ఠాయీభావనిద్దేస
రతిఠాయీభావ
౩౫౬. రమ్మదేసకలాకాల-వేసాదిపటిసేవనా;
యువాన’ఞ్ఞోఞ్ఞరత్తానం, పమోదోరతి రుచ్చతే.
౩౫౬. సిఙ్గారాదయో విభాగతో దస్సేతుమాహ ‘‘రమ్మే’’చ్చాది. తత్థ ‘‘రమ్మదేస’’ఇచ్చాదినా ఉద్దీపనవిభావా దస్సితా. ‘‘యువాన’’న్తి ఇమినా ఆలమ్బణవిభావో. ఇత్థీ హి పురిసస్స, పురిసో ఇత్థియా ఆలమ్బణవిభావో. పమోదోతి అఞ్ఞమఞ్ఞాభిరమణవసేన ఆమోదరూపో.
౩౫౬. ఇదాని సిఙ్గారాదినామకే తేరత్యాదికే కమేన నిద్దిసతి ‘‘రమ్మ’’ఇచ్చాదినా. రమ్మదేసకలాకాలవేసాదిపటిసేవనా రమణీయనిరావరణసుచిపవిత్తవాసారహదేసో రమ్మగీతికాదికలా రతిజనకవసన్తాదిఅనురూపకాలో మాలాగన్ధాది ఉపసోభితకిరియాది మనుఞ్ఞవేసో, ఆదిసద్దేన నిద్దిట్ఠభాసితమిహితాదిచేతి ఇమేసం దిట్ఠసుతముతాదీసు దిట్ఠాదిమత్తమకత్వా పఞ్ఞాయ తేన తేనాకారేన పునప్పునానుభవనేన అఞ్ఞోఞ్ఞరత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిమిత్తానుబ్యఞ్జనసఙ్కప్పవసేనాతిరత్తానం యువానం తరుణిత్థి పురిసానం పమోదో అభిరమణవసేన సన్తోసో పీతి రతి రుచ్చతే రుచ్చనతో ‘‘రతీ’’తి వుచ్చతీతి. ఇమస్మిం పక్ఖే రకారో సన్ధిజో. దేసో చ కలా చ కాలో చ వేసో చేతి చ, తే ఆదయో యేసమితి చ, రమ్మా చ తే దేస…పే… వేసాదయో చేతి చ, తేసం పటి పునప్పునం సేవనమితి చ, అఞ్ఞో చ అఞ్ఞో చేతి చ, తేసు రత్తాతి చ వాక్యం.
౩౫౭. యుత్యా భావానుభావా తే,
నిబన్ధా పోసయన్తి నం;
సోప్యా’యోగవిప్పయోగ-
సమ్భోగానం వసా తిధా.
౩౫౭. ‘‘యుత్యా’’ఇచ్చాది. తే యథావుత్తా భావానుభావా యుత్యా ఆలసియఉగ్గతాజిగుచ్ఛావజ్జితా యే సఙ్కాఉస్సుక్కాదయో భావా తంబ్యఞ్జకా తదనురూపా అనుభావా చ అయోగాదికే సిఙ్గారే యథా యథా యుఞ్జన్తి, తాదిసియావ యుత్తియా నిబన్ధా నం రతిం సమ్పోసయన్తి, సోయేవమేవం పోసితో సిఙ్గారో నామ రసో సమ్పజ్జతే. సోపి తిధాతి సమ్బన్ధో. తత్థ అయోగో నామ పుబ్బే అసఙ్గతానం అనురాగేన సఙ్గమమిచ్ఛన్తానం ఇత్థిపురిసానమసఙ్గమో. అతిసయవిరుళ్హపేమానముభిన్నమ్పి సిలేసో విప్పయోగో. బలవకామావేసవిసేసానం కామీనం దస్సనాదిసమఞ్జనం సమ్భోగో.
౩౫౭. ఇదాని రతియా పుట్ఠకారణం పుట్ఠపయోగఞ్చ దస్సేతి ‘‘యుత్యా’’ఇచ్చాదినా. తే భావానుభావా నిద్దిట్ఠబ్యభిచారీభావేసు రత్యానురూపబ్యభిచారీభావో తప్పకాసకో అనుభావో చేతి ఇమే ద్వే యుత్యా హేతుభూతాయ అయోగవిప్పయోగసమ్భోగసఙ్ఖతానం తిణ్ణం సిఙ్గారానం అనుకూలత్థేన రతియా విరుద్ధత్తా ఆలసియఉగ్గజిగుచ్ఛాదికే పరివజ్జేత్వా సఙ్కాఉస్సుక్కాదీనం రత్యానుకూలభావానం వసేన యథాయోగం నిబన్ధా కవీహి బన్ధా నం రతిం పోసయన్తి యథా తప్పకాసనేన పూరేన్తి సజ్జేన్తి, ఏవం సజ్జితో రతిసిఙ్గారో నామ రసో హోతి. సోపి సామఞ్ఞేన నిద్దిట్ఠసిఙ్గారరసోపి అయోగవిప్పయోగసమ్భోగానం సిఙ్గారానం వసా భేదేన తిధా భవతీతి. తత్థ అయోగో నామ పుబ్బే అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గమరహితానం అభినవానురాగబలేన సఙ్గమం పత్థేన్తానం థీపుమానం అసఙ్గమో. విప్పయోగో నామ సఙ్గమాతిసయేన విరుళ్హపేమానం థీపుమానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిలేసో. సమ్భోగో నామ బలవకామతణ్హావిసేసవసేన యుత్తానం కామినికాముకానం అఞ్ఞమఞ్ఞం దస్సనాదిఅస్సాదో. భావో చ అనుభావో చేతి చ, అయోగో చ విప్పయోగో చ సమ్భోగో చేతి చ వాక్యం.
ఇమమలఙ్కారం కరోన్తేన ఆచరియసఙ్ఘరక్ఖితమహాసామిపాదేన పన పరమమధురసద్ధమ్మామతలుద్ధసుద్ధసన్తానానం తపోధనానం అఞ్ఞరసావబోధనే పయోజనాభావేపి లోకియేసు తేసు తేసు వోహారేసు అసమ్మోహత్థం సిఙ్గారాదినవవిధరసానం లక్ఖణమత్తస్సేవ దస్సితత్తా తదనురూపలక్ఖియపరిగ్గహే అసతి లక్ఖణావబోధస్స సుబ్యత్తాభావతో వుత్తలక్ఖణావబోధత్థం తంతంలక్ఖణకథనానన్తరం తస్స తస్స లక్ఖియస్స ముఖమత్తం దస్సేతబ్బం హోతి. హేట్ఠా ‘‘రాగానతబ్భుతసరోజముఖం ధరాయా’’తిఆదినా నిద్దిట్ఠసమ్భోగసిఙ్గారరసాభాసేనేవ హసాభాసాదీనం అట్ఠన్నం రసాభాసరూపస్స భావాభాసస్స, విభావాభాసస్స, అనుభావాభాసస్స చ ఞాతబ్బత్తా సిఙ్గారరసస్స లక్ఖియమేవం వేదితబ్బం.
గీతస్సరేన ఉపకడ్ఢియ నేత్తరస్మి-
బన్ధం కరంవ వివసఞ్చ కరగ్గహేన;
యా తాదిసేపి వినియోజయి దుక్కరే మం,
సేరన్దతీ అధిగతా విధినా మయజ్జాతి.
గీతస్సరేన హత్థీనం గీతికాయ పియత్తా గీతికాధనినా ఉపకడ్ఢియ అత్తనో సమీపం ఆకడ్ఢిత్వా నేత్తరస్మిబన్ధం నేత్తసఙ్ఖాతహత్థాచరియస్స రజ్జునా బన్ధం కరగ్గహేన హత్థగ్గాహేన సోణ్డగ్గహణేన వివసఞ్చ అపగతఇచ్ఛాచారం పరవసం కరం ఇవ హత్థం ఇవ గీతస్సరేన అత్తనో లీలోపేతగీతికాధనినా ఉపకడ్ఢియ అత్తనో సమీపం నేత్వా నేత్తరస్మిబన్ధం అత్తనో నయనకన్తియా పటిబన్ధం కరగ్గహేన హత్థగ్గాహేన వివసఞ్చ అపగతధితిం మూళ్హం మం యా కన్తా తాదిసేపి దుక్కరే వినియోజయి, సా ఇరన్దతీ ఇరన్దతీ నామ నాగమానవికా మయా అజ్జ విధినా భాగ్యేన అధిగతా లద్ధాతి.
ఏత్థ గీతస్సరనేత్తరస్మికరగ్గహసఙ్ఖతాహి ఇమాహి పదావలీహి ఉద్దీపనవిభావో దస్సితో. థియా పురిసో చ, పురిసస్స థీ చ ఆలమ్బణం హోతీతి ‘‘సా ఇరన్దతీ మయా’’తి ఇమినా ఆరమ్మణవిభావో దస్సితో. ‘‘ఉపకడ్ఢియ బన్ధం వివస’’న్తి ఇమేహి కామేన ఉద్దీపితఠాయీభావసఙ్ఖతా రతి దస్సితా. ‘‘తాదిసేపి దుక్కరే వినియోజయీ’’తి ఇమేహి ఉస్సాహాదికా చ ‘‘విధినా అధిగతా మయజ్జా’’తి ఇమేహి హరిసాదికా చ బ్యభిచారీభావా దస్సితా. రతియా విరుద్ధే నిబ్బేదఆలసియఉగ్గతజిగుచ్ఛాదికే బ్యభిచారీభావే వజ్జేత్వా వుత్తప్పకారవిభావాదికే పకాసన్తో ‘‘గీతస్సరేనే’’చ్చాదికా రతిప్పతీతియా అనురూపం పయుత్తా కవిప్పయోగా ఇధ అనుభావా నామ హోన్తి. నాటకాదిదస్సనీయసత్థే అభినయో అనుభావో. రమ్మదేసరమ్మకాలరమ్మవేసాదయో తదభావే రతియా అనుప్పజ్జనతో సామత్థియా గమ్యా భవన్తీతి ఏవం లక్ఖణానుగతలక్ఖియపరిగ్గాహో సబ్బత్థ కాతబ్బో. ఏవం సతిబన్ధత్థావబోధకానం సబ్భానం ఉప్పజ్జమానాయపీతియా కారణత్తా కారియోపచారేన ఏసో బన్ధో రసో నామ హోతీతి. ఉపరిపి ఏవమేవ.
హస్సఠాయీభావ
౩౫౮. వికారాకతిఆదీహి,
అత్తనో’థ పరస్స వా;
హాసో నిద్దా సమాలస్య-
ముచ్ఛాదిబ్యభిచారిభి;
పరిపోసే సియా హస్సో,
భియ్యో’త్థిపభుతీన సో.
౩౫౮. ‘‘వికారే’’చ్చాది. వికారాకతి దేసవయాదీనం విపరీతో కేసబన్ధనాది, సో ఆది యేసం అఞ్ఞాకత్యాదినచ్చనాదీనం, తేహి విభావేహి హాసో చేతోవికాసో, సోపి అత్తనో సమ్బన్ధీ వా అథ పరస్స సమ్బన్ధీ వా, తత్థ యో విభావసామత్థియాయేవాభిబ్యత్తిం యాతి, సో అత్తట్ఠో. యో పన విభావదస్సనా ఉప్పన్నాపి పురిసస్స గమ్భీరత్తాదినా ఛాదితో సమానో పురిసన్తరే హసత్యాభిబ్యత్తో, సో పరట్ఠో. సో హాసో నిద్దాదీహి బ్యభిచారీహియేవ, అనుభావపక్ఖే ఆదిసద్దేన అక్ఖిఫన్దనాదయో గహితా. పరిపోసే సతి హస్సో నామ రసో సియా. సో హస్సో భియ్యో ఇత్థిపభుతీనం సియాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ పభుతిసద్దేన నీచపకతయో సఙ్గణ్హన్తి.
౩౫౮. ఇదాని హస్సరసస్స పోసనాకారం దస్సేతుమాహ ‘‘వికార’’ఇచ్చాది. వికారాకతిఆదీహి దేసవయోలిఙ్గానం విపరీతేహి కేసబన్ధగతిట్ఠితిఆదికేహి, నచ్చగీతఆదికేహి చ దువిధేహి ఆకతిసఙ్ఖతేహి హేతుభూతేహి అత్తనో వా అథ పరస్స వా సమ్బన్ధీ సో హాసో చేతో వికాసలక్ఖణో నిద్దాసమాలస్యముచ్ఛాదిబ్యభిచారిభి నిద్దాసమఆలస్యముచ్ఛాఅక్ఖిఫన్దనాదీహి అనుభావేహి సుతసమ్బన్ధేన తేహేవ నిద్దాసమాలస్యముచ్ఛాసఙ్ఖతబ్యభిచారీహి కరణభూతేహి పరిపోసే సతి హస్సో హస్సో నామ రసో సియా, సో హస్సో భియ్యో ఇత్థిపభుతీనం, నీచపకతీనఞ్చ సియాతి. వికారా చ సా ఆకతి చేతి చ, సో ఆది యేసన్తి చ, నిద్దా చ సమో చ ఆలస్యఞ్చ ముచ్ఛా చేతి చ, తే ఆది యేసం అక్ఖిఫన్దనాదీనం అనుభావానన్తి చ, తే చ బ్యభిచారినో చేతి చ, ఇత్థీ పభుతి యేసం నీచపకతీనన్తి చ వాక్యం.
హస్సప్పభేద
౩౫౯. సితమిహ వికాసినయనం,
కిఞ్చా’లక్ఖియదిజన్తు తం హసితం;
మధురస్సరం విహసితం,
సంససిరోకమ్పముపహసితం.
౩౬౦. అపహసితం సఞ్జల’క్ఖి,
విక్ఖిత్తఙ్గం భవత్య’తిహసితం;
ద్వే ద్వే హస్సా కథితా చే’సం,
జేట్ఠే మజ్ఝే’ధమేపి చ కమసో.
౩౫౯-౩౬౦. హస్సే భేదమాహ ‘‘సిత’’మిచ్చాదినా. ఇహ హస్సే వికాసీని నయనాని యస్స తం సితం, కిఞ్చి ఆలక్ఖియా దిజా దన్తా యస్స తం హసితం. ఏవం మధురో సరో సద్దో యస్స తం విహసితం. అంససిరోకమ్పేన సహ వత్తమానం ఉపహసితం, సహ జలేన అస్సునా వత్తమానాని అక్ఖీని యస్స తం అపహసితం. విక్ఖిత్తాని ఇతో తతో పసారితాని అఙ్గాని యస్స తం అతిహసితం నామ. ఏసఞ్చ సితాదీనం మజ్ఝే ద్వే ద్వే హస్సా ఆదితో పట్ఠాయ కమసో యథాక్కమేన జేట్ఠే మజ్ఝే అధమేపి చ కథితాతి సమ్బన్ధో. పురాతనేహీతి విఞ్ఞాయతి.
౩౫౯-౩౬౦. ఇదాని హస్సభేదం దస్సేతి ‘‘సిత’’మిచ్చాదినా. ఇహ ఇమస్మిం హస్సవిసయే వికాసినయనం వివటనయనం సితం నామ. కిఞ్చి ఆలక్ఖియదిజం తు కిఞ్చి దిస్సమానదన్తం, తం హసితం నామ. మధురస్సరం మధురనాదం విహసితం నామ. సంససిరోకమ్పం అంససిరోకమ్పసహితం ఉపహసితం నామ. సజలక్ఖి అస్సువిలోచనసహితం అపహసితం నామ. విక్ఖిత్తఙ్గం అట్ఠానే పసారణవసేన విక్ఖిత్తహత్థపాదాదిఅవయవవన్తం అతిహసితం నామ భవతి. ఏసం ఛన్నం కమసో కమేన ద్వే ద్వే జేట్ఠే మజ్ఝే అధమేపి విసయే కథితా పురాతనేహి భాసితాతి. వికాసీని నయనాని అస్సేతి చ, కిఞ్చి ఈసకం ఆలక్ఖియా దిజా యస్సేతి చ, మధురో సరో అస్సేతి చ, అంసో చ సిరో చేతి చ, అంససిరసో కమ్పోతి చ, తేన సహ వత్తతీతి చ, సహ జలేన వత్తమానాని అక్ఖీని యస్సేతి చ, అనుస్వరాగమో. విక్ఖిత్తాని అఙ్గాని యస్సేతి చ వాక్యం. సితహసితద్వయం ఉత్తమే, విహసితఉపహసితద్వయం మజ్ఝిమే, అపహసితఅతిహసితద్వయం అధమే వత్తతే. ఏవం సితాదయో అనురూపవిభావాదినా పయుత్తా ఇమే రసా’వత్థం పాపుణన్తీతి అధిప్పాయో.
హస్సరసస్స ఏవముదాహరణం ఞాతబ్బం –
పూజేసి కణ్ఠమణినా అపి యో పసన్నో,
ధమ్మే పురా’సమధురం విధురం స హన్తుం;
గోపేన్తియాపి వచనేన థియా సభావం;
భత్తిం అకాసి ఫరుసే మయి నాగరాజాతి.
యో పురా పుబ్బే ధమ్మే తస్స ధమ్మకథనే పసన్నో కణ్ఠమణినా అపి అత్తనో అనగ్ఘకణ్ఠమణినాపి తం పూజేసి, సో నాగరాజా సభావం అత్తనో అధిప్పాయం గోపేన్తియా అపి థియా వచనేన ఇత్థియా వచనేన అసమధురం తుల్యరహితం విధురం విధురపణ్డితం హన్తుం వినాసనత్థం ఫరుసే చణ్డే మయి భత్తిం అకాసీతి. ఇహ ఏకస్మింయేవ వత్థుని నాగరాజస్స పసాదవధవిధానాదివిపరీతప్పవత్తి ఆలమ్బణవిభావో, పఠమం అనగ్ఘపియవత్థూహి పూజితభావో చ బోధిసత్తస్స అతుల్యభావో చ ఇత్థివచనస్స సమ్పటిచ్ఛనభావో చ తస్సాధిప్పాయస్స అఞ్ఞాతభావో చ పుణ్ణకస్స చణ్డభావో చేతి ఇమేహి సబ్బవచనేహి ఉద్దీపనవిభావో దస్సితో. ఇమేహి ఉద్దీపితఠాయీభావసఙ్ఖతో హాసో వాక్యసామత్థియా పకాసితో హాసవిరోధినిబ్బేదాదివజ్జితా సమాలసియసన్తోసఅస్సువేపథాదికా బ్యభిచారీభావా సాత్తికాభావా చ ఏవం సామత్థియేన దీపితా. తదనురూపవిభావాదిపకాసకా యథావుత్తకవిప్పయోగా అనుభావా నామ హోన్తి. హస్సభేదేన మజ్ఝిమే పురిసే వత్తబ్బాపి హసితఉపహసితా ద్వే ఇమా దట్ఠబ్బా.
కరుణాఠాయీభావ
౩౬౧. సోకరూపో తు కరుణో-
నిట్ఠపత్తిట్ఠనాసతో;
తత్థా’నుభావా రుదిత-
పలయత్థమ్భకాదయో;
విసాదాలస్యమరణ-
చిన్తాదీ బ్యభిచారినో.
౩౬౧. ‘‘సోకే’’చ్చాది. అనిట్ఠస్స పుత్తవియోగాదినో దేసనిక్కడ్ఢనాదినో పత్తి చ ఇట్ఠస్స ధమ్మస్స, ధనాదినో వా నాసో చ తతో విభావభూతేహి సమ్పన్నో సోకరూపో సోకసభావో తు కరుణో రసో నామ. తత్థ ఉత్తమానం సోకో పుత్తవియోగాదిఅనిట్ఠుప్పత్తితో, ధమ్మాదిఇట్ఠనాసతో చ జాయతే. నీచానం తు దేసనిక్కడ్ఢనాదిఅనిట్ఠుప్పత్తితో, ధనాదిఇట్ఠనాసతో చ, పరేసం ధనాదినాసతో తు ఉత్తమస్సేవ మహాకారుణికత్తా, సేసం సుబోధం. అనుభావో పనేత్థ యథోచిత్యం నిరూపయితబ్బో.
౩౬౧. ఇదాని కరుణారసపోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘సోక’’ఇచ్చాదినా. అనిట్ఠప్పత్తిట్ఠనాసతో పుత్తవియోగాదినో, దేసచాగాదినో వా అనిట్ఠస్స ఉప్పత్తి చ సీలాదినో, ధనాదినో వా ఇట్ఠస్స కన్తివత్థునో వినాసో చాతి ఇమేహి ఆలమ్బణవిభావేహి కరణభూతేహి ఉప్పన్నో సోకరూపో తు సోకసభావో పన కరుణో కరుణారసో నామ హోతి. తత్థ కరుణారసే రుదితపలయత్థమ్భకాదయో రుదితో పలయో థమ్భోతిఆదయో అనుభావా నామ భవన్తీతి. థమ్భాదీనం సరూపో హేట్ఠా వుత్తోవ. విసాదఆలస్యమరణచిన్తాదయో బ్యభిచారినో తస్మింయేవ బ్యభిచారినో భవన్తి. ఇహ పుత్తవియోగాదిఅనిట్ఠప్పత్తియా చ సీలధమ్మాదిఇట్ఠనాసనేన చ ఉత్తమానం సోకో ఉప్పజ్జతి, దేసచాగాదిఅనిట్ఠప్పత్తియా చ ధనాదిఇట్ఠనాసనేన చ నీచానం. అఞ్ఞేసం ధనాదివినాసనేన పన మహాకరుణికత్తా ఉత్తమస్సేవ ఉప్పజ్జతి. తస్మిం విసయే సో సోకో సేసానం నుప్పజ్జతి. తస్మా యథారహం పయోగో కాతబ్బో. సోకస్స రూపో సభావోతి చ, అనిట్ఠస్స పత్తీతి చ, ఇట్ఠస్స నాసోతి చ, అనిట్ఠప్పత్తి చ ఇట్ఠనాసో చేతి చ, రుదితఞ్చ పలయో చ థమ్భకో చేతి చ, తే ఆది యేసమితి చ, విసాదో చ ఆలస్యఞ్చ మరణఞ్చ చిన్తా చేతి చ, తా ఆది యేసమితి చ వాక్యం. ఇమస్స కరుణారసస్స లక్ఖియమేవం దట్ఠబ్బం –
ఆకడ్ఢితే’కసతరాజపురక్ఖతో యో,
ధమ్మేన ఆసనమలంకురుతే జినోవ;
సో అస్సవాలమవలమ్బియ దాని నీతో,
యక్ఖేన లోకతిలకో కురుతే కిమేకోతి.
యో ఏకసతరాజపురక్ఖతో రాజూనం ఏకసతేన పరివారితో జినో ఇవ బుద్ధో ఇవ ధమ్మేన మధురధమ్మకథనేన ఆసనం ధమ్మాసనం అలంకురుతే సజ్జేతి, లోకతిలకో లోకస్స పియతాయ తిలకాలఙ్కారభూతో సో విధురపణ్డితో యక్ఖేన పుణ్ణకేన ఆకడ్ఢితో హుత్వా నీతో అస్సవాలం అవలమ్బియ ఇదాని ఏకో కిం కురుతేతి. ఇహానీతోతి దస్సితపియవత్థువియోగో సోకస్స ఆలమ్బణవిభావో హోతి. ‘‘ఆకడ్ఢితేకసతరాజే’’చ్చాదినా సకలేన వాక్యేన ఉద్దీపనవిభావో దస్సితో, ఉద్దీపితసోకసఙ్ఖాతఠాయీభావో చ విసాదాలస్యచిన్తాదికో బ్యభిచారీభావో చ రుదితపలయథమ్భకాదికా విభావాదిబోధకఅనుభావా చ వాక్యసామత్థియేన దీపితా హోన్తి.
రుద్దఠాయీభావ
౩౬౨. కోధో మచ్ఛరియాదీహి, పోసే తాసమదాదిభి;
నయనారుణతాదీహి, రుద్దో నామ రసో భవే.
౩౬౨. ‘‘కోధో’’ఇచ్చాది, సుబోధం. ఏత్థ పఠమేన ఆదిసద్దేన అవిక్ఖేపఉపహాసాదయో విభావా గహితా, దుతియేన ఉగ్గసమ్భమాదయో బ్యభిచారినో, తతియేన భూకుటిపురణఓట్ఠనిప్పీళనాదయో అనుభావా.
౩౬౨. ఇదాని రుద్దరసస్స పోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘కోధో’’ఇచ్చాదినా. కోధో మచ్ఛరియాదీహి మచ్ఛరియఅవిక్ఖేపఉపహాసాదీహి ఆలమ్బణాదీహి విభావేహి చ హేతుభూతేహి తాసమదాదీహి తాసమదఉగ్గతసమ్భమాదీహి బ్యభిచారీభావేహి చ నయనారుణతాదీహి నేత్తరత్తసుభఙ్గఓట్ఠపీళనాదీహి అనుభావేహి చ కరణభూతేహి పోసే సతి రుద్దో నామ రసో భవేతి. మచ్ఛరియం ఆది యేసన్తి చ, తాసో చ మదో చేతి చ, తే ఆది యేసమితి చ, నయనాని చ తాని అరుణాని చాతి చ, తేసం భావోతి చ, సా ఆది యేసమితి చ వాక్యం.
రుద్దరసస్స ఉదాహరణమేవం దట్ఠబ్బం –
యక్ఖేన భో అధిగతోసి మనుస్సభక్ఖే,
నా’స్సస్స వాల’మవలమ్బ పురం అవేక్ఖ;
వేరమ్భవాతముఖచుణ్ణితసబ్బగత్తో,
మచ్చో కథం పునపి పస్సతి జీవలోకన్తి.
భో మనుస్సభక్ఖేన యక్ఖేన అధిగతోసి గహితో అసి, అస్సస్స వాలమవలమ్బ వాలధిం గహేత్వా ఇదానేవ పురం అవేక్ఖ తుయ్హం నగరం ఓలోకేహి, తథేవ హి వేరమ్భవాతముఖచుణ్ణితసబ్బగత్తో వేరమ్భవాతస్స అభిముఖిచుణ్ణితసకలసరీరో మచ్చో మనుస్సో జీవలోకం సత్తలోకం పునపి కథం పస్సతీతి. ఇహ మచ్ఛరియాదివిభావా చ కోధాదిసఙ్ఖాతో ఠాయీభావో చ వాక్యసామత్థియా దీపితా హోన్తి, అపరద్ధేన తాసమదఉగ్గతాదిబ్యభిచారీభావా విభావితా హోన్తి. సముదాయేన నయనారుణతాదయో అనుభావా సూచితా హోన్తి.
వీరఠాయీభావ
౩౬౩. పతాపవిక్కమాదీహు-స్సాహో విరోతి సఞ్ఞితో;
రణదానదయాయోగా, వీరో’యం తివిధో భవే;
తేవా’నుభావా ధితిమ-త్యాదయో బ్యభిచారినో.
౩౬౩. ‘‘పతాపి’’చ్చాది. పతాపో సత్తుసన్తాపకారీ తేజో, విక్కమో పరమణ్డలక్కమన్తం, తే ఆదయో యేసం బలావిక్ఖేపాదీనం పటిపుగ్గలగతానం విభావానం, తేహి జాతో ఉస్సాహో రసత్తమాపన్నో వీరో రసోతి సఞ్ఞితో, అయం వీరో రణదానదయాయోగా తివిధో భవే యుద్ధవీరో దానవీరో దయావీరోతి, తే యుద్ధకరణాదయో ఏవ తత్థ అనుభావా భవన్తి. ధితిమతిఉగ్గతాదయో బ్యభిచారినో భవన్తీతి.
౩౬౩. ఇదాని వీరరసభేదం, పోసనక్కమఞ్చ దస్సేతి ‘‘పతాప’’ఇచ్చాదినా. పతాపవిక్కమాదీహి అఞ్ఞరాజూనం దణ్డజతేజసఙ్ఖతపతాపో, తేసమేవ పరమణ్డలక్కమనసఙ్ఖాతవిక్కమో ఫలభేదో చేతిఆదీహి ఉప్పన్నో ఉస్సాహో వీరోతి వీరరసోతి సఞ్ఞితో కవీహి ఞాతో, అయం వీరరసో రణదానదయాయోగా యుద్ధచాగకరుణాయోగేన హేతుభూతేన తివిధో భవే. తే ఏవ రణదానదయా ఏవ ఇమా అనుభావా నామ హోన్తి. ధితిమత్యాదయో ధితిమతిఉగ్గతగబ్బాదయో బ్యభిచారినో భావా హోన్తీతి. యుద్ధవీరదానవీరదయావీరవసేన వీరరసో తివిధో హోతి. పతాపో చ విక్కమో చేతి చ, తే ఆది యేసమితి చ, రణో చ దానఞ్చ దయా చేతి చ, తాహి యోగోతి చ, తయో విధా పకారా అస్సాతి చ, ధితి చ మతి చేతి చ, తా ఆది యేసమితి చ వాక్యం.
వీరరసస్స ఉదాహరణమేవం దట్ఠబ్బం –
విఞ్ఞాపేత్వా కువేరం సుమహతి-
మపి చే’కోవకుమ్భణ్డసేనం,
ఉత్తాసేత్వా గహేత్వా మణిరతనవరం
లక్ఖమాధాయ జూతే;
జేత్వా కోరబ్యరాజం సచివరతన-
ముద్ధచ్చ రఞ్ఞం సతమ్హా,
ఏత్థానేత్వా’దియిస్సం సుయువతిరతనం
కో మమే’త్థ’త్థి భారోతి.
కువేరం వేస్సవణమహారాజం విఞ్ఞాపేత్వా బోధేత్వా సుమహతిమపి కుమ్భణ్డసేనం అతిమహన్తిం కుమ్భణ్డసేనం ఏకోవ ఉత్తాసేత్వా భయం జనేత్వా మణిరతనవరం గహేత్వా జూతే అక్ఖకీళాయం లక్ఖం ఆధాయ ఠపేత్వా కోరబ్యరాజం జేత్వా రఞ్ఞం సతమ్హా రాజసమ్బన్ధినా సతేన సచివరతనం అమచ్చరతనం ఉద్ధచ్చ ఉద్ధరిత్వా ఏత్థానేత్వా సుయువతిరతనం సోభనఇత్థిరతనం ఆదియిస్సం గణ్హిస్సామి, ఏత్థ యథావుత్తేసు మమ కో భారో అత్థీతి. ఏత్థ ‘‘కో మమేత్థత్థి భారో’’తి ఇమినా ఉస్సాహసఙ్ఖాతో ఠాయీభావో పకాసితో. ఏతస్స ఉప్పత్తిఉద్దీపనేసు కారణభూతస్స ఇత్థిరతనస్స ఆదానఖ్యాతనాగరాజగతపతాపవిక్కమాదివిభావో చ, తంతంరూపప్పకాసకకవివచనసఙ్ఖాతానుభావో చ ‘‘విఞ్ఞాపేత్వా’’ఇచ్చాదినా వాక్యసామత్థియేన పటిపాదనీయా హోన్తి. ‘‘సుమహతిమపి కుమ్భణ్డసేనం ఏకో’’తి చ, ‘‘రఞ్ఞం సతమ్హా సచివరతనముద్ధచ్చా’’తి చ ఇమేహి ధితిఉగ్గతగబ్బాదయో చ, ‘‘విఞ్ఞాపేత్వా కువేర’’న్తి చ, ‘‘ఉత్తాసేత్వా కోరబ్యరాజ’’న్తి చ, ‘‘ఏత్థానేత్వా ఇచ్చాదయో’’తి చ ఇమేహి మత్యాదయో చ బ్యభిచారినో భావా విభావితా హోన్తి. ఇమేహి విభావానుభావబ్యభిచారీభావేహి యుద్ధవీరరసో పోసితోతి దట్ఠబ్బో. ఇమినాయేవ నయేన దానవీరాదయో విఞ్ఞాతబ్బా.
భయఠాయీభావ
౩౬౪. వికారిసనసత్తాది-
భయుక్కంసో భయానకో;
సేదాదయో’నుభావే’త్థ,
తాసాదీ బ్యభిచారినో.
౩౬౪. ‘‘వికారి’’చ్చాది. వికారి అసభావప్పవత్తో విరుద్ధో సనో సద్దో సత్తో చ, తే ఆదయో యేసం సుఞ్ఞారఞ్ఞాదీనం ఇత్థినీచప్పకతిసమ్భవన్తానం, విభావానం, గురుఆదీనం వా ఉత్తమానం, తేహి జాతస్స భయస్స, కిత్తిమస్స వా ఉక్కంసో భయానకో నామ రసో. ఏత్థ సేదకమ్పనపాదచలనాదయో అనుభావా, తాసాదయో బ్యభిచారినో.
౩౬౪. ఇదాని భయానకరసస్స పోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘వికారి’’చ్చాదినా. వికారిసనసత్తాదిభయుక్కంసో పకతివిరహేన వికారవన్తేహి విరుద్ధేహి అసనిసద్దాదిసద్దేహి, రక్ఖసాదిసత్తేహి వా విభావేహి హేతుభూతేహి సఞ్జాతో సాభావికో, కిత్తిమో వా భయపటిబన్ధో ఉక్కంసో భయానకరసో నామ హోతి. ఏత్థ భయానకరసవిసయే సేదాదయో దాహసరీరకమ్పనాదయో అనుభావా కాయికవాచసికప్పయోగసఙ్ఖతా అనుభావా హోన్తి. తాసాదీ బ్యభిచారినో తాససఙ్కాదయో ఇహ బ్యభిచారీభావా హోన్తీతి. సనో చ సత్తో చేతి చ, వికారో ఏతేసం అత్థీతి చ, వికారినో చ తే సనసత్తా చేతి చ, తే ఆదయో యేసం సుఞ్ఞారఞ్ఞాదీనమితి చ, తేహి జాతం భయమితి చ, మజ్ఝే పదలోపో, తస్స ఉక్కంసోతి చ, సేదో ఆది యేసం కమ్పనాదీనమితి చ, తాసో ఆది యేసం సఙ్కాదీనమితి చ వాక్యం. ఇత్థినీచప్పకతికానం భయహేతు వికారిసనసత్తాది, ఉత్తమానం గురుఆది.
ఏత్థ లక్ఖియమేవం వేదితబ్బం –
యం దిట్ఠిసత్థపతనేన పరిప్ఫురన్తీ,
కుమ్భణ్డరక్ఖసచమూ గమితా సమన్తా;
ఆచక్కవాళనగ’మస్సగతం పురీవ,
భోతో ముహుం ముహు’మపస్సి స పుణ్ణకో’హన్తి.
దిట్ఠిసత్థపతనేన దిట్ఠిసల్లసమ్పాతనేన పరిప్ఫురన్తీ కమ్పమానా సమన్తా పరిసమన్తతో ఆచక్కవాళనగం చక్కవాళపబ్బతావధి గమితా పలాపితా కుమ్భణ్డరక్ఖసచమూ కుమ్భణ్డరక్ఖసానం సేనా యం అస్సగతం అస్సపిట్ఠే నిసిన్నకం భోతో భవతం తుమ్హాకం పురీ ఇవ పురియా దస్సనమివ ముహుం ముహుం అపస్సి ఖణే ఖణే అపస్సిత్థ, సో అహం పుణ్ణకో నామ యక్ఖోతి. ఏత్థ ‘‘దిట్ఠిసత్థపతనేనా’’తి దిట్ఠిసత్థారోపనేన చ ‘‘స పుణ్ణకో అహ’’న్తి ఇమినా చ భయజననస్స హేతుభూతవిరుద్ధసత్తసఙ్ఖాతా విభావా నిద్దిట్ఠా, ‘‘ముహుం ముహు’మపస్సీ’’తి రసావత్థసమ్పత్తభయుక్కంససఙ్ఖతో ఠాయీభావో విభావితో, ‘‘కుమ్భణ్డరక్ఖసచమూ గమితా సమన్తా ఆచక్కవాళనగ’’న్తి తాససఙ్కాదికా బ్యభిచారినో భావా జోతితా. ‘‘పరిప్ఫురన్తీ’’తి సేదకమ్పాదయో అనుభావా దస్సితా హోన్తి.
జిగుచ్ఛాఠాయీభావ
౩౬౫. జిగుచ్ఛా రుధిరాదీహి,
పూత్యాదీహి విరాగతో;
బీభచ్ఛో ఖోభను’బ్బేగీ,
కమేన కరుణాయుతో;
నాసావికుననాదీహి,
సఙ్కాదీహి’స్స పోసనం.
౩౬౫. ‘‘జిగుచ్ఛా’’ఇచ్చాది. రుధిరన్తాదీహి పూతికిమిఆదీహి విరాగతో చ జాతా జిగుచ్ఛా గరహా కమేన ఖోభనో ఉబ్బేగీ కరుణాయుతో చ బీభచ్ఛో భవతి, నాసావికుననముఖచ్ఛదనాదీహి అనుభావేహి, సఙ్కావేగాదీహి బ్యభిచారీహి చ అస్స పోసనం భవతీతి.
౩౬౫. ఇదాని బీభచ్ఛరసస్స పోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘జిగుచ్ఛా’’ఇచ్చాదినా. రుధిరాదీహి రత్తన్తగుణాదీహి చ, పూత్యాదీహి పూతికిమిఆదీహి చ, విరాగతో విరత్తభావేన చాతి ఇమేహి తీహి విభావేహి హేతుభూతేహి ఉప్పజ్జమానా జిగుచ్ఛా కమేన రుధిరాదీనం తిణ్ణం విభావానం పటిపాటియా ఖోభనో అనవట్ఠానో అసమాహితో ఉబ్బేగీ ఉబ్బేగవా కరుణాయుతో సోకరూపేన సహితో చాతి ఏవం బీభచ్ఛో రసో నామ హోతి. నాసావికుననాదీహి నాససఙ్కోచనముఖపిదహనాదీహి అనుభావేహి చ సఙ్కాదీహి చ సఙ్కాఆవేగాదీహి బ్యభిచారీభావేహి చ కరణభూతేహి అస్స బీభచ్ఛరసస్స పోసనం హోతీతి. రుధిరాదీసు తీసు పదేసు, ఖోభనాదీసు తీసు చ గమ్యమానత్తా అవుత్తోపి చసద్దో యోజేతబ్బో, తస్మా ఖోభనాదీహి తీహి యుత్తోవ బీభచ్ఛరసో నామాతి దట్ఠబ్బో. రుధిరం ఆది యేసం అన్తాదీనమితి చ, పూతిఆది యేసం కిమిఆదీనమితి చ, ఉబ్బేగో అస్స బీభచ్ఛస్స అత్థీతి చ, కరుణేన ఆయుతోతి చ, నాసాయ వికుననం సఙ్కోచనమితి చ, తం ఆది యేసం ముఖచ్ఛాదనాదీనమితి చ, సఙ్కా ఆది యేసం ఆవేగాదీనమితి చ వాక్యం.
ఇమస్స బీభచ్ఛస్సోదాహరణమేవం వేదితబ్బం –
యక్ఖా మచ్చకరఙ్కకఙ్కనధరా యే నిమ్మితా పుణ్ణకే-
ను’త్తంసీకతపాణిపల్లవధరా హారీకతన్తోరగా;
లిత్తా లోహితకుఙ్కుమేహి విధురేనే’తే పివన్తా వసా-
మజ్జం సీసకపాలపాతిహి పురే ధుత్తా వియో’పేక్ఖితాతి.
పుణ్ణకేన యక్ఖేన నిమ్మితా మచ్చకరఙ్కకఙ్కనధరా మనుస్సట్ఠిసఙ్ఖాతకరభూసనధారినో ఉత్తంసీకతపాణిపల్లవధరా మత్థకమాలికతహత్థతలసఙ్ఖతపల్లవధారినో హారీకతన్తోరగా ముత్తాహారీకతమనుస్సన్తసఙ్ఖాతఉరగసమ్పయుత్తా లోహితకుఙ్కుమేహి రుధిరసఙ్ఖాతకుఙ్కుమకక్కేహి లిత్తా సీసకపాలపాతిహి సీసకపాలసఙ్ఖాతేహి సరావేహి వసామజ్జం వసాసఙ్ఖాతసురం పురే అభిముఖే పివన్తా యే యక్ఖా సియుం, ఏతే యక్ఖా విధురేన పణ్డితేన ధుత్తా వియ నగరే సురాధుత్తా వియ ఉపేక్ఖితా హోన్తీతి. ఇహ ‘‘లిత్తా లోహితకుఙ్కుమేహీ’’తి చ ‘‘ఉత్తంసీకతపాణిపల్లవధరా’’తి చ ‘‘హారీకతన్తోరగా’’తి చ ఇమేహి చిత్తక్ఖోభకారణభూతో రుధిరాదివిభావో చ, ‘‘మచ్చకరఙ్కకఙ్కనరో’’తి చ ‘‘సీసకపాలపాతిహి వసామజ్జం పివన్తా’’తి చ ఇమేహి ఉబ్బేగవన్తసభావస్స హేతుభూతో పూత్యాదివిభావో చ పకాసితో. కరుణాయుతసభావస్స కారణభూతవిరజ్జనవిభావో చ నాసావికుననాదిఅనుభావో చ సఙ్కావేగాదిబ్యభిచారీభావో చ బీభచ్ఛసఙ్ఖాతఠాయీభావో చాతి ఇమే సబ్బే వాక్యసామత్థియేన గమ్మాతి వేదితబ్బా.
విమ్హయఠాయీభావ
౩౬౬. అతిలోకపదత్థేహి,
విమ్హయో’యం రసో’బ్భుతో;
తస్సా’నుభావా సేదస్సు-
సాధువాదాదయో సియుం;
తాసావేగధితిప్పఞ్ఞా,
హోన్తే’త్థ బ్యభిచారినో.
౩౬౬. ‘‘అతి’’చ్చాది. అతిలోకేహి లోకాతివుత్తీహి మాయాదిబ్బగేహారామాదీహి పదత్థేహి జాతో అయం విమ్హయో చిత్తవికారసఙ్ఖాతో ఠాయీభావో అబ్భుతో రసో నామ. సేదఅస్సుసాధువాదరోమఞ్చాదయో తస్స అనుభావా సియుం, తాసాదయో బ్యభిచారినో హోన్తీతి.
౩౬౬. ఇదాని విమ్హయరసస్స పోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘అతి’’ఇచ్చాదినా. అతిలోకపదత్థేహి లోకట్ఠితిమతిక్కమ్మ పవత్తేహి మాయాదిబ్బభవనఆరామవిమానాదిపదత్థేహి హేతుభూతేహి ఉప్పజ్జమానో అయం విమ్హయో చిత్తబ్యాపనసఙ్ఖాతో ఠాయీభావో అబ్భుతో రసో అబ్భుతరసో నామ భవే, సేదస్సుసాధువాదాదయో తస్స అబ్భుతరసస్స అనుభావా సియుం, తాసావేగధితిప్పఞ్ఞా ఏత్థ అబ్భుతరసవిసయే బ్యభిచారినో భావా హోన్తీతి. అతిక్కన్తా లోకమితి చ, తే చ తే పదత్థా చేతి చ, సాధుఇతి వాదోతి చ, సేదో చ అస్సు చ సాధువాదో చేతి చ, తే ఆది యేసం రోమఞ్చాదీనమితి చ, తాసో చ ఆవేగో చ ధితి చ పఞ్ఞా చేతి చ వాక్యం.
ఇమస్స అబ్భుతరసస్సోదాహరణమేవం దట్ఠబ్బం –
స పుణ్ణకేనా’హటనేకభింసనే-
స్వ’హో నటేనేవ సునిచ్చలో’చలా;
నిపాతితో తేన అవంసిరోపతం,
అసన్తసం తం మిని దిట్ఠియట్ఠియాతి.
సో విధురపణ్డితో పుణ్ణకేన యక్ఖేన నటేన ఇవ అనేకవికారదస్సనకేన నాటకేన వియ ఆహటనేకభింసనేసు భయత్తమానీతానేకవిధభింసనేసు వత్తమానేసు సునిచ్చలో తేన పుణ్ణకేన అచలా సట్ఠియోజనుబ్బేధకాళాగిరిపబ్బతమత్థకతో నిపాతితో అవంసిరోపతం అధోసీసం పతన్తో అసన్తసం ఏవం అప్పతిట్ఠేపి అనుత్తసన్తో తం పబ్బతం దిట్ఠియట్ఠియా మిని పమాణమకాసి, అహో అచ్ఛరియన్తి. ఏత్థ భయహేతుమ్హి సతి భీతియా చ తత్థ పరిజాననాభావస్స చ లోకసభావత్తా తమతిక్కమ్మ భయకరణే అసన్తాసస్స చ దిట్ఠియా పబ్బతమిననస్స చ పవత్తభావకథనేన లోకాతిక్కన్తపదత్థసఙ్ఖాతో విభావో ‘‘అసన్తసం తం మిని దిట్ఠియట్ఠియా’’తి ఇమినా పకాసితో. ‘‘అహో’’తి వచనేన, తస్స సామత్థియేన చ సాధువాదసేదఅస్సుఆదయో అనుభావా విభావితా. తాసఆవేగధితిచ్చాదిబ్యభిచారీభావా, విమ్హయసఙ్ఖాతఠాయీభావో చ సముదితవాక్యసామత్థియేన జోతితో.
సమఠాయీభావ
౩౬౭. ఠాయీభావో సమో మేత్తా-
దయామోదాదిసమ్భవో;
భావాదీహి తదు’క్కంసో,
సన్తో సన్తనిసేవితో.
ఇతి సఙ్ఘరక్ఖితమహాసామిపాదవిరచితే
సుబోధాలఙ్కారే
రసభావావబోధో నామ పఞ్చమో పరిచ్ఛేదో.
సుబోధాలఙ్కారో సమత్తో.
౩౬౭. ‘‘ఠాయి’’చ్చాది. మేత్తాదిసమ్భవో సమో ఉపసమసఙ్ఖాతో ఠాయీభావో భవతి, తదనురూపేహి భావానుభావేహి తస్స ఉక్కంసో యస్స, సో సన్తో నామ రసో భవతి, సో చ సన్తనిసేవితోతి.
ఇతి సుబోధాలఙ్కారే మహాసామినామికాయం టీకాయం
రసభావావబోధో పఞ్చమో పరిచ్ఛేదో.
౩౬౭. ఇదాని సన్తరసస్స పోసనక్కమం దస్సేతి ‘‘ఠాయి’’చ్చాదినా. మేత్తాదయామోదాదిసమ్భవో మేత్తాకరుణాపీతిఆదివిభావేహి సమ్భూతో సమో కాయచిత్తోపసమో ఠాయీభావో నామ హోతి, భావాదీహి బ్యభిచారీభావాదీహి కరణభూతేహి, అపిచ తస్స సమస్స అనురూపేహి బ్యభిచారీభావానుభావేహి తదుక్కంసో తస్స ఠాయీభావస్స ఉక్కంసయుత్తో సన్తనిసేవితో సాధూహి సేవితో సన్తో సన్తరసో నామ హోతీతి. మేత్తా చ దయా చ మోదో చేతి చ, తే ఆదయో యేసమితి చ, తేహి సమ్భవో యస్సేతి చ, తస్స ఉక్కంసో అస్స సన్తస్సేతి చ, సతం నిసేవితోతి చ వాక్యం.
అస్స సన్తరసస్సోదాహరణమేవం దట్ఠబ్బం –
ఏన్తేసు కేసరికరీస్వ’పి వేఠయన్తే,
నాగే నగం మదగజే వియ వేళుగుమ్బం;
యక్ఖే విచాలయతి నోచలి ఈసకమ్పి,
సన్తిం గతోవ విధురో మధురాపి భావోతి.
కేసరికరీసు సీహహత్థీసు ఏన్తేసు అపి భింసనాకారేన సమీపమాగచ్ఛన్తేసుపి నాగే వేఠయన్తేపి నాగేసు సరీరం వేఠయన్తేసుపి. జాత్యాపేక్ఖాయేకవచనం, వేళుగుమ్బం మదగజే వియ విచాలయతి మదగళితహత్థిమ్హి చాలేన్తే ఇవ యక్ఖే పుణ్ణకే నగం కాళాగిరిపబ్బతం విచాలయతిపి అనేకప్పకారే చాలేన్తేపి విధురో పణ్డితో సన్తిం గతోవ నిబ్బానం ఆలమ్బణకరణవసేన సమ్పత్తో వియ ఫలసమాపత్తిసమాపన్నో ఇవ అథ వా దిట్ఠధమ్మనిబ్బానసఙ్ఖతనిరోధసమాపత్తిసమాపన్నో వియ ఈసకమ్పి అప్పకమ్పి మధురా భావా అపి మధురసభావతోపి నో చలి, నిసిన్నట్ఠానతో పగేవాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ ధావనరోదనకమ్పనాదీనం కరణభూతం సీహాదీనమాగమనం నాగవేఠనం పబ్బతకమ్పనన్తిఆదీసు వత్తమానేసుపి నిబ్బికారత్తేన సన్తిం గతోతి ఇమినా సన్తరసస్స పకతిభూతే ఉద్దేసే దస్సితో నవమో ఠాయీభావో దస్సితో హోతి, ఏతస్స ఉప్పత్తిఉద్దీపనానం కారణభూతా మేత్తాదయామోదాదివిభావా సామత్థియా దస్సితా హోన్తీతి. ధితిమతిసతిఆదయో తదనురూపబ్యభిచారీభావా చ తాదిసానుభావా చ ‘‘ఏన్తేసు వేఠయన్తే విచాలయతీ’’తి ఇమినా, సకలవాక్యసామత్థియేన చ పకాసితాతి దట్ఠబ్బా.
ఇతి సుబోధాలఙ్కారనిస్సయే
రసభావావబోధో నామ పఞ్చమో పరిచ్ఛేదో.