరం అగ్గహేసి, మహాబ్రహ్మా తియోజనికం సేతచ్ఛత్తం, సుయామో వాళబీజనిం, పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బపుత్తో తిగావుతమత్తం బేళువపణ్డువీణం గహేత్వా తథాగతస్స పూజం కరోన్తో ఓతరతి. తందివసం భగవన్తం దిస్వా బుద్ధభావాయ పిహం అనుప్పాదేత్వా ఠితసత్తో నామ నత్థి. ఇదమేత్థ భగవా ఆవిభావపాటిహారియం అకాసి.

అపిచ తమ్బపణ్ణిదీపే తలఙ్గరవాసీ ధమ్మదిన్నత్థేరోపి తిస్సమహావిహారే చేతియఙ్గణస్మిం నిసీదిత్వా ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో హోతీ’’తి అపణ్ణకసుత్తం (అ. ని. ౩.౧౬) కథేన్తో హేట్ఠాముఖం బీజనిం అకాసి, యావ అవీచితో ఏకఙ్గణం అహోసి. తతో ఉపరిముఖం అకాసి, యావ బ్రహ్మలోకా ఏకఙ్గణం అహోసి. థేరో నిరయభయేన తజ్జేత్వా సగ్గసుఖేన చ పలోభేత్వా ధమ్మం దేసేసి. కేచి సోతాపన్నా అహేసుం, కేచి సకదాగామీ అనాగామీ అరహన్తోతి.

౩౮౯. తిరోభావం కాతుకామో పన ఆలోకం వా అన్ధకారం కరోతి, అప్పటిచ్ఛన్నం వా పటిచ్ఛన్నం, ఆపాథం వా అనాపాథం కరోతి. కథం? అయఞ్హి యథా అప్పటిచ్ఛన్నోపి సమీపే ఠితోపి వా న దిస్సతి, ఏవం అత్తానం వా పరం వా కాతుకామో పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘ఇదం ఆలోకట్ఠానం అన్ధకారం హోతూ’’తి వా, ‘‘ఇదం అప్పటిచ్ఛన్నం పటిచ్ఛన్నం హోతూ’’తి వా, ‘‘ఇదం ఆపాథం అనాపాథం హోతూ’’తి వా ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతి. సహ అధిట్ఠానచిత్తేన యథాధిట్ఠితమేవ హోతి. పరే సమీపే ఠితాపి న పస్సన్తి. సయమ్పి అపస్సితుకామో న పస్సతి.

౩౯౦. ఏతం పన పాటిహారియం కేన కతపుబ్బన్తి? భగవతా. భగవా హి యసం కులపుత్తం సమీపే నిసిన్నంయేవ యథా నం పితా న పస్సతి, ఏవమకాసి. తథా వీసయోజనసతం మహాకప్పినస్స పచ్చుగ్గమనం కత్వా తం అనాగామిఫలే, అమచ్చసహస్సఞ్చస్స సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా, తస్స అనుమగ్గం ఆగతా సహస్సిత్థిపరివారా అనోజాదేవీ ఆగన్త్వా సమీపే నిసిన్నాపి యథా సపరిసం రాజానం న పస్సతి, తథా కత్వా ‘‘అపి, భన్తే, రాజానం పస్సథా’’తి వుత్తే ‘‘కిం పన తే రాజానం గవేసితుం వరం, ఉదాహు అత్తాన’’న్తి? ‘‘అత్తానం, భన్తే’’తి వత్వా నిసిన్నాయ తస్సా తథా ధమ్మం దేసేసి, యథా సా సద్ధిం ఇత్థిసహస్సేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి, అమచ్చా అనాగామిఫలే, రాజా అరహత్తేతి. అపిచ తమ్బపణ్ణిదీపం ఆగతదివసే యథా అత్తనా సద్ధిం ఆగతే అవసేసే రాజా న పస్సతి, ఏవం కరోన్తేన మహిన్దత్థేరేనాపి ఇదం కతమేవ (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా).

౩౯౧. అపిచ సబ్బమ్పి పాకటం పాటిహారియం ఆవిభావం నామ. అపాకటపాటిహారియం తిరోభావం నామ. తత్థ పాకటపాటిహారియే ఇద్ధిపి పఞ్ఞాయతి ఇద్ధిమాపి. తం యమకపాటిహారియేన దీపేతబ్బం. తత్ర హి ‘‘ఇధ తథాగతో యమకపాటిహారియం కరోతి అసాధారణం సావకేహి. ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౬) ఏవం ఉభయం పఞ్ఞాయిత్థ. అపాకటపాటిహారియే ఇద్ధియేవ పఞ్ఞాయతి, న ఇద్ధిమా. తం మహకసుత్తేన (సం. ని. ౪.౩౪౬) చ బ్రహ్మనిమన్తనికసుత్తేన (మ. ని. ౧.౫౦౧ ఆదయో) చ దీపేతబ్బం. తత్ర హి ఆయస్మతో చ మహకస్స, భగవతో చ ఇద్ధియేవ పఞ్ఞాయిత్థ, న ఇద్ధిమా.

యథాహ –

‘‘ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మన్తం మహకం ఏతదవోచ ‘సాధు మే, భన్తే, అయ్యో మహకో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేతూ’తి. తేన హి త్వం గహపతి ఆళిన్దే ఉత్తరాసఙ్గం పఞ్ఞాపేత్వా తిణకలాపం ఓకాసేహీతి. ‘ఏవం, భన్తే’తి ఖో చిత్తో గహపతి ఆయస్మతో మహకస్స పటిస్సుత్వా ఆళిన్దే ఉత్తరాసఙ్గం పఞ్ఞాపేత్వా తిణకలాపం ఓకాసేసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహకో విహారం పవిసిత్వా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసి, యథా తాలచ్ఛిగ్గళేన చ అగ్గళన్తరికాయ చ అచ్చి నిక్ఖమిత్వా తిణాని ఝాపేసి, ఉత్తరాసఙ్గం న ఝాపేసీ’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౬).

యథా చాహ –

‘‘అథ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసిం ‘ఏత్తావతా బ్రహ్మా చ బ్రహ్మపరిసా చ బ్రహ్మపారిసజ్జా చ సద్దఞ్చ మే సోస్సన్తి, న చ మం దక్ఖిస్సన్తీ’తి అన్తరహితో ఇమం గాథం అభాసిం –

‘భవే వాహం భయం దిస్వా, భవఞ్చ విభవేసినం;

భవం నాభివదిం కిఞ్చి, నన్దిఞ్చ న ఉపాదియి’’’న్తి. (మ. ని. ౧.౫౦౪);

౩౯౨. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి సేయ్యథాపి ఆకాసేతి ఏత్థ తిరోకుట్టన్తి పరకుట్టం, కుట్టస్స పరభాగన్తి వుత్తం హోతి. ఏస నయో ఇతరేసు. కుట్టోతి చ గేహభిత్తియా ఏతమధివచనం. పాకారోతి గేహవిహారగామాదీనం పరిక్ఖేపపాకారో. పబ్బతోతి పంసుపబ్బతో వా పాసాణపబ్బతో వా. అసజ్జమానోతి అలగ్గమానో. సేయ్యథాపి ఆకాసేతి ఆకాసే వియ. ఏవం గన్తుకామేన పన ఆకాసకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ కుట్టం వా పాకారం వా సినేరుచక్కవాళేసుపి అఞ్ఞతరం పబ్బతం వా ఆవజ్జిత్వా కతపరికమ్మేన ఆకాసో హోతూతి అధిట్ఠాతబ్బో. ఆకాసోయేవ హోతి. అధో ఓతరితుకామస్స, ఉద్ధం వా ఆరోహితుకామస్స సుసిరో హోతి, వినివిజ్ఝిత్వా గన్తుకామస్స ఛిద్దో. సో తత్థ అసజ్జమానో గచ్ఛతి.

తిపిటకచూళాభయత్థేరో పనేత్థాహ – ‘‘ఆకాసకసిణసమాపజ్జనం, ఆవుసో, కిమత్థియం, కిం హత్థిఅస్సాదీని అభినిమ్మినితుకామో హత్థిఅస్సాది కసిణాని సమాపజ్జతి, నను యత్థ కత్థచి కసిణే పరికమ్మం కత్వా అట్ఠసమాపత్తివసీభావోయేవ పమాణం. యం యం ఇచ్ఛతి, తం తదేవ హోతీ’’తి. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘పాళియా, భన్తే, ఆకాసకసిణంయేవ ఆగతం, తస్మా అవస్సమేతం వత్తబ్బ’’న్తి. తత్రాయం పాళి –

‘‘పకతియా ఆకాసకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘ఆకాసో హోతూ’తి. ఆకాసో హోతి. తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కేనచి అనావటే అపరిక్ఖిత్తే అసజ్జమానా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో తిరోకుట్టం తిరోపాకారం తిరోపబ్బతం అసజ్జమానో గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి ఆకాసే’’తి (పటి. మ. ౩.౧౧).

సచే పనస్స భిక్ఖునో అధిట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తస్స అన్తరా పబ్బతో వా రుక్ఖో వా ఉట్ఠేతి, కిం పున సమాపజ్జిత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి? దోసో నత్థి. పున సమాపజ్జిత్వా అధిట్ఠానం హి ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికే నిస్సయగ్గహణసదిసం హోతి. ఇమినా చ పన భిక్ఖునా ఆకాసో హోతూతి అధిట్ఠితత్తా ఆకాసో హోతియేవ. పురిమాధిట్ఠానబలేనేవ చస్స అన్తరా అఞ్ఞో పబ్బతో వా రుక్ఖో వా ఉతుమయో ఉట్ఠహిస్సతీతి అట్ఠానమేవేతం. అఞ్ఞేన ఇద్ధిమతా నిమ్మితే పన పఠమనిమ్మానం బలవం హోతి. ఇతరేన తస్స ఉద్ధం వా అధో వా గన్తబ్బం.

౩౯౩. పథవియాపి ఉమ్ముజ్జనిముజ్జన్తి ఏత్థ ఉమ్ముజ్జన్తి ఉట్ఠానం వుచ్చతి. నిముజ్జన్తి సంసీదనం. ఉమ్ముజ్జఞ్చ నిముజ్జఞ్చ ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం. ఏవం కాతుకామేన ఆపోకసిణం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ ఏత్తకే ఠానే పథవీ ఉదకం హోతూతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతబ్బం. సహ అధిట్ఠానేన యథా పరిచ్ఛిన్నే ఠానే పథవీ ఉదకమేవ హోతి. సో తత్థ ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి. తత్రాయం పాళి –

‘‘పకతియా ఆపోకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. పథవిం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘ఉదకం హోతూ’తి. ఉదకం హోతి. సో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో ఉదకే ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోన్తి, ఏవమేవ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో పథవియా ఉమ్ముజ్జనిముజ్జం కరోతి, సేయ్యథాపి ఉదకే’’తి (పటి. మ. ౩.౧౧).

న కేవలఞ్చ ఉమ్ముజ్జనిముజ్జమేవ, న్హానపానముఖధోవనభణ్డకధోవనాదీసు యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం కరోతి. న కేవలఞ్చ ఉదకమేవ, సప్పితేలమధుఫాణితాదీసుపి యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏత్తకం హోతూతి ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా అధిట్ఠహన్తస్స యథాధిట్ఠితమేవ హోతి. ఉద్ధరిత్వా భాజనగతం కరోన్తస్స సప్పి సప్పిమేవ హోతి. తేలాదీని తేలాదీనియేవ. ఉదకం ఉదకమేవ. సో తత్థ తేమితుకామోవ తేమేతి, న తేమితుకామో న తేమేతి. తస్సేవ చ సా పథవీ ఉదకం హోతి సేసజనస్స పథవీయేవ. తత్థ మనుస్సా పత్తికాపి గచ్ఛన్తి, యానాదీహిపి గచ్ఛన్తి, కసికమ్మాదీనిపి కరోన్తియేవ. సచే పనాయం తేసమ్పి ఉదకం హోతూతి ఇచ్ఛతి, హోతియేవ. పరిచ్ఛిన్నకాలం పన అతిక్కమిత్వా యం పకతియా ఘటతళాకాదీసు ఉదకం, తం ఠపేత్వా అవసేసం పరిచ్ఛిన్నట్ఠానం పథవీయేవ హోతి.

౩౯౪. ఉదకేపి అభిజ్జమానేతి ఏత్థ యం ఉదకం అక్కమిత్వా సంసీదతి, తం భిజ్జమానన్తి వుచ్చతి. విపరీతం అభిజ్జమానం. ఏవం గన్తుకామేన పన పథవీకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఏత్తకే ఠానే ఉదకం పథవీ హోతూతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతబ్బం. సహ అధిట్ఠానేన యథా పరిచ్ఛిన్నట్ఠానే ఉదకం పథవీయేవ హోతి. సో తత్థ గచ్ఛతి, తత్రాయం పాళి –

‘‘పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి. ఉదకం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘పథవీ హోతూ’తి. పథవీ హోతి. సో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో అభిజ్జమానాయ పథవియా గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అభిజ్జమానే ఉదకే గచ్ఛతి, సేయ్యథాపి పథవియ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౧౧).

న కేవలఞ్చ గచ్ఛతి, యం యం ఇరియాపథం ఇచ్ఛతి, తం తం కరోతి. న కేవలఞ్చ పథవిమేవ కరోతి, మణిసువణ్ణపబ్బతరుక్ఖాదీసుపి యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం వుత్తనయేనేవ ఆవజ్జిత్వా అధిట్ఠాతి, యథాధిట్ఠితమేవ హోతి. తస్సేవ చ తం ఉదకం పథవీ హోతి, సేసజనస్స ఉదకమేవ, మచ్ఛకచ్ఛపా చ ఉదకకాకాదయో చ యథారుచి విచరన్తి. సచే పనాయం అఞ్ఞేసమ్పి మనుస్సానం తం పథవిం కాతుం ఇచ్ఛతి, కరోతియేవ. పరిచ్ఛిన్నకాలాతిక్కమేన పన ఉదకమేవ హోతి.

౩౯౫. పల్లఙ్కేన కమతీతి పల్లఙ్కేన గచ్ఛతి. పక్ఖీ సకుణోతి పక్ఖేహి యుత్తసకుణో. ఏవం కాతుకామేన పన పథవీకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సచే నిసిన్నో గన్తుమిచ్ఛతి, పల్లఙ్కప్పమాణం ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతబ్బం. సచే నిపన్నో గన్తుకామో హోతి మఞ్చప్పమాణం, సచే పదసా గన్తుకామో హోతి మగ్గప్పమాణన్తి ఏవం యథానురూపం ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా వుత్తనయేనేవ పథవీ హోతూతి అధిట్ఠాతబ్బం, సహ అధిట్ఠానేన పథవీయేవ హోతి. తత్రాయం పాళి –

‘‘ఆకాసేపి పల్లఙ్కేన కమతి, సేయ్యథాపి పక్ఖీ సకుణోతి. పకతియా పథవీకసిణసమాపత్తియా లాభీ హోతి, ఆకాసం ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘పథవీ హోతూ’తి. పథవీ హోతి. సో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి తిట్ఠతిపి నిసీదతిపి సేయ్యమ్పి కప్పేతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో పథవియం చఙ్కమన్తిపి…పే… సేయ్యమ్పి కప్పేన్తి, ఏవమేవ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో ఆకాసే అన్తలిక్ఖే చఙ్కమతిపి…పే… సేయ్యమ్పి కప్పేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౧).

ఆకాసే గన్తుకామేన చ భిక్ఖునా దిబ్బచక్ఖులాభినాపి భవితబ్బం. కస్మా? అన్తరే ఉతుసముట్ఠానా వా పబ్బతరుక్ఖాదయో హోన్తి, నాగసుపణ్ణాదయో వా ఉసూయన్తా మాపేన్తి, నేసం దస్సనత్థం. తే పన దిస్వా కిం కాతబ్బన్తి? పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఆకాసో హోతూతి పరికమ్మం కత్వా అధిట్ఠాతబ్బం. థేరో పనాహ ‘‘సమాపత్తిసమాపజ్జనం, ఆవుసో, కిమత్థియం, నను సమాహితమేవస్స చిత్తం, తేన యం యం ఠానం ఆకాసో హోతూతి అధిట్ఠాతి, ఆకాసోయేవ హోతీ’’తి. కిఞ్చాపి ఏవమాహ, అథ ఖో తిరోకుట్టపారిహారియే వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం.

అపిచ ఓకాసే ఓరోహణత్థమ్పి ఇమినా దిబ్బచక్ఖులాభినా భవితబ్బం, అయఞ్హి సచే అనోకాసే న్హానతిత్థే వా గామద్వారే వా ఓరోహతి. మహాజనస్స పాకటో హోతి. తస్మా దిబ్బచక్ఖునా పస్సిత్వా అనోకాసం వజ్జేత్వా ఓకాసే ఓతరతీతి.

౩౯౬. ఇమేపి చన్దిమసూరియే ఏవంమహిద్ధికే ఏవంమహానుభావే పాణినా పరామసతి పరిమజ్జతీతి ఏత్థ చన్దిమసూరియానం ద్వాచత్తాలీసయోజనసహస్సస్స ఉపరి చరణేన మహిద్ధికతా, తీసు దీపేసు ఏకక్ఖణే ఆలోకకరణేన మహానుభావతా వేదితబ్బా. ఏవం ఉపరి చరణఆలోకకరణేహి వా మహిద్ధికే తేనేవ మహానుభావే. పరామసతీతి పరిగ్గణ్హతి ఏకదేసే వా ఛుపతి. పరిమజ్జతీతి సమన్తతో ఆదాసతలం వియ పరిమజ్జతి. అయం పనస్స ఇద్ధి అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానవసేనేవ ఇజ్ఝతి, నత్థేత్థ కసిణసమాపత్తినియమో. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం –

‘‘ఇమేపి చన్దిమసూరియే…పే… పరిమజ్జతీతి ఇధ సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో చన్దిమసూరియే ఆవజ్జతి, ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి – ‘హత్థపాసే హోతూ’తి. హత్థపాసే హోతి. సో నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా చన్దిమసూరియే పాణినా ఆమసతి పరామసతి పరిమజ్జతి. యథా మనుస్సా పకతియా అనిద్ధిమన్తో కిఞ్చిదేవ రూపగతం హత్థపాసే ఆమసన్తి పరామసన్తి పరిమజ్జన్తి, ఏవమేవ సో ఇద్ధిమా…పే… పరిమజ్జతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౨).

స్వాయం యది ఇచ్ఛతి గన్త్వా పరామసితుం, గన్త్వా పరామసతి, యది పన ఇధేవ నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వా పరామసితుకామో హోతి, హత్థపాసే హోతూతి అధిట్ఠాతి, అధిట్ఠానబలేన వణ్టా ముత్తతాలఫలం వియ ఆగన్త్వా హత్థపాసే ఠితే వా పరామసతి, హత్థం వా వడ్ఢేత్వా. వడ్ఢేన్తస్స పన కిం ఉపాదిణ్ణకం వడ్ఢతి, అనుపాదిణ్ణకన్తి? ఉపాదిణ్ణకం నిస్సాయ అనుపాదిణ్ణకం వడ్ఢతి.

తత్థ తిపిటకచూళనాగత్థేరో ఆహ ‘‘కిం పనావుసో, ఉపాదిణ్ణకం ఖుద్దకమ్పి మహన్తమ్పి న హోతి, నను యదా భిక్ఖు తాలచ్ఛిద్దాదీహి నిక్ఖమతి, తదా ఉపాదిణ్ణకం ఖుద్దకం హోతి. యదా మహన్తం అత్తభావం కరోతి, తదా మహన్తం హోతి మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స వియా’’తి.

నన్దోపనన్దనాగదమనకథా

ఏకస్మిం కిర సమయే అనాథపిణ్డికో గహపతి భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘స్వే, భన్తే, పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం అమ్హాకం గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేత్వా పక్కమి. భగవా అధివాసేత్వా తందివసావసేసం రత్తిభాగఞ్చ వీతినామేత్వా పచ్చూససమయే దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేసి. అథస్స నన్దోపనన్దో నామ నాగరాజా ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛి. భగవా ‘‘అయం నాగరాజా మయ్హం ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛి, అత్థి ను ఖో అస్స ఉపనిస్సయో’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘అయం మిచ్ఛాదిట్ఠికో తీసు రతనేసు అప్పసన్నోతి దిస్వా కో ను ఖో ఇమం మిచ్ఛాదిట్ఠితో వివేచేయ్యా’’తి ఆవజ్జేన్తో మహామోగ్గల్లానత్థేరం అద్దస.

తతో పభాతాయ రత్తియా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ఆరోచేహి తథాగతో దేవచారికం గచ్ఛతీ’’తి. తం దివసఞ్చ నన్దోపనన్దస్స ఆపానభూమిం సజ్జయింసు. సో దిబ్బరతనపల్లఙ్కే దిబ్బేన సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన తివిధనాటకేహి చేవ నాగపరిసాయ చ పరివుతో దిబ్బభాజనేసు ఉపట్ఠాపితం అన్నపానవిధిం ఓలోకయమానో నిసిన్నో హోతి. అథ భగవా యథా నాగరాజా పస్సతి, తథా కత్వా తస్స వితానమత్థకేనేవ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం తావతింసదేవలోకాభిముఖో పాయాసి.

తేన ఖో పన సమయేన నన్దోపనన్దస్స నాగరాజస్స ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతి – ‘‘ఇమే హి నామ ముణ్డకా సమణకా అమ్హాకం ఉపరూపరిభవనేన దేవానం తావతింసానం భవనం పవిసన్తిపి నిక్ఖమన్తిపి, న దాని ఇతో పట్ఠాయ ఇమేసం అమ్హాకం మత్థకే పాదపంసుం ఓకిరన్తానం గన్తుం దస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ సినేరుపాదం గన్త్వా తం అత్తభావం విజహిత్వా సినేరుం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణం కత్వా తావతింసభవనం అవకుజ్జేన ఫణేన గహేత్వా అదస్సనం గమేసి.

అథ ఖో ఆయస్మా రట్ఠపాలో భగవన్తం ఏతదవోచ ‘‘పుబ్బే, భన్తే, ఇమస్మిం పదేసే ఠితో సినేరుం పస్సామి, సినేరుపరిభణ్డం పస్సామి, తావతింసం పస్సామి, వేజయన్తం పస్సామి, వేజయన్తస్స పాసాదస్స ఉపరి ధజం పస్సామి. కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యం ఏతరహి నేవ సినేరుం పస్సామి…పే… న వేజయన్తస్స పాసాదస్స ఉపరి ధజం పస్సామీ’’తి. ‘‘అయం, రట్ఠపాల, నన్దోపనన్దో నామ నాగరాజా తుమ్హాకం కుపితో సినేరుం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణేన పటిచ్ఛాదేత్వా అన్ధకారం కత్వా ఠితో’’తి. ‘‘దమేమి నం, భన్తే’’తి. న భగవా అనుజాని. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దియో ఆయస్మా రాహులోతి అనుక్కమేన సబ్బేపి భిక్ఖూ ఉట్ఠహింసు. న భగవా అనుజాని.

అవసానే మహామోగ్గల్లానత్థేరో ‘‘అహం, భన్తే, దమేమి న’’న్తి ఆహ. ‘‘దమేహి మోగ్గల్లానా’’తి భగవా అనుజాని. థేరో అత్తభావం విజహిత్వా మహన్తం నాగరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా నన్దోపనన్దం చుద్దసక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా తస్స ఫణమత్థకే అత్తనో ఫణం ఠపేత్వా సినేరునా సద్ధిం అభినిప్పీళేసి. నాగరాజా పధూమాయి. థేరోపి న తుయ్హంయేవ సరీరే ధూమో అత్థి, మయ్హమ్పి అత్థీతి పధూమాయి. నాగరాజస్స ధూమో థేరం న బాధతి. థేరస్స పన ధూమో నాగరాజానం బాధతి. తతో నాగరాజా పజ్జలి. థేరోపి న తుయ్హంయేవ సరీరే అగ్గి అత్థి, మయ్హమ్పి అత్థీతి పజ్జలి. నాగరాజస్స తేజో థేరం న బాధతి. థేరస్స పన తేజో నాగరాజానం బాధతి. నాగరాజా అయం మం సినేరునా అభినిప్పీళేత్వా ధూమాయతి చేవ పజ్జలతి చాతి చిన్తేత్వా ‘‘భో త్వం కోసీ’’తి పటిపుచ్ఛి. ‘‘అహం ఖో, నన్ద, మోగ్గల్లానో’’తి. ‘‘భన్తే, అత్తనో భిక్ఖుభావేన తిట్ఠాహీ’’తి.

థేరో తం అత్తభావం విజహిత్వా తస్స దక్ఖిణకణ్ణసోతేన పవిసిత్వా వామకణ్ణసోతేన నిక్ఖమి, వామకణ్ణసోతేన పవిసిత్వా దక్ఖిణకణ్ణసోతేన నిక్ఖమి, తథా దక్ఖిణనాససోతేన పవిసిత్వా వామనాససోతేన నిక్ఖమి, వామనాససోతేన పవిసిత్వా దక్ఖిణనాససోతేన నిక్ఖమి. తతో నాగరాజా ముఖం వివరి. థేరో ముఖేన పవిసిత్వా అన్తోకుచ్ఛియం పాచీనేన చ పచ్ఛిమేన చ చఙ్కమతి. భగవా ‘‘మోగ్గల్లాన, మనసికరోహి మహిద్ధికో ఏస నాగో’’తి ఆహ. థేరో ‘‘మయ్హం ఖో, భన్తే, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, తిట్ఠతు, భన్తే, నన్దోపనన్దో, అహం నన్దోపనన్దసదిసానం నాగరాజానం సతమ్పి సహస్సమ్పి సతసహస్సమ్పి దమేయ్య’’న్తి ఆహ.

నాగరాజా చిన్తేసి ‘‘పవిసన్తో తావ మే న దిట్ఠో, నిక్ఖమనకాలే దాని నం దాఠన్తరే పక్ఖిపిత్వా సఙ్ఖాదిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిక్ఖమ భన్తే, మా మం అన్తోకుచ్ఛియం అపరాపరం చఙ్కమన్తో బాధయిత్థాతి ఆహ. థేరో నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠాసి. నాగరాజా అయం సోతి దిస్వా నాసవాతం విస్సజ్జి. థేరో చతుత్థం ఝానం సమాపజ్జి. లోమకూపమ్పిస్స వాతో చాలేతుం నాసక్ఖి. అవసేసా భిక్ఖూ కిర ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బపాటిహారియాని కాతుం సక్కుణేయ్యుం, ఇమం పన ఠానం పత్వా ఏవం ఖిప్పనిసన్తినో హుత్వా సమాపజ్జితుం న సక్ఖిస్సన్తీతి తేసం భగవా నాగరాజదమనం నానుజాని.

నాగరాజా ‘‘అహం ఇమస్స సమణస్స నాసవాతేన లోమకూపమ్పి చాలేతుం నాసక్ఖిం, మహిద్ధికో సమణో’’తి చిన్తేసి. థేరో అత్తభావం విజహిత్వా సుపణ్ణరూపం అభినిమ్మినిత్వా సుపణ్ణవాతం దస్సేన్తో నాగరాజానం అనుబన్ధి. నాగరాజా తం అత్తభావం విజహిత్వా మాణవకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామీ’’తి వదన్తో థేరస్స పాదే వన్ది. థేరో ‘‘సత్థా, నన్ద, ఆగతో, ఏహి గమిస్సామా’’తి నాగరాజానం దమయిత్వా నిబ్బిసం కత్వా గహేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. నాగరాజా భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. భగవా ‘‘సుఖీ హోహి, నాగరాజా’’తి వత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అనాథపిణ్డికస్స నివేసనం అగమాసి.

అనాథపిణ్డికో ‘‘కిం, భన్తే, అతిదివా ఆగతత్థా’’తి ఆహ. మోగ్గల్లానస్స చ నన్దోపనన్దస్స చ సఙ్గామో అహోసీతి. కస్స, భన్తే, జయో, కస్స పరాజయోతి. మోగ్గల్లానస్స జయో, నన్దస్స పరాజయోతి. అనాథపిణ్డికో ‘‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా సత్తాహం ఏకపటిపాటియా భత్తం, సత్తాహం థేరస్స సక్కారం కరిస్సామీ’’తి వత్వా సత్తాహం బుద్ధపముఖానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం మహాసక్కారం అకాసి. ఇతి ఇమం ఇమస్మిం నన్దోపనన్దదమనే కతం మహన్తం అత్తభావం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘యదా మహన్తం అత్తభావం కరోతి, తదా మహన్తం హోతి మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స వియా’’తి. ఏవం వుత్తేపి భిక్ఖూ ఉపాదిణ్ణకం నిస్సాయ అనుపాదిణ్ణకమేవ వడ్ఢతీతి ఆహంసు. అయమేవ చేత్థ యుత్తి.

సో ఏవం కత్వా న కేవలం చన్దిమసూరియే పరామసతి. సచే ఇచ్ఛతి పాదకథలికం కత్వా పాదే ఠపేతి, పీఠం కత్వా నిసీదతి, మఞ్చం కత్వా నిపజ్జతి, అపస్సేనఫలకం కత్వా అపస్సయతి. యథా చ ఏకో, ఏవం అపరోపి. అనేకేసుపి హి భిక్ఖుసతసహస్సేసు ఏవం కరోన్తేసు తేసఞ్చ ఏకమేకస్స తథేవ ఇజ్ఝతి. చన్దిమసూరియానఞ్చ గమనమ్పి ఆలోకకరణమ్పి తథేవ హోతి. యథా హి పాతిసహస్సేసు ఉదకపూరేసు సబ్బపాతీసు చ చన్దమణ్డలాని దిస్సన్తి. పాకతికమేవ చ చన్దస్స గమనం ఆలోకకరణఞ్చ హోతి. తథూపమమేతం పాటిహారియం.

౩౯౭. యావ బ్రహ్మలోకాపీతి బ్రహ్మలోకమ్పి పరిచ్ఛేదం కత్వా. కాయేన వసం వత్తేతీతి తత్థ బ్రహ్మలోకే కాయేన అత్తనో వసం వత్తేతి. తస్సత్థో పాళిం అనుగన్త్వా వేదితబ్బో. అయఞ్హేత్థ పాళి –

‘‘యావ బ్రహ్మలోకాపి కాయేన వసం వత్తేతీతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతి సన్తికే హోతూతి, సన్తికే హోతి. సన్తికేపి దూరే అధిట్ఠాతి దూరే హోతూతి, దూరే హోతి. బహుకమ్పి థోకన్తి అధిట్ఠాతి థోకం హోతూతి, థోకం హోతి. థోకమ్పి బహుకన్తి అధిట్ఠాతి బహుకం హోతూతి, బహుకం హోతి. దిబ్బేన చక్ఖునా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. దిబ్బాయ సోతధాతుయా తస్స బ్రహ్మునో సద్దం సుణాతి. చేతోపరియఞాణేన తస్స బ్రహ్మునో చిత్తం పజానాతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతి, కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠాతి, కాయవసేన చిత్తం పరిణామేత్వా కాయవసేన చిత్తం అధిట్ఠహిత్వా సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సచే సో ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో హోతి, చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతి, చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠాతి. చిత్తవసేన కాయం పరిణామేత్వా చిత్తవసేన కాయం అధిట్ఠహిత్వా సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా అదిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. సో తస్స బ్రహ్మునో పురతో రూపం అభినిమ్మినాతి మనోమయం సబ్బఙ్గపఞ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. సచే సో ఇద్ధిమా చఙ్కమతి, నిమ్మితోపి తత్థ చఙ్కమతి. సచే సో ఇద్ధిమా తిట్ఠతి, నిసీదతి, సేయ్యం కప్పేతి, నిమ్మితోపి తత్థ సేయ్యం కప్పేతి. సచే సో ఇద్ధిమా ధూమాయతి, పజ్జలతి, ధమ్మం భాసతి, పఞ్హం పుచ్ఛతి, పఞ్హం పుట్ఠో విస్సజ్జేతి, నిమ్మితోపి తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో విస్సజ్జేతి. సచే సో ఇద్ధిమా తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి, సల్లపతి, సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి, నిమ్మితోపి తత్థ తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి, సల్లపతి, సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి. యం యదేవ హి సో ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ నిమ్మితో కరోతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౨).

తత్థ దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీతి పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ దూరే దేవలోకం వా బ్రహ్మలోకం వా ఆవజ్జతి సన్తికే హోతూతి. ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి సన్తికే హోతూతి, సన్తికే హోతి. ఏస నయో సేసపదేసుపి.

తత్థ కో దూరం గహేత్వా సన్తికం అకాసీతి? భగవా. భగవా హి యమకపాటిహారియావసానే దేవలోకం గచ్ఛన్తో యుగన్ధరఞ్చ సినేరుఞ్చ సన్తికే కత్వా పథవీతలతో ఏకపాదం యుగన్ధరే పతిట్ఠపేత్వా దుతియం సినేరుమత్థకే ఠపేసి. అఞ్ఞో కో అకాసి? మహామోగ్గల్లానత్థేరో. థేరో హి సావత్థితో భత్తకిచ్చం కత్వా నిక్ఖన్తం ద్వాదసయోజనికం పరిసం తింసయోజనం సఙ్కస్సనగరమగ్గం సఙ్ఖిపిత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సమ్పాపేసి.

అపిచ తమ్బపణ్ణిదీపే చూళసముద్దత్థేరోపి అకాసి. దుబ్భిక్ఖసమయే కిర థేరస్స సన్తికం పాతోవ సత్త భిక్ఖుసతాని ఆగమంసు. థేరో ‘‘మహా భిక్ఖుసఙ్ఘో కుహిం భిక్ఖాచారో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో సకలతమ్బపణ్ణిదీపే అదిస్వా ‘‘పరతీరే పాటలిపుత్తే భవిస్సతీ’’తి దిస్వా భిక్ఖూ పత్తచీవరం గాహాపేత్వా ‘‘ఏథావుసో, భిక్ఖాచారం గమిస్సామా’’తి పథవిం సఙ్ఖిపిత్వా పాటలిపుత్తం గతో. భిక్ఖూ ‘‘కతరం, భన్తే, ఇమం నగర’’న్తి పుచ్ఛింసు. పాటలిపుత్తం, ఆవుసోతి. పాటలిపుత్తం నామ దూరే భన్తేతి. ఆవుసో, మహల్లకత్థేరా నామ దూరేపి గహేత్వా సన్తికే కరోన్తీతి. మహాసముద్దో కుహిం, భన్తేతి? నను, ఆవుసో, అన్తరా ఏకం నీలమాతికం అతిక్కమిత్వా ఆగతత్థాతి? ఆమ, భన్తే. మహాసముద్దో పన మహన్తోతి. ఆవుసో, మహల్లకత్థేరా నామ మహన్తమ్పి ఖుద్దకం కరోన్తీతి.

యథా చాయం, ఏవం తిస్సదత్తత్థేరోపి సాయన్హసమయే న్హాయిత్వా కతుత్తరాసఙ్గో మహాబోధిం వన్దిస్సామీతి చిత్తే ఉప్పన్నే సన్తికే అకాసి.

సన్తికం పన గహేత్వా కో దూరమకాసీతి? భగవా. భగవా హి అత్తనో చ అఙ్గులిమాలస్స (మ. ని. ౨.౩౪౮) చ అన్తరం సన్తికమ్పి దూరమకాసీతి.

అథ కో బహుకం థోకం అకాసీతి? మహాకస్సపత్థేరో. రాజగహే కిర నక్ఖత్తదివసే పఞ్చసతా కుమారియో చన్దపూవే గహేత్వా నక్ఖత్తకీళనత్థాయ గచ్ఛన్తియో భగవన్తం దిస్వా కిఞ్చి నాదంసు. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం పన థేరం దిస్వా అమ్హాకం థేరో ఏతి పూవం దస్సామాతి సబ్బా పూవే గహేత్వా థేరం ఉపసఙ్కమింసు. థేరో పత్తం నీహరిత్వా సబ్బం ఏకపత్తపూరమత్తమకాసి. భగవా థేరం ఆగమయమానో పురతో నిసీది. థేరో ఆహరిత్వా భగవతో అదాసి.

ఇల్లిససేట్ఠివత్థుస్మిం పన మహామోగ్గల్లానత్థేరో థోకం బహుకమకాసి, కాకవలియవత్థుస్మిఞ్చ భగవా. మహాకస్సపత్థేరో కిర సత్తాహం సమాపత్తియా వీతినామేత్వా దలిద్దసఙ్గహం కరోన్తో కాకవలియస్స నామ దుగ్గతమనుస్సస్స ఘరద్వారే అట్ఠాసి. తస్స జాయా థేరం దిస్వా పతినో పక్కం అలోణమ్బిలయాగుం పత్తే ఆకిరి. థేరో తం గహేత్వా భగవతో హత్థే ఠపేసి. భగవా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స పహోనకం కత్వా అధిట్ఠాసి. ఏకపత్తేన ఆభతా సబ్బేసం పహోసి. కాకవలియోపి సత్తమే దివసే సేట్ఠిట్ఠానం అలత్థాతి.

న కేవలఞ్చ థోకస్స బహుకరణం, మధురం అమధురం, అమధురం మధురన్తిఆదీసుపి యం యం ఇచ్ఛతి, సబ్బం ఇద్ధిమతో ఇజ్ఝతి. తథా హి మహాఅనుళత్థేరో నామ సమ్బహులే భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరిత్వా సుక్ఖభత్తమేవ లభిత్వా గఙ్గాతీరే నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జమానే దిస్వా గఙ్గాయ ఉదకం సప్పిమణ్డన్తి అధిట్ఠహిత్వా సామణేరానం సఞ్ఞం అదాసి. తే థాలకేహి ఆహరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదంసు. సబ్బే మధురేన సప్పిమణ్డేన భుఞ్జింసూతి.

దిబ్బేన చక్ఖునాతి ఇధేవ ఠితో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. ఇధేవ చ ఠితో సబ్బం తస్స భాసతో సద్దం సుణాతి. చిత్తం పజానాతి. కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతీతి కరజకాయస్స వసేన చిత్తం పరిణామేతి. పాదకజ్ఝానచిత్తం గహేత్వా కాయే ఆరోపేతి. కాయానుగతికం కరోతి దన్ధగమనం. కాయగమనం హి దన్ధం హోతి. సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతీతి పాదకజ్ఝానారమ్మణేన ఇద్ధిచిత్తేన సహజాతం సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతి పవిసతి ఫస్సేతి సమ్పాపుణాతి. సుఖసఞ్ఞా నామ ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తసఞ్ఞా. ఉపేక్ఖా హి సన్తం సుఖన్తి వుత్తా. సాయేవ చ సఞ్ఞా నీవరణేహి చేవ వితక్కాదీహి పచ్చనీకేహి చ విముత్తత్తా లహుసఞ్ఞాతిపి వేదితబ్బా. తం ఓక్కన్తస్స పనస్స కరజకాయోపి తూలపిచు వియ సల్లహుకో హోతి. సో ఏవం వాయుక్ఖిత్తతూలపిచునా వియ సల్లహుకేన దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. ఏవం గచ్ఛన్తో చ సచే ఇచ్ఛతి పథవీకసిణవసేన ఆకాసే మగ్గం నిమ్మినిత్వా పదసా గచ్ఛతి. సచే ఇచ్ఛతి వాయోకసిణవసేన వాయుం అధిట్ఠహిత్వా తూలపిచు వియ వాయునా గచ్ఛతి. అపిచ గన్తుకామతా ఏవ ఏత్థ పమాణం. ‘‘సతి హి గన్తుకామతాయ’’ ఏవం కతచిత్తాధిట్ఠానో అధిట్ఠానవేగుక్ఖిత్తోవ సో ఇస్సాసఖిత్తసరో వియ దిస్సమానో గచ్ఛతి.

చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతీతి కాయం గహేత్వా చిత్తే ఆరోపేతి. చిత్తానుగతికం కరోతి సీఘగమనం. చిత్తగమనం హి సీఘం హోతి. సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతీతి రూపకాయారమ్మణేన ఇద్ధిచిత్తేన సహజాతం సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమతీతి. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం పన చిత్తగమనమేవ హోతి. ఏవం అదిస్సమానేన కాయేన గచ్ఛన్తో పనాయం కిం తస్స అధిట్ఠానచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే గచ్ఛతి, ఉదాహు ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే వాతి వుత్తే తీసుపి ఖణేసు గచ్ఛతీతి థేరో ఆహ. కిం పన సో సయం గచ్ఛతి నిమ్మితం పేసేతీతి. యథారుచి కరోతి. ఇధ పనస్స సయం గమనమేవ ఆగతం.

మనోమయన్తి అధిట్ఠానమనేన నిమ్మితత్తా మనోమయం. అహీనిన్ద్రియన్తి ఇదం చక్ఖుసోతాదీనం సణ్ఠానవసేన వుత్తం. నిమ్మితరూపే పన పసాదో నామ నత్థి. సచే ఇద్ధిమా చఙ్కమతి నిమ్మితోపి తత్థ చఙ్కమతీతిఆది సబ్బం సావకనిమ్మితం సన్ధాయ వుత్తం. బుద్ధనిమ్మితో పన యం యం భగవా కరోతి, తం తమ్పి కరోతి. భగవతో రుచివసేన అఞ్ఞమ్పి కరోతీతి. ఏత్థ చ యం సో ఇద్ధిమా ఇధేవ ఠితో దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతి, దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సుణాతి, చేతోపరియఞాణేన చిత్తం పజానాతి, న ఏత్తావతా కాయేన వసం వత్తేతి. యమ్పి సో ఇధేవ ఠితో తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి సల్లపతి సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి, ఏత్తావతాపి న కాయేన వసం వత్తేతి. యమ్పిస్స దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీతిఆదికం అధిట్ఠానం, ఏత్తావతాపి న కాయేన వసం వత్తేతి. యమ్పి సో దిస్సమానేన వా అదిస్సమానేన వా కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి, ఏత్తావతాపి న కాయేన వసం వత్తేతి. యఞ్చ ఖో సో తస్స బ్రహ్మునో పురతో రూపం అభినిమ్మినాతీతిఆదినా నయేన వుత్తవిధానం ఆపజ్జతి, ఏత్తావతా కాయేన వసం వత్తేతి నామం. సేసం పనేత్థ కాయేన వసం వత్తనాయ పుబ్బభాగదస్సనత్థం వుత్తన్తి అయం తావ అధిట్ఠానా ఇద్ధి.

౩౯౮. వికుబ్బనాయ పన మనోమయాయ చ ఇదం నానాకరణం. వికుబ్బనం తావ కరోన్తేన ‘‘సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి, నాగవణ్ణం వా దస్సేతి, సుపణ్ణవణ్ణం వా దస్సేతి, అసురవణ్ణం వా దస్సేతి, ఇన్దవణ్ణం వా దస్సేతి, దేవవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్రహ్మవణ్ణం వా దస్సేతి, సముద్దవణ్ణం వా దస్సేతి, పబ్బతవణ్ణం వా దస్సేతి, సీహవణ్ణం వా దస్సేతి, బ్యగ్ఘవణ్ణం వా దస్సేతి, దీపివణ్ణం వా దస్సేతి, హత్థిమ్పి దస్సేతి, అస్సమ్పి దస్సేతి, రథమ్పి దస్సేతి, పత్తిమ్పి దస్సేతి, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౩) ఏవం వుత్తేసు కుమారకవణ్ణాదీసు యం యం ఆకఙ్ఖతి, తం తం అధిట్ఠాతబ్బం. అధిట్ఠహన్తేన చ పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరారమ్మణతో అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ అత్తనో కుమారకవణ్ణో ఆవజ్జితబ్బో. ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మావసానే పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఏవరూపో నామ కుమారకో హోమీతి అధిట్ఠాతబ్బం. సహ అధిట్ఠానచిత్తేన కుమారకో హోతి దేవదత్తో వియ (చూళవ. ౩౩౩). ఏస నయో సబ్బత్థ.

హత్థిమ్పి దస్సేతీతిఆది పనేత్థ బహిద్ధాపి హత్థిఆదిదస్సనవసేన వుత్తం. తత్థ హత్థీ హోమీతి అనధిట్ఠహిత్వా హత్థీ హోతూతి అధిట్ఠాతబ్బం, అస్సాదీసుపి ఏసేవ నయోతి. అయం వికుబ్బనా ఇద్ధి.

౩౯౯. మనోమయం కాతుకామో పన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ కాయం తావ ఆవజ్జిత్వా వుత్తనయేనేవ సుసిరో హోతూతి అధిట్ఠాతి, సుసిరో హోతి. అథస్స అబ్భన్తరే అఞ్ఞం కాయం ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతి, తస్స అబ్భన్తరే అఞ్ఞో కాయో హోతూతి. సో తం ముఞ్జమ్హా ఈసికం వియ కోసియా అసిం వియ కరణ్డాయ అహిం వియ చ అబ్బాహతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతి రూపిం మనోమయం సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గిం అహీనిన్ద్రియం. సేయ్యథాపి పురిసో ముఞ్జమ్హా ఈసికం పవాహేయ్య, తస్స ఏవమస్స అయం ముఞ్జో అయం ఈసికా, అఞ్ఞో ముఞ్జో అఞ్ఞా ఈసికా, ముఞ్జమ్హాత్వేవ ఈసికా పవాళ్హా’’తిఆది (పటి. మ. ౩.౧౪). ఏత్థ చ యథా ఈసికాదయో ముఞ్జాదీహి సదిసా హోన్తి, ఏవం మనోమయరూపం ఇద్ధిమతాసదిసమేవ హోతీతి దస్సనత్థం ఏతా ఉపమా వుత్తాతి. అయం మనోమయా ఇద్ధి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

ఇద్ధివిధనిద్దేసో నామ

ద్వాదసమో పరిచ్ఛేదో.