౧. సీలనిద్దేసో

సీలసరూపాదికథా

౬. ఏవం అనేకగుణసఙ్గాహకేన సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన దేసితోపి పనేస విసుద్ధిమగ్గో అతిసఙ్ఖేపదేసితోయేవ హోతి. తస్మా నాలం సబ్బేసం ఉపకారాయాతి విత్థారమస్స దస్సేతుం సీలం తావ ఆరబ్భ ఇదం పఞ్హాకమ్మం హోతి.

కిం సీలం, కేనట్ఠేన సీలం, కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని, కిమానిసంసం సీలం, కతివిధం చేతం సీలం, కో చస్స సంకిలేసో, కిం వోదానన్తి.

తత్రిదం విస్సజ్జనం. కిం సీలన్తి పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కిం సీలన్తి చేతనా సీలం, చేతసికం సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯). తత్థ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనా. చేతసికం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స విరతి. అపిచ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీని పజహన్తస్స సత్త కమ్మపథచేతనా. చేతసికం సీలం నామ ‘‘అభిజ్ఝం పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౭) ఆదినా నయేన వుత్తా అనభిజ్ఝాబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా. సంవరో సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చవిధేన సంవరో వేదితబ్బో పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి. తత్థ ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతోతి (విభ. ౫౧౧) అయం పాతిమోక్ఖసంవరో. రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీతి (దీ. ని. ౧.౨౧౩) అయం సతిసంవరో.

యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా;)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి. (సు. ని. ౧౦౪౧);

అయం ఞాణసంవరో. పచ్చయపటిసేవనమ్పి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. యో పనాయం ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సాతిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం ఖన్తిసంవరో నామ. యో చాయం ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీతిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం వీరియసంవరో నామ. ఆజీవపారిసుద్ధిపి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. ఇతి అయం పఞ్చవిధోపి సంవరో, యా చ పాపభీరుకానం కులపుత్తానం సమ్పత్తవత్థుతో విరతి, సబ్బమ్పేతం సంవరసీలన్తి వేదితబ్బం. అవీతిక్కమో సీలన్తి సమాదిన్నసీలస్స కాయికవాచసికో అనతిక్కమో. ఇదం తావ కిం సీలన్తి పఞ్హస్స విస్సజ్జనం.

౭. అవసేసేసు కేనట్ఠేన సీలన్తి సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ. సమాధానం వా, కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. ఉపధారణం వా, కుసలానం ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన ఆధారభావోతి అత్థో. ఏతదేవ హేత్థ అత్థద్వయం సద్దలక్ఖణవిదూ అనుజానన్తి. అఞ్ఞే పన సిరట్ఠో సీలత్థో, సీతలట్ఠో సీలత్థోతి ఏవమాదినాపి నయేనేత్థ అత్థం వణ్ణయన్తి.

౮. ఇదాని కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి ఏత్థ –

సీలనం లక్ఖణం తస్స, భిన్నస్సాపి అనేకధా;

సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్సనేకధా.

యథా హి నీలపీతాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం లక్ఖణం, నీలాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సనిదస్సన భావానతిక్కమనతో. తథా సీలస్స చేతనాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి యదేతం కాయకమ్మాదీనం సమాధానవసేన కుసలానఞ్చ ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన వుత్తం సీలనం, తదేవ లక్ఖణం, చేతనాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సమాధానపతిట్ఠానభావానతిక్కమనతో. ఏవం లక్ఖణస్స పనస్స –

దుస్సీల్యవిద్ధంసనతా, అనవజ్జగుణో తథా;

కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతి.

తస్మా ఇదం సీలం నామ కిచ్చట్ఠేన రసేన దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన అనవజ్జరసన్తి వేదితబ్బం. లక్ఖణాదీసు హి కిచ్చమేవ సమ్పత్తి వా రసోతి వుచ్చతి.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, తయిదం తస్స విఞ్ఞుహి;

ఓత్తప్పఞ్చ హిరీ చేవ, పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం.

తయిదం సీలం కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్యన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౧) ఏవం వుత్తసోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, సోచేయ్యభావేన పచ్చుపట్ఠాతి గహణభావం గచ్ఛతి. హిరోత్తప్పఞ్చ పనస్స విఞ్ఞూహి పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. హిరోత్తప్పే హి సతి సీలం ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ. అసతి నేవ ఉప్పజ్జతి, న తిట్ఠతీతి. ఏవం సీలస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని వేదితబ్బాని.

సీలానిసంసకథా

౯. కిమానిసంసం సీలన్తి అవిప్పటిసారాదిఅనేకగుణపటిలాభానిసంసం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని అవిప్పటిసారానిసంసానీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧).

అపరమ్పి వుత్తం ‘‘పఞ్చిమే గహపతయో ఆనిసంసా సీలవతో సీలసమ్పదాయ. కతమే పఞ్చ? ఇధ గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో అప్పమాదాధికరణం మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అధిగచ్ఛతి, అయం పఠమో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవతో సీలసమ్పన్నస్స కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, అయం దుతియో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో యఞ్ఞదేవ పరిసం ఉపసఙ్కమతి యది ఖత్తియపరిసం యది బ్రాహ్మణపరిసం యది గహపతిపరిసం యది సమణపరిసం, విసారదో ఉపసఙ్కమతి అమఙ్కుభూతో, అయం తతియో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి, అయం చతుత్థో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి, అయం పఞ్చమో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౦; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫).

అపరేపి ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చాతి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౬౫) నయేన పియమనాపతాదయో ఆసవక్ఖయపరియోసానా అనేకా సీలానిసంసా వుత్తా. ఏవం అవిప్పటిసారాదిఅనేకగుణానిసంసం సీలం. అపిచ –

సాసనే కులపుత్తానం, పతిట్ఠా నత్థి యం వినా;

ఆనిసంసపరిచ్ఛేదం, తస్స సీలస్స కో వదే.

న గఙ్గా యమునా చాపి, సరభూ వా సరస్వతీ;

నిన్నగా వాచిరవతీ, మహీ వాపి మహానదీ.

సక్కుణన్తి విసోధేతుం, తం మలం ఇధ పాణినం;

విసోధయతి సత్తానం, యం వే సీలజలం మలం.

న తం సజలదా వాతా, న చాపి హరిచన్దనం;

నేవ హారా న మణయో, న చన్దకిరణఙ్కురా.

సమయన్తీధ సత్తానం, పరిళాహం సురక్ఖితం;

యం సమేతి ఇదం అరియం, సీలం అచ్చన్తసీతలం.

సీలగన్ధసమో గన్ధో, కుతో నామ భవిస్సతి;

యో సమం అనువాతే చ, పటివాతే చ వాయతి.

సగ్గారోహణసోపానం, అఞ్ఞం సీలసమం కుతో;

ద్వారం వా పన నిబ్బాన, నగరస్స పవేసనే.

సోభన్తేవం న రాజానో, ముత్తామణివిభూసితా;

యథా సోభన్తి యతినో, సీలభూసనభూసితా.

అత్తానువాదాదిభయం, విద్ధంసయతి సబ్బసో;

జనేతి కిత్తిహాసఞ్చ, సీలం సీలవతం సదా.

గుణానం మూలభూతస్స, దోసానం బలఘాతినో;

ఇతి సీలస్స విఞ్ఞేయ్యం, ఆనిసంసకథాముఖన్తి.

సీలప్పభేదకథా

౧౦. ఇదాని యం వుత్తం కతివిధం చేతం సీలన్తి, తత్రిదం విస్సజ్జనం. సబ్బమేవ తావ ఇదం సీలం అత్తనో సీలనలక్ఖణేన ఏకవిధం.

చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధం. తథా ఆభిసమాచారికఆదిబ్రహ్మచరియకవసేన, విరతిఅవిరతివసేన, నిస్సితానిస్సితవసేన, కాలపరియన్తఆపాణకోటికవసేన, సపరియన్తాపరియన్తవసేన, లోకియలోకుత్తరవసేన చ.

తివిధం హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన. తథా అత్తాధిపతేయ్యలోకాధిపతేయ్యధమ్మాధిపతేయ్యవసేన, పరామట్ఠాపరామట్ఠపటిప్పస్సద్ధివసేన, విసుద్ధావిసుద్ధవేమతికవసేన, సేక్ఖాసేక్ఖనేవసేక్ఖనాసేక్ఖవసేన చ.

చతుబ్బిధం హానభాగియఠితిభాగియవిసేసభాగియనిబ్బేధభాగియవసేన. తథా భిక్ఖుభిక్ఖునీఅనుపసమ్పన్నగహట్ఠసీలవసేన, పకతిఆచారధమ్మతాపుబ్బహేతుకసీలవసేన, పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయసన్నిస్సితసీలవసేన చ.

పఞ్చవిధం పరియన్తపారిసుద్ధిసీలాదివసేన. వుత్తమ్పి చేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘పఞ్చ సీలాని – పరియన్తపారిసుద్ధిసీలం, అపరియన్తపారిసుద్ధిసీలం, పరిపుణ్ణపారిసుద్ధిసీలం, అపరామట్ఠపారిసుద్ధిసీలం, పటిప్పస్సద్ధిపారిసుద్ధిసీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౭). తథా పహానవేరమణీచేతనాసంవరావీతిక్కమవసేన.

౧౧. తత్థ ఏకవిధకోట్ఠాసే అత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. దువిధకోట్ఠాసే యం భగవతా ‘‘ఇదం కత్తబ్బ’’న్తి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదపూరణం, తం చారిత్తం. యం ‘‘ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తి పటిక్ఖిత్తస్స అకరణం, తం వారిత్తం. తత్రాయం వచనత్థో. చరన్తి తస్మిం సీలేసు పరిపూరకారితాయ పవత్తన్తీతి చారిత్తం. వారితం తాయన్తి రక్ఖన్తి తేనాతి వారిత్తం. తత్థ సద్ధావీరియసాధనం చారిత్తం, సద్ధాసాధనం వారిత్తం. ఏవం చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధం.

దుతియదుకే అభిసమాచారోతి ఉత్తమసమాచారో. అభిసమాచారో ఏవ ఆభిసమాచారికం. అభిసమాచారం వా ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తం ఆభిసమాచారికం, ఆజీవట్ఠమకతో అవసేససీలస్సేతం అధివచనం. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభావభూతన్తి ఆదిబ్రహ్మచరియకం, ఆజీవట్ఠమకసీలస్సేతం అధివచనం. తఞ్హి మగ్గస్స ఆదిభావభూతం, పుబ్బభాగేయేవ పరిసోధేతబ్బతో. తేనాహ – ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧). యాని వా సిక్ఖాపదాని ఖుద్దానుఖుద్దకానీతి వుత్తాని, ఇదం ఆభిసమాచారికసీలం. సేసం ఆదిబ్రహ్మచరియకం. ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నం వా ఆదిబ్రహ్మచరియకం. ఖన్ధకవత్తపరియాపన్నం ఆభిసమాచారికం. తస్స సమ్పత్తియా ఆదిబ్రహ్మచరియకం సమ్పజ్జతి. తేనేవాహ – ‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆభిసమాచారికం ధమ్మం అపరిపూరేత్వా ఆదిబ్రహ్మచరియకం ధమ్మం పరిపూరేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౧). ఏవం ఆభిసమాచారికఆదిబ్రహ్మచరియకవసేన దువిధం.

తతియదుకే పాణాతిపాతాదీహి వేరమణిమత్తం విరతిసీలం. సేసం చేతనాది అవిరతిసీలన్తి ఏవం విరతిఅవిరతివసేన దువిధం.

చతుత్థదుకే నిస్సయోతి ద్వే నిస్సయా తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ. తత్థ యం ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬; అ. ని. ౫.౨౦౬; ౭.౫౦) ఏవం భవసమ్పత్తిం ఆకఙ్ఖమానేన పవత్తితం, ఇదం తణ్హానిస్సితం. యం ‘‘సీలేన సుద్ధీ’’తి ఏవం సుద్ధిదిట్ఠియా పవత్తితం, ఇదం దిట్ఠినిస్సితం. యం పన లోకుత్తరం లోకియఞ్చ తస్సేవ సమ్భారభూతం, ఇదం అనిస్సితన్తి ఏవం నిస్సితానిస్సితవసేన దువిధం.

పఞ్చమదుకే కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా సమాదిన్నం సీలం కాలపరియన్తం. యావజీవం సమాదియిత్వా తథేవ పవత్తితం ఆపాణకోటికన్తి ఏవం కాలపరియన్తఆపాణకోటికవసేన దువిధం.

ఛట్ఠదుకే లాభయసఞాతిఅఙ్గజీవితవసేన దిట్ఠపరియన్తం సపరియన్తం నామ. విపరీతం అపరియన్తం. వుత్తమ్పి చేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కతమం తం సీలం సపరియన్తం? అత్థి సీలం లాభపరియన్తం, అత్థి సీలం యసపరియన్తం, అత్థి సీలం ఞాతిపరియన్తం, అత్థి సీలం అఙ్గపరియన్తం, అత్థి సీలం జీవితపరియన్తం. కతమం తం సీలం లాభపరియన్తం? ఇధేకచ్చో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా యథాసమాదిన్నం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమతి, ఇదం తం సీలం లాభపరియన్త’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౮). ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతరానిపి విత్థారేతబ్బాని. అపరియన్తవిస్సజ్జనేపి వుత్తం ‘‘కతమం తం సీలం న లాభపరియన్తం? ఇధేకచ్చో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా యథాసమాదిన్నం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, కిం సో వీతిక్కమిస్సతి, ఇదం తం సీలం న లాభపరియన్త’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౮). ఏతేనేవుపాయేన ఇతరానిపి విత్థారేతబ్బాని. ఏవం సపరియన్తాపరియన్తవసేన దువిధం.

సత్తమదుకే సబ్బమ్పి సాసవం సీలం లోకియం. అనాసవం లోకుత్తరం. తత్థ లోకియం భవవిసేసావహం హోతి భవనిస్సరణస్స చ సమ్భారో. యథాహ – ‘‘వినయో సంవరత్థాయ, సంవరో అవిప్పటిసారత్థాయ, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ, పామోజ్జం పీతత్థాయ, పీతి పస్సద్ధత్థాయ, పస్సద్ధి సుఖత్థాయ, సుఖం సమాధత్థాయ, సమాధి యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ, యథాభూతఞాణదస్సనం నిబ్బిదత్థాయ, నిబ్బిదా విరాగత్థాయ, విరాగో విముత్తత్థాయ, విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనత్థాయ, విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ, ఏతదత్థా కథా, ఏతదత్థా మన్తనా, ఏతదత్థా ఉపనిసా, ఏతదత్థం సోతావధానం, యదిదం అనుపాదాచిత్తస్స విమోక్ఖో’’తి (పరి. ౩౬౬). లోకుత్తరం భవనిస్సరణావహం హోతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స చ భూమీతి ఏవం లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధం.

౧౨. తికేసు పఠమత్తికే హీనేన ఛన్దేన చిత్తేన వీరియేన వీమంసాయ వా పవత్తితం హీనం. మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి పవత్తితం మజ్ఝిమం. పణీతేహి పణీతం. యసకామతాయ వా సమాదిన్నం హీనం. పుఞ్ఞఫలకామతాయ మజ్ఝిమం. కత్తబ్బమేవిదన్తి అరియభావం నిస్సాయ సమాదిన్నం పణీతం. ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ దుస్సీలా పాపధమ్మా’’తి ఏవం అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠం వా హీనం. అనుపక్కిలిట్ఠం లోకియం సీలం మజ్ఝిమం. లోకుత్తరం పణీతం. తణ్హావసేన వా భవభోగత్థాయ పవత్తితం హీనం. అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం మజ్ఝిమం. సబ్బసత్తానం విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం పారమితాసీలం పణీతన్తి ఏవం హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన తివిధం.

దుతియత్తికే అత్తనో అననురూపం పజహితుకామేన అత్తగరునా అత్తనిగారవేన పవత్తితం అత్తాధిపతేయ్యం. లోకాపవాదం పరిహరితుకామేన లోకగరునా లోకే గారవేన పవత్తితం లోకాధిపతేయ్యం. ధమ్మమహత్తం పూజేతుకామేన ధమ్మగరునా ధమ్మగారవేన పవత్తితం ధమ్మాధిపతేయ్యన్తి ఏవం అత్తాధిపతేయ్యాదివసేన తివిధం.

తతియత్తికే యం దుకేసు నిస్సితన్తి వుత్తం, తం తణ్హాదిట్ఠీహి పరామట్ఠత్తా పరామట్ఠం. పుథుజ్జనకల్యాణకస్స మగ్గసమ్భారభూతం సేక్ఖానఞ్చ మగ్గసమ్పయుత్తం అపరామట్ఠం. సేక్ఖాసేక్ఖానం ఫలసమ్పయుత్తం పటిప్పస్సద్ధన్తి ఏవం పరామట్ఠాదివసేన తివిధం.

చతుత్థత్తికే యం ఆపత్తిం అనాపజ్జన్తేన పూరితం, ఆపజ్జిత్వా వా పున కతపటికమ్మం, తం విసుద్ధం. ఆపత్తిం ఆపన్నస్స అకతపటికమ్మం అవిసుద్ధం. వత్థుమ్హి వా ఆపత్తియా వా అజ్ఝాచారే వా వేమతికస్స సీలం వేమతికసీలం నామ. తత్థ యోగినా అవిసుద్ధసీలం విసోధేతబ్బం, వేమతికే వత్థుజ్ఝాచారం అకత్వా విమతి పటివినేతబ్బా ‘‘ఇచ్చస్స ఫాసు భవిస్సతీ’’తి ఏవం విసుద్ధాదివసేన తివిధం.

పఞ్చమత్తికే చతూహి అరియమగ్గేహి తీహి చ సామఞ్ఞఫలేహి సమ్పయుత్తం సీలం సేక్ఖం. అరహత్తఫలసమ్పయుత్తం అసేక్ఖం. సేసం నేవసేక్ఖనాసేక్ఖన్తి ఏవం సేక్ఖాదివసేన తివిధం.

పటిసమ్భిదాయం పన యస్మా లోకే తేసం తేసం సత్తానం పకతిపి సీలన్తి వుచ్చతి, యం సన్ధాయ ‘‘అయం సుఖసీలో, అయం దుక్ఖసీలో, అయం కలహసీలో, అయం మణ్డనసీలో’’తి భణన్తి, తస్మా తేన పరియాయేన ‘‘తీణి సీలాని, కుసలసీలం అకుసలసీలం అబ్యాకతసీలన్తి (పటి. మ. ౧.౩౯). ఏవం కుసలాదివసేనపి తివిధన్తి వుత్తం. తత్థ అకుసలం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతస్స సీలస్స లక్ఖణాదీసు ఏకేనపి న సమేతీతి ఇధ న ఉపనీతం, తస్మా వుత్తనయేనేవస్స తివిధతా వేదితబ్బా.

౧౩. చతుక్కేసు పఠమచతుక్కే –

యోధ సేవతి దుస్సీలే, సీలవన్తే న సేవతి;

వత్థువీతిక్కమే దోసం, న పస్సతి అవిద్దసు.

మిచ్ఛాసఙ్కప్పబహులో, ఇన్ద్రియాని న రక్ఖతి;

ఏవరూపస్స వే సీలం, జాయతే హానభాగియం.

యో పనత్తమనో హోతి, సీలసమ్పత్తియా ఇధ;

కమ్మట్ఠానానుయోగమ్హి, న ఉప్పాదేతి మానసం.

తుట్ఠస్స సీలమత్తేన, అఘటన్తస్స ఉత్తరి;

తస్స తం ఠితిభాగియం, సీలం భవతి భిక్ఖునో.

సమ్పన్నసీలో ఘటతి, సమాధత్థాయ యో పన;

విసేసభాగియం సీలం, హోతి ఏతస్స భిక్ఖునో.

అతుట్ఠో సీలమత్తేన, నిబ్బిదం యోనుయుఞ్జతి;

హోతి నిబ్బేధభాగియం, సీలమేతస్స భిక్ఖునోతి.

ఏవం హానభాగియాదివసేన చతుబ్బిధం.

దుతియచతుక్కే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని, యాని చ నేసం భిక్ఖునీనం పఞ్ఞత్తితో రక్ఖితబ్బాని, ఇదం భిక్ఖుసీలం. భిక్ఖునియో ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని, యాని చ తాసం భిక్ఖూనం పఞ్ఞత్తితో రక్ఖితబ్బాని, ఇదం భిక్ఖునిసీలం. సామణేరసామణేరీనం దససీలాని అనుపసమ్పన్నసీలం. ఉపాసకఉపాసికానం నిచ్చసీలవసేన పఞ్చసిక్ఖాపదాని, సతి వా ఉస్సాహే దస, ఉపోసథఙ్గవసేన అట్ఠాతి ఇదం గహట్ఠసీలన్తి ఏవం భిక్ఖుసీలాదివసేన చతుబ్బిధం.

తతియచతుక్కే ఉత్తరకురుకానం మనుస్సానం అవీతిక్కమో పకతిసీలం. కులదేసపాసణ్డానం అత్తనో అత్తనో మరియాదాచారిత్తం ఆచారసీలం. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, ఆనన్ద, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి న బోధిసత్తమాతు పురిసేసు మానసం ఉప్పజ్జి కామగుణూపసంహిత’’న్తి ఏవం వుత్తం బోధిసత్తమాతుసీలం ధమ్మతాసీలం. మహాకస్సపాదీనం పన సుద్ధసత్తానం, బోధిసత్తస్స చ తాసు తాసు జాతీసు సీలం పుబ్బహేతుకసీలన్తి ఏవం పకతిసీలాదివసేన చతుబ్బిధం.

చతుత్థచతుక్కే యం భగవతా ‘‘ఇధ భిక్ఖు పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౧.౧౯౩) వం వుత్తం సీలం, ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం నామ. యం పన ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ, యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ…పే… మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౨, ౪౧౧; దీ. ని. ౧.౨౧౩; అ. ని. ౪.౧౯౮) వుత్తం, ఇదం ఇన్ద్రియసంవరసీలం. యా పన ఆజీవహేతుపఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమస్స, ‘‘కుహనా లపనా నేమిత్తికతా నిప్పేసికతా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా’’తి ఏవమాదీనఞ్చ పాపధమ్మానం వసేన పవత్తా మిచ్ఛాజీవా విరతి, ఇదం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి, యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) ఆదినా నయేన వుత్తో పటిసఙ్ఖానపరిసుద్ధో చతుపచ్చయపరిభోగో పచ్చయసన్నిస్సితసీలం నామ.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలం

౧౪. తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ అనుపుబ్బపదవణ్ణనాయ సద్ధిం వినిచ్ఛయకథా. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భిక్ఖూతి సంసారే భయం ఇక్ఖణతాయ వా భిన్నపటధరాదితాయ వా ఏవం లద్ధవోహారో సద్ధాపబ్బజితో కులపుత్తో. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఏత్థ పాతిమోక్ఖన్తి సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచయతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి. సంవరణం సంవరో, కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామం. పాతిమోక్ఖమేవ సంవరో పాతిమోక్ఖసంవరో. తేన పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతో పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో, ఉపగతో సమన్నాగతోతి అత్థో. విహరతీతి ఇరియతి. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతిఆదీనమత్థో పాళియం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో;

తత్థ కతమో అనాచారో? కాయికో వీతిక్కమో వాచసికో వీతిక్కమో కాయికవాచసికో వీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి అనాచారో. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో. ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా పత్తదానేన వా పుప్ఫఫలసినానదన్తకట్ఠదానేన వా చాటుకమ్యతాయ వా ముగ్గసూప్యతాయ వా పారిభట్యతాయ వా జఙ్ఘపేసనికేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి అనాచారో.

తత్థ కతమో ఆచారో? కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి ఆచారో. సబ్బోపి సీలసంవరో ఆచారో. ఇధేకచ్చో న వేళుదానేన వా న పత్తన పుప్ఫన ఫలన సినానన దన్తకట్ఠదానేన వా న చాటుకమ్యతాయ వా న ముగ్గసూప్యతాయ వా న పారిభట్యతాయ వా న జఙ్ఘపేసనికేన వా న అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో.

గోచరోతి అత్థి గోచరో అత్థి అగోచరో.

తత్థ కతమో అగోచరో? ఇధేకచ్చో వేసియాగోచరో వా హోతి విధవా, థుల్లకుమారికా, పణ్డక, భిక్ఖునీ, పానాగారగోచరో వా హోతి, సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన, యాని వా పన తాని కులాని అస్సద్ధాని అప్పసన్నాని అనోపానభూతాని అక్కోసకపరిభాసకాని అనత్థకామాని అహితకామాని అఫాసుకకామాని అయోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి, అయం వుచ్చతి అగోచరో.

తత్థ కతమో గోచరో? ఇధేకచ్చో న వేసియాగోచరో వా హోతి…పే… న పానాగారగోచరో వా హోతి, అసంసట్ఠో విహరతి రాజూహి…పే… తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన, యాని వా పన తాని కులాని సద్ధాని పసన్నాని ఓపానభూతాని కాసావపజ్జోతాని ఇసివాతపటివాతాని అత్థకామాని…పే… యోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం…పే… ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి, అయం వుచ్చతి గోచరో. ఇతి ఇమినా చ ఆచారేన ఇమినా చ గోచరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో, తేన వుచ్చతి ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి (విభ. ౫౧౧).

అపి చేత్థ ఇమినాపి నయేన ఆచారగోచరా వేదితబ్బా. దువిధో హి అనాచారో కాయికో వాచసికో చ. తత్థ కతమో కాయికో అనాచారో? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, ససీసమ్పి పారుపిత్వా నిసీదతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి, థేరానం భిక్ఖూనం అనుపాహనానం చఙ్కమన్తానం సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తానం ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి, ఛమాయ చఙ్కమన్తానం చఙ్కమే చఙ్కమతి, థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జాపి తిట్ఠతి, అనుపఖజ్జాపి నిసీదతి, నవేపి భిక్ఖూ ఆసనేన పటిబాహతి, జన్తాఘరేపి థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛా కట్ఠం పక్ఖిపతి, ద్వారం పిదహతి, ఉదకతిత్థేపి థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి ఓతరతి, పురతోపి ఓతరతి, ఘట్టయన్తోపి న్హాయతి, పురతోపి న్హాయతి, ఘట్టయన్తోపి ఉత్తరతి, పురతోపి ఉత్తరతి, అన్తరఘరం పవిసన్తోపి థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి గచ్ఛతి, పురతోపి గచ్ఛతి, వోక్కమ్మ చ థేరానం భిక్ఖూనం పురతో పురతో గచ్ఛతి, యానిపి తాని హోన్తి కులానం ఓవరకాని గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ యత్థ కులిత్థియో కులకుమారియో నిసీదన్తి, తత్థపి సహసా పవిసతి, కుమారకస్సపి సీసం పరామసతి, అయం వుచ్చతి కాయికో అనాచారో.

తత్థ కతమో వాచసికో అనాచారో? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛా ధమ్మం భణతి. పఞ్హం విస్సజ్జేతి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి, అన్తరఘరం పవిట్ఠోపి ఇత్థిం వా కుమారిం వా ఏవమాహ – ‘‘ఇత్థన్నామే ఇత్థంగోత్తే కిం అత్థి, యాగు అత్థి, భత్తం అత్థి, ఖాదనీయం అత్థి, కిం పివిస్సామ, కిం ఖాదిస్సామ, కిం భుఞ్జిస్సామ. కిం వా మే దస్సథా’’తి విప్పలపతి, అయం వుచ్చతి వాచసికో అనాచారో (మహాని. ౮౭). పటిపక్ఖవసేన పనస్స ఆచారో వేదితబ్బో.

అపిచ భిక్ఖు సగారవో సప్పతిస్సో హిరోత్తప్పసమ్పన్నో సునివత్థో సుపారుతో పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియమనుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ఆభిసమాచారికేసు సక్కచ్చకారీ గరుచిత్తీకారబహులో విహరతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో. ఏవం తావ ఆచారో వేదితబ్బో.

గోచరో పన తివిధో ఉపనిస్సయగోచరో ఆరక్ఖగోచరో ఉపనిబన్ధగోచరోతి. తత్థ కతమో ఉపనిస్సయగోచరో? దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో కల్యాణమిత్తో, యం నిస్సాయ అస్సుతం సుణాతి, సుతం పరియోదపేతి, కఙ్ఖం వితరతి, దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి, చిత్తం పసాదేతి. యస్స వా పన అనుసిక్ఖమానో సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన, సుతేన, చాగేన, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి, అయం వుచ్చతి ఉపనిస్సయగోచరో.

కతమో ఆరక్ఖగోచరో? ఇధ భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో ఓక్ఖిత్తచక్ఖు యుగమత్తదస్సావీ సుసంవుతో గచ్ఛతి, న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం, న రథం, న పత్తిం, న ఇత్థిం, న పురిసం ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఉల్లోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసం పేక్ఖమానో గచ్ఛతి, అయం వుచ్చతి ఆరక్ఖగోచరో.

కతమో ఉపనిబన్ధగోచరో? చత్తారో సతిపట్ఠానా యత్థ చిత్తం ఉపనిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో? యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨), అయం వుచ్చతి ఉపనిబన్ధగోచరో. ఇతి ఇమినా చ ఆచారేన ఇమినా చ గోచరేన ఉపేతో…పే… సమన్నాగతో. తేనపి వుచ్చతి ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి.

అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి అణుప్పమాణేసు అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసు వజ్జేసు భయదస్సనసీలో. సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి యంకిఞ్చి సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖితబ్బం, తం సబ్బం సమ్మా ఆదాయ సిక్ఖతి. ఏత్థ చ ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తి ఏత్తావతా చ పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ పాతిమోక్ఖసంవరసీలం దస్సితం. ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తిఆది పన సబ్బం యథాపటిపన్నస్స తం సీలం సమ్పజ్జతి, తం పటిపత్తిం దస్సేతుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇన్ద్రియసంవరసీలం

౧౫. యం పనేతం తదనన్తరం ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తిఆదినా నయేన దస్సితం ఇన్ద్రియసంవరసీలం, తత్థ సోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితో భిక్ఖు. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. పోరాణా పనాహు ‘‘చక్ఖు రూపం న పస్సతి, అచిత్తకత్తా, చిత్తం న పస్సతి, అచక్ఖుకత్తా, ద్వారారమ్మణసఙ్ఘట్టే పన చక్ఖుపసాదవత్థుకేన చిత్తేన పస్సతి. ఈదిసీ పనేసా ‘ధనునా విజ్ఝతీ’తిఆదీసు వియ ససమ్భారకథా నామ హోతి, తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వాతి అయమేవేత్థ అత్థో’’తి. న నిమిత్తగ్గాహీతి ఇత్థిపురిసనిమిత్తం వా సుభనిమిత్తాదికం వా కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్తం న గణ్హాతి, దిట్ఠమత్తేయేవ సణ్ఠాతి. నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి కిలేసానం అనుఅనుబ్యఞ్జనతో పాకటభావకరణతో అనుబ్యఞ్జనన్తి లద్ధవోహారం హత్థపాదసితహసితకథితవిలోకితాదిభేదం ఆకారం న గణ్హాతి, యం తత్థ భూతం, తదేవ గణ్హాతి, చేతియపబ్బతవాసీ మహాతిస్సత్థేరో వియ.

థేరం కిర చేతియపబ్బతా అనురాధపురం పిణ్డచారత్థాయ ఆగచ్ఛన్తం అఞ్ఞతరా కులసుణ్హా సామికేన సద్ధిం భణ్డిత్వా సుమణ్డితపసాధితా దేవకఞ్ఞా వియ కాలస్సేవ అనురాధపురతో నిక్ఖమిత్వా ఞాతిఘరం గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే దిస్వా విపల్లత్థచిత్తా మహాహసితం హసి. థేరో కిమేతన్తి ఓలోకేన్తో తస్సా దన్తట్ఠికే అసుభసఞ్ఞం పటిలభిత్వా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం –

‘‘తస్సా దన్తట్ఠికం దిస్వా, పుబ్బసఞ్ఞం అనుస్సరి;

తత్థేవ సో ఠితో థేరో, అరహత్తం అపాపుణీ’’తి.

సామికోపి ఖో పనస్సా అనుమగ్గం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా ‘‘కిఞ్చి, భన్తే, ఇత్థిం పస్సథా’’తి పుచ్ఛి. తం థేరో ఆహ –

‘‘నాభిజానామి ఇత్థీ వా, పురిసో వా ఇతో గతో;

అపిచ అట్ఠిసఙ్ఘాటో, గచ్ఛతేస మహాపథే’’తి.

యత్వాధికరణమేనన్తిఆదిమ్హి యంకారణా యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు ఏతం పుగ్గలం సతికవాటేన చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం అపిహితచక్ఖుద్వారం హుత్వా విహరన్తం ఏతే అభిజ్ఝాదయో ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం అనుబన్ధేయ్యుం. తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతీతి తస్స చక్ఖున్ద్రియస్స సతికవాటేన పిదహనత్థాయ పటిపజ్జతి. ఏవం పటిపజ్జన్తోయేవ చ రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీతిపి వుచ్చతి. తత్థ కిఞ్చాపి చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠసచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం. తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం. తతో విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం. తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తదనన్తరం జవనం జవతి.

తత్రాపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి. జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠసచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అసంవరో హోతి. ఏవం హోన్తో పన సో చక్ఖున్ద్రియే అసంవరోతి వుచ్చతి. కస్మా? యస్మా తస్మిం సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీనిపి వీథిచిత్తాని. యథా కిం? యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా హోన్తి, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేన హి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛన్తి, తం కరేయ్యుం, ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీనిపి వీథిచిత్తాని.

తస్మిం పన సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీనిపి వీథిచిత్తాని. యథా కిం? యథా నగరద్వారేసు సంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరాదయో అసంవుతా హోన్తి, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి, ఏవమేవ జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీనిపి వీథిచిత్తాని. తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి చక్ఖున్ద్రియే సంవరోతి వుత్తో.

సోతేన సద్దం సుత్వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమిదం సఙ్ఖేపతో రూపాదీసు కిలేసానుబన్ధనిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణం ఇన్ద్రియసంవరసీలన్తి వేదితబ్బం.

ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం

౧౬. ఇదాని ఇన్ద్రియసంవరసీలానన్తరం వుత్తే ఆజీవపారిసుద్ధిసీలే ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానన్తి యాని తాని ‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా ‘యో తే విహారే వసతి సో భిక్ఖు అరహా’తి భణతి, పటివిజానన్తస్స ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖు పణీతభోజనాని అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా భిక్ఖునీ పణీతభోజనాని అగిలానా అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి పాటిదేసనీయస్స. ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా సూపం వా ఓదనం వా అగిలానో అత్తనో అత్థాయ విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పరి. ౨౮౭) ఏవం పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదాని, ఇమేసం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం.

కుహనాతిఆదీసు అయం పాళి, ‘‘తత్థ కతమా కుహనా? లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్స పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స యా పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేన వా సామన్తజప్పితేన వా ఇరియాపథస్స వా అట్ఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం, అయం వుచ్చతి కుహనా.

‘‘తత్థ కతమా లపనా? లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్స పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స యా పరేసం ఆలపనా లపనా సల్లపనా ఉల్లపనా సముల్లపనా ఉన్నహనా సమున్నహనా ఉక్కాచనా సముక్కాచనా అనుప్పియభాణితా చాటుకమ్యతా ముగ్గసూప్యతా పారిభట్యతా, అయం వుచ్చతి లపనా.

‘‘తత్థ కతమా నేమిత్తికతా? లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్స పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స యం పరేసం నిమిత్తం నిమిత్తకమ్మం ఓభాసో ఓభాసకమ్మం సామన్తజప్పా పరికథా, అయం వుచ్చతి నేమిత్తికతా.

‘‘తత్థ కతమా నిప్పేసికతా? లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్స పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స యా పరేసం అక్కోసనా వమ్భనా గరహనా ఉక్ఖేపనా సముక్ఖేపనా ఖిపనా సంఖిపనా పాపనా సమ్పాపనా అవణ్ణహారికా పరపిట్ఠిమంసికతా, అయం వుచ్చతి నిప్పేసికతా.

‘‘తత్థ కతమా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా? లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో ఇతో లద్ధం ఆమిసం అముత్ర హరతి, అముత్ర వా లద్ధం ఆమిసం ఇధ ఆహరతి. యా ఏవరూపా ఆమిసేన ఆమిసస్స ఏట్ఠి గవేట్ఠి పరియేట్ఠి ఏసనా గవేసనా పరియేసనా, అయం వుచ్చతి లాభేన లాభం నిజిగీసనతా’’తి (విభ. ౮౬౨-౮౬౫).

౧౭. ఇమిస్సా పన పాళియా ఏవమత్థో వేదితబ్బో. కుహననిద్దేసే తావ లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితస్సాతి లాభఞ్చ సక్కారఞ్చ కిత్తిసద్దఞ్చ సన్నిస్సితస్స, పత్థయన్తస్సాతి అత్థో. పాపిచ్ఛస్సాతి అసన్తగుణదీపనకామస్స. ఇచ్ఛాపకతస్సాతి ఇచ్ఛాయ అపకతస్స, ఉపద్దుతస్సాతి అత్థో.

ఇతో పరం యస్మా పచ్చయపటిసేవనసామన్తజప్పనఇరియాపథసన్నిస్సితవసేన మహానిద్దేసే తివిధం కుహనవత్థు ఆగతం. తస్మా తివిధమ్పేతం దస్సేతుం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేన వాతి ఏవమాది ఆరద్ధం. తత్థ చీవరాదీహి నిమన్తితస్స తదత్థికస్సేవ సతో పాపిచ్ఛతం నిస్సాయ పటిక్ఖిపనేన, తే చ గహపతికే అత్తని సుప్పతిట్ఠితసద్ధే ఞత్వా పున తేసం ‘‘అహో అయ్యో అప్పిచ్ఛో న కిఞ్చి పటిగ్గణ్హితుం ఇచ్ఛతి, సులద్ధం వత నో అస్స సచే అప్పమత్తకమ్పి కిఞ్చి పటిగ్గణ్హేయ్యా’’తి నానావిధేహి ఉపాయేహి పణీతాని చీవరాదీని ఉపనేన్తానం తదనుగ్గహకామతంయేవ ఆవికత్వా పటిగ్గహణేన చ తతో పభుతి అపి సకటభారేహి ఉపనామనహేతుభూతం విమ్హాపనం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం మహానిద్దేసే –

‘‘కతమం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధ గహపతికా భిక్ఖుం నిమన్తేన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేహి. సో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అత్థికో చీవర…పే… పరిక్ఖారానం భియ్యోకమ్యతం ఉపాదాయ చీవరం పచ్చక్ఖాతి. పిణ్డపాతం…పే… సేనాసనం. గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పచ్చక్ఖాతి. సో ఏవమాహ – ‘కిం సమణస్స మహగ్ఘేన చీవరేన, ఏతం సారుప్పం యం సమణో సుసానా వా సఙ్కారకూటా వా పాపణికా వా నన్తకాని ఉచ్చినిత్వా సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన పిణ్డపాతేన ఏతం సారుప్పం యం సమణో ఉఞ్ఛాచరియాయ పిణ్డియాలోపేన జీవికం కప్పేయ్య. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన సేనాసనేన, ఏతం సారుప్పం యం సమణో రుక్ఖమూలికో వా అస్స అబ్భోకాసికో వా. కిం సమణస్స మహగ్ఘేన గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన, ఏతం సారుప్పం యం సమణో పూతిముత్తేన వా హరిటకీఖణ్డేన వా ఓసధం కరేయ్యా’తి. తదుపాదాయ లూఖం చీవరం ధారేతి, లూఖం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, లూఖం సేనాసనం పటిసేవతి, లూఖం గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం పటిసేవతి, తమేనం గహపతికా ఏవం జానన్తి ‘అయం సమణో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ధుతవాదో’తి. భియ్యో భియ్యో నిమన్తేన్తి చీవర…పే… పరిక్ఖారేహి. సో ఏవమాహ – ‘తిణ్ణం సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. సద్ధాయ సమ్ముఖీభావా సద్ధో కులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. దేయ్యధమ్మస్స…పే… దక్ఖిణేయ్యానం సమ్ముఖీభావాసద్ధోకులపుత్తో బహుం పుఞ్ఞం పసవతి. తుమ్హాకఞ్చేవాయం సద్ధా అత్థి, దేయ్యధమ్మో చ సంవిజ్జతి, అహఞ్చ పటిగ్గాహకో, సచేహం న పటిగ్గహేస్సామి, ఏవం తుమ్హే పుఞ్ఞేన పరిబాహిరా భవిస్సన్తి, న మయ్హం ఇమినా అత్థో. అపిచ తుమ్హాకంయేవ అనుకమ్పాయ పటిగ్గణ్హామీ’తి. తదుపాదాయ బహుమ్పి చీవరం పటిగ్గణ్హాతి. బహుమ్పి పిణ్డపాతం…పే… భేసజ్జపరిక్ఖారం పటిగ్గణ్హాతి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం, ఇదం పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి (మహాని. ౮౭).

పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమపరిదీపనవాచాయ తథా తథా విమ్హాపనం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. యథాహ –

‘‘కతమం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు? ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో ‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’తి అరియధమ్మసన్నిస్సితం వాచం భాసతి ‘యో ఏవరూపం చీవరం ధారేతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి. ‘యో ఏవరూపం పత్తం లోహథాలకం. ధమ్మకరణం పరిస్సావనం కుఞ్చికం, కాయబన్ధనం ఉపాహనం ధారేతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి. యస్స ఏవరూపో ఉపజ్ఝాయో ఆచరియో సమానుపజ్ఝాయకో, సమానాచరియకో మిత్తో సన్దిట్ఠో సమ్భత్తో సహాయో. యో ఏవరూపే విహారే వసతి అడ్ఢయోగే పాసాదే హమ్మియే గుహాయం లేణే కుటియా కూటాగారే అట్టే మాళే ఉద్దణ్డే ఉపట్ఠానసాలాయం మణ్డపే రుక్ఖమూలే వసతి, సో సమణో మహేసక్ఖో’తి భణతి. అథ వా ‘కోరజికకోరజికో భాకుటికభాకుటికో కుహకకుహకో లపకలపకో ముఖసమ్భావికో, అయం సమణో ఇమాసం ఏవరూపానం సన్తానం విహారసమాపత్తీనం లాభీ’తి తాదిసం గమ్భీరం గూళ్హం నిపుణం పటిచ్ఛన్నం లోకుత్తరం సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తం కథం కథేసి. యా ఏవరూపా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం, ఇదం సామన్తజప్పనసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి (మహాని. ౮౭).

పాపిచ్ఛస్సేవ పన సతో సమ్భావనాధిప్పాయకతేన ఇరియాపథేన విమ్హాపనం ఇరియాపథసన్నిస్సితం కుహనవత్థూతి వేదితబ్బం. యథాహ – ‘‘కతమం ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థు. ఇధేకచ్చో పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో సమ్భావనాధిప్పాయో ‘ఏవం మం జనో సమ్భావేస్సతీ’తి గమనం సణ్ఠపేతి, ఠానం సణ్ఠపేతి, నిసజ్జం సణ్ఠపేతి, సయనం సణ్ఠపేతి, పణిధాయ గచ్ఛతి, పణిధాయ తిట్ఠతి, పణిధాయ నిసీదతి, పణిధాయ సేయ్యం కప్పేతి, సమాహితో వియ గచ్ఛతి, సమాహితో వియ తిట్ఠతి, నిసీదతి, సేయ్యం కప్పేతి, ఆపాథకజ్ఝాయీ చ హోతి, యా ఏవరూపా ఇరియాపథస్స అట్ఠపనా ఠపనా సణ్ఠపనా భాకుటికా భాకుటియం కుహనా కుహాయనా కుహితత్తం, ఇదం వుచ్చతి ఇరియాపథసఙ్ఖాతం కుహనవత్థూ’’తి (మహాని. ౮౭).

తత్థ పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేనాతి పచ్చయపటిసేవనన్తి ఏవం సఙ్ఖాతేన పచ్చయపటిసేవనేన వా సఙ్ఖాతేన. సామన్తజప్పితేనాతి సమీపభణితేన. ఇరియాపథస్స వాతి చతుఇరియాపథస్స. అట్ఠపనాతిఆది ఠపనా, ఆదరేన వా ఠపనా. ఠపనాతి ఠపనాకారో. సణ్ఠపనాతి అభిసఙ్ఖరణా, పాసాదికభావకరణన్తి వుత్తం హోతి. భాకుటికాతి పధానపురిమట్ఠితభావదస్సనేన భాకుటికరణం, ముఖసఙ్కోచోతి వుత్తం హోతి. భాకుటికరణం సీలమస్సాతి భాకుటికో. భాకుటికస్స భావో భాకుటియం. కుహనాతి విమ్హాపనా. కుహస్స ఆయనా కుహాయనా. కుహితస్స భావో కుహితత్తన్తి.

లపనానిద్దేసే ఆలపనాతి విహారం ఆగతే మనుస్సే దిస్వా ‘‘కిమత్థాయ భోన్తో ఆగతా, కిం భిక్ఖూ నిమన్తితుం, యది ఏవం గచ్ఛథ రే, అహం పచ్ఛతో పత్తం గహేత్వా ఆగచ్ఛామీ’’తి ఏవం ఆదితోవ లపనా. అథ వా అత్తానం ఉపనేత్వా ‘‘అహం తిస్సో, మయి రాజా పసన్నో, మయి అసుకో చ అసుకో చ రాజమహామత్తో పసన్నో’’తి ఏవం అత్తుపనాయికా లపనా ఆలపనా. లపనాతి పుట్ఠస్స సతో వుత్తప్పకారమేవ లపనం. సల్లపనాతి గహపతికానం ఉక్కణ్ఠనే భీతస్స ఓకాసం దత్వా దత్వా సుట్ఠు లపనా. ఉల్లపనాతి మహాకుటుమ్బికో మహానావికో మహాదానపతీతి ఏవం ఉద్ధం కత్వా లపనా. సముల్లపనాతి సబ్బతోభాగేన ఉద్ధం కత్వా లపనా.

ఉన్నహనాతి ‘‘ఉపాసకా పుబ్బే ఈదిసే కాలే నవదానం దేథ, ఇదాని కిం న దేథా’’తి ఏవం యావ ‘‘దస్సామ, భన్తే, ఓకాసం న లభామా’’తిఆదీని వదన్తి, తావ ఉద్ధం ఉద్ధం నహనా, వేఠనాతి వుత్తం హోతి. అథ వా ఉచ్ఛుహత్థం దిస్వా ‘‘కుతో ఆభతం ఉపాసకా’’తి పుచ్ఛతి. ఉచ్ఛుఖేత్తతో, భన్తేతి. కిం తత్థ ఉచ్ఛు మధురన్తి. ఖాదిత్వా, భన్తే, జానితబ్బన్తి. ‘‘న, ఉపాసక, భిక్ఖుస్స ఉచ్ఛుం దేథా’’తి వత్తుం వట్టతీతి. యా ఏవరూపా నిబ్బేఠేన్తస్సాపి వేఠనకథా, సా ఉన్నహనా. సబ్బతోభాగేన పునప్పునం ఉన్నహనా సమున్నహనా.

ఉక్కాచనాతి ‘‘ఏతం కులం మంయేవ జానాతి. సచే ఏత్థ దేయ్యధమ్మో ఉప్పజ్జతి, మయ్హమేవ దేతీ’’తి ఏవం ఉక్ఖిపిత్వా కాచనా ఉక్కాచనా, ఉద్దీపనాతి వుత్తం హోతి. తేలకన్దరికవత్థు చేత్థ వత్తబ్బం. సబ్బతోభాగేన పన పునప్పునం ఉక్కాచనా సముక్కాచనా.

అనుప్పియభాణితాతి సచ్చానురూపం ధమ్మానురూపం వా అనపలోకేత్వా పునప్పునం పియభణనమేవ. చాటుకమ్యతాతి నీచవుత్తితా అత్తానం హేట్ఠతో హేట్ఠతో ఠపేత్వా వత్తనం. ముగ్గసూప్యతాతి ముగ్గసూపసదిసతా. యథా హి ముగ్గేసు పచ్చమానేసు కోచిదేవ న పచ్చతి, అవసేసా పచ్చన్తి, ఏవం యస్స పుగ్గలస్స వచనే కిఞ్చిదేవ సచ్చం హోతి, సేసం అలీకం, అయం పుగ్గలో ముగ్గసూప్యోతి వుచ్చతి. తస్స భావో ముగ్గసూప్యతా. పారిభట్యతాతి పారిభట్యభావో. యో హి కులదారకే ధాతి వియ అఙ్కేన వా ఖన్ధేన వా పరిభటతి, ధారేతీతి అత్థో. తస్స పరిభటస్స కమ్మం పారిభట్యుం. పారిభట్యస్స భావో పారిభట్యతాతి.

నేమిత్తికతానిద్దేసే నిమిత్తన్తి యంకిఞ్చి పరేసం పచ్చయదానసఞ్ఞాజనకం కాయవచీకమ్మం. నిమిత్తకమ్మన్తి ఖాదనీయం గహేత్వా గచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘కిం ఖాదనీయం లభిత్థా’’తిఆదినా నయేన నిమిత్తకరణం. ఓభాసోతి పచ్చయపటిసంయుత్తకథా. ఓభాసకమ్మన్తి వచ్ఛపాలకే దిస్వా ‘‘కిం ఇమే వచ్ఛా ఖీరగోవచ్ఛా ఉదాహు తక్కగోవచ్ఛా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఖీరగోవచ్ఛా, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న ఖీరగోవచ్ఛా, యది ఖీరగోవచ్ఛా సియుం, భిక్ఖూపి ఖీరం లభేయ్యు’’న్తి ఏవమాదినా నయేన తేసం దారకానం మాతాపితూనం నివేదేత్వా ఖీరదాపనాదికం ఓభాసకరణం. సామన్తజప్పాతి సమీపం కత్వా జప్పనం. కులూపకభిక్ఖు వత్థు చేత్థ వత్తబ్బం.

కులూపకో కిర భిక్ఖు భుఞ్జితుకామో గేహం పవిసిత్వా నిసీది. తం దిస్వా అదాతుకామా ఘరణీ ‘‘తణ్డులా నత్థీ’’తి భణన్తీ తణ్డులే ఆహరితుకామా వియ పటివిస్సకఘరం గతా. భిక్ఖుపి అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ఓలోకేన్తో కవాటకోణే ఉచ్ఛుం, భాజనే గుళం, పిటకే లోణమచ్ఛఫాలే, కుమ్భియం తణ్డులే, ఘటే ఘతం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా నిసీది. ఘరణీ ‘‘తణ్డులే నాలత్థ’’న్తి ఆగతా. భిక్ఖు ‘‘ఉపాసికే ‘అజ్జ భిక్ఖా న సమ్పజ్జిస్సతీ’తి పటికచ్చేవ నిమిత్తం అద్దస’’న్తి ఆహ. కిం, భన్తేతి. కవాటకోణే నిక్ఖిత్తం ఉచ్ఛుం వియ సప్పం అద్దసం, ‘తం పహరిస్సామీ’తి ఓలోకేన్తో భాజనే ఠపితం గుళపిణ్డం వియ పాసాణం, లేడ్డుకేన పహటేన సప్పేన కతం పిటకే నిక్ఖిత్తలోణమచ్ఛఫాలసదిసం ఫణం, తస్స తం లేడ్డుం డంసితుకామస్స కుమ్భియా తణ్డులసదిసే దన్తే, అథస్స కుపితస్స ఘటే పక్ఖిత్తఘతసదిసం ముఖతో నిక్ఖమన్తం విసమిస్సకం ఖేళన్తి. సా ‘‘న సక్కా ముణ్డకం వఞ్చేతు’’న్తి ఉచ్ఛుం దత్వా ఓదనం పచిత్వా ఘతగుళమచ్ఛేహి సద్ధిం సబ్బం అదాసీతి. ఏవం సమీపం కత్వా జప్పనం సామన్తజప్పాతి వేదితబ్బం. పరికథాతి యథా తం లభతి తస్స పరివత్తేత్వా కథనన్తి.

నిప్పేసికతానిద్దేసే అక్కోసనాతి దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసనం. వమ్భనాతి పరిభవిత్వా కథనం. గరహణాతి అస్సద్ధో అప్పసన్నోతిఆదినా నయేన దోసారోపనా. ఉక్ఖేపనాతి మా ఏతం ఏత్థ కథేథాతి వాచాయ ఉక్ఖిపనం. సబ్బతోభాగేన సవత్థుకం సహేతుకం కత్వా ఉక్ఖేపనా సముక్ఖేపనా. అథ వా అదేన్తం దిస్వా ‘‘అహో దానపతీ’’తి ఏవం ఉక్ఖిపనం ఉక్ఖేపనా. మహాదానపతీతి ఏవం సుట్ఠు ఉక్ఖేపనా సముక్ఖేపనా. ఖిపనాతి కిం ఇమస్స జీవితం బీజభోజినోతి ఏవం ఉప్పణ్డనా. సంఖిపనాతి కిం ఇమం అదాయకోతి భణథ, యో నిచ్చకాలం సబ్బేసమ్పి నత్థీతి వచనం దేతీతి సుట్ఠుతరం ఉప్పణ్డనా. పాపనాతి అదాయకత్తస్స అవణ్ణస్స వా పాపనం. సబ్బతోభాగేన పాపనా సమ్పాపనా. అవణ్ణహారికాతి ఏవం మే అవణ్ణభయాపి దస్సతీతి గేహతో గేహం గామతో గామం జనపదతో జనపదం అవణ్ణహరణం. పరపిట్ఠిమంసికతాతి పురతో మధురం భణిత్వా పరమ్ముఖే అవణ్ణభాసితా. ఏసా హి అభిముఖం ఓలోకేతుం అసక్కోన్తస్స పరమ్ముఖానం పిట్ఠిమంసం ఖాదనమివ హోతి, తస్మా పరపిట్ఠిమంసికతాతి వుత్తా. అయం వుచ్చతి నిప్పేసికతాతి అయం యస్మా వేళుపేసికాయ వియ అబ్భఙ్గం పరస్స గుణం నిప్పేసేతి నిపుఞ్ఛతి, యస్మా వా గన్ధజాతం నిపిసిత్వా గన్ధమగ్గనా వియ పరగుణే నిపిసిత్వా విచుణ్ణేత్వా ఏసా లాభమగ్గనా హోతి, తస్మా నిప్పేసికతాతి వుచ్చతీతి.

లాభేన లాభం నిజిగీసనతానిద్దేసే నిజిగీసనతాతి మగ్గనా. ఇతో లద్ధన్తి ఇమమ్హా గేహా లద్ధం. అముత్రాతి అముకమ్హి గేహే. ఏట్ఠీతి ఇచ్ఛనా. గవేట్ఠీతి మగ్గనా. పరియేట్ఠీతి పునప్పునం మగ్గనా. ఆదితో పట్ఠాయ లద్ధం లద్ధం భిక్ఖం తత్ర తత్ర కులదారకానం దత్వా అన్తే ఖీరయాగుం లభిత్వా గతభిక్ఖువత్థు చేత్థ కథేతబ్బం. ఏసనాతిఆదీని ఏట్ఠిఆదీనమేవ వేవచనాని, తస్మా ఏట్ఠీతి ఏసనా. గవేట్ఠీతి గవేసనా, పరియేట్ఠీతి పరియేసనా. ఇచ్చేవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. అయం కుహనాదీనం అత్థో.

ఇదాని ఏవమాదీనఞ్చ పాపధమ్మానన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘యథా వా పనేకే భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా సద్ధాదేయ్యాని భోజనాని భుఞ్జిత్వా తే ఏవరూపాయ తిరచ్ఛానవిజ్జాయ మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేన్తి. సేయ్యథిదం, అఙ్గం, నిమిత్తం, ఉప్పాతం, సుపినం, లక్ఖణం, మూసికచ్ఛిన్నం, అగ్గిహోమం, దబ్బిహోమ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౧) ఆదినా నయేన బ్రహ్మజాలే వుత్తానం అనేకేసం పాపధమ్మానం గహణం వేదితబ్బం. ఇతి య్వాయం ఇమేసం ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమవసేన, ఇమేసఞ్చ ‘‘కుహనా లపనా నేమిత్తికతా నిప్పేసికతా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా’’తి ఏవమాదీనం పాపధమ్మానం వసేన పవత్తో మిచ్ఛాజీవో, యా తస్మా సబ్బప్పకారాపి మిచ్ఛాజీవా విరతి, ఇదం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. తత్రాయం వచనత్థో. ఏతం ఆగమ్మ జీవన్తీతి ఆజీవో. కో సో, పచ్చయపరియేసనవాయామో. పారిసుద్ధీతి పరిసుద్ధతా. ఆజీవస్స పారిసుద్ధి ఆజీవపారిసుద్ధి.

పచ్చయసన్నిస్సితసీలం

౧౮. యం పనేతం తదనన్తరం పచ్చయసన్నిస్సితసీలం వుత్తం, తత్థ పటిసఙ్ఖా యోనిసోతి ఉపాయేన పథేన పటిసఙ్ఖాయ ఞత్వా, పచ్చవేక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏత్థ చ సీతస్స పటిఘాతాయాతిఆదినా నయేన వుత్తపచ్చవేక్ఖణమేవ ‘‘యోనిసో పటిసఙ్ఖా’’తి వేదితబ్బం. తత్థ చీవరన్తి అన్తరవాసకాదీసు యంకిఞ్చి. పటిసేవతీతి పరిభుఞ్జతి, నివాసేతి వా పారుపతి వా. యావదేవాతి పయోజనావధిపరిచ్ఛేదనియమవచనం, ఏత్తకమేవ హి యోగినో చీవరపటిసేవనే పయోజనం యదిదం సీతస్స పటిఘాతాయాతిఆది, న ఇతో భియ్యో. సీతస్సాతి అజ్ఝత్తధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధాఉతుపరిణామనవసేన వా ఉప్పన్నస్స యస్స కస్సచి సీతస్స. పటిఘాతాయాతి పటిహననత్థం. యథా సరీరే ఆబాధం న ఉప్పాదేతి, ఏవం తస్స వినోదనత్థం. సీతబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి, తస్మా సీతస్స పటిఘాతాయ చీవరం పటిసేవితబ్బన్తి భగవా అనుఞ్ఞాసి. ఏస నయో సబ్బత్థ. కేవలఞ్హేత్థ ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపస్స. తస్స వనదాహాదీసు సమ్భవో వేదితబ్బో. డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానన్తి ఏత్థ పన డంసాతి డంసనమక్ఖికా, అన్ధమక్ఖికాతిపి వుచ్చన్తి. మకసా మకసా ఏవ. వాతాతి సరజఅరజాదిభేదా. ఆతపోతి సూరియాతపో. సరీసపాతి యే కేచి సరన్తా గచ్ఛన్తి దీఘజాతికా సప్పాదయో, తేసం దట్ఠసమ్ఫస్సో చ ఫుట్ఠసమ్ఫస్సో చాతి దువిధో సమ్ఫస్సో, సోపి చీవరం పారుపిత్వా నిసిన్నం న బాధతి, తస్మా తాదిసేసు ఠానేసు తేసం పటిఘాతత్థాయ పటిసేవతి. యావదేవాతి పున ఏతస్స వచనం నియతపయోజనావధిపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం, హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనఞ్హి నియతపయోజనం, ఇతరాని కదాచి కదాచి హోన్తి. తత్థ హిరికోపీనన్తి తం తం సమ్బాధట్ఠానం. యస్మిం యస్మిఞ్హి అఙ్గే వివరియమానే హిరీ కుప్పతి వినస్సతి, తం తం హిరిం కోపనతో హిరికోపీనన్తి వుచ్చతి. తస్స చ హిరికోపీనస్స పటిచ్ఛాదనత్థన్తి హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనత్థం. హిరికోపీనం పటిచ్ఛాదనత్థన్తిపి పాఠో.

పిణ్డపాతన్తి యంకిఞ్చి ఆహారం. యో హి కోచి ఆహారో భిక్ఖునో పిణ్డోల్యేన పత్తే పతితత్తా పిణ్డపాతోతి వుచ్చతి. పిణ్డానం వా పాతో పిణ్డపాతో, తత్థ తత్థ లద్ధానం భిక్ఖానం సన్నిపాతో సమూహోతి వుత్తం హోతి. నేవ దవాయాతి న గామదారకాదయో వియ దవత్థం, కీళానిమిత్తన్తి వుత్తం హోతి. న మదాయాతి న ముట్ఠికమల్లాదయో వియ మదత్థం, బలమదనిమిత్తం పోరిసమదనిమిత్తఞ్చాతి వుత్తం హోతి. న మణ్డనాయాతి న అన్తేపురికవేసియాదయో వియ మణ్డనత్థం, అఙ్గపచ్చఙ్గానం పీణభావనిమిత్తన్తి వుత్తం హోతి. న విభూసనాయాతి న నటనచ్చకాదయో వియ విభూసనత్థం, పసన్నచ్ఛవివణ్ణతానిమిత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ నేవ దవాయాతి ఏతం మోహూపనిస్సయప్పహానత్థం వుత్తం. న మదాయాతి ఏతం దోసూపనిస్సయప్పహానత్థం. న మణ్డనాయ న విభూసనాయాతి ఏతం రాగూపనిస్సయప్పహానత్థం. నేవ దవాయ న మదాయాతి చేతం అత్తనో సంయోజనుప్పత్తిపటిసేధనత్థం. న మణ్డనాయ న విభూసనాయాతి ఏతం పరస్సపి సంయోజనుప్పత్తిపటిసేధనత్థం. చతూహిపి చేతేహి అయోనిసో పటిపత్తియా కామసుఖల్లికానుయోగస్స చ పహానం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

యావదేవాతి వుత్తత్థమేవ. ఇమస్స కాయస్సాతి ఏతస్స చతుమహాభూతికస్స రూపకాయస్స. ఠితియాతి పబన్ధట్ఠితత్థం. యాపనాయాతి పవత్తియా అవిచ్ఛేదత్థం, చిరకాలట్ఠితత్థం వా. ఘరూపత్థమ్భమివ హి జిణ్ణఘరసామికో, అక్ఖబ్భఞ్జనమివ చ సాకటికో కాయస్స ఠితత్థం యాపనత్థఞ్చేస పిణ్డపాతం పటిసేవతి, న దవమదమణ్డనవిభూసనత్థం. అపిచ ఠితీతి జీవితిన్ద్రియస్సేతం అధివచనం, తస్మా ఇమస్స కాయస్స ఠితియా యాపనాయాతి ఏత్తావతా ఏతస్స కాయస్స జీవితిన్ద్రియపవత్తాపనత్థన్తిపి వుత్తం హోతీతి వేదితబ్బం. విహింసూపరతియాతి విహింసా నామ జిఘచ్ఛా ఆబాధట్ఠేన. తస్సా ఉపరమత్థమ్పేస పిణ్డపాతం పటిసేవతి, వణాలేపనమివ ఉణ్హసీతాదీసు తప్పటికారం వియ చ. బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయాతి సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స చ మగ్గబ్రహ్మచరియస్స చ అనుగ్గహత్థం. అయఞ్హి పిణ్డపాతపటిసేవనపచ్చయా కాయబలం నిస్సాయ సిక్ఖత్తయానుయోగవసేన భవకన్తారనిత్థరణత్థం పటిపజ్జన్తో బ్రహ్మచరియానుగ్గహాయ పటిసేవతి, కన్తారనిత్థరణత్థికా పుత్తమంసం (సం. ని. ౨.౬౩) వియ, నదీనిత్థరణత్థికా కుల్లం (మ. ని. ౧.౨౪౦) వియ, సముద్దనిత్థరణత్థికా నావమివ చ.

ఇతిపురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి ఏతం ఇమినా పిణ్డపాతపటిసేవనేన పురాణఞ్చ జిఘచ్ఛావేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం అపరిమితభోజనపచ్చయం ఆహరహత్థకఅలంసాటకతత్రవట్టకకాకమాసకభుత్తవమితకబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరో వియ న ఉప్పాదేస్సామీతిపి పటిసేవతి, భేసజ్జమివ గిలానో. అథ వా యా అధునా అసప్పాయాపరిమితభోజనం నిస్సాయ పురాణకమ్మపచ్చయవసేన ఉప్పజ్జనతో పురాణవేదనాతి వుచ్చతి. సప్పాయపరిమితభోజనేన తస్సా పచ్చయం వినాసేన్తో తం పురాణఞ్చ వేదనం పటిహఙ్ఖామి. యా చాయం అధునా కతం అయుత్తపరిభోగకమ్మూపచయం నిస్సాయ ఆయతిం ఉప్పజ్జనతో నవవేదనాతి వుచ్చతి. యుత్తపరిభోగవసేన తస్సా మూలం అనిబ్బత్తేన్తో తం నవఞ్చ వేదనం న ఉప్పాదేస్సామీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా యుత్తపరిభోగసఙ్గహో అత్తకిలమథానుయోగప్పహానం ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగో చ దీపితో హోతీతి వేదితబ్బో.

యాత్రా చ మే భవిస్సతీతి పరిమితపరిభోగేన జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకస్స ఇరియాపథభఞ్జకస్స వా పరిస్సయస్స అభావతో చిరకాలగమనసఙ్ఖాతా యాత్రా చ మే భవిస్సతి ఇమస్స పచ్చయాయత్తవుత్తినో కాయస్సాతిపి పటిసేవతి, యాప్యరోగీ వియ తప్పచ్చయం. అనవజ్జతా చ ఫాసువిహారో చాతి అయుత్తపరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగపరివజ్జనేన అనవజ్జతా, పరిమితపరిభోగేన ఫాసువిహారో. అసప్పాయాపరిమితపరిభోగపచ్చయా అరతితన్దీవిజమ్భితా. విఞ్ఞూగరహాదిదోసాభావేన వా అనవజ్జతా, సప్పాయపరిమితభోజనపచ్చయా కాయబలసమ్భవేన ఫాసువిహారో. యావదత్థఉదరావదేహకభోజనపరివజ్జనేన వా సేయ్యసుఖపస్ససుఖమిద్ధసుఖానం పహానతో అనవజ్జతా, చతుపఞ్చాలోపమత్తఊనభోజనేన చతుఇరియాపథయోగ్యభావపటిపాదనతో ఫాసువిహారో చ మే భవిస్సతీతిపి పటిసేవతి. వుత్తమ్పి హేతం –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

ఏత్తావతా చ పయోజనపరిగ్గహో మజ్ఝిమా చ పటిపదా దీపితా హోతీతి వేదితబ్బా.

సేనాసనన్తి సేనఞ్చ ఆసనఞ్చ. యత్థ యత్థ హి సేతి విహారే వా అడ్ఢయోగాదిమ్హి వా, తం సేనం. యత్థ యత్థ ఆసతి నిసీదతి, తం ఆసనం. తం ఏకతో కత్వా సేనాసనన్తి వుచ్చతి. ఉతుపరిస్సయవినోదనపటిసల్లానారామత్థన్తి పరిసహనట్ఠేన ఉతుయేవ ఉతుపరిస్సయో. ఉతుపరిస్సయస్స వినోదనత్థఞ్చ పటిసల్లానారామత్థఞ్చ. యో సరీరాబాధచిత్తవిక్ఖేపకరో అసప్పాయో ఉతు సేనాసనపటిసేవనేన వినోదేతబ్బో హోతి, తస్స వినోదనత్థం ఏకీభావసుఖత్థఞ్చాతి వుత్తం హోతి. కామఞ్చ సీతపటిఘాతాదినావ ఉతుపరిస్సయవినోదనం వుత్తమేవ. యథా పన చీవరపటిసేవనే హిరికోపీనపటిచ్ఛాదనం నియతపయోజనం, ఇతరాని కదాచి కదాచి భవన్తీతి వుత్తం, ఏవమిధాపి నియతం ఉతుపరిస్సయవినోదనం సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా అయం వుత్తప్పకారో ఉతు ఉతుయేవ. పరిస్సయో పన దువిధో పాకటపరిస్సయో చ, పటిచ్ఛన్నపరిస్సయో చ (మహాని. ౫). తత్థ పాకటపరిస్సయో సీహబ్యగ్ఘాదయో. పటిచ్ఛన్నపరిస్సయో రాగదోసాదయో. యే యత్థ అపరిగుత్తియా చ అసప్పాయరూపదస్సనాదినా చ ఆబాధం న కరోన్తి, తం సేనాసనం ఏవం జానిత్వా పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసేవన్తో భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో సేనాసనం ఉతుపరిస్సయవినోదనత్థం పటిసేవతీతి వేదితబ్బో.

గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారన్తి ఏత్థ రోగస్స పటిఅయనట్ఠేన పచ్చయో, పచ్చనీకగమనట్ఠేనాతి అత్థో. యస్స కస్సచి సప్పాయస్సేతం అధివచనం. భిసక్కస్స కమ్మం తేన అనుఞ్ఞాతత్తాతి భేసజ్జం. గిలానపచ్చయోవ భేసజ్జం గిలానపచ్చయభేసజ్జం, యంకిఞ్చి గిలానస్స సప్పాయం భిసక్కకమ్మం తేలమధుఫాణితాదీతి వుత్తం హోతి. పరిక్ఖారోతి పన ‘‘సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహి సుపరిక్ఖతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) ఆదీసు పరివారో వుచ్చతి. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తి (సం. ని. ౫.౪) ఆదీసు అలఙ్కారో. ‘‘యే చ ఖో ఇమే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా’’తి (మ. ని. ౧.౧౯౧-౧౯౨) ఆదీసు సమ్భారో. ఇధ పన సమ్భారోపి పరివారోపి వట్టతి. తఞ్హి గిలానపచ్చయభేసజ్జం జీవితస్స పరివారోపి హోతి, జీవితనాసకాబాధుప్పత్తియా అన్తరం అదత్వా రక్ఖణతో సమ్భారోపి. యథా చిరం పవత్తతి, ఏవమస్స కారణభావతో, తస్మా పరిక్ఖారోతి వుచ్చతి. ఏవం గిలానపచ్చయభేసజ్జఞ్చ తం పరిక్ఖారో చాతి గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారో. తం గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారం. గిలానస్స యంకిఞ్చి సప్పాయం భిసక్కానుఞ్ఞాతం తేలమధుఫాణితాది జీవితపరిక్ఖారన్తి వుత్తం హోతి. ఉప్పన్నానన్తి జాతానం భూతానం నిబ్బత్తానం. వేయ్యాబాధికానన్తి ఏత్థ బ్యాబాధోతి ధాతుక్ఖోభో, తంసముట్ఠానా చ కుట్ఠగణ్డపీళకాదయో. బ్యాబాధతో ఉప్పన్నత్తా వేయ్యాబాధికా. వేదనానన్తి దుక్ఖవేదనా అకుసలవిపాకవేదనా. తాసం వేయ్యాబాధికానం వేదనానం. అబ్యాబజ్ఝపరమతాయాతి నిద్దుక్ఖపరమతాయ. యావ తం దుక్ఖం సబ్బం పహీనం హోతి తావాతి అత్థో.

ఏవమిదం సఙ్ఖేపతో పటిసఙ్ఖా యోనిసో పచ్చయపరిభోగలక్ఖణం పచ్చయసన్నిస్సితసీలం వేదితబ్బం. వచనత్థో పనేత్థ – చీవరాదయో హి యస్మా తే పటిచ్చ నిస్సాయ పరిభుఞ్జమానా పాణినో అయన్తి పవత్తన్తి, తస్మా పచ్చయాతి వుచ్చన్తి. తే పచ్చయే సన్నిస్సితన్తి పచ్చయసన్నిస్సితం.

చతుపారిసుద్ధిసమ్పాదనవిధి

౧౯. ఏవమేతస్మిం చతుబ్బిధే సీలే సద్ధాయ పాతిమోక్ఖసంవరో సమ్పాదేతబ్బో. సద్ధాసాధనో హి సో, సావకవిసయాతీతత్తా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనపటిక్ఖేపో చేత్థ నిదస్సనం. తస్మా యథా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం అనవసేసం సద్ధాయ సమాదియిత్వా జీవితేపి అపేక్ఖం అకరోన్తేన సాధుకం సమ్పాదేతబ్బం. వుత్తమ్పి హేతం –

‘‘కికీవ అణ్డం చమరీవ వాలధిం,

పియంవ పుత్తం నయనంవ ఏకకం;

తథేవ సీలం అనురక్ఖమానకా,

సుపేసలా హోథ సదా సగారవా’’తి.

అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘ఏవమేవ ఖో పహారాద యం మయా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం మమ సావకా జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తీ’’తి (అ. ని. ౮.౧౯). ఇమస్మిం చ పనత్థే అటవియం చోరేహి బద్ధథేరానం వత్థూని వేదితబ్బాని.

మహావత్తనిఅటవియం కిర థేరం చోరా కాళవల్లీహి బన్ధిత్వా నిపజ్జాపేసుం. థేరో యథానిపన్నోవ సత్తదివసాని విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిఫలం పాపుణిత్వా తత్థేవ కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.