౧౦. ఆరుప్పనిద్దేసో

పఠమారుప్పవణ్ణనా

౨౭౫. బ్రహ్మవిహారానన్తరం ఉద్దిట్ఠేసు పన చతూసు ఆరుప్పేసు ఆకాసానఞ్చాయతనం తావ భావేతుకామో ‘‘దిస్సన్తే ఖో పన రూపాధికరణం దణ్డాదానసత్థాదానకలహవిగ్గహవివాదా, నత్థి ఖో పనేతం సబ్బసో ఆరుప్పేతి. సో ఇతి పటిసఙ్ఖాయ రూపానంయేవ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౦౩) వచనతో ఏతేసం దణ్డాదానాదీనఞ్చేవ చక్ఖుసోతరోగాదీనఞ్చ ఆబాధసహస్సానం వసేన కరజరూపే ఆదీనవం దిస్వా తస్స సమతిక్కమాయ ఠపేత్వా పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం నవసు పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం చతుత్థజ్ఝానం ఉప్పాదేతి.

తస్స కిఞ్చాపి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానవసేన కరజరూపం అతిక్కన్తం హోతి, అథ ఖో కసిణరూపమ్పి యస్మా తప్పటిభాగమేవ, తస్మా తమ్పి సమతిక్కమితుకామో హోతి. కథం? యథా అహిభీరుకో పురిసో అరఞ్ఞే సప్పేన అనుబద్ధో వేగేన పలాయిత్వా పలాతట్ఠానే లేఖాచిత్తం తాలపణ్ణం వా వల్లిం వా రజ్జుం వా ఫలితాయ వా పన పథవియా ఫలితన్తరం దిస్వా భాయతేవ ఉత్తసతేవ, నేవ నం దక్ఖితుకామో హోతి. యథా చ అనత్థకారినా వేరిపురిసేన సద్ధిం ఏకగామే వసమానో పురిసో తేన వధబన్ధగేహఝాపనాదీహి ఉపద్దుతో అఞ్ఞం గామం వసనత్థాయ గన్త్వా తత్రాపి వేరినా సమానరూపసద్దసముదాచారం పురిసం దిస్వా భాయతేవ ఉత్తసతేవ, నేవ నం దక్ఖితుకామో హోతి.

తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – తేసం హి పురిసానం అహినా వేరినా వా ఉపద్దుతకాలో వియ భిక్ఖునో ఆరమ్మణవసేన కరజరూపసమఙ్గికాలో. తేసం వేగేన పలాయనఅఞ్ఞగామగమనాని వియ భిక్ఖునో రూపావచరచతుత్థజ్ఝానవసేన కరజరూపసమతిక్కమనకాలో. తేసం పలాతట్ఠానే చ అఞ్ఞగామే చ లేఖాచిత్తతాలపణ్ణాదీని చేవ వేరిసదిసం పురిసఞ్చ దిస్వా భయసన్తాసఅదస్సనకామతా వియ భిక్ఖునో కసిణరూపమ్పి తప్పటిభాగమేవ ఇదన్తి సల్లక్ఖేత్వా తమ్పి సమతిక్కమితుకామతా. సూకరాభిహతసునఖపిసాచభీరుకాదికాపి చేత్థ ఉపమా వేదితబ్బా.

౨౭౬. ఏవం సో తస్మా చతుత్థజ్ఝానస్స ఆరమ్మణభూతా కసిణరూపా నిబ్బిజ్జ పక్కమితుకామో పఞ్చహాకారేహి చిణ్ణవసీ హుత్వా పగుణరూపావచరచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ తస్మిం ఝానే ‘‘ఇమం మయా నిబ్బిణ్ణం రూపం ఆరమ్మణం కరోతీ’’తి చ, ‘‘ఆసన్నసోమనస్సపచ్చత్థిక’’న్తి చ, ‘‘సన్తవిమోక్ఖతో ఓళారిక’’న్తి చ ఆదీనవం పస్సతి. అఙ్గోళారికతా పనేత్థ నత్థి. యథేవ హేతం రూపం దువఙ్గికం, ఏవం ఆరుప్పానిపీతి.

సో తత్థ ఏవం ఆదీనవం దిస్వా నికన్తిం పరియాదాయ ఆకాసానఞ్చాయతనం సన్తతో అనన్తతో మనసికరిత్వా చక్కవాళపరియన్తం వా యత్తకం ఇచ్ఛతి తత్తకం వా కసిణం పత్థరిత్వా తేన ఫుట్ఠోకాసం ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి వా, ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి వా మనసికరోన్తో ఉగ్ఘాటేతి కసిణం. ఉగ్ఘాటేన్తో హి నేవ కిలఞ్జం వియ సంవేల్లేతి, న కపాలతో పూవం వియ ఉద్ధరతి, కేవలం పన తం నేవ ఆవజ్జేతి, న మనసి కరోతి, న పచ్చవేక్ఖతి, అనావజ్జేన్తో అమనసికరోన్తో అపచ్చవేక్ఖన్తో చ అఞ్ఞదత్థు తేన ఫుట్ఠోకాసం ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి మనసికరోన్తో కసిణం ఉగ్ఘాటేతి నామ. కసిణమ్పి ఉగ్ఘాటియమానం నేవ ఉబ్బట్టతి న వివట్టతి, కేవలం ఇమస్స అమనసికారఞ్చ ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి మనసికారఞ్చ పటిచ్చ ఉగ్ఘాటితం నామ హోతి, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసమత్తం పఞ్ఞాయతి. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసన్తి వా కసిణఫుట్ఠోకాసోతి వా కసిణవివిత్తాకాసన్తి వా సబ్బమేతం ఏకమేవ.

సో తం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసనిమిత్తం ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి పునప్పునం ఆవజ్జేతి, తక్కాహతం వితక్కాహతం కరోతి. తస్సేవం పునప్పునం ఆవజ్జయతో తక్కాహతం వితక్కాహతం కరోతో నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, ఉపచారేన చిత్తం సమాధియతి. సో తం నిమిత్తం పునప్పునం ఆసేవతి, భావేతి, బహులీకరోతి. తస్సేవం పునప్పునం ఆవజ్జయతో మనసికరోతో పథవీకసిణాదీసు రూపావచరచిత్తం వియ ఆకాసే ఆకాసానఞ్చాయతనచిత్తం అప్పేతి. ఇధాపి హి పురిమభాగే తీణి చత్తారి వా జవనాని కామావచరాని ఉపేక్ఖావేదనాసమ్పయుత్తానేవ హోన్తి. చతుత్థం పఞ్చమం వా అరూపావచరం. సేసం పథవీకసిణే వుత్తనయమేవ.

అయం పన విసేసో, ఏవం ఉప్పన్నే అరూపావచరచిత్తే సో భిక్ఖు యథా నామ యానప్పుతోళి కుమ్భిముఖాదీనం అఞ్ఞతరం నీలపిలోతికాయ వా పీతలోహితోదాతాదీనం వా అఞ్ఞతరాయ పిలోతికాయ బన్ధిత్వా పేక్ఖమానో పురిసో వాతవేగేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి అపనీతాయ పిలోతికాయ ఆకాసంయేవ పేక్ఖమానో తిట్ఠేయ్య, ఏవమేవ పుబ్బే కసిణమణ్డలం ఝానచక్ఖునా పేక్ఖమానో విహరిత్వా ‘‘ఆకాసో ఆకాసో’’తి ఇమినా పరికమ్మమనసికారేన సహసా అపనీతే తస్మిం నిమిత్తే ఆకాసఞ్ఞేవ పేక్ఖమానో విహరతి. ఏత్తావతా చేస ‘‘సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి వుచ్చతి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯).

౨౭౭. తత్థ సబ్బసోతి సబ్బాకారేన, సబ్బాసం వా అనవసేసానన్తి అత్థో. రూపసఞ్ఞానన్తి సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానానఞ్చేవ తదారమ్మణానఞ్చ. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౨౯), తస్స ఆరమ్మణమ్పి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౭౩), తస్మా ఇధ రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానస్సేతం అధివచనం. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞం. రూపం అస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం. సమతిక్కమాతి విరాగా నిరోధా చ. కిం వుత్తం హోతి? ఏతాసం కుసలవిపాకకిరియవసేన పఞ్చదసన్నం ఝానసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం, ఏతేసఞ్చ పథవీకసిణాదివసేన నవన్నం ఆరమ్మణసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం సబ్బాకారేన అనవసేసానం వా విరాగా చ నిరోధా చ విరాగహేతుఞ్చేవ నిరోధహేతుఞ్చ ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. న హి సక్కా సబ్బసో అనతిక్కన్తరూపసఞ్ఞేన ఏతం ఉపసమ్పజ్జ విహరితున్తి.

తత్థ యస్మా ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స సఞ్ఞాసమతిక్కమో న హోతి, సమతిక్కన్తాసు చ సఞ్ఞాసు ఆరమ్మణం సమతిక్కన్తమేవ హోతి. తస్మా ఆరమ్మణసమతిక్కమం అవత్వా ‘‘తత్థ కతమా రూపసఞ్ఞా? రూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి రూపసఞ్ఞాయో. ఇమా రూపసఞ్ఞాయో అతిక్కన్తో హోతి వీతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో. తేన వుచ్చతి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి (విభ. ౬౦౨) ఏవం విభఙ్గే సఞ్ఞానంయేవ సమతిక్కమో వుత్తో. యస్మా పన ఆరమ్మణసమతిక్కమేన పత్తబ్బా ఏతా సమాపత్తియో, న ఏకస్మిఞ్ఞేవ ఆరమ్మణే పఠమజ్ఝానాదీని వియ. తస్మా అయం ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేనాపి అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా.

౨౭౮. పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన సముప్పన్నా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా. రూపసఞ్ఞాదీనం ఏతమధివచనం. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా పటిఘసఞ్ఞా? రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా గన్ధసఞ్ఞా రససఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ఇమా వుచ్చన్తి పటిఘసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౩). తాసం కుసలవిపాకానం పఞ్చన్నం, అకుసలవిపాకానం పఞ్చన్నన్తి సబ్బసో దసన్నమ్పి పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా పహానా అసముప్పాదా అప్పవత్తిం కత్వాతి వుత్తం హోతి.

కామఞ్చేతా పఠమజ్ఝానాదీని సమాపన్నస్సాపి న సన్తి. న హి తస్మిం సమయే పఞ్చద్వారవసేన చిత్తం పవత్తతి. ఏవం సన్తేపి అఞ్ఞత్థ పహీనానం సుఖదుక్ఖానం చతుత్థజ్ఝానే వియ, సక్కాయదిట్ఠాదీనం తతియమగ్గే వియ చ ఇమస్మిం ఝానే ఉస్సాహజననత్థం ఇమస్స ఝానస్స పసంసావసేన ఏతాసమేత్థ వచనం వేదితబ్బం.

అథ వా కిఞ్చాపి తా రూపావచరం సమాపన్నస్సాపి న సన్తి, అథ ఖో న పహీనత్తా న సన్తి. న హి రూపవిరాగాయ రూపావచరభావనా సంవత్తతి, రూపాయత్తా చ ఏతాసం పవత్తి. అయం పన భావనా రూపవిరాగాయ సంవత్తతి. తస్మా తా ఏత్థ పహీనాతి వత్తుం వట్టతి. న కేవలఞ్చ వత్తుం, ఏకంసేనేవ ఏవం ధారేతుమ్పి వట్టతి. తాసఞ్హి ఇతో పుబ్బే అప్పహీనత్తాయేవ పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స సద్దో ‘‘కణ్టకో’’తి (అ. ని. ౧౦.౭౨) వుత్తో భగవతా. ఇధ చ పహీనత్తాయేవ అరూపసమాపత్తీనం ఆనేఞ్జతా (విభ. ౨౨౬) సన్తవిమోక్ఖతా (మ. ని. ౧.౬౬) చ వుత్తా. ఆళారో చ కాలామో అరూపసమాపన్నో పఞ్చమత్తాని సకటసతాని నిస్సాయ నిస్సాయ అతిక్కమన్తాని నేవ అద్దస, న పన సద్దం అస్సోసీతి (దీ. ని. ౨.౧౯౨).

౨౭౯. నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారాతి నానత్తే వా గోచరే పవత్తానం సఞ్ఞానం, నానత్తానం వా సఞ్ఞానం. యస్మా హి ఏతా ‘‘తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? అసమాపన్నస్స మనోధాతుసమఙ్గిస్స వా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమఙ్గిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి నానత్తసఞ్ఞాయో’’తి ఏవం విభఙ్గే (విభ. ౬౦౪) విభజిత్వా వుత్తా ఇధ అధిప్పేతా అసమాపన్నస్స మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్గహితా సఞ్ఞా రూపసద్దాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి, యస్మా చేతా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, ద్వాదసాకుసలసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకిరియసఞ్ఞాతి ఏవం చతుచత్తాలీసమ్పి సఞ్ఞా నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా, తస్మా నానత్తసఞ్ఞాతి వుత్తా. తాసం సబ్బసో నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనావజ్జనా అసమన్నాహారా అపచ్చవేక్ఖణా. యస్మా తా నావజ్జేతి, న మనసి కరోతి, న పచ్చవేక్ఖతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.

యస్మా చేత్థ పురిమా రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా చ ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవేపి న విజ్జన్తి. పగేవ తస్మిం భవే ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణకాలే, తస్మా తాసం సమతిక్కమా అత్థఙ్గమాతి ద్వేధాపి అభావోయేవ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యస్మా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, నవ కిరియసఞ్ఞా, దసాకుసలసఞ్ఞాతి ఇమా సత్తవీసతిసఞ్ఞా ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవే విజ్జన్తి, తస్మా తాసం అమనసికారాతి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపి హి ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో తాసం అమనసికారాయేవ ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తా పన మనసికరోన్తో అసమాపన్నో హోతీతి.

సఙ్ఖేపతో చేత్థ రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమాతి ఇమినా సబ్బరూపావచరధమ్మానం పహానం వుత్తం. పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారాతి ఇమినా సబ్బేసం కామావచరచిత్తచేతసికానం పహానఞ్చ అమనసికారో చ వుత్తోతి వేదితబ్బో.

౨౮౦. అనన్తో ఆకాసోతి ఏత్థ నాస్స ఉప్పాదన్తో వా వయన్తో వా పఞ్ఞాయతీతి అనన్తో. ఆకాసోతి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో వుచ్చతి. మనసికారవసేనాపి చేత్థ అనన్తతా వేదితబ్బా. తేనేవ విభఙ్గే వుత్తం ‘‘తస్మిం ఆకాసే చిత్తం ఠపేతి, సణ్ఠపేతి, అనన్తం ఫరతి, తేన వుచ్చతి అనన్తో ఆకాసో’’తి (విభ. ౬౦౫).

ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏత్థ పన నాస్స అన్తోతి అనన్తం, ఆకాసం అనన్తం ఆకాసానన్తం, ఆకాసానన్తమేవ ఆకాసానఞ్చం, తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స దేవానం దేవాయతనమివాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం.

ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి తమాకాసానఞ్చాయతనం పత్వా నిప్ఫాదేత్వా తదనురూపేన ఇరియాపథవిహారేన విహరతీతి.

అయం ఆకాసానఞ్చాయతనకమ్మట్ఠానే విత్థారకథా.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకథా

౨౮౧. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం భావేతుకామేన పన పఞ్చహాకారేహి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియం చిణ్ణవసీభావేన ‘‘ఆసన్నరూపావచరజ్ఝానపచ్చత్థికా అయం సమాపత్తి, నో చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనమివ సన్తా’’తి ఆకాసానఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తత్థ నికన్తిం పరియాదాయ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సన్తతో మనసికరిత్వా తం ఆకాసం ఫరిత్వా పవత్తవిఞ్ఞాణం ‘‘విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణ’’న్తి పునప్పునం ఆవజ్జితబ్బం, మనసికాతబ్బం, పచ్చవేక్ఖితబ్బం, తక్కాహతం వితక్కాహతం కాతబ్బం. ‘‘అనన్తం అనన్త’’న్తి పన న మనసికాతబ్బం.

తస్సేవం తస్మిం నిమిత్తే పునప్పునం చిత్తం చారేన్తస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, ఉపచారేన చిత్తం సమాధియతి. సో తం నిమిత్తం పునప్పునం ఆసేవతి, భావేతి, బహులీకరోతి. తస్సేవం కరోతో ఆకాసే ఆకాసానఞ్చాయతనం వియ ఆకాసఫుటే విఞ్ఞాణే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనచిత్తం అప్పేతి. అప్పనానయో పనేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఏత్తావతా చేస ‘‘సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯) వుచ్చతి.

౨౮౨. తత్థ సబ్బసోతి ఇదం వుత్తనయమేవ. ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థ పన పుబ్బే వుత్తనయేన ఝానమ్పి ఆకాసానఞ్చాయతనం, ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పురిమనయేనేవ ఆకాసానఞ్చఞ్చ తం పఠమస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా దేవానం దేవాయతనం వియ అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం. తథా ఆకాసానఞ్చఞ్చ తం తస్స ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా ‘‘కమ్బోజా అస్సానం ఆయతన’’న్తిఆదీని వియ సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి ఆకాసానఞ్చాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి తంయేవ అనన్తో ఆకాసోతి ఏవం ఫరిత్వా పవత్తవిఞ్ఞాణం ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏవం మనసికరోన్తోతి వుత్తం హోతి. మనసికారవసేన వా అనన్తం. సో హి తమాకాసారమ్మణం విఞ్ఞాణం అనవసేసతో మనసికరోన్తో ‘‘అనన్త’’న్తి మనసి కరోతి. యం పన విభఙ్గే వుత్తం ‘‘అనన్తం విఞ్ఞాణన్తి, తంయేవ ఆకాసం విఞ్ఞాణేన ఫుటం మనసి కరోతి, అనన్తం ఫరతి, తేన వుచ్చతి అనన్తం విఞ్ఞాణ’’న్తి (విభ. ౬౧౦).

తత్థ విఞ్ఞాణేనాతి ఉపయోగత్థే కరణవచనం వేదితబ్బం. ఏవఞ్హి అట్ఠకథాచరియా తస్స అత్థం వణ్ణయన్తి, అనన్తం ఫరతి తఞ్ఞేవ ఆకాసం ఫుటం విఞ్ఞాణం మనసి కరోతీతి వుత్తం హోతి.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏత్థ పన నాస్స అన్తోతి అనన్తం. అనన్తమేవ ఆనఞ్చం. విఞ్ఞాణం ఆనఞ్చం విఞ్ఞాణానఞ్చన్తి అవత్వా విఞ్ఞాణఞ్చన్తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ రూళ్హీసద్దో. తం విఞ్ఞాణఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స దేవానం దేవాయతనమివాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.

అయం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనకమ్మట్ఠానే విత్థారకథా.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకథా

౨౮౩. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం భావేతుకామేన పన పఞ్చహాకారేహి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియం చిణ్ణవసీభావేన ‘‘ఆసన్నఆకాసానఞ్చాయతనపచ్చత్థికా అయం సమాపత్తి, నో చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమివ సన్తా’’తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే ఆదీనవం దిస్వా తత్థ నికన్తిం పరియాదాయ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసికరిత్వా తస్సేవ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనారమ్మణభూతస్స ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణస్స అభావో సుఞ్ఞతా వివిత్తాకారో మనసికాతబ్బో. కథం? తం విఞ్ఞాణం అమనసికరిత్వా ‘‘నత్థి నత్థీ’’తి వా, ‘‘సుఞ్ఞం సుఞ్ఞ’’న్తి వా, ‘‘వివిత్తం వివిత్త’’న్తి వా పునప్పునం ఆవజ్జితబ్బం, మనసికాతబ్బం, పచ్చవేక్ఖితబ్బం, తక్కాహతం వితక్కాహతం కాతబ్బం.

తస్సేవం తస్మిం నిమిత్తే చిత్తం చారేన్తస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, ఉపచారేన చిత్తం సమాధియతి. సో తం నిమిత్తం పునప్పునం ఆసేవతి, భావేతి, బహులీకరోతి. తస్సేవం కరోతో ఆకాసే ఫుటే మహగ్గతవిఞ్ఞాణే విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం వియ తస్సేవ ఆకాసం ఫరిత్వా పవత్తస్స మహగ్గతవిఞ్ఞాణస్స సుఞ్ఞవివిత్తనత్థిభావే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనచిత్తం అప్పేతి. ఏత్థాపి చ అప్పనానయో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో, తస్మిం హి అప్పనాచిత్తే ఉప్పన్నే సో భిక్ఖు యథా నామ పురిసో మణ్డలమాళాదీసు కేనచిదేవ కరణీయేన సన్నిపతితం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా కత్థచి గన్త్వా సన్నిపాతకిచ్చావసానేవ ఉట్ఠాయ పక్కన్తేసు భిక్ఖూసు ఆగన్త్వా ద్వారే ఠత్వా పున తం ఠానం ఓలోకేన్తో సుఞ్ఞమేవ పస్సతి, వివిత్తమేవ పస్సతి. నాస్స ఏవం హోతి ‘‘ఏత్తకా నామ భిక్ఖూ కాలఙ్కతా వా దిసాపక్కన్తా వా’’తి, అథ ఖో సుఞ్ఞమిదం వివిత్తన్తి నత్థిభావమేవ పస్సతి, ఏవమేవ పుబ్బే ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనజ్ఝానచక్ఖునా పస్సన్తో విహరిత్వా ‘‘నత్థి నత్థీ’’తిఆదినా పరికమ్మమనసికారేన అన్తరహితే తస్మిం విఞ్ఞాణే తస్స అపగమసఙ్ఖాతం అభావమేవ పస్సన్తో విహరతి. ఏత్తావతా చేస ‘‘సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ నత్థి కిఞ్చీతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯) వుచ్చతి.

౨౮౪. ఇధాపి సబ్బసోతి ఇదం వుత్తనయమేవ. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనన్తి ఏత్థాపి చ పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఝానమ్పి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పురిమనయేనేవ విఞ్ఞాణఞ్చఞ్చ తం దుతియస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా దేవానం దేవాయతనం వియ అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. తథా విఞ్ఞాణఞ్చఞ్చ తం తస్సేవ ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా ‘‘కమ్బోజా అస్సానం ఆయతన’’న్తిఆదీని వియ సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

నత్థి కిఞ్చీతి నత్థి నత్థి, సుఞ్ఞం సుఞ్ఞం, వివిత్తం వివిత్తన్తి ఏవం మనసికరోన్తోతి వుత్తం హోతి. యమ్పి విభఙ్గే వుత్తం ‘‘నత్థి కిఞ్చీతి తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణం అభావేతి విభావేతి అన్తరధాపేతి నత్థి కిఞ్చీతి పస్సతి, తేన వుచ్చతి నత్థి కిఞ్చీ’’తి, తం కిఞ్చాపి ఖయతో సమ్మసనం వియ వుత్తం, అథ ఖ్వస్స ఏవమేవ అత్థో దట్ఠబ్బో. తఞ్హి విఞ్ఞాణం అనావజ్జేన్తో అమనసికరోన్తో అపచ్చవేక్ఖన్తో కేవలమస్స నత్థిభావం సుఞ్ఞభావం వివిత్తభావమేవ మనసికరోన్తో అభావేతి విభావేతి అన్తరధాపేతీతి వుచ్చతి, న అఞ్ఞథాతి.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏత్థ పన నాస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం, ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాపగమస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ఝానస్స దేవానం దేవాయతనమివాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.

అయం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానే విత్థారకథా.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకథా

౨౮౫. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం భావేతుకామేన పన పఞ్చహాకారేహి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియం చిణ్ణవసీభావేన ‘‘ఆసన్నవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనపచ్చత్థికా అయం సమాపత్తి, నో చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం వియ సన్తా’’తి వా ‘‘సఞ్ఞా రోగో, సఞ్ఞా గణ్డో, సఞ్ఞా సల్లం, ఏతం సన్తం, ఏతం పణీతం యదిదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా’’తి వా ఏవం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే ఆదీనవం, ఉపరి ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నికన్తిం పరియాదాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసికరిత్వా ‘‘సావ అభావం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తితా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి సన్తా సన్తా’’తి పునప్పునం ఆవజ్జితబ్బా, మనసికాతబ్బా, పచ్చవేక్ఖితబ్బా, తక్కాహతా వితక్కాహతా కాతబ్బా.

తస్సేవం తస్మిం నిమిత్తే పునప్పునం మానసం చారేన్తస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, సతి సన్తిట్ఠతి, ఉపచారేన చిత్తం సమాధియతి. సో తం నిమిత్తం పునప్పునం ఆసేవతి, భావేతి, బహులీకరోతి. తస్సేవం కరోతో విఞ్ఞాణాపగమే ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఖన్ధేసు నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనచిత్తం అప్పేతి. అప్పనానయో పనేత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఏత్తావతా చేస ‘‘సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯) వుచ్చతి.

౨౮౬. ఇధాపి సబ్బసోతి ఇదం వుత్తనయమేవ. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఝానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఆరమ్మణమ్పి. ఆరమ్మణమ్పి హి పురిమనయేనేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞఞ్చ తం తతియస్స ఆరుప్పజ్ఝానస్స ఆరమ్మణత్తా దేవానం దేవాయతనం వియ అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. తథా ఆకిఞ్చఞ్ఞఞ్చ తం తస్సేవ ఝానస్స సఞ్జాతిహేతుత్తా కమ్బోజా అస్సానం ఆయతనన్తిఆదీని వియ సఞ్జాతిదేసట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతిపి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఏత్థ పన యాయ సఞ్ఞాయ భావతో తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి వుచ్చతి. యథా పటిపన్నస్స సా సఞ్ఞా హోతి, తం తావ దస్సేతుం విభఙ్గే ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘తఞ్ఞేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసి కరోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతి, తేన వుచ్చతి నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి (విభ. ౬౧౯) వుత్తం. తత్థ సన్తతో మనసి కరోతీతి ‘‘సన్తా వతాయం సమాపత్తి, యత్ర హి నామ నత్థిభావమ్పి ఆరమ్మణం కరిత్వా ఠస్సతీ’’తి ఏవం సన్తారమ్మణతాయ తం సన్తాతి మనసి కరోతి.

సన్తతో చే మనసి కరోతి, కథం సమతిక్కమో హోతీతి? అసమాపజ్జితుకామతాయ. సో హి కిఞ్చాపి తం సన్తతో మనసి కరోతి, అథ ఖ్వస్స ‘‘అహమేతం ఆవజ్జిస్సామి, సమాపజ్జిస్సామి, అధిట్ఠహిస్సామి, వుట్ఠహిస్సామి, పచ్చవేక్ఖిస్సామీ’’తి ఏస ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో న హోతి. కస్మా? ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స సన్తతరపణీతతరతాయ.

యథా హి రాజా మహచ్చ రాజానుభావేన హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరవీథియం విచరన్తో దన్తకారాదయో సిప్పికే ఏకం వత్థం దళ్హం నివాసేత్వా ఏకేన సీసం వేఠేత్వా దన్తచుణ్ణాదీహి సమోకిణ్ణగత్తే అనేకాని దన్తవికతిఆదీని సిప్పాని కరోన్తే దిస్వా ‘‘అహో వత రే ఛేకా ఆచరియా ఈదిసానిపి నామ సిప్పాని కరిస్సన్తీ’’తి ఏవం తేసం ఛేకతాయ తుస్సతి, న చస్స ఏవం హోతి ‘‘అహో వతాహం రజ్జం పహాయ ఏవరూపో సిప్పికో భవేయ్య’’న్తి. తం కిస్స హేతు? రజ్జసిరియా మహానిసంసతాయ. సో సిప్పినో సమతిక్కమిత్వావ గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఏస కిఞ్చాపి తం సమాపత్తిం సన్తతో మనసి కరోతి, అథ ఖ్వస్స ‘‘అహమేతం సమాపత్తిం ఆవజ్జిస్సామి, సమాపజ్జిస్సామి, అధిట్ఠహిస్సామి, వుట్ఠహిస్సామి, పచ్చవేక్ఖిస్సామీ’’తి నేవ ఏస ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో హోతి.

సో తం సన్తతో మనసికరోన్తో పుబ్బే వుత్తనయేన తం పరమసుఖుమం అప్పనాప్పత్తం సఞ్ఞం పాపుణాతి, యాయ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ నామ హోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతీతి వుచ్చతి. సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిన్తి అచ్చన్తసుఖుమభావప్పత్తసఙ్ఖారం చతుత్థారుప్పసమాపత్తిం.

౨౮౭. ఇదాని యం తం ఏవమధిగతాయ సఞ్ఞాయ వసేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి వుచ్చతి, తం అత్థతో దస్సేతుం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా’’తి (విభ. ౬౨౦) వుత్తం. తేసు ఇధ సమాపన్నస్స చిత్తచేతసికా ధమ్మా అధిప్పేతా. వచనత్థో పనేత్థ ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతో సుఖుమాయ చ భావతో నేవస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స సఞ్ఞా నాసఞ్ఞన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞఞ్చ తం మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నత్తా ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. అథ వా యాయమేత్థ సఞ్ఞా, సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా చ సా సేసధమ్మానం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం.

న కేవలఞ్చేత్థ సఞ్ఞావ ఏదిసీ, అథ ఖో వేదనాపి నేవవేదనానావేదనా, చిత్తమ్పి నేవచిత్తంనాచిత్తం, ఫస్సోపి నేవఫస్సోనాఫస్సో. ఏస నయో సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు. సఞ్ఞాసీసేన పనాయం దేసనా కతాతి వేదితబ్బా. పత్తమక్ఖనతేలప్పభుతీహి చ ఉపమాహి ఏస అత్థో విభావేతబ్బో.

సామణేరో కిర తేలేన పత్తం మక్ఖేత్వా ఠపేసి, తం యాగుపానకాలే థేరో పత్తమాహరాతి ఆహ. సో ‘‘పత్తే తేలమత్థి, భన్తే’’తి ఆహ. తతో ‘‘ఆహర, సామణేర, తేలం, నాళిం పూరేస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘నత్థి, భన్తే, తేల’’న్తి ఆహ. తత్థ యథా అన్తోవుత్థత్తా యాగుయా సద్ధిం అకప్పియట్ఠేన ‘‘తేలమత్థీ’’తి హోతి. నాళిపూరణాదీనం వసేన ‘‘నత్థీ’’తి హోతి. ఏవం సాపి సఞ్ఞా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞా హోతి.

కిం పనేత్థ సఞ్ఞాకిచ్చన్తి? ఆరమ్మణసఞ్జాననఞ్చేవ విపస్సనాయ చ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననం. దహనకిచ్చమివ హి సుఖోదకే తేజోధాతు సఞ్జాననకిచ్చం పేసా పటుం కాతుం న సక్కోతి. సేససమాపత్తీసు సఞ్ఞా వియ విపస్సనాయ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననమ్పి కాతుం న సక్కోతి. అఞ్ఞేసు హి ఖన్ధేసు అకతాభినివేసో భిక్ఖు నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనక్ఖన్ధే సమ్మసిత్వా నిబ్బిదం పత్తుం సమత్థో నామ నత్థి అపిచ ఆయస్మా సారిపుత్తో. పకతివిపస్సకో పన మహాపఞ్ఞో సారిపుత్తసదిసోవ సక్కుణేయ్య. సోపి ‘‘ఏవం కిరిమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౯౫) ఏవం కలాపసమ్మసనవసేనేవ, నో అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన. ఏవం సుఖుమత్తం గతా ఏసా సమాపత్తి.

యథా చ పత్తమక్ఖనతేలూపమాయ, ఏవం మగ్గుదకూపమాయపి అయమత్థో విభావేతబ్బో. మగ్గప్పటిపన్నస్స కిర థేరస్స పురతో గచ్ఛన్తో సామణేరో థోకం ఉదకం దిస్వా ‘‘ఉదకం, భన్తే, ఉపాహనా ఓముఞ్చథా’’తి ఆహ. తతో థేరేన ‘‘సచే ఉదకమత్థి, ఆహర న్హానసాటికం, న్హాయిస్సామా’’తి వుత్తే ‘‘నత్థి, భన్తే’’తి ఆహ. తత్థ యథా ఉపాహనతేమనమత్తట్ఠేన ‘‘ఉదకమత్థీ’’తి హోతి, న్హాయనట్ఠేన ‘‘నత్థీ’’తి హోతి. ఏవమ్పి సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞా హోతి.

న కేవలఞ్చ ఏతాహేవ, అఞ్ఞాహిపి అనురూపాహి ఉపమాహి ఏస అత్థో విభావేతబ్బో. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఇదం వుత్తనయమేవాతి.

అయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానే విత్థారకథా.

పకిణ్ణకకథా

౨౮౮. అసదిసరూపో నాథో, ఆరుప్పం యం చతుబ్బిధం ఆహ.

తం ఇతి ఞత్వా తస్మిం, పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యా.

౨౮౯. ఆరుప్పసమాపత్తియో హి –

ఆరమ్మణాతిక్కమతో, చతస్సోపి భవన్తిమా;

అఙ్గాతిక్కమమేతాసం, న ఇచ్ఛన్తి విభావినో.

ఏతాసు హి రూపనిమిత్తాతిక్కమతో పఠమా, ఆకాసాతిక్కమతో దుతియా, ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియా. ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణస్స అపగమాతిక్కమతో చతుత్థీతి సబ్బథా ఆరమ్మణాతిక్కమతో చతస్సోపి భవన్తిమా ఆరుప్పసమాపత్తియోతి వేదితబ్బా. అఙ్గాతిక్కమం పన ఏతాసం న ఇచ్ఛన్తి పణ్డితా. న హి రూపావచరసమాపత్తీసు వియ ఏతాసు అఙ్గాతిక్కమో అత్థి. సబ్బాసుపి హి ఏతాసు ఉపేక్ఖా, చిత్తేకగ్గతాతి ద్వే ఏవ ఝానఙ్గాని హోన్తి.

౨౯౦. ఏవం సన్తేపి –

సుప్పణీతతరా హోన్తి, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధ;

ఉపమా తత్థ విఞ్ఞేయ్యా, పాసాదతలసాటికా.

యథా హి చతుభూమికస్స పాసాదస్స హేట్ఠిమతలే దిబ్బనచ్చగీతవాదితసురభిగన్ధమాలాభోజనసయనచ్ఛాదనాదివసేన పణీతా పఞ్చకామగుణా పచ్చుపట్ఠితా అస్సు. దుతియే తతో పణీతతరా. తతియే తతో పణీతతరా. చతుత్థే సబ్బపణీతతరా. తత్థ కిఞ్చాపి తాని చత్తారిపి పాసాదతలానేవ, నత్థి నేసం పాసాదతలభావేన విసేసో. పఞ్చకామగుణసమిద్ధవిసేసేన పన హేట్ఠిమతో హేట్ఠిమతో ఉపరిమం ఉపరిమం పణీతతరం హోతి.

యథా చ ఏకాయ ఇత్థియా కన్తితథూలసణ్హసణ్హతరసణ్హతమసుత్తానం చతుపలతిపలద్విపలఏకపలసాటికా అస్సు ఆయామేన చ విత్థారేన చ సమప్పమాణా. తత్థ కిఞ్చాపి తా సాటికా చతస్సోపి ఆయామతో చ విత్థారతో చ సమప్పమాణా, నత్థి తాసం పమాణతో విసేసో. సుఖసమ్ఫస్ససుఖుమభావమహగ్ఘభావేహి పన పురిమాయ పురిమాయ పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా పణీతతరా హోన్తి, ఏవమేవ కిఞ్చాపి చతూసు ఏతాసు ఉపేక్ఖా, చిత్తేకగ్గతాతి ఏతాని ద్వేయేవ అఙ్గాని హోన్తి, అథ ఖో భావనావిసేసేన తేసం అఙ్గాని పణీతపణీతతరభావేన సుప్పణీతతరా హోన్తి పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధాతి వేదితబ్బా.

౨౯౧. ఏవం అనుపుబ్బేన పణీతపణీతా చేతా –

అసుచిమ్హి మణ్డపే లగ్గో, ఏకో తన్నిస్సితో పరో;

అఞ్ఞో బహి అనిస్సాయ, తం తం నిస్సాయ చాపరో.

ఠితో చతూహి ఏతేహి, పురిసేహి యథాక్కమం;

సమానతాయ ఞాతబ్బా, చతస్సోపి విభావినా.

తత్రాయమత్థయోజనా – అసుచిమ్హి కిర దేసే ఏకో మణ్డపో, అథేకో పురిసో ఆగన్త్వా తం అసుచిం జిగుచ్ఛమానో తం మణ్డపం హత్థేహి ఆలమ్బిత్వా తత్థ లగ్గో లగ్గితో వియ అట్ఠాసి. అథాపరో ఆగన్త్వా తం మణ్డపే లగ్గం పురిసం నిస్సితో. అథఞ్ఞో ఆగన్త్వా చిన్తేసి ‘‘యో ఏస మణ్డపలగ్గో, యో చ తన్నిస్సితో, ఉభోపేతే దుట్ఠితా. ధువో చ నేసం మణ్డపపపాతే పాతో, హన్దాహం బహియేవ తిట్ఠామీ’’తి. సో తన్నిస్సితం అనిస్సాయ బహియేవ అట్ఠాసి. అథాపరో ఆగన్త్వా మణ్డపలగ్గస్స చ తన్నిస్సితస్స చ అఖేమభావం చిన్తేత్వా బహిట్ఠితఞ్చ సుట్ఠితోతి మన్త్వా తం నిస్సాయ అట్ఠాసి. తత్థ అసుచిమ్హి దేసే మణ్డపో వియ కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం దట్ఠబ్బం, అసుచిజిగుచ్ఛాయ మణ్డపలగ్గో పురిసో వియ రూపనిమిత్తజిగుచ్ఛాయ ఆకాసారమ్మణం ఆకాసానఞ్చాయతనం, మణ్డపలగ్గం పురిసం నిస్సితో వియ ఆకాసారమ్మణం ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆరబ్భ పవత్తం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం, తేసం ద్విన్నమ్పి అఖేమభావం చిన్తేత్వా అనిస్సాయ తం మణ్డపలగ్గం బహిట్ఠితో వియ ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆరమ్మణం అకత్వా తదభావారమ్మణం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, మణ్డపలగ్గస్స తన్నిస్సితస్స చ అఖేమతం చిన్తేత్వా బహిట్ఠితఞ్చ సుట్ఠితోతి మన్త్వా తం నిస్సాయ ఠితో వియ విఞ్ఞాణాభావసఙ్ఖాతే బహిపదేసే ఠితం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఆరబ్భ పవత్తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం దట్ఠబ్బం.

౨౯౨. ఏవం పవత్తమానఞ్చ –

ఆరమ్మణం కరోతేవ, అఞ్ఞాభావేన తం ఇదం;

దిట్ఠదోసమ్పి రాజానం, వుత్తిహేతు జనో యథా.

ఇదఞ్హి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ‘‘ఆసన్నవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనపచ్చత్థికా అయం సమాపత్తీ’’తి ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం అఞ్ఞస్స ఆరమ్మణస్స అభావా ఆరమ్మణం కరోతేవ. యథా కిం? దిట్ఠదోసమ్పి రాజానం వుత్తిహేతు యథా జనో. యథా హి అసంయతం ఫరుసకాయవచీమనోసమాచారం కఞ్చి సబ్బదిసమ్పతిం రాజానం ‘‘ఫరుససమాచారో అయ’’న్తి ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి అఞ్ఞత్థ వుత్తిం అలభమానో జనో వుత్తిహేతు నిస్సాయ వత్తతి, ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం అఞ్ఞం ఆరమ్మణం అలభమానమిదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఆరమ్మణం కరోతేవ.

౨౯౩. ఏవం కురుమానఞ్చ –

ఆరుళ్హో దీఘనిస్సేణిం, యథా నిస్సేణిబాహుకం;

పబ్బతగ్గఞ్చ ఆరుళ్హో, యథా పబ్బతమత్థకం.

యథా వా గిరిమారూళ్హో, అత్తనోయేవ జణ్ణుకం;

ఓలుబ్భతి తథేవేతం, ఝానమోలుబ్భ వత్తతీతి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

సమాధిభావనాధికారే

ఆరుప్పనిద్దేసో నామ

దసమో పరిచ్ఛేదో.